{وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ}. قال: والسَّرْدُ: حَلَقه. أي: قدِّرْ تلك الحَلَق. قال: وقال الشاعرُ :
{وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ}. Dedi ki: Serd; zırhın halkasıdır. Yani: O halkaları ölçülü yap. [İbn Zeyd] dedi ki: Şair de şöyle demiştir :
* أجاد المُسَدِّي سَرْدَها وأذَالها*
* Dokuyucu onun örgüsünü sağlam yaptı ve onu bol tuttu *
قال: يقولُ: وسَّعها، وأجاد حَلَقَها .
Dedi ki: [Şair] 'Onu genişletti ve halkalarını sağlam yaptı' demektedir .
[حدثني عليٍّ، قال: حدَّثنا أبو صالح، قال: حدَّثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ}. يقولُ: حَلَقِ الحديدِ] .
[Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ} sözü hakkında anlattı: [İbn Abbâs] 'Demir halkalardır' der] .
وقال بعض أهل العلم بكلام العربٍ: يقالُ: دِرْعُ مَسْرودَةٌ. إذا كانت مسمورةَ الحَلَقِ، واستَشهد لقيلِه ذلك بقولِ الشاعرِ :
Arap dili âlimlerinden bazıları şöyle demiştir: Halkaları çivilenip perçinlendiğinde 'dir'un mesrûdetün' (دِرْعُ مَسْرُودَةٌ) denir. Bu görüşüne şairin şu sözünü delil getirmiştir :
وَعَلَيْهِما مَسْرُودَتَانِ قَضَاهُما … دَاوُدُ أوْ صَنَعُ السَّوَابِغَ تُبَّعُ
Üzerlerinde, ya Davud'un tamamladığı ya da geniş zırhlar yapan Tübba'ın yaptığı perçinli iki zırh vardı.
وقيل: إن الله ﷿ إنما قال لداودَ: {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ}. لأنها كانت قبل ذلك صفائحَ.
Şöyle de denilmiştir: Allah Azze ve Celle'nin Davud'a: {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ} “Ve dokumasını ölçülü tut” buyurmasının sebebi, zırhların bundan önce levhalar halinde olmasıydı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا نصرُ بنُ عليٍّ، قال: ثنا أبى، قال: ثنا خالدُ بنُ قَيْسٍ، عن قتادة: {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ}. قال: كانت صفائِحَ، فأُمِر أَن يَسْرُدَها حَلَقًا .
Bize Nasr b. Ali anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Kays, Katâde'den: {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ} “Ve dokumasını ölçülü tut” ayeti hakkında anlattı: [Katâde] dedi ki: Levhalar halindeydi, ona bunları birbirine geçmeli halkalar halinde örmesi emredildi .
وعنَى بقوله: {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ}: قدِّرِ المساميرَ في حَلَقِ الدِّرْعِ حتى يكونَ
[Allah Teâlâ'nın] {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ} “Ve dokumasını ölçülü tut” sözüyle kastettiği şudur: Zırhın halkalarına çivileri öyle bir ölçüye göre yerleştir ki
بمقدار؛ لا تُغلِّظ المسمار وتُضَيِّقِ الحَلَقة فتُفصَمَ الحَلَقةُ، ولا تُوسِّع الحَلَقةً وتُصَغِّرِ المسمار وتُدِقَّه فيَسْلَسَ في الحَلَقَةِ.
bir ölçü dahilinde olsun; çiviyi kalınlaştırıp halkayı daraltma ki halka kırılmasın; halkayı genişletip çiviyi küçültüp inceltme ki halka içinde gevşeyip oynamasın .
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس: {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ}. يعنى بالسردِ ثقبَ الدروع حينَ يَشُدُّ قَتيرها . وعنى بقوله: {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ}: قدر المسامير .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ} “Ve dokumasını ölçülü tut” ayeti hakkında anlattı: Serd ile zırhın perçin çivileri perçinlendiğinde halkalarının deliklerini kastetmektedir . {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ} sözüyle de çivileri ölçülü yapmayı kastetmiştir .
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ}. قال: قدِّر المساميرَ والحَلَقَ، لا تُدقَّ المساميرَ فتسْلسَ، ولا تُجِلَّها. قال محمدُ بنُ عمرٍو: فتُقْصَمَ. وقال الحارثُ: فتُفصَمَ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ} “Ve dokumasını ölçülü tut” sözü hakkında şöyle dediğini [nakletti]: [Mücâhid] dedi ki: Çivileri ve halkaları ölçülü yap; çivileri çok ince yapma ki gevşeyip oynamasın, onları çok kalın da yapma. Muhammed b. Amr [kendi rivayetinde]: 'Böylece [halka] kırılmasın' dedi. Hâris ise: 'Böylece [halka] çatlamasın' dedi.
حدَّثني عليُّ بن سهل، قال: ثنا حجّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ}. قال: لا تُصغِّرِ المِسمارَ، وتُعَظِّمِ الحَلَقَةَ فيَسْلَسَ، ولا تُعَظِّمِ المِسمارَ وتُصَغِّرِ الحَلَقَةَ [فتَفْصَمَ الحَلَقَةُ] .
Bana Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ} “Ve dokumasını ölçülü tut” sözü hakkında anlattı: [Mücâhid] dedi ki: Çiviyi küçük yapıp halkayı büyük yapma ki gevşeyip oynamasın; çiviyi büyük yapıp halkayı küçük yapma ki [halka kırılmasın] .
حدثني يعقوب، قال: ثنا ابن عُيينةَ، قال: ثنا أبي، عن الحكم في قوله: {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ}. قال: لا تُغلِّظ المسمار فيَفْصِمَ الحَلَقَةَ، ولا تُدِقَّه فيَقْلَقَ .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne anlattı, dedi ki: Bize babam, Hakem'den Allah Teâlâ'nın: {وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ} “Ve dokumasını ölçülü tut” sözü hakkında anlattı: [Hakem] dedi ki: Çiviyi kalın yapma ki halkayı kırmasın; onu çok ince de yapma ki gevşeyip oynamasın .
وقوله: {وَاعْمَلُوا صَالِحًا}. يقول تعالى ذكرُه: واعمَلْ يا داودُ أنت وآلك بطاعة اللهِ، {إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}. يقول جلَّ ثناؤُه: إِنِّي بما تَعملُ أنت وأتباعُك ذو بصرٍ، لا يَخفَى عليَّ منه شيءٌ، وأنا مُجازيك وإياهم على جميعِ ذلك.
Allah Teâlâ'nın: {وَاعْمَلُوا صَالِحًا} “Ve salih ameller işleyin” sözüne gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Davud! Sen ve ailen Allah'a itaat ederek salih amel işleyin. {إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Şüphesiz Ben sizin yaptıklarınızı hakkıyla görenim”. Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Ben, senin ve sana tabi olanların yaptıklarını hakkıyla görenim, ondan hiçbir şey Bana gizli kalmaz ; Ben bütün bunlardan dolayı seni de onları da mükâfatlandıracağım.
القول في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ (١٢)}.
Şânı yüce olan Allah'ın şu sözünün teviline dair görüş: {وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ (١٢)} “Süleyman'a da sabah gidişi bir aylık, akşam dönüşü bir aylık yol olan rüzgârı boyun eğdirdik. Onun için erimiş bakır madenini kaynaktan akıttık. Rabbinin izniyle cinlerden de onun önünde çalışanlar vardı. Onlardan kim bizim emrimizden saparsa, ona alevli ateşin azabından tattırırız.”
قال أبو جعفر ﵀: اختلفت القرَأَةُ في قراءة قوله: {وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ}؛ فقرأته عامة قرأة الأمصارِ: {وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ} بنصب "الريح"، بمعنى: ولقد آتينا داود منا فضلًا، وسخَّرْنا لسليمانَ الريحَ. وقرأ ذلك عاصمٌ: (ولِسُلَيْمانَ الريحُ) رفعًا بحرفِ الصفةِ، إذ لم يَظهرِ الناصبُ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: {وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ} “Süleyman'a da rüzgârı [boyun eğdirdik]” ayetinin kıraatinde kurrâ ihtilaf etmiştir. Beldelerin kurrâsının geneli bunu; “Andolsun Davud'a tarafımızdan bir lütuf verdik ve Süleyman'a da rüzgârı boyun eğdirdik” anlamında “er-rîha” (الرِّيحَ) kelimesini nasb ile {وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ} şeklinde okumuştur. Âsım ise, [kendisini] nasb eden [gizli amil] açıkta bulunmadığı için harf-i sıfat (lâm harf-i cerri) sebebiyle [mübteda kabul edip] ref ile (ولِسُلَيْمانَ الريحُ) şeklinde okumuştur.
والصوابُ مِن القراءة في ذلك عندَنا النصبُ؛ لإجماعِ الحجةِ من القرَأةِ عليه.
Bu konudaki doğru kıraat bize göre nasb ile okunuştur; çünkü kurrâdan hüccet ehli bu hususta icmâ etmiştir.
وقوله: {غُدُوُّهَا شَهْرٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وسخَّرْنا لسليمانَ الريحَ، غدوُّها إلى انتصافِ النهارِ مَسيرةُ شهرٍ، ورَواحُها من انتصافِ النهارِ إلى الليل مسيرةُ شهرٍ.
Allah Teâlâ'nın: {غُدُوُّهَا شَهْرٌ} “Sabah gidişi bir aylık yoldur” sözüne gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Süleyman'a rüzgârı boyun eğdirdik; onun sabahleyin gün ortasına kadar gidişi bir aylık mesafe, gün ortasından geceye kadar akşam dönüşü de bir aylık mesafedir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ}. قال: تغدو مسيرةَ شهرٍ، وتروح مسيرةَ شهرٍ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ} “Süleyman'a da sabah gidişi bir aylık, akşam dönüşü bir aylık yol olan rüzgârı boyun eğdirdik” sözü hakkında anlattı: [Katâde] dedi ki: Sabahleyin bir aylık mesafe gider, akşamleyin de bir aylık mesafe dönerdi.
قال: مسيرة شهرين في يومٍ .
[Katâde] dedi ki: Bir günde iki aylık yol mesafesi alırdı .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن بعض أهلِ العلمِ، عن وهب بن منبِّهٍ: {وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ}. قال: ذُكِر لى أن مَنزِلًا بناحية دِجلَةَ مَكتوبٌ فيه كتابٌ كتبه بعضُ صحابة سليمانَ؛ إما من الجنِّ، وإما من الإنس: نحنُ نزلناه وما بَنيناه، ومبنيًّا وجَدْناه، غدَونا من إصْطَخْرَ فقِلْناه، ونحنُ رائحون منه إن شاء الله، فبائتونَ بالشام .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih'ten {وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ} “Süleyman'a da sabah gidişi bir aylık, akşam dönüşü bir aylık yol olan rüzgârı boyun eğdirdik” ayeti hakkında anlattı: [Vehb] dedi ki: Bana anlatıldığına göre Dicle tarafındaki bir konakta Süleyman'ın cinlerden veya insanlardan olan arkadaşlarından birinin yazdığı şöyle bir yazı vardı: 'Biz buraya indik, onu biz inşa etmedik; onu inşa edilmiş bulduk. Sabahleyin İstahr'dan çıktık ve burada kaylûle yaptık (öğle istirahatine çekildik). İnşallah akşam buradan hareket edeceğiz ve geceyi Şam'da geçireceğiz' .
حدَّثنا يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قولِه: {وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ}. قال: كان له مَرْكَبُ مِن خشَبٍ، وكان فيه ألفُ ركن، في كلِّ ركنٍ ألفُ بيتٍ يركب معه فيه الجنُّ
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ} “Süleyman'a da sabah gidişi bir aylık, akşam dönüşü bir aylık yol olan rüzgârı boyun eğdirdik” sözü hakkında şöyle dedi: [Süleyman'ın] ahşaptan bir biniti vardı; onda bin köşe ve her köşesinde kendisiyle birlikte cinlerin bindiği bin oda bulunmaktaydı
والإنسُ، تحتَ كلِّ ركنٍ ألفُ شيطانٍ، يرفعون ذلك المركب هم والعصارُ؛ فإذا ارتفع أقبلتِ الرِّيحُ الرُّخاءُ، فسارت به، وساروا معه، يَقِيلُ عند قوم بينَه وبينهم شهرٌ، ويُمسى عندَ قومٍ بينَه وبينَهم شهرٌ، ولا يَدرى القوم إلا وقد أظلَّهم معه الجيوشُ والجنود. [والعِصَارُ: الريح العاصفة] .
ve insanlar binerdi. Her köşenin altında bin şeytan bulunur, onlar ve kasırga rüzgârı o biniti havaya kaldırırdı. Havalandığında tatlı ve yumuşak rüzgâr (rîh-i ruhâ) gelir, onu götürür ve onlar da onunla beraber yol alırlardı. Kendisiyle aralarında bir aylık mesafe bulunan bir kavmin yanında kaylûle yapar (öğle istirahatine çekilir), aralarında bir aylık mesafe bulunan bir başka kavmin yanında da akşamlar/gecelerdi. İnsanlar bir de bakarlardı ki ordular ve askerler kendilerini gölgelemiş! [el-İsâr: Şiddetli kasırga rüzgârıdır] .
حدَّثنا ابن بشار، قال: ثنا أبو عامر ، قال: ثنا قُرَّةُ، عن الحسن في قوله: {غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ}. قال: كان يَغدو فيَقِيلُ بِإِصْطَخْرَ، ثم يَروحُ منها، فيكونُ رواحُها بكابُلَ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı , dedi ki: Bize Kurre, Hasan'dan Allah Teâlâ'nın: {غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ} “Sabah gidişi bir aylık, akşam dönüşü bir aylık yol idi” sözü hakkında anlattı: [Hasan] dedi ki: Sabah yola çıkar İstahr'da kaylûle yapar, sonra oradan akşam yola çıkar ve akşam dönüşü Kâbil'de olurdu .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا حمادٌ، قال: ثنا قرَّةُ، عن الحسن بمثلِه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Kurre, Hasan'dan aynısını anlattı.
وقولُه: {وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ}. يقولُ: وأَذَبْنا له عينَ النُّحاسِ وأَجْرَيناها له.
Allah Teâlâ'nın: {وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ} “Onun için erimiş bakır madenini kaynaktan akıttık” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Onun için erimiş bakır pınarını eritip akıttık.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ}: عينَ النُّحاس، كانت بأرض اليمنِ، وإنما يَنتفِعُ النَّاسُ اليوم مما أخرج اللهُ لسليمان.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] {وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ} “Onun için erimiş bakır madenini kaynaktan akıttık” [ayeti hakkında] anlattı: “[Bu,] bakır kaynağıdır; Yemen diyarındaydı. Bugün insanlar ancak Allah'ın Süleyman için çıkardığı şeylerden faydalanmaktadır.”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ}. قال: الصُّفْرُ سال كما يَسيلُ الماءُ، كان يَعمَلُ به كما يَعملُ العجين في اللينِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ} “Onun için erimiş bakır madenini kaynaktan akıttık” sözü hakkında dedi ki: Bakır madeni, suyun aktığı gibi aktı; yumuşaklık bakımından hamurla iş yapıldığı gibi onunla iş yapılıyordu .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ}. يقولُ: النحاسِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ} “Onun için erimiş bakır madenini kaynaktan akıttık” sözü hakkında anlattı: [İbn Abbâs] 'Bakırdır' der .
حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قولَه: {وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ}. يعنى: عين النحاس أُسِيلَت له .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ} “Onun için erimiş bakır madenini kaynaktan akıttık” sözü hakkında anlattı: [İbn Abbâs] şunu kastetmektedir: Onun için bakır kaynağı akıtıldı .
وقوله: {وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ}. يقول تعالى ذكره: ومن الجنِّ مَن يُطيعُه، ويأتمرُ لأمرِه، وينتَهِى لنهيِه، فيعملُ بينَ يدَيه ما يأْمُرُه به، طاعةً له، {بِإِذْنِ رَبِّهِ}. يقولُ: بأمر الله له بذلك، وتسخيره إياه له، {وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمرِنَا}. يقولُ: ومَن يَزُلْ وَيَعدِلْ مِن الجنِّ عن أمرنا الذي أمَرْناه به من طاعة سليمانَ، {نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ} في الآخرة، وذلك عذاب نارِ جهنم المُتوقِّدةِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ} “Rabbinin izniyle cinlerden de onun önünde çalışanlar vardı” sözüne gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Cinlerden de ona itaat eden, emrini dinleyen, yasağından sakınan ve ona itaat ederek emrettiği şeyleri onun huzurunda yapanlar vardı; {بِإِذْنِ رَبِّهِ} “Rabbinin izniyle” yani Allah'ın cinlere bunu emretmesi ve onları ona boyun eğdirmesiyle. {وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمرِنَا} “Onlardan kim bizim emrimizden saparsa”; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Cinlerden kim Süleyman'a itaat etmeleri hususunda verdiğimiz emrimizden meyledip saparsa, âhirette {نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ} “ona alevli ateşin azabından tattırırız”; bu da cehennemin alev alev yanan ateşinin azabıdır.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمرِنَا}. أي: يعدِلُ منهم عن أمرِنا، عما أمَره به سليمانُ، {نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ}
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini rivayet etti: {وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا} “Onlardan her kim emrimizden saparsa” ayeti hakkında şöyle demiştir: Yani onlardan kim bizim emrimizden, [yani] Süleyman'ın kendisine emrettiği şeyden saparsa {نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ} “ona çılgın alevli ateşin azabından tattırırız.”
القول في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْرًا وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ (١٣)}.
Şânı yüce olan Allah'ın şu sözünün teviline dair görüş: {يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْرًا وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ (١٣)} “Onlar Süleyman'a mihraplardan (yüksek binalardan/saraylardan), heykellerden, havuzlar gibi çanaklardan ve yerinden kalkmaz sabit kazanlardan dilediğini yaparlardı. Ey Davud ailesi, şükrederek çalışın! Kullarımdan hakkıyla şükreden pek azdır.”
قال أبو جعفر ﵀: يقول تعالى ذِكرُه: يعملُ الجنُّ لسليمانَ ما يشاءُ؛ مِن مَحاريبَ، وهي جَمعُ مِحْرابٍ، والمحرابُ: مقدَّمُ كلِّ مسجدٍ وبيتٍ ومصلَّى، ومنه قول عديِّ بن زيدٍ :
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh dedi ki: Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Cinler, Süleyman'a dilediği şeyleri yaparlardı; mihraplardan ki bu 'mihrâb' (مِحْرَاب) kelimesinin çoğuludur. Mihrap; her mescidin, evin ve namazgâhın ön/baş kısmıdır. Adiy b. Zeyd'in şu beyti de bundandır :
كَدُمَى العاج في المَحَارِيبِ … أوْ كالْبَيضِ في الرَّوْضِ زَهْرُهُ مُسْتَنِيرُ
Mihraplardaki fildişi heykeller gibi... yahut çiçeği ışıl ışıl parlayan bahçedeki devekuşu yumurtaları gibi.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ}. قال: بُنيان دونَ القصورِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ} “Onlar Süleyman'a dilediği mihrapları yaparlardı” sözü hakkında anlattı: [Mücâhid] dedi ki: Saraylardan daha küçük binalardır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ}. قال: قصورٌ ومساجدُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ} “Onlar Süleyman'a dilediği mihrapları yaparlardı”. [Katâde] dedi ki: Saraylar ve mescitlerdir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ}. قال: المحاريب: المساكنُ. وقرأ قول الله جلَّ وعزَّ: {فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ} [آل عمران: ٣٩].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ} “Onlar Süleyman'a dilediği mihrapları yaparlardı” sözü hakkında dedi ki: Mihraplar, meskenlerdir (evlerdir). Ve aziz ve celil olan Allah'ın şu sözünü okudu: {فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ} “O mihrapta (mâbedde) durup namaz kılarken melekler ona seslendi” [Âl-i İmrân: 39].
حدَّثني عمرُو بنُ عبد الحميد الآمُلِيُّ، قال: ثنا مروانُ بنُ معاويةَ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ في قول الله: {يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ}. قال: المحاريبُ: المساجد .
Bana Amr b. Abdilhamîd el-Âmulî anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye, Cüveybir'den, o da Dahhâk'ten Allah Teâlâ'nın: {يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ} “Onlar Süleyman'a dilediği mihrapları yaparlardı” sözü hakkında anlattı: [Dahhâk] dedi ki: Mihraplar, mescitlerdir .
وقوله: {وَتَمَاثِيلَ}. يعنى أنهم يعملون له تماثيل من نُحاسٍ وزجاجٍ.
Allah Teâlâ'nın: {وَتَمَاثِيلَ} “ve heykeller” sözü, [cinlerin] onun için bakırdan ve camdan heykeller yaptıklarını kastetmektedir.
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ قال: ثنا وَرقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَتَمَاثِيلَ}. قال: مِن نحاسٍ .
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَتَمَاثِيلَ} “ve heykeller” [ifadesi hakkında] anlattı: [Mücâhid] dedi ki: Bakırdandır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَتَمَاثِيلَ}. قال: مِن زجاج وشَبَهٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {وَتَمَاثِيلَ} “ve heykeller” [ifadesi hakkında] dedi ki: Camdan ve pirinçtendir .
حدَّثنا عمرُو بنُ عبد الحميدِ، قال: ثنا مروانُ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ في قول الله جلَّ ثناؤُه {وَتَمَاثِيلَ}. قال: الصُّورُ.
Bize Amr b. Abdilhamîd anlattı, dedi ki: Bize Mervân, Cüveybir'den, o da Dahhâk'ten Allah Teâlâ'nın: {وَتَمَاثِيلَ} “ve heykeller” buyruğu hakkında anlattı: [Dahhâk] dedi ki: Suretlerdir.
وقوله: {وَجِفَانٍ كَالْجَوَاب}. يقولُ: ويَنْحتون له ما يشاءُ مِن جِفانٍ كالجَوابِ، وهي جمعُ جابِيَةٍ، والجابِيَةُ: الحَوْضُ الذي يُجْبَى فيه الماءُ، كما قال الأعشى ميمونُ بنُ قَيسٍ :
Allah Teâlâ'nın: {وَجِفَانٍ كَالْجَوَاب} “ve havuzlar gibi çanaklar” sözü; [cinlerin] onun için havuzlar gibi dilediği çanakları yontup yaptıklarını ifade eder. Bu, 'câbiye' (جَابِيَة) kelimesinin çoğuludur. Câbiye ise içinde su toplanan havuz demektir; nitekim el-A'şâ Meymûn b. Kays şöyle demiştir :
[تروح على] آلِ المُحَلَّقِ جَفْنَةٌ … كجابية السَّيْحِ العراقيِّ تَفْهَقُ
[Akşam vakti] Muhallek ailesine, Irak selinin havuzu gibi [içi] dopdolu bir çanak [gelir]
وكما قال الراجزُ :
Recez şairinin de şöyle dediği gibi :
فَصَبَّحَتْ جابيَةً صُهارِجا
Sabah vakti sıvalı/harçlı bir havuza ulaştı,
كأنه جِلْدُ السَّماءِ خارِجا
Sanki o , gökyüzünün dış yüzeyidir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَجِفَانٍ كَالْجَوَاب}. يقولُ: كالجَوْبَةِ مِن الأَرضِ.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın: {وَجِفَانٍ كَالْجَوَاب} “ve havuzlar gibi çanaklar” sözü hakkında anlattı: [İbn Abbâs] şöyle demektedir: Yeryüzündeki çukur (cevbe) gibidir.
[حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَجِفَانٍ كَالْجَوَاب} يعنى بالجواب الحياض] .
[Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın: {وَجِفَانٍ كَالْجَوَاب} “ve havuzlar gibi çanaklar” sözü hakkında anlattı: Cevâb ile havuzları kastetmektedir] .
وحدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن أبي رَجاءٍ، عن الحسن: {وَجِفَانٍ كَالْجَوَاب}. قال : كالحياضٍ .
Bana Ya'kūb da anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da Hasan[-ı Basrî]'den: {وَجِفَانٍ كَالْجَوَاب} “ve havuzlar gibi çanaklar” [ayeti hakkında] anlattı: [Hasan] dedi ki: Havuzlar gibidir .
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ}. قال: كحياض الإبلِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ} “ve havuzlar gibi çanaklar” sözü hakkında anlattı: [Mücâhid] dedi ki: Deve sulanan havuzlar gibidir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ}. [أي: كالحِياض .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ} “ve havuzlar gibi çanaklar”. [Yani: Havuzlar gibidir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ}] . قال: جفانٌ كجَوْبَةِ الأرضِ من العِظَمِ. والجَوْبةُ مِن الأرضِ: يُستنقَعُ فيها الماءُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ} “ve havuzlar gibi çanaklar” sözü hakkında] dedi ki: Büyüklüğünden dolayı arazideki su çukurları gibi çanaklardır. Arazideki cevre/çukur ise, içinde suyun biriktiği yerdir.
حُدِّثتُ عن الحسينِ قال: [سمعت أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال]:
Bana Hüseyin'den anlatıldı, dedi ki: [Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki]:
سمِعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ}: كالحياضِ .
Dahhâk'i, Allah Teâlâ'nın: {وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ} “ve havuzlar gibi çanaklar” sözü hakkında şöyle derken işittim: Havuzlar gibidir .
حدَّثنا عمرُو بنُ عبدِ الحميد، قال: ثنا مروان بن معاوية، قال ثنا جُويبرٌ، عن الضحاك: {وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ}. قال: كحياضِ الإبل من العِظَمِ.
Bize Amr b. Abdilhamîd anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'ten: {وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ} “ve havuzlar gibi çanaklar” [ayeti hakkında] anlattı: [Dahhâk] dedi ki: Büyüklüğünden ötürü deve sulanan havuzlar gibidir.
وقوله: {وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ}. يقولُ: وقدورٍ ثابتاتٍ، لا يُحَرَّكْنَ عن أماكنِهنَّ، ولا يُحَوَّلْنَ لِعِظَمِهِنَّ.
Allah Teâlâ'nın: {وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ} “ve yerinden kalkmaz sabit kazanlar” sözü; büyüklüklerinden dolayı yerlerinden kımıldatılamayan ve başka yere taşınamayan sabit kazanları ifade eder.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى،، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ}. قال: عِظامٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ} “ve yerinden kalkmaz sabit kazanlar” sözü hakkında anlattı: [Mücâhid] dedi ki: [Kazanların] büyükleridir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ}. [أي: ثابتاتٍ لا يَزُلْنَ عن أماكنِهنَّ، كنَّ يُرَيْنَ بأرض اليمنِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ} “ve yerinden kalkmaz sabit kazanlar”. [Yani: Yerlerinden ayrılmayan sabit kazanlardır; onlar Yemen diyarında görülürdü .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا عُبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ}: قدورٍ] عِظامٍ ثابتاتٍ في
Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı, O'nun: {وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ} “ve yerinden kalkmaz sabit kazanlar” sözü hakkında [şöyle] derken işittim: [Bunlar] kazanlar] büyük, sabit olup
الأرضِ لا يَزُلْنَ عن أمْكِنَتِهن .
yerlerinden kımıldamayan büyük kazanlardır .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ}. قال: أمثال الجبالِ من عِظَمِهِنَّ، يُعْمَلُ فيها الطعامُ من الكِبَرِ والعِظَمِ، لا تُحَرَّكُ ولا تُنْقَلُ، كما قال للجبال: راسياتٌ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ} “ve yerinden kalkmaz sabit kazanlar” sözü hakkında dedi ki: Büyüklükleri bakımından dağlar gibidir; devasalıklarından ve büyüklüklerinden ötürü içlerinde yemek pişirilir, yerlerinden kımıldatılamaz ve taşınamazlar; nitekim Allah Teâlâ dağlar için de 'râsiyât' (sabit/sarsılmaz) buyurmuştur.
وقوله: {اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وقلْنا لهم: اعمَلوا بطاعةِ اللهِ يا آلَ داودَ، شكرًا له على ما أنعَم عليكم من النعمِ التي خصَّكم بها دونَ سائرِ خلقِه، مع الشكرِ له على سائرِ نعمِه، التي عمَّكم بها مع سائر خلقِه، وترَك ذكرَ: "وقلْنا لهم"، اكتفاءً بدَلالةِ الكلامِ [عليه، كما ترَك ذِكرَ: "وسخّرنا" في قوله: {وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ}. استغناءً بدَلالة ما ذُكرَ من الكلام] على ما تُرك ذكره منه، وأخرج قوله: {شُكْرًا} مصدرًا من قولِه: {اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْرًا}؛ لأن معنى قوله: {اعْمَلُوا}: اشكُروا ربَّكم بطاعتِكم إياه، وأن العملَ بالذي يُرْضى الله للهِ شكرٌ.
Allah Teâlâ'nın: {اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْرًا} “Ey Davud ailesi, şükrederek çalışın!” sözü hakkında zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Biz onlara: 'Ey Davud ailesi! Diğer yaratılanlarına vermeyip size tahsis ettiği nimetlere karşı O'na şükür olarak ve diğer yaratılanlarıyla birlikte sizi de kapsayan diğer tüm nimetlerine karşı şükürle Allah'a itaat yolunda amel edin' dedik. Kelâmın delaleti buna kâfi geldiğinden ["Biz de onlara dedik ki" ifadesinin zikrini terk etmiştir; nitekim: {وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ} “Süleyman'a da rüzgârı [boyun eğdirdik]” ayetinde, sözün zikredilen kısmının delaletinin terk edilene kâfi gelmesi sebebiyle "boyun eğdirdik" fiilinin zikrini terk ettiği gibi] . Allah Teâlâ {شُكْرًا} “şükrederek” ifadesini {اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْرًا} sözünden bir masdar olarak getirmiştir; çünkü {اعْمَلُوا} “çalışın / amel edin” sözünün anlamı: 'O'na itaat ederek Rabbinize şükredin' demektir ve Allah'ı razı edecek ameli işlemek Allah'a bir şükürdür.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا موسى بنُ عُبيدةَ، عن
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâzıh anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Ubeyde anlattı, o da
محمد بن كعبٍ قولَه: {اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْرًا}. قال: الشكرُ: تَقْوى اللهِ، والعمل بطاعته .
o da Muhammed b. Ka'b'ın: {اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْرًا} “Ey Davud ailesi, şükrederek çalışın!” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Şükür; Allah'tan sakınmak (takva) ve O'na itaatle amel etmektir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال : أخبرني حَيْوَةُ، عن زُهْرَةَ بن معْبَدٍ، أنه سمِع أبا عبدِ الرحمنِ الحُبُلِّيَّ يقولُ: {اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْرًا}: [الصلاةُ شكرٌ، والصيامُ شكرٌ، وكلُّ خير تعملُه لله شكرٌ] ، وأفضلُ الشكرِ الحمدُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki : Bana Hayve, Zühre b. Ma'bed'den haber verdi; o, Ebû Abdirrahmân el-Hubullî'yi şöyle derken işitmiştir: {اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْرًا} “Ey Davud ailesi, şükrederek çalışın!”: [Namaz bir şükürdür, oruç bir şükürdür, Allah rızası için yaptığın her hayır bir şükürdür] ve şükrün en faziletlisi ise el-hamd (hamd etmek)dir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْرًا}. قال: فيما أعطاكم وعلَّمكم، وسخَّر لكم ما لم يُسَخِّرْ لغيركم، وعلَّمكم منطقَ الطيرِ، اشكُروا له يا آل داودَ. قال: الحمدُ طرفٌ من الشكرِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْرًا} “Ey Davud ailesi, şükrederek çalışın!” sözü hakkında dedi ki: Size verdiklerine , size öğrettiklerine, başkalarına boyun eğdirmediği şeyleri size boyun eğdirmesine ve size kuş dilini öğretmesine karşılık; ey Davud ailesi, O'na şükredin! [İbn Zeyd] dedi ki: Hamd, şükrün bir parçasıdır.
وقولُه: {وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُور}. يقولُ تعالى ذكرُه: وقليلٌ من عبادىَ المخلصو توحيدي، والمفردو طاعتى وشُكْرى على نِعْمَتى عليهم.
Allah Teâlâ'nın: {وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُور} “Kullarımdan hakkıyla şükreden pek azdır” sözü hakkında zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Kullarımdan birliğimi ihlasla tanıyanlar ve kendilerine bahşettiğim nimetler karşılığında itaat ve şükrü sırf Bana tahsis edenler pek azdır.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan [şöyle rivayet ettiğini] anlattı:
قوله: {وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُور}. يقولُ: قليلٌ من عبادي الموحِّدون توحيدَهم .
şöyle dediğini anlattı: {وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُور} “Kullarımdan hakkıyla şükreden pek azdır” sözü hakkında [İbn Abbâs]: Kullarımdan tevhidlerini [hakkıyla yerine getiren] muvahhidler pek azdır, der .
القولُ في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ (١٤)}.
Şânı yüce olan Allah'ın şu sözünün teviline dair görüş: {فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ (١٤)} “Süleyman'ın ölümüne hükmettiğimiz zaman, onun öldüğünü onlara ancak değneğini yiyen bir ağaç kurdu (güve) gösterdi. Süleyman yere yıkılınca cinler anladılar ki, şayet gaybı bilmiş olsalardı o alçaltıcı azap (ağır işler) içinde kalıp durmazlardı.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقول تعالى ذكره: فلما أمْضَيْنا قضاءَنا على سليمانَ بالموت فمات، {مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ}. يقولُ: لم يَدُلُّ الجنَّ على موتِ سليمانَ، {إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ} وهى الأرضَةُ وقعت في عصاه التي كان مُتَّكِئًا عليها فأكلتها. فذلك قولُ الله ﷿: {تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ}.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh dedi ki: Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Biz Süleyman'ın aleyhine ölüm hükmümüzü infaz edip o vefat edince, {مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ} “onun öldüğünü onlara göstermedi”; yani cinlere Süleyman'ın öldüğünü gösteren bir şey olmadı; {إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ} “ancak bir yer mahlûku (ağaç kurdu)” müstesna ki o da güvedir; dayanmakta olduğu asasına musallat olup onu yedi. Aziz ve celil olan Allah'ın: {تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ} “onun değneğini yiyordu” sözü işte budur.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ والمُثنى، قالا: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ}. يقولُ: الأَرَضَةُ تَأْكُلُ عصاه .
Bana Ali ve el-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın: {إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ} “onun öldüğünü onlara ancak değneğini yiyen bir yer mahlûku (ağaç kurdu) gösterdi” sözü hakkında anlattı: [İbn Abbâs] der ki: Güve onun asasını yiyordu .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ}. قال: عصاه.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın: {تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ} “onun değneğini yiyordu” sözü hakkında anlattı: [İbn Abbâs] dedi ki: Asasıdır.
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana [şöyle de] anlattı:
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ}. قال: الأَرضَةُ، {تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ}. قال: عصاه .
el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ} “ancak bir yer mahlûku (ağaç kurdu)” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Ağaç kurdudur (güve). {تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ} “onun değneğini yiyordu” [hakkında ise]: Asasıdır, dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا عبيدُ الله بنُ موسى، قال: أخبرَنا إسرائيلُ، عن أبي يحيى، عن مجاهدٍ: {تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ}. قال: عصاه.
Bana Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Yahyâ'dan, o da Mücâhid'den: {تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ} “onun değneğini yiyordu” [ayeti hakkında] haber verdi: [Mücâhid]: Asasıdır, dedi.