حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ قولَه: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا}. قال: فزِعوا يومَ القيامةِ، حينَ خَرَجوا مِن قبورِهم. وقال قتادةُ: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ}: حينَ
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, Hasan'ın: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا} “Onların o dehşete kapıldıkları anı bir görsen!” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Kıyamet günü kabirlerinden çıktıkları zaman dehşete düşmüşlerdir. Katâde de: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ} “Onların o dehşete kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçıp kurtulmak yoktur ve yakın bir yerden yakalanmışlardır” [ayeti hakkında şöyle] dedi: ... zaman
عايَنوا عذابَ اللهِ .
Allah'ın azabını gözleriyle gördükleri andır , [dedi].
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن عطاءٍ، عن ابن مَعْقِلٍ: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ}. قال: أَفْزَعَهم يومُ القيامةِ فلم يَفُوتوا .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan, İbn Ma'kıl'in: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ} “Onların o dehşete kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçıp kurtulmak yoktur” [ayeti hakkında] şöyle dediğini nakletti: Kıyamet günü onları dehşete düşürdü ve kaçıp kurtulamadılar .
والذي هو أوْلَى بالصوابِ في تأويلِ ذلك، وأَشْبَهُ بما دَلَّ عليه ظاهِرُ التنزيلِ، قولُ مَن قال: ذلك وعيدُ اللهِ المشركين الذين كَذَّبوا رسولَ اللهِ ﷺ مِن قومِه؛ لأن الآيات قبلَ هذه الآيةِ، بالإخبارِ عنهم، [وعن إساءَتِهم] ، وبوعيدِ اللهِ إياهم، مَضَتْ ، وهذه الآيةُ في سياقِ تلك الآياتِ، فَلأَنْ يكونَ ذلك خبرًا عن حالِهم، أشْبَهُ منه بأن يكونَ خبرًا عمَّا لم يَجْرِ له ذِكرٌ، وإذ كان ذلك كذلك، فتأويلُ الكلامِ: ولو تَرَى، يا محمدُ، هؤلاء المشركين مِن قومِك، فتُعايِنُهم حينَ فزِعوا مِن مُعايَنَتِهم عذابَ اللهِ. {فَلَا فَوْتَ}. يقولُ: فلا سبيلَ [لهم حينَئذٍ إلى] أن يَفُوتونا بأنفسِهم، أو يُعْجِزونا هَرَبًا، أو يَنْجُوا مِن عذابِنا.
Bu hususun tevilinde doğruya en yakın ve Kur'an'ın zahirinin delalet ettiğine en uygun olanı: Bunun , Allah'ın, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlayan kendi kavminden müşriklere yönelik bir tehdidi olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür. Çünkü bu ayetten önceki ayetler, onlardan, [yaptıkları kötülüklerden] ve Allah'ın onları tehdidinden haber vererek geçmiş bulunmaktadır . Bu ayet de o ayetlerin siyakında yer almaktadır; dolayısıyla bunun onların durumundan bir haber olması, bahsi hiç geçmemiş bir şeyden haber olmasından daha uygundur. Durum böyle olunca kelamın tevili şöyledir: Ey Muhammed! Sen kavminden olan bu müşrikleri, Allah'ın azabını gözleriyle gördüklerinde dehşete kapıldıkları anda bir görsen, onları bir müşahede etsen! {فَلَا فَوْتَ} “Artık kaçıp kurtulmak yoktur”. [Allah] buyuruyor ki: [O vakit] kendilerini kurtarıp elimizden kaçmalarına , kaçarak bizi aciz bırakmalarına veya azabımızdan kurtulmalarına [artık hiçbir] yol yoktur .
كما حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ}. يقولُ: فلا نجاةَ.
Nitekim bize Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, İbn Abbâs'ın: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ} “Onların o dehşete kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçıp kurtulmak yoktur” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Kurtuluş yoktur, demektir.
حدَّثنا عمرُو بنُ عبدِ الحميدِ، قال: ثنا مَرْوانُ، عن جُوَيبرٍ، عن الضَّحَّاكِ في قولِه: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ}. قال: لا هَرَبَ.
Bize Amr b. Abdilhamîd anlattı, dedi ki: Bize Mervân, Cüveybir'den, Dahhâk'ın: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ} “Onların o dehşete kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçıp kurtulmak yoktur” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Kaçış yoktur.
وقولُه: {وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ}. يقولُ: وأخَذهم اللهُ بعذابِه من مَوْضِعٍ قريبٍ؛ لأنهم حيثُ كانوا فهم مِن اللهِ قريبٌ، لا يَبْعُدُون عنه.
{وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ} “Ve yakın bir yerden yakalanmışlardır” kavli hakkında [Allah] buyuruyor ki: Allah onları azabıyla yakın bir yerden yakalamıştır; zira nerede olurlarsa olsunlar onlar Allah'a yakındırlar, O'ndan uzaklaşamazlar.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٥٢)}.
Yüce Allah'ın: {وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٥٢)} “‘Ona inandık’ dediler. Fakat uzak bir yerden (imana) kolayca ulaşmak onlar için nerede/nasıl mümkün olsun?” kavlinin tevili hakkında:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: وقال هؤلاء المشركون حينَ عاينوا عذابَ اللهِ: آمَنَّا به. يَعْنى: آمنَّا باللهِ وبكتابِه ورسولِه.
Ebû Ca'fer rahimehullâh dedi ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler Allah'ın azabını gözleriyle gördüklerinde: 'Ona inandık' dediler. Yani: Allah'a, Kitabı'na ve Resûlü'ne inandık [dediler].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ}. قال : باللهِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in: {وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ} “‘Ona inandık’ dediler” kavli hakkında: Allah'a [inandık] , dediğini [nakletti].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ} عندَ ذلك. يعنى حينَ عايَنوا عذابَ اللهِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ} “‘Ona inandık’ dediler”; o anda, yani Allah'ın azabını gözleriyle gördüklerinde .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi:
قولِه: {وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ} بعدَ القتلِ.
{وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ} “‘Ona inandık’ dediler” kavli hakkında: Öldürüldükten sonra, dedi.
وقولُه: {وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ}. يقولُ: ومِن أيِّ وجهٍ لهم التَّناوُشُ.
{وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ} “Onlar için tenâvüş nerede/nasıl mümkün olsun?” kavli hakkında [Allah] buyuruyor ki: Onlar için tenâvüş hangi cihetten mümkün olsun?
واخْتَلَفَتْ قرَأةُ الأمصارِ في ذلك؛ فقَرَأَتْه عامةُ قَرَأَةِ المدينةِ: {التَّنَاوُشُ}، بغيرِ هَمْزٍ ، بمعنى التَّناوُلِ. وقرأتْه عامةُ قرأةِ الكوفةِ والبصرةِ (التَّناؤُشُ) بالهمزِ ، بمعنى النَّئِيشِ ، وهو الإبْطاءُ. يُقالُ: انْتَأَشْتُ الشيءَ. إذا أخذتَه مِن بعيدٍ. ونُشْتُه. إذا أخذتَه مِن قريبٍ. ومن النَّئِيشِ قولُ الشاعرِ :
Şehirlerin kurrâsı bu hususta ihtilaf etmiştir. Medine kurrâsının geneli bunu tenâvül (ulaşmak/elde etmek) anlamında hemzesiz olarak {التَّنَاوُشُ} şeklinde okumuştur. Kûfe ve Basra kurrâsının geneli ise neîş yani gecikme anlamında hemze ile (التَّناؤُشُ) şeklinde okumuştur. Bir şeyi uzaktan aldığında *inteeştü'ş-şey'e* (انْتَأَشْتُ الشيءَ) , yakından aldığında ise *nüştühû* (نُشْتُه) denir . Neîş (النَّئِيشِ) kelimesinin bu anlamda kullanımına şairin şu sözü örnektir :
تَمَنَّى نَئِيشًا أن يكونَ أطاعَني … وقد حَدَثَتْ بعدَ الأُمُورِ أمورُ
Çok geç olduktan sonra bana itaat etmiş olmayı temenni etti... Oysa iş işten geçmiş, nice yeni durumlar ortaya çıkmıştı.
ومِن النَّوْشِ قولُ الراجِزِ :
*Nevş* (النَّوْشِ) kökünden kullanıma ise recez şairinin şu sözü örnektir :
* فَهْىَ تَنوشُ الحَوْضَ نَوْشًا مِن عَلَا *
*O [deve], havuzdan yukarıdan uzanarak [rahatça] su alır*
* نَوْشًا به تَقْطَعُ أَجْوازَ الفَلَا *
*Öyle bir su alış ki onunla çöllerin ortasını yarıp geçer *
ويُقالُ للقومِ في الحربِ، إذا دَنا بعضُهم مِن بعضٍ بالرِّماحِ ولم يَتَلاقَوْا: قد تَناوَشَ القومُ. والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أن يُقالَ: إنهما قِراءتان مَعْروفَتان في قرأةِ الأمصارِ، مُتَقارِبَتا المعنى.
Savaşta bir topluluk mızraklarıyla birbirlerine yaklaşıp henüz göğüs göğüse gelmediklerinde: *Kad tenâveşe'l-kavmu* (قد تَناوَشَ القومُ - Topluluk birbirine mızrak mesafesinde uzandı) denir. Bu hususta bana göre doğru olan söz şöyle denilmesidir: Bunlar, şehirlerin kurrâsı arasında bilinen ve manaları birbirine yakın iki kıraattir.
وذلك أن معنى ذلك: وقالوا آمنَّا بالله . في حين لا يَنْفَعُهم قِيلُ ذلك. فقال اللهُ: {وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ}. وأَنَّى لهم التوبةُ والرَّجْعَةُ التي قد بَعُدَتْ [منهم، وصاروا] منها بموضعٍ بعيدٍ أن يَتَناوَلوها، وإنما وَصَف ذلك [المكان بالبُعدِ] ؛ لأنهم قالوا ذلك في القيامةِ، فقال اللهُ: أَنَّى لهم بالتوبةِ المقبولةِ؟ والتوبةُ المقبولةُ إنما كانتْ في الدنيا، وقد ذهَبت الدنيا، فصارتْ بعيدًا مِن الآخرةِ، فبأيةِ القراءتَيْن اللتَيْن ذكرتُ قرَأ القارئُ، فمصيبٌ الصوابَ في ذلك.
Çünkü bunun manası şudur: Bu sözü söylemelerinin kendilerine fayda vermeyeceği bir anda 'Allah'a inandık' dediler. Bunun üzerine Allah: {وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ} “Fakat (imana) kolayca ulaşmak onlar için nerede/nasıl mümkün olsun?” buyurdu. Yani, [kendilerinden] uzaklaşmış olan ve ona ulaşamayacakları kadar uzak bir mesafede kaldıkları tövbeye ve geri dönüşe kavuşmaları onlar için nerede/nasıl mümkün olsun? O [yeri uzaklıkla] nitelemesi , bunu kıyamette söylemiş olmalarındandır. Allah da şöyle buyurmuştur: Kabul edilen tövbe nerede onlar için? Oysa kabul edilen tövbe ancak dünyadaydı; dünya ise artık gitmiş ve ahiretten uzak kalmıştır. Dolayısıyla okuyan kimse zikrettiğim bu iki kıraatten hangisiyle okursa okusun bu hususta isabet etmiş olur.
وقد يجوزُ أن يكونَ الذين قَرَءُوا ذلك بالهمزِ، هَمَزوا وهم يُريدون مَعْنَى مَن لم يَهْمِزْ، ولكنَّهم هَمَزوه؛ لانْضِمامِ الواوِ، فقَلَبوها، كما قِيل: {وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ} [المرسلات: ١١]. فجُعِلَتِ الواو مِن "وُقِّتَتْ"؛ إذ كانتْ مضمومةً - همزةً.
Bu [lafzı] hemze ile okuyanların, hemzesiz okuyanların manasını kastederek hemzeli okumuş olmaları da caizdir/mümkündür. Ancak onlar vâv harfinin ötreli olmasından dolayı onu [hemzeye] dönüştürmüşlerdir. Nitekim {وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ} “Elçilerin vakti tayin edildiğinde” [Mürselât 11] ayetinde denildiği gibi... Zira ötreli olduğu için "vukkıtet" (وُقِّتَتْ) kelimesindeki vâv harfi hemzeye dönüştürülmüştür.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن عطيةَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن التَّمِيمِيِّ، قال: قلتُ لابن عباسٍ: أرأيتَ قولَ اللهِ: {وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ}. قال: يَسْأَلُون الرَّدَّ، وليس بحينِ رَدٍّ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Atiyye anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, et-Temîmî'den nakletti, dedi ki: İbn Abbâs'a: Allah'ın: {وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ} “Fakat (imana) kolayca ulaşmak onlar için nerede/nasıl mümkün olsun?” kavli hakkında ne dersin? dedim. O: [Dünyaya] geri döndürülmeyi istiyorlar, oysa geri döndürülme vakti değildir , dedi.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَنْبسَةَ، عن أبي إسحاقَ، عن التميميِّ، عن ابن عباسٍ نحوَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Anbese'den, Ebû İshâk'tan, et-Temîmî'den, İbn Abbâs'tan benzerini nakletti.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ}. يقولُ: فكيف لهم بالرَّدِّ .
Bana Alî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Alî'den, İbn Abbâs'ın: {وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ} “Fakat (imana) kolayca ulaşmak onlar için nerede/nasıl mümkün olsun?” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: [Dünyaya] geri döndürülmeleri onlar için nasıl mümkün olsun? demektir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ}. قال : الرَّدُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in: {وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ} “Fakat (imana) kolayca ulaşmak onlar için nerede/nasıl mümkün olsun?” [ayeti hakkında]: Geri dönüş [mümkün olsun?] dediğini [nakletti].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، [عن قتادةَ]: {وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ}. قال: التَّناوُلُ {مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, [Katâde'den] {وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ} “Fakat (imana) kolayca ulaşmak onlar için nerede/nasıl mümkün olsun?” [ayeti hakkında] nakletti. Dedi ki: {مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} “uzak bir yerden” [imana] el uzatıp kavuşmak (et-Tenâvül) [demektir].
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ}. قال: هؤلاء قَتْلَى أهلُ بدرٍ، مَن قُتِل منهم. وقرَأ: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ (٥١) وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ [وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ] }. قال: التَّناوُشُ، التَّناوُلُ، أَنَّى لهم تناولُ التوبةِ مِن مكانٍ بعيدٍ، وقد ترَكوها في الدنيا. قال: وهذا بعدَ الموتِ في الآخرةِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} “‘Ona inandık’ dediler. Fakat uzak bir yerden (imana) kolayca ulaşmak onlar için nerede/nasıl mümkün olsun?” kavli hakkında şöyle dedi: Bunlar Bedir ehlinin maktulleridir, onlardan öldürülen kimselerdir. Ve şu ayetleri okudu: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ (٥١) وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ [وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ] } “Onların o dehşete kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçıp kurtulmak yoktur ve yakın bir yerden yakalanmışlardır. ‘Ona inandık’ dediler. Fakat uzak bir yerden (imana) kolayca ulaşmak onlar için nerede/nasıl mümkün olsun?”. Dedi ki: *et-Tenâvüş*, ulaşmaktır/almaktır; tövbeyi dünyada terk etmişlerken uzak bir yerden tövbeye ulaşmaları onlar için nerede mümkün olsun? Dedi ki: Bu da ölümden sonra ahirettedir.
قال: وقال ابن زيدٍ في قولِه: {وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ}: بعدَ القتلِ، {وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ}. وقرَأ: {وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ} [النساء: ١٨]. قال: ليس لهم توبةٌ. وقال: عرَض اللهُ عليهم أن يَتُوبوا مَرَّةً واحدةً، فيَقْبَلَها اللهُ منهم، فأَبَوْا، و يَعْرِضون التوبةَ بعد الموتِ. قال: فهم يَعْرِضونها في الآخرةِ خمسَ عَرَضاتٍ، فيَأبى اللهُ أَن يَقْبَلَها منهم. قال: والتائبُ عندَ الموتِ ليست له توبةٌ. [وقَرَأ]: {وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَالَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا} الآية [الأنعام: ٢٧]. وقرَأ: {رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} [السجدة: ١٢].
[İbn Vehb] dedi ki: İbn Zeyd, {وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ} “‘Ona inandık’ dediler” kavli hakkında: “Öldürüldükten sonra [böyle dediler]; {وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} ‘Fakat uzak bir yerden [imana] kolayca ulaşmak onlar için nerede/nasıl mümkün olsun?’” dedi. Ve: {وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ} “Kâfir olarak ölenler için de [tövbe yoktur]” [en-Nisâ 4/18] ayetini okuyup: “Onlar için tövbe yoktur” dedi. Devamla şöyle dedi: “Allah onlara bir defa tövbe etmelerini teklif etti; [tövbe etselerdi] Allah bunu onlardan kabul edecekti, fakat yüz çevirdiler; ve ölümden sonra tövbe arz ederler.” [İbn Zeyd] dedi ki: “Onlar ahirette tövbeyi beş defa arz ederler; fakat Allah bunu onlardan kabul etmeyi reddeder.” [İbn Zeyd yine] dedi ki: “Ölüm anında tövbe eden kimsenin tövbesi geçerli değildir.” Ve [şu ayeti okudu]: {وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَالَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا} “Ateşin karşısında durdurulup da: ‘Ah, keşke [dünyaya] geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak!’ dediklerini bir görsen!” [el-En‘âm 6/27] ayetinin sonuna kadar okudu. Ve: {رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} “Rabbimiz! Gördük ve işittik; bizi [dünyaya] geri döndür de salih amel işleyelim, artık kesin olarak inandık” [es-Secde 32/12] ayetini okudu.
حدَّثنا عمرُو بنُ عبدِ الحميدِ، قال: ثنا مَرْوانُ، عن جُوَيبرٍ، عن الضَّحّاكِ في قولِه: {وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ}. قال: وأنى لهم الرَّجْعَةُ .
Bize Amr b. Abdilhamîd anlattı, dedi ki: Bize Mervân, Cüveybir'den, Dahhâk'ın: {وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ} “Fakat (imana) kolayca ulaşmak onlar için nerede/nasıl mümkün olsun?” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: [Dünyaya] geri dönüş onlar için nerede mümkün olsun?
وقولُه: {مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ}. يقولُ: مِن آخِرَتِهم إلى الدنيا كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ}: مِن الآخرةِ إلى الدنيا .
{مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} “Uzak bir yerden” kavli hakkında [Allah] buyuruyor ki: Ahiretlerinden dünyaya [ulaşmak onlar için nerede mümkün olsun?]. Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in: {مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} “Uzak bir yerden” kavli hakkında: Ahiretten dünyaya , dediğini [nakletti].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٥٣)}.
Yüce Allah'ın: {وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٥٣)} “Oysa daha önce onu inkâr etmişlerdi ve uzak bir yerden gayba taş atıyorlardı” kavlinin tevili hakkında:
يقول تعالى ذكرُه: {وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ}. يقولُ: وقد كفَروا بما يَسْأَلُونه ربَّهم عندَ نزولِ العذابِ بهم، ومُعايَنَتِهم إياه، من الإقالةِ له ، وذلك الإيمانُ باللهِ وبمحمدٍ ﷺ، وبما جاءَهم به من عندِ اللهِ.
Yüce Allah: {وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ} “Oysa daha önce onu inkâr etmişlerdi” kavliyle şöyle buyurmaktadır: Azap başlarına indiğinde ve onu gözleriyle gördüklerinde Rablerinden telafisini istedikleri şeyi daha önce inkâr etmişlerdi; o da Allah'a, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun Allah katından getirdiklerine imandır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك، قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ}. أي: بالإيمانِ في الدنيا.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [şöyle dediğini] rivayet etti: {وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ} “Hâlbuki daha önce onu inkâr etmişlerdi”. Yani: Dünyadaki imanı [inkâr etmişlerdi].
وقولُه: {وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ}. يقولُ: وهم اليوم يَقْذِفون بالغيبِ محمدًا من مكانٍ بعيدٍ. يعنى: أنهم يَرْجُمُونه وما أتاهم مِن كتابِ اللهِ، بالظُّنُونِ والأَوْهامِ، فيقولُ بعضُهم: هو ساحِرٌ. ويقولُ بعضُهم: هو شاعرٌ. وغيرَ ذلك.
{وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} “Ve uzak bir yerden gayba taş atıyorlardı” kavli hakkında [Allah] buyuruyor ki: Onlar bugün de uzak bir yerden Muhammed'e gayba taş atıyorlar (hakkında bilmeden konuşup atıp tutuyorlar). Yani onlar, zan ve vehimlerle ona ve kendilerine getirdiği Allah'ın Kitabı'na laf atıyorlar; bazısı: “O bir büyücüdür”, bazısı da: “O bir şairdir” vb. sözler söylüyorlar.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ}، قال: قولُهم: ساحِرٌ، بل هو كاهِنٌ، بل هو شاعِرٌ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in: {وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} “Ve uzak bir yerden gayba taş atıyorlardı” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Onların: “[O bir] büyücüdür; hayır, o bir kâhindir; hayır, o bir şairdir” demeleridir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ}. أي: يَرْجُمون بالظَّنِّ، يقولون: لا بَعْثَ [ولا نُشُورَ] ، ولا جنةَ ولا نارَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} “Ve uzak bir yerden gayba taş atıyorlardı”; yani zanla atıp tutuyorlar, “Yeniden diriliş [ve haşir] yoktur, cennet de cehennem de yoktur” diyorlardı .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ}. قال: بالقرآنِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ} “Ve uzak bir yerden gayba taş atıyorlardı” kavli hakkında: “[Yani] Kur'an hakkında [atıp tutuyorlardı]” dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ (٥٤)}.
Yüce Allah'ın: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ (٥٤)} “Tıpkı daha önce benzerlerine yapıldığı gibi, onlarla arzuladıkları şeyin arasına engel konuldu. Çünkü onlar derin bir şüphe içindeydiler” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: وحِيلَ بينَ هؤلاء المشركين - حينَ فَزِعوا فلا فَوْتَ، وأُخِذوا من مكانٍ قريبٍ، فقالوا: آمَنَّا به - وبين ما يَشْتَهون حينَئدٍ من الإيمانِ بما كانوا به في الدنيا، قبلَ ذلك، يَكْفُرون، فلا سبيلَ لهم إليه.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler –korkuya kapıldıkları, artık kaçışın olmadığı, yakın bir yerden yakalandıkları ve: “Ona inandık” dedikleri vakit– onlarla o anda arzuladıkları, daha önce dünyada inkâr edegeldikleri şeylere iman etmelerinin arasına engel konuldu; artık onların buna ulaşmalarına hiçbir yol yoktur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك، قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني إسماعيلُ بنُ حَفْصِ الأُبُليُّ ، قال: ثنا المُعْتَمِرُ [بن سليمانَ] ، عن أبي الْأَشْهَبِ، عن الحسنُ في قولِه: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ}. قال: حِيلَ بينَهم وبينَ الإيمان باللهِ .
Bana İsmâîl b. Hafs el-Übullî anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir [b. Süleymân] , Ebü'l-Eşheb'den, Hasan'ın: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ} “Onlarla arzuladıkları şeyin arasına engel konuldu” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Onlarla Allah'a iman arasına engel konuldu .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن عبدِ الصمدِ، قال: سَمِعتُ الحسنَ، وسُئِل عن هذه الآيةِ: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ}. قال: حِيلَ بينَهم وبينَ الإيمانِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Abdüssamed'den nakletti, dedi ki: Hasan'ı dinledim, kendisine: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ} “Onlarla arzuladıkları şeyin arasına engel konuldu” ayeti hakkında soruldu da şöyle dedi: Onlarla iman arasına engel konuldu .
حدَّثني ابن أبي زيادٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا أبو الأشهبِ، عن الحسنِ: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ}. قال: حِيلَ بينَهم وبينَ الإيمانِ.
Bana İbn Ebî Ziyâd anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Eşheb, Hasan'dan [şöyle nakletti]: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ} “Onlarla arzuladıkları şeyin arasına engel konuldu”. [Hasan] dedi ki: Onlarla iman arasına engel konuldu.
حدَّثنا أحمدُ بنُ عبدِ الصمدِ الأنصاريُّ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن شبلٍ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ}. قال: مِن الرُّجوعِ إلى الدنيا ليَتُوبوا.
Bize Ahmed b. Abdissamed el-Ensârî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Şibl'den, İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ} “Onlarla arzuladıkları şeyin arasına engel konuldu” kavli hakkında: Tövbe etmek için dünyaya geri dönmekten [onlar alıkonuldu], dediğini [nakletti].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ}. قال: كان القومُ يَشْتَهون طاعةَ اللهِ أن يكونوا عملوا بها في الدنيا حينَ عايَنوا ما عايَنوا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ} “Onlarla arzuladıkları şeyin arasına engel konuldu”. Dedi ki: O topluluk, gördükleri şeyi gözleriyle gördüklerinde, dünyadayken Allah'a itaat etmiş ve buna göre amel etmiş olmayı arzuluyorlardı .
حدَّثنا الحسنُ بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسنُ بنُ حَبيبٍ، قال: ثنا أبو الأشهبِ، عن الحسنِ في قولِه: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ}. قال: حِيلَ بينَهم وبينَ الإيمانِ.
Bize Hasan b. Vâzıh anlattı, dedi ki: Bize Hasan b. Habîb anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Eşheb, Hasan'ın: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ} “Onlarla arzuladıkları şeyin arasına engel konuldu” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Onlarla iman arasına engel konuldu.
وقال آخرون: معنى ذلك: وحِيلَ بينَهم وبينَ ما يَشْتَهون، مِن مالٍ وولدٍ وزَهْرَةِ الدنيا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; onlarla arzuladıkları mal, evlat ve dünya ziynetinin arasına engel konuldu, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، [وحدَّثني] الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ}. قال: مِن مالٍ أو ولدٍ أو زَهْرةٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [bana] Hâris de [anlattı], dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in Allah'ın: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ} “Onlarla arzuladıkları şeyin arasına engel konuldu” kavli hakkında: Mal, evlat veya dünya ziynetinden [olan şeyler arasına engel konuldu] , dediğini [nakletti].
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ}. قال : الدنيا التي كانوا فيها والحياةِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ} “Onlarla arzuladıkları şeyin arasına engel konuldu” kavli hakkında şöyle dedi: [Bu,] içinde bulundukları dünya ve hayattır.
وإنما اخْتَرْنا القولَ الذي اخترْناه في ذلك؛ لأن القومَ إِنما تَمَنَّوْا حِينَ عايَنوا من عذابِ اللهِ ما عايَنوا، ما أخبَر اللهُ عنهم أنهم تَمنَّوه، وقالوا: آمَنّا به. فقال اللهُ جلَّ ثناؤُه: وأَنَّى لهم تَناوُشُ ذلك من مكانٍ بعيدٍ، وقد كفروا مِن قَبْلِ ذلك في الدنيا. فإذ كان ذلك كذلك، فلأَنْ يكون قولُه: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ}. خبرًا عن أنه لا سبيل لهم إلى ما تَمَنَّوْهِ، أَوْلَى مِن أن يكونَ خبرًا عن غيرِه.
Bu konuda tercih ettiğimiz görüşü tercih etmemizin sebebi şudur: Çünkü o topluluk, Allah'ın azabından gördükleri şeyi gözleriyle gördüklerinde ancak Allah'ın onların temenni ettiğini haber verdiği şeyi temenni edip: “Ona inandık” dediler. Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu: Onlar daha önce dünyada inkâr etmişken, uzak bir yerden buna ulaşmaları onlar için nerede/nasıl mümkün olsun? Durum böyle olunca , O'nun: {وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ} “Onlarla arzuladıkları şeyin arasına engel konuldu” kavlinin, onların temenni ettikleri şeye artık hiçbir yol bulunmadığına dair bir haber olması, bundan başka bir şeye dair haber olmasından daha evladır.
وقولُه: {كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ}. يقولُ: كما فَعَلْنا بهؤلاء المشركين، فحُلْنا بينَهم وبينَ ما يَشْتَهون من الإيمانِ باللهِ عندَ نُزولِ سَخَطِ اللهِ بهم، ومُعايَنَتِهم بَأْسَهُ ، فَعَلْنا بأشياعِهم على كفرِهم باللهِ مِن قَبْلِهم، من كفارِ الأُمَمِ، فلم يُقْبَلْ منهم إيمانُهم في ذلك الوقتِ، كما لم يُقْبَلْ في مثلِ ذلك الوقتِ مِن ضُرَبائهم. والأشْياعُ: جمعُ شِيَعٍ، وشِيَعٌ: جمعُ شِيعَةٍ، فأشياعٌ جمعُ الجمعِ.
{كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ} “Tıpkı daha önce benzerlerine yapıldığı gibi” kavli hakkında [Allah] buyuruyor ki: Allah'ın gazabı başlarına indiğinde ve O'nun azabını gözleriyle gördüklerinde bu müşriklere yapıp onlarla Allah'a iman etme arzularının arasına girdiğimiz gibi, onlardan önceki kâfir ümmetlerden Allah'ı inkâr etmede onların benzeri olan kimselere de aynısını yaptık; o vakitte benzerlerinden kabul edilmediği gibi, o vakitte onlardan da imanları kabul edilmedi . Eşyâ' (الأشياع): Şiya' (شِيَع) kelimesinin çoğuludur; şiya' da şîa (شِيعَة) kelimesinin çoğuludur. Dolayısıyla eşyâ', cemu'l-cem'dir (çoğulun çoğuludur).
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، [قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، [عن مجاهدٍ] : {كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ}. قال: الكفارِ مِن قبلِهم .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, [dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [Mücâhid'in] : {كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ} “Tıpkı daha önce benzerlerine yapıldığı gibi” kavli hakkında: Onlardan önceki kâfirlere [yapıldığı gibi] , dediğini [nakletti].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ}. أي: في الدنيا، كانوا إذا عايَنوا العذابَ لم يُقْبَلُ منهم إيمانٌ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ} “Tıpkı daha önce benzerlerine yapıldığı gibi”; yani dünyada iken, onlar azabı gözleriyle gördüklerinde kendilerinden hiçbir iman kabul edilmezdi.
وقولُه: {إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وحِيلَ بين هؤلاء المشركين، حين عايَنوا بأسَ اللهِ، وبينَ الإيمانِ، إنهم كانوا قبلَ ذلك في الدنيا في شَكٍّ مِن نزولِ العذابِ الذي نزَل بهم وعايَنوه، وقد أَخْبَرَهم نبيُّهم أنهم إن لم يُنِيبوا مما هم عليه مُقيمون؛ من الكفرِ باللهِ، وعبادةِ الأوثانِ، أن الله مُهلِكُهم ومُحِلٌّ بهم [نِقْمَتَه و] عقوبتَه، في عاجلِ الدنيا وآجلِ الآخرةِ، قبلَ نزولِه بهم. {مُرِيبٍ}. يقولُ: موجِبٍ لصاحبِه الذي هو به ما يُرِيبُه من مكروهٍ، من قولِهم: قد أراب الرَّجُلُ. إذا أتى رِيبَةً، وركب فاحشةً. كما قال الراجزُ :
{إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ} “Çünkü onlar derin bir şüphe içindeydiler” kavli hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler Allah'ın azabını gözleriyle gördüklerinde onlarla iman arasına engel konuldu; çünkü onlar bundan önce dünyada iken, başlarına inen ve gözleriyle gördükleri bu azabın ineceği hususunda şüphe içindeydiler. Oysa peygamberleri onlara, üzerinde ısrar ettikleri Allah'ı inkâr etmekten ve putlara tapmaktan vazgeçip dönmedikleri takdirde, azap başlarına inmeden önce, Allah'ın hem peşin dünyada hem de gelecekteki ahirette onları helak edeceğini, [intikamını ve] cezasını başlarına indireceğini bildirmişti. {مُرِيبٍ} “Derin/kuşku verici” kelimesine gelince; bu şüphenin sahibine hoşlanmadığı, kendisini şüpheye/endişeye düşüren şeyi gerektirmesi demektir. Bu, Arapların bir kimse şüpheli/kötü bir iş yaptığında ve çirkin bir fiil işlediğinde söylediği: “Er-racülü erâbe” (أراب الرَّجُلُ: Adam şüpheli iş yaptı) sözünden gelir. Nitekim recez şairi şöyle demiştir :
*يا قومِ ما لى وأبا ذُوَّيْبِ*
*Ey kavmim! Benimle Ebû Züeyb'in ne alıp veremediği var!*
*كنتُ إِذا أَتَوْتُه من غَيْبِ*
*Ben uzaktan onun yanına geldiğim zaman,*
*يَشْتَمُّ عِطْفِى ويَبُزُّ ثَوْبى *
*Bedenimi koklar ve elbisemi çekip çıkarır ,*
*كأنَّما أَرَبْتُه بَرَيْبٍ*
*Sanki ben ona şüpheli/kötü bir iş yapmışım gibi!*
يقولُ: كأنما أتَيْتُ إليه ريبةً .
[Şair] şöyle demektedir: Sanki ben ona karşı şüpheli/kötü bir şey yapmışım gibi .
آخِرُ تفسيرِ سورةِ سبأٍ
Sebe' Suresi tefsirinin sonu.