ولم يَقُلْ: راضيانِ.
[Şair burada iki taraf olduğu hâlde] 'ikimiz de razıyız' dememiştir.
وقوله: {إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَلِحًا}. اختلف أهل التأويل في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: وما أموالكم ولا أولادكم بالتي تُقَرِّبُكم عندنا زُلفى، إلا من آمن وعمل صالحًا، فإنه تُقَرِّبُهم أموالهم وأولادهم،
Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا } “Ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna” kavline gelince; tevil ehli (müfessirler) bunun anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı; 'İman edip salih amel işleyenler müstesna, ne mallarınız ne de evlatlarınız katımızda sizi [bize] yaklaştıracak değildir; zira [iman edip salih amel işleyenleri] malları ve evlatları... yaklaştırır' [şeklindedir].
بطاعتهم الله في ذلك وأدائهم فيه حَقَّه، إِلى اللَّهِ زُلْفَى، دُونَ أهل الكفرِ بالله.
'Allah'a bu hususta itaat etmeleri ve O'nun bundaki hakkını eda etmeleri vesilesiyle, Allah'a kâfir olanların aksine, Allah'a bir yakınlık ile [yaklaştırır]'.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِ اللَّهِ: {إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَلِحًا}. قال: لم تَضُرَّهم أموالهم ولا أولادهم في الدنيا؛ للمؤمنين. وقرَأ: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} [يونس: ٢٦]، فالحسنى: الجنة. والزِّيادةُ: ما أعْطاهم الله في الدنيا؛ لم يُحاسبهم به، كما حاسب الآخرين. فـ {مَنْ} على هذا التأويلِ نَصْبٌ بوقوعِ "تُقَرِّبُ" عليه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَلِحًا} “ancak iman edip salih amel işleyenler müstesnadır” kavli hakkında şöyle dedi: Müminler için dünyadaki malları ve evlatları kendilerine zarar vermemiştir . Ve: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ} [Yûnus: 26] “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” ayetini okudu; 'el-Hüsnâ' cennettir. 'Ziyâde' ise Allah'ın dünyada kendilerine verdiği şeylerdir; diğerlerini hesaba çektiği gibi bunları hesaba çekmemiştir. Bu tevile göre {مَنْ} kelimesi "تُقَرِّبُ" fiilinin mefulü olarak nasb konumundadır.
وقد يَحْتَمِلُ أن تكونَ {مَنْ} في موضع رفع، فيكون كأنه قيل: وما هو إلا من آمن وعمل صالحًا.
{مَنْ} kelimesinin ref konumunda olması da muhtemeldir; o takdirde sanki: 'O, ancak iman edip salih amel işleyen kimsedir' denilmiş gibi olur.
وقوله: {فَأَوْلَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ}. يقولُ: فهؤلاء لهم من الله على أعمالهم الصالحة، الضِّعْفُ مِن الثوابِ؛ بالواحدة عَشْرٌ.
Ve O'nun: {فَأَوْلَئِكَ لَهُمْ جَZَاءُ الضِّعْفِ} “İşte onlara kat kat mükâfat vardır” kavli; şöyle buyurur: İşte bunlara, salih amellerine karşılık Allah'tan mükâfatın kat kat fazlası vardır; bir [iyiliğe] on misli [verilir].
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا}. قال: بأعمالهم؛ [قال: بالواحدة] عشرٌ، وفي
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا} “İşte yaptıklarına karşılık onlara kat kat mükâfat vardır” kavli hakkında şöyle dedi: “Yaptıkları ameller sebebiyle; [şöyle dedi: bire] on [kat], ve...”
سبيل الله بالواحدة سبعمائةٍ.
Allah yolunda ise bire yedi yüz misli vardır.
وقوله: {وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ}. يقولُ: وهم في غرفات الجنات آمنون من عذابِ اللَّهِ.
Ve O'nun: {وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ} “ve onlar yüksek makamlarda güven içindedirler” kavli; şöyle buyurur: Onlar cennetlerin yüksek odalarında Allah'ın azabından güvendedirler.
القولُ في تأويل قوله جل ثناؤه: {وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ (٣٨) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٣٩)}.
Şanı yüce olan [Allah]'ın: {وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ (٣٨) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٣٩)} “Ayetlerimizi geçersiz kılmak için yarışanlar var ya, işte onlar azabın içine getirileceklerdir. De ki: 'Şüphesiz Rabbim, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve onu kısar da. Siz ne harcarsanız, O onun yerine yenisini verir; O rızık verenlerin en hayırlısıdır.'” kavlinin tevili hakkında [söz]:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقول تعالى ذكره: والذين يعملون في آياتِنا. يَعْني: في حُجَجنا وآي كتابنا، يبتغون إبطاله، ويريدون إطفاء نورِه مُفَاوِتِينَ ، يَحْسَبون أنهم يَفُوتُونَنا بأنفسهم ويُعْجِزونَنَا، {أَوْلَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ}. يَعْنِي: في عذابِ جهنم مُحْضَرون يومَ القيامةِ.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan Allah şöyle buyurur: Ayetlerimiz hakkında, yani delillerimiz ve Kitabımızın ayetleri hakkında onları iptal etmeye çalışarak, onun nurunu söndürmek isteyip [bizi] geçebileceklerini sanarak , kendilerinin bizden kaçıp kurtulacaklarını ve bizi aciz bırakacaklarını zannederek çalışanlar; {أَوْلَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ} “işte onlar azabın içine getirileceklerdir”, yani kıyamet gününde cehennem azabının içinde hazır bulundurulacaklardır.
وقوله: {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ}. يقولُ تعالى ذكره: قُلْ يا محمد: إن ربى يَبْسُطُ الرزق لمن يشاءُ مِن خَلْقِه، فيُوَسِّعُه عليه، تَكْرِمَةً له وغير تكرمةٍ، ويَقْدِرُ على من يشاءُ منهم فيُضَيِّقُه ويُقَتِّرُه، إهانةً له وغيرَ إهانة، بل مِحْنَةً واختبارًا. {وَمَا أَنفَقْتُم مَّن شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ}. يقولُ: وما أنفقتم أيُّها الناسُ مِن نفقة في طاعة الله، فإن اللَّهَ يُخْلِفُها عليكم.
Ve O'nun: {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ} “De ki: 'Şüphesiz Rabbim, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve onu kısar da'” kavli; zikri yüce olan Allah şöyle buyurur: De ki ey Muhammed: Şüphesiz Rabbim, yarattıklarından dilediğine rızkı yayar; ister bir ikram olarak olsun ister ikram olmaksızın onu genişletir; onlardan dilediğine de kısar; ister bir zillet olarak olsun ister zillet olmaksızın, bilakis bir imtihan ve sınama olarak onu daraltır ve kısar. {وَمَا أَنفَقْتُم مَّن شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ} “Siz ne harcarsanız, O onun yerine yenisini verir”; şöyle buyurur: Ey insanlar! Allah'a itaat yolunda ne harcarsanız, muhakkak ki Allah onun bedelini size verir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى، قال: ثنا سفيان، [عن عمرِو بن قيسٍ]،
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, [Amr b. Kays'tan] anlattı,
عن المِنْهالِ بن عمرو عن سعيدِ بن جُبيرٍ: {وَمَا أَنفَقْتُم مَّن شَيْءٍ فَهُوَ يُخلِفُهُ}. قال: ما كان في غير إسرافٍ ولا تَقْتِيرٍ .
o da el-Minhâl b. Amr'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den: {وَمَا أَنفَقْتُم مَّن شَيْءٍ فَهُوَ يُخلِفُهُ} “Siz ne harcarsanız, O onun yerine yenisini verir” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki: İsraf ve cimrilik olmaksızın yapılan harcamadır .
وقوله: {وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ}. يقولُ: وهو خيرُ مَن قيل: إنه يَرْزُقُ. ووُصِف به، وذلك أنه قد يُوصَفُ بذلك من دُونَه، فيُقالُ: فلانٌ يَرْزُقُ أهله وعياله.
Ve O'nun: {وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ} “O rızık verenlerin en hayırlısıdır” kavli; şöyle buyurur: Rızık verdiği söylenen ve bununla vasfedilenlerin en hayırlısı O'dur; zira O'ndan başkası da bununla vasfedilip: 'Falan kimse ailesini ve çoluk çocuğunu rızıklandırıyor/besliyor' denilebilir.
القول في تأويل قوله جلَّ ثناؤُه: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١)}.
Şanı yüce olan [Allah]'ın: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١)} “O gün Allah, onların hepsini toplayacak, sonra meleklere: 'Bunlar mı size tapıyorlardı?' diyecektir. Melekler: 'Seni tenzih ederiz, bizim dostumuz onlar değil, sensin; bilakis onlar cinlere tapıyorlardı, çoğu onlara inanıyordu' derler.” kavlinin tevili hakkında [söz]:
قال أبو جعفر ﵀: يقول تعالى ذكره: ويوم نحشر هؤلاء الكفارَ باللهِ جميعًا، ثم نقول للملائكةِ: أهؤلاء كانوا يَعْبُدونَكُم مِن دُونِنا؟
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan Allah şöyle buyurur: Allah'ı inkâr eden bu kimselerin hepsini bir araya topladığımız ve sonra meleklere: 'Bunlar bizim yerimize size mi tapıyorlardı?' diyeceğimiz günü [hatırla].
فتَتَبَرَّأُ منهم الملائكةُ، {قَالُوا سُبْحَانَكَ} رَبَّنَا، تَنْزِيهًا لك وتَبْرِئةً مما أضاف إليك هؤلاء من الشُّرَكاءِ والأنْدادِ، {أَنتَ وَلِيُّنَا مِن دُونِهِمْ} لا نَتَّخِذُ وَلِيًّا دونَك، {بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنِّ}.
Melekler onlardan teberrî ederler; {قَالُوا سُبْحَانَكَ} “dediler ki: 'Seni tenzih ederiz'” ey Rabbimiz, seni tenzih etmek ve bu kimselerin sana isnat ettikleri ortaklar ve benzerlerden seni beri tutmak için; {أَنتَ وَلِيُّنَا مِن دُونِهِمْ} “bizim dostumuz onlar değil, sensin”, biz senden başka velî edinmeyiz; {بَلْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنِّ} “bilakis onlar cinlere tapıyorlardı”.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: (ويومَ نَحْشُرُهم جميعًا ثم نقول للملائكة أهؤلاء إيَّاكم كانوا يَعْبُدونَ)؟ استفهامٌ، كقوله لعيسى:
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etti: {وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ} “O gün hepsini bir araya toplayacağız, sonra meleklere: 'Bunlar sadece size mi tapıyorlardı?' diyeceğiz” [ayeti hakkında şöyle dedi]: Bu bir istifhamdır (sorudur); tıpkı [Allah Teâlâ'nın] Îsâ'ya şöyle buyurması gibidir:
أَأَنتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِن دُونِ اللَّهِ} [المائدة: ١١٦].
{أَأَنتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِن دُونِ اللَّهِ} [el-Mâide: 116] “İnsanlara: 'Beni ve annemi Allah'ın yanı sıra iki ilah edinin' diye sen mi söyledin?” buyurması gibidir.
وقوله: {أَكْثَرُهُم بِهِم تُؤْمِنُونَ}. يقول: أكثرهم بالجنِّ مُصَدِّقون، فزَعَموا أنهم بناتُ اللَّهِ، [تعالى الله عما يقولون علوا كبيرًا] .
Ve O'nun: {أَكْثَرُهُم بِهِم تُؤْمِنُونَ} “çoğu onlara inanıyordu” kavli; şöyle buyurur: Onların çoğu cinleri tasdik ediyordu; nitekim onların Allah'ın kızları olduğunu iddia etmişlerdi [Allah onların söylediklerinden yüce ve çok münezzehtir] .
القول في تأويل قوله جل ثناؤه: {فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ (٤٢)}.
Şanı yüce olan [Allah]'ın: {فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ (٤٢)} “Bugün birbirinize ne bir fayda sağlamaya ne de bir zarar vermeye gücünüz yeter. Biz de zulmedenlere: 'Yalanlayıp durduğunuz cehennem azabını tadın!' deriz.” kavlinin tevili hakkında [söz]:
قال أبو جعفر ﵀: يقول تعالى ذكرُه: {فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ}، أيُّها الملائكةُ، للذين كانوا في الدنيا يَعْبُدونكم، [ولا الذين كانوا يَعْبُدونكم لكم] ، نفعًا يَنْفَعونكم به، ولا ضَرًّا يَنالُونكم به، أو تَنالونهم به. {وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا}. يقولُ: ونقول للذين عَبدوا غيرَ اللَّهِ، فوَضَعوا العبادةَ في غيرِ مَوْضِعِها، وجَعَلوها لغيرِ مَن تَنْبَغى أن تكونَ له: ذُوقُوا عذاب النار التي كنتم بها في الدنيا تُكَذِّبون، فقد وَرَدْتُموها.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan Allah şöyle buyurur: {فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ} “Bugün birbirinize gücünüz yetmez”, ey melekler, dünyada size tapanlara, [ne de size tapanların size] fayda verebilecekleri bir faydaya ne de onların size veya sizin onlara dokundurabileceğiniz bir zarara [gücünüz yetmez]. {وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا} “Ve zulmedenlere deriz ki”; şöyle buyurur: Allah'tan başkasına ibadet edip ibadeti yerinden başka yere koyan ve layık olmayana ibadet eden kimselere şöyle deriz: Dünyada yalanlayıp durduğunuz ateşin azabını tadın; işte oraya girdiniz.
القول في تأويل قوله جل وعزّ: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَقَالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرًى وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ (٤٣)}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَقَالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرًى وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ (٤٣)} “Ayetlerimiz onlara açıkça okunduğu zaman: 'Bu, sırf sizi atalarınızın taptığı şeylerden alıkoymak isteyen bir adamdan başkası değildir' dediler. Ve: 'Bu, uydurulmuş bir yalandan başka bir şey değildir' dediler. İnkâr edenler, kendilerine hak geldiğinde onun için: 'Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' dediler.” kavlinin tevili hakkında [söz]:
قال أبو جعفر ﵀: يقول تعالى ذكره: وإذا تُتْلى على هؤلاء المشركين آيات كتابنا {بَيِّنَاتٍ}. يقولُ: واضحاتٍ أَنَّهُنَّ حَقٌّ مِن عندنا، {قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَن يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ}. يقولُ: قالوا عند ذلك: لا تَتَّبعوا
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Bu müşriklere Kitabımızın ayetleri {بَيِّنَاتٍ} “apaçık olarak” -[yani] katımızdan gelen birer hak olduğu apaçık bir şekilde- okunduğu zaman, {قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ} “'Bu, sırf sizi atalarınızın taptığı şeylerden alıkoymak isteyen bir adamdan başkası değildir' dediler.” [Allah Teâlâ] buyurur ki: Bunun üzerine onlar şöyle dediler: 'Uymayın...
محمدًا، فما هو إلا رجلٌ يريد أن يَصُدَّكم عما كان يَعْبُدُ آبَاؤُكُم مِن الأوثان، ويُغَيِّرَ دينَكم ودين آبائكم، {وَقَالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرًى}. يقول تعالى ذكره: وقال هؤلاء المشركون: ما هذا الذي [يَتْلوا علينا محمدٌ] . يَعْنُونَ القرآن. {إِلَّا إِفْكٌ}. يقولُ: إِلا كَذِبٌ. {مُفْتَرًى}. يقولُ: مُخْتَلَقٌ، مُتَخَرَّصٌ. {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ}. يقول جلَّ ثناؤُه: وقال الكفارُ {لِلْحَقِّ}، يعنى محمدًا ﷺ، {لَمَّا جَاءَهُم}. يقولُ : لَمَّا بعثه الله نبيًّا: هذا سحر مبين. [يقولُ: قالوا لِمَا أَتاهم به من الآياتِ والحُجَجِ: {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} . يقول: ما هذا إلا سحرٌ مُبِينٌ؛ يُبِينُ لِمَنْ رَآهُ وتَأمَّله أنه سحرٌ.
'Muhammed'e uymayın; zira o, sizi atalarınızın taptığı putlardan alıkoymak, sizin ve atalarınızın dinini değiştirmek isteyen bir adamdan başkası değildir' dediler. {وَقَالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرًى} “Ve: 'Bu, uydurulmuş bir yalandan başka bir şey değildir' dediler”; zikri yüce olan Allah şöyle buyurur: Bu müşrikler: '[Muhammed'in bize okuduğu] bu şey' -Kur'an'ı kastederler- {إِلَّا إِفْكٌ} “bir yalandan başkası değildir”, yani bir yalandan ibarettir, {مُفْتَرًى} “uydurulmuş”, yani uydurulup iftira edilmiş [bir şeydir], dediler. {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} “İnkâr edenler, kendilerine hak geldiğinde onun için: 'Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' dediler”; şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Kâfirler, {لِلْحَقِّ} “hakka”, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, {لَمَّا جَاءَهُم} “onlara geldiğinde”; der ki : Allah onu peygamber olarak gönderdiğinde: 'Bu apaçık bir büyüdür' dediler. [Der ki: Onlara getirdiği ayetler ve deliller hakkında: {إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} dediler]. Yani: Bu apaçık bir büyüden başkası değildir; onu gören ve düşünen kimseye büyü olduğu besbellidir.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤) وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ (٤٥)}.
Yüce Allah'ın: {وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤) وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ (٤٥)} “Hâlbuki biz onlara okuyup duracakları kitaplar vermemiştik ve senden önce onlara hiçbir uyarıcı da göndermemiştik. Onlardan öncekiler de yalanlamışlardı. Üstelik bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı. Buna rağmen elçilerimi yalanladılar; peki beni inkâr etmek nasılmış?” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقول تعالى ذكره: وما أنزلنا على هؤلاء المشركين، القائلين لمحمد لمَّا جاءَهم بآياتِنا: هذا سحرٌ مبينٌ، بما يقولون من ذلك، كُتُبًا {يَدْرُسُونَها}. يقولُ: يَقْرَءُونَها.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurur: Muhammed ayetlerimizle kendilerine geldiğinde: 'Bu apaçık bir büyüdür' diyen bu müşriklere, bu söyledikleri hususunda {يَدْرُسُونَها} “okuyup duracakları”, yani okuyacakları kitaplar indirmedik.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا}: أَي يَقْرَءُونها .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا} “Hâlbuki biz onlara okuyup duracakları kitaplar vermemiştik” kavli hakkında: Yani onları okuyorlar , [dediğini] nakletti.
{وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِن نَذِيرٍ}. يقول: وما بعثنا إلى هؤلاء المشركين من قومك، يا محمد، فيما يقولون ويَعْمَلون، قَبْلَكَ مِن نبيٍّ يُنذِرُهم بَأْسَنا عليه.
{وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِن نَذِيرٍ} “Hâlbuki biz onlara senden önce hiçbir uyarıcı göndermemiştik”. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu söyledikleri ve yaptıkları şeyler sebebiyle, senin kavminden olan bu müşriklere senden önce kendilerini azabımızla uyaracak hiçbir peygamber göndermedik.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِن نَذِيرٍ}. قال : ما أَنْزَل الله على العرب كتابًا قَبْلَ القرآنِ، ولا بَعث إليهم نبيًّا قبل محمدٍ ﷺ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِن نَذِيرٍ} “ve senden önce onlara hiçbir uyarıcı da göndermemiştik” [ayeti hakkında] nakletti; dedi ki : Allah Kur'an'dan önce Araplara hiçbir kitap indirmemiş ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den önce de onlara hiçbir peygamber göndermemiştir .
وقوله: {وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ}. يقولُ: وكذَّب الذين من قبلهم من الأمَمِ، رُسُلَنَا وَتَنْزِيلَنا. {وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ}. يقولُ: ولم يَبْلُغْ قومُك يا محمد المُكَذِّبوك ، عُشْرَ ما أَعْطَيْنا الذين مِن قَبْلِهِم مِن الأُممِ؛ مِن القُوَّةِ والأَيْدِ والبَطْشِ، وغير ذلك من النِّعمِ.
Ve O'nun: {وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler de yalanlamışlardı” kavli; şöyle buyurur: Onlardan önceki ümmetler de peygamberlerimizi ve indirdiğimiz [kitapları] yalanlamışlardı. {وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ} “Üstelik bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı”; şöyle buyurur: Ey Muhammed! Seni yalanlayan senin bu kavmin , kendilerinden önceki ümmetlere verdiğimiz kuvvet, güç, şiddet ve diğer nimetlerin onda birine bile ulaşamamışlardı.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ}. يقولُ : مِن القُوَّةِ في الدُّنيا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan onun: {وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ} “Üstelik bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Dünyadaki kuvvet bakımından .
حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ}. يقولُ: ما جاوَزوا
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan onun: {وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ} “Üstelik bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Aşmadılar,
معشارَ ما أنعَمْنا عليهم.
onlara ihsan ettiğimiz nimetlerin onda birini bile [aşamadılar].
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ}: يُخيرُكم أنه أَعْطَى القومَ ما لم يُعْطِكُم مِن القُوَّةِ وغير ذلك .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ} “Onlardan öncekiler de yalanlamışlardı. Üstelik bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı” kavli hakkında: Size, o [önceki] topluluğa kuvvet ve başka hususlarda size vermediği şeyleri verdiğini haber veriyor , [dediğini nakletti].
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ}. قال: ما بلغ هؤلاء؛ أُمَّةُ محمد ﷺ، {مِعْشَارَ مَا [آتَيْنَاهُمْ}. يَعْنى] يعني] : الذين مِن قَبْلِهم، وما أعطَيْناهم مِن الدنيا، وبَسطنا عليهم، {فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِير}.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ} “Üstelik bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı” kavli hakkında şöyle dedi: Bunlar; [yani] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti, {مِعْشَارَ مَا [آتَيْنَاهُمْ}. يَعْنى] yani] : Kendilerinden öncekilere dünyadan verdiğimiz ve onlara bolca sunduğumuz şeylerin onda birine bile ulaşamadılar. {فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِير} “Buna rağmen elçilerimi yalanladılar; peki beni inkâr etmek nasılmış?”.
[قولُه: {فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ}] . يقول: فكَذَّبوا رُسُلى فيما أَتَوْهم به من رسالتي، فعاقَبْناهم بتَغييرنا بهم ما كُنَّا آتَيْناهم مِن النِّعمِ، فانْظُرْ، يا محمدُ {كَيْفَ كَانَ نَكِيرِ}. يقولُ : كيف كان تَغْييرى بهم وعُقُوبتي إياهم .
[O'nun: {فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} “Buna rağmen elçilerimi yalanladılar; peki beni inkâr etmek nasılmış?” kavli] ; şöyle buyurur: Elçilerimin kendilerine getirdikleri risaletim hususunda onları yalanladılar; biz de onlara vermiş olduğumuz nimetleri değiştirerek onları cezalandırdık. Ey Muhammed, bir bak! {كَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} “Peki beni inkâr etmek nasılmış?”; [yani] onlara [verdiğim nimetleri] değiştirmem ve onlara verdiğim cezam nasıl oldu ?
القولُ في تأويل قوله جلَّ ثناؤُه: {قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ (٤٦)}.
Şanı yüce olan Allah'ın: {قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ (٤٦)} “De ki: 'Ben size sadece tek bir şey öğütlüyorum: Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalkmanız, sonra da iyice düşünmenizdir. Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur; o, şiddetli bir azabın hemen öncesinde sizin için ancak bir uyarıcıdır.'” kavlinin tevili hakkında [söz]:
قال أبو جعفر ﵀: يقول تعالى ذكره: قُلْ، يا محمد لهؤلاء المشركين من قومك: إنما أَعِظُكم أيُّها القومُ بواحدةٍ، وهى طاعة الله ﷿.
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] –rahimehullâh– der ki: Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, kavminden olan şu müşriklere de ki: Ey kavim! Ben size yalnızca tek bir şeyi öğütlüyorum; o da Azîz ve Celîl olan Allah'a itaattir.
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ}. قال: بطاعةِ اللهِ .
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den onun: {قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ} “De ki: 'Ben size sadece tek bir şey öğütlüyorum'” kavli hakkında: Allah'a itaatle, dediğini [naklettiler].
وقولُه: {أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى}. يقولُ: وتلك الواحدةُ التي أعِظُكم بها؛ هي أن تقوموا للهِ اثْنَيْن اثنين، [وفَرْدًا فَرْدًا] ، فـ {أَنْ} في موضعِ خفضٍ، تَرْجَمَةً [عن الواحدةِ] .
Ve O'nun: {أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى} “Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalkmanız” kavli; şöyle buyurur: Size kendisini öğütlediğim o tek şey; Allah için ikişer ikişer [ve teker teker] kalkmanızdır . {أَنْ} edatı [tek şeyden] bedel olarak cer mahallindedir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثني أبو عاصمِ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى}. قال: واحدًا واثْنَيْنِ (١).
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bana Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den: {أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى} “Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalkmanız” [ayeti hakkında]: Birer ve ikişer [kalkmanız], dediğini (١) [naklettiler].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى} [قال: هذه الواحدةُ التي وَعَظْتُكم بها؛ أن تقوموا للهِ] رَجُلًا ورَجُلَيْنِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى} “De ki: Ben size sadece tek bir şey öğütlüyorum: Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalkmanız” kavli hakkında: [Şöyle dedi: Size kendisiyle öğüt verdiğim bu tek şey; Allah için] birer ve ikişer kişi [kalkmanızdır].
وقيلَ: إنما قِيل: {إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ} وتلك الواحدةُ أن تقوموا للهِ بالنَّصيحة وتَرْكِ الهَوَى، {مَثْنَى}. يقولُ : يقومُ الرجلُ منكم مع آخَرَ، فيَتَصادَقانِ على المناظرة؛ هل عَلِمْتم بمحمدٍ ﷺ جنونًا قَطُّ؟ ثم يَنْفَرِدُ كُلُّ واحدٍ منكم، فيَتَفَكَّرُ ويَعْتَبِرُ فَرْدًا ؛ هل كان ذلك به ؟ فتَعْلَموا حينَئذٍ أنه نذيرٌ لكم.
Şöyle de denilmiştir: {إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ} “Ben size sadece tek bir şey öğütlüyorum” denilmiştir ki bu tek şey; samimiyetle ve heva ve hevesi terk ederek Allah için kalkmanızdır; {مَثْنَى} “ikişer ikişer”; şöyle buyurur : Sizden bir adam diğeriyle kalkar ve tartışmada birbirlerine dürüst davranarak : 'Muhammed'de sallallâhu aleyhi ve sellem hiçbir delilik gördünüz mü?' [diye müzakere ederler]. Sonra her biriniz tek başına kalır, teker teker düşünüp ibret alır ; onda böyle bir durum var mıydı ? İşte o zaman onun sizin için bir uyarıcı olduğunu anlarsınız.
وقولُه: [{ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ}. يقولُ] : [ثم تتفكَّروا في أنفُسِكم، فتعلموا ما بمحمدٍ من جُنونٍ.
Ve O'nun: [{ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ} “Sonra da düşünmenizdir; arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur” kavli; şöyle buyurur] : [Sonra kendi içinizde düşünür ve Muhammed'de hiçbir delilik olmadığını anlarsınız.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ}. يقولُ: [إن صاحبَكم] ليس بمجنونٍ.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun: {ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ} “Sonra da düşünmenizdir; arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: [Arkadaşınız] mecnun değildir.
وقولُه: {إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ}. يقولُ: ما محمدٌ إلا نذيرٌ لكم. [{بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ}. يقولُ] : يُنذِرُكم على كفرِكم باللهِ عِقابَه، أمامَ عذابِ جهنمَ، قَبْلَ أَن تَصْلَوْها.
Ve O'nun: {إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ} “O, şiddetli bir azabın hemen öncesinde sizin için ancak bir uyarıcıdır” kavli; şöyle buyurur: Muhammed sizin için ancak bir uyarıcıdır. [{بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ}. Şöyle buyurur] : Allah'ı inkâr etmeniz sebebiyle sizi, cehenneme girmeden önce, cehennem azabının hemen öncesinde O'nun cezalandırmasıyla uyarır.
وقوله: {هُوَ}، كِنايةُ اسمِ محمدٍ ﷺ.
Ve O'nun: {هُوَ} “o” kavli, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in isminin zamiridir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٤٧)}.
Celle senâuhu [Allah]'ın: {قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} “De ki: Sizden herhangi bir ücret istemişsem o sizin olsun. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir ve O, her şeye hakkıyla şahittir.” kavlinin tevili hakkındaki söz:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: قُلْ يا محمدُ لقومِك المُكَذِّبِيكَ، الرَّادِّينَ عليك ما أتَيْتَهم به مِن عندِ ربِّك: ما أسْأَلُكم مِن جُعْلٍ على إنذارِكم عذابَ اللهِ، وتَخْويفكم بأسَه، ونَصِيحتى لكم في أمرى إياكم بالإيمانِ باللهِ، والعملِ بطاعتِه، فهو لكم لا حاجةَ لى به. وإنما معنى الكلامِ: قُلْ لهم: إنى لم أسْأَلُكم على ذلك جُعْلًا فتَتَّهِمونى، وتَظُنُّوا أَنِي إِنما دَعَوْتُكُم إلى اتِّباعي لمالٍ آخُذُه منكم.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan Allah şöyle buyurur: Ey Muhammed, seni yalanlayan ve Rabbinden getirdiğin şeyleri sana reddeden kavmine de ki: Sizi Allah'ın azabıyla uyarmam, O'nun şiddetli azabından korkutmam ve size Allah'a iman edip O'na itaatle amel etmenizi emrederek nasihatte bulunmam karşılığında sizden herhangi bir ücret istemiyorum; [bir ücret istemişsem de] o sizin olsun, benim ona ihtiyacım yoktur. Sözün anlamı ancak şudur: Onlara de ki: Beni itham edesiniz ve benden alacağım bir mal sebebiyle sizi bana uymaya çağırdığımı sanasınız diye bunun karşılığında sizden bir ücret istemedim.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ}: أي جُعْلٍ، {فَهُوَ لَكُمْ}. يقولُ: لم أسْأَلْكم على الإسلامِ جُعْلًا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun: {قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ} “De ki: 'Sizden bir ücret istemişsem...'”; yani karşılık, {فَهُوَ لَكُمْ} “o sizin olsun”; şöyle buyurur: İslâm karşılığında sizden bir ücret istemedim , [dediğini nakletti].
وقولُه: {إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ}. يقولُ: ما ثوابى على دُعائِكم إلى الإيمانِ باللهِ، والعملِ بطاعتِه، وتبليغِكم رسالَتَه، إلا على اللهِ، {وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ}. يقولُ: واللهُ على حقيقةِ ما أقولُ لكم، شهيدٌ يَشْهَدُ لى به، وعلى غيرِ ذلك مِن الأشياءِ كُلِّها.
Ve O'nun: {إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ} “Benim ücretim ancak Allah'a aittir” kavli; şöyle buyurur: Sizi Allah'a imana, O'na itaatle amel etmeye çağırmamın ve O'nun risaletini size tebliğ etmemin mükâfatı ancak Allah'a aittir. {وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} “ve O, her şeye hakkıyla şahittir”; şöyle buyurur: Allah, size söylediklerimin hakikatine şahittir, benim için buna şahitlik eder ve bunun dışındaki diğer bütün şeylere de [şahittir].
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (٤٨) قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ (٤٩)}.
Şanı yüce olan Allah'ın: {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (٤٨) قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ (٤٩)} “De ki: 'Şüphesiz Rabbim hakkı atar (ortaya koyar); gaybları hakkıyla bilendir.' De ki: 'Hak geldi; artık batıl ne bir şey var edebilir ne de geri getirebilir.'” kavlinin tevili hakkında [söz]:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قُلْ يا محمدُ لمشركي قومِك: {إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ}؛ وهو الوَحْي. يقولُ: يُنْزِلُه من السماءِ،
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminin müşriklerine de ki: {إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ} “Şüphesiz Rabbim hakkı atar (ortaya koyar)”; o da vahiydir. [Şöyle] buyurmaktadır: Onu gökten indirir,
فيَقْذِفُه إلى نبيِّه محمدٍ ﷺ {عَلَّامُ الْغُيُوبِ}. يقولُ: علامُ ما يَغيبُ عن الأبصارِ، [فلا يُظْهرُها] ، وما لم يَكُنْ مما هو كائِنٌ. وذلك مِن صِفَةِ الرَّبِّ ﵎، غيرَ أنه رُفِع لمجيئِه بعدَ الخبرِ، وكذلك تَفْعَلُ العربُ إذا وقع النَّعْتُ بعدَ الخبرِ في "إِنَّ" ؛ أتْبَعوا النعتَ إعرابَ ما في الخبرِ، فقالوا: إن أباك يَقومُ الكريمُ. فيُرْفَعُ الكريمُ على ما وَصَفْتُ، والنصبُ فيه جائزٌ؛ لأنه نعتٌ للأبِ، فيَتْبَعُ إعرابَه .
peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ilka eder. {عَلَّامُ الْغُيُوبِ} “gaybları hakkıyla bilendir”; şöyle buyurur: Gözlerden kaybolanı [ve ortaya çıkmayanı] ve olacak şeylerden henüz gerçekleşmemiş olanı hakkıyla bilendir. Bu, Rab Teâlâ'nın (﵎) sıfatlarındandır; ancak haberden sonra geldiği için merfû olmuştur. Nitekim Araplar "inne"nin haberinden sonra sıfat geldiğinde böyle yaparlar ; sıfatı haberdeki iraba tâbi kılarlar da: 'Şüphesiz baban ayakta durmaktadır, o kerim olandır' derler. Böylece nitelediğim üzere 'el-kerîmu' merfû olur; mensub olması da caizdir, çünkü o babanın sıfatıdır, dolayısıyla onun irabına tâbi olur .
وقولُه: {قُلْ جَاءَ الْحَقُّ}. يقولُ: قُلْ لهم يا محمدُ: جاء القرآنُ ووَحْى اللهِ ﷿. {وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ}. يقولُ: وما يُنْشِئُ الباطلُ خَلْقًا. والباطلُ هو فيما فَسَّر أهلُ التأويلِ: إبليسُ. {وَمَا يُعِيدُ}. يقولُ: ولا يُعيدُه حَيًّا بعدَ فَنائِه.
Ve O'nun: {قُلْ جَاءَ الْحَقُّ} “De ki: 'Hak geldi'” kavli; şöyle buyurur: Ey Muhammed, onlara de ki: Kur'an ve aziz ve celil olan Allah'ın vahyi geldi. {وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ} “ve batıl ne bir şey var edebilir”; şöyle buyurur: Batıl yeni bir varlık yaratamaz. Tevil ehlinin tefsirine göre batıl, İblis'tir. {وَمَا يُعِيدُ} “ne de geri getirebilir”; şöyle buyurur: Yok olduktan sonra onu tekrar diri olarak geri getiremez.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ}: أي بالوَحيِ، {عَلَّامُ الْغُيُوبِ (٤٨) قُلْ جَاءَ الْحَقُّ}: أي القرآنُ، {وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ}، والباطلُ: إبليسُ؛ أي ما يَخْلُقُ إبليسُ أحدًا، ولا يَبعْثُه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun: {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ} “De ki: 'Şüphesiz Rabbim hakkı atar'”; yani vahyi, {عَلَّامُ الْغُيُوبِ (٤٨) قُلْ جَاءَ الْحَقُّ} “gaybları hakkıyla bilendir. De ki: 'Hak geldi'”; yani Kur'an, {وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ} “ve batıl ne bir şey var edebilir ne de geri getirebilir” kavli hakkında: Batıl İblis'tir; yani İblis kimseyi yaratamaz ve onu yeniden diriltemez , dediğini [nakletti].
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُيُوبِ}. فقرأ: {بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ} إلى قولِه: {وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ} [الأنبياء: ١٨]. قال: يُزْهِقُ اللهُ الباطِلَ، ويُثَبِّتُ اللهُ
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} “De ki: 'Şüphesiz Rabbim hakkı atar; gaybları hakkıyla bilendir.'” kavli hakkında şöyle dedi: [İbn Zeyd] {بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ} “Bilakis biz hakkı batılın üzerine atarız...” ayetinden {وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ} [el-Enbiyâ: 18] “nitelediğiniz şeylerden ötürü yazıklar olsun size!” kavline kadar okudu [ve] dedi ki: “Allah batılı yok eder ve Allah...
الحقَّ الذي دمَغ به الباطلَ، فيَدْمَغُ بالحقِّ على الباطلِ، فيُهْلِكُ الباطلَ، ويُثَبِّتُ الحقَّ، فذلك قولُه: {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُيُوبِ}.
kendisiyle batılın beynini darmadağın ettiği hakkı sabit kılar. Hak ile batılın üzerine vurur da beynini darmadağın eder ; böylece batılı helak eder ve hakkı sabit kılar. İşte O'nun: {قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} “De ki: 'Şüphesiz Rabbim hakkı atar; gaybları hakkıyla bilendir.'” kavli budur.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (٥٠)}.
Aziz ve celil olan Allah'ın: {قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (٥٠)} “De ki: 'Eğer saparsam ancak kendi aleyhime sapmış olurum. Eğer doğru yolu bulursam bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, çok yakındır.'” kavlinin tevili hakkında [söz]:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: قُلْ يا محمدُ لقومِك: إن ضَلَلْتُ عن الهُدَى، فسَلَكْتُ غيرَ طريقِ الحقِّ، فإنما ضلالي عن الصوابِ على نفسى. يقولُ: فإن ضلالي عن الهُدَى على نفسي ضُرُّهُ . {وَإِنِ اهْتَدَيْتُ}. يقولُ: وإِن اسْتَقَمْتُ على الحقِّ، {فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي}. يقولُ: فَبِوَحْيِ اللهِ الذي يُوحِي إِليَّ، وتوفيقِه لى للاستقامةِ على مَحَجَّةِ [الطريق؛ طريق الحقِّ و] الهُدَى.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan Allah şöyle buyurur: Ey Muhammed, kavmine de ki: Eğer hidayetten saparsam ve hak yolun dışına çıkarsam, doğru yoldan sapmam ancak kendi nefsimin aleyhinedir. Şöyle buyurur: Hidayetten sapmamın zararı kendi nefsimedir . {وَإِنِ اهْتَدَيْتُ} “Eğer doğru yolu bulursam”; şöyle buyurur: Eğer hak üzerinde dosdoğru olursam, {فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي} “bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir”; şöyle buyurur: Allah'ın bana vahyettiği vahiy ve beni [hak ve] hidayet caddesinde dosdoğru olmaya muvaffak kılması sayesindedir.
وقولُه: {إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ}. يقولُ: إن ربي سميعٌ لِمَا أقولُ لكم، حافِظٌ له، وهو المُجازى لى على صِدْقى في ذلك، قريبٌ منى، غيرُ بعيدٍ فيتَعذَّرَ عليه سَماعُ ما أقولُ لكم، وما تقولون، وما يقولُه غيرُنا، ولكنَّه قريبٌ من كلِّ مُتكلِّمٍ، يَسْمَعُ كلَّ ما يَنْطِقُ به، [وهو] أقربُ إليه مِن حبلِ الوريدِ.
Ve O'nun: {إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ} “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, çok yakındır” kavli; şöyle buyurur: Şüphesiz Rabbim size söylediklerimi hakkıyla işitendir, onu muhafaza edendir ve bu husustaki doğruluğuma karşılık beni mükâfatlandıracak olandır ; bana yakındır , size söylediklerimi, sizin söylediklerinizi ve bizim dışımızdakilerin söylediklerini işitmesi Kendisine güç gelecek şekilde uzak değildir. Bilakis O, her konuşana yakındır, telaffuz ettiği her şeyi işitir [ve O] ona şah damarından daha yakındır.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ (٥١)}.
Aziz ve celil olan Allah'ın: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ (٥١)} “Onların o dehşete kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçıp kurtulmak yoktur ve yakın bir yerden yakalanmışlardır.” kavlinin tevili hakkında [söz]:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ولو تَرَى يا محمدُ
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- şöyle der: Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bir görseydin...
إذ فزِعوا.
onların o dehşete kapıldıkları anı!
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في المَعْنِيِّينَ بهذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: عنَى بها هؤلاء المشركين الذين وَصَفهم تعالى ذكرُه بقولِه: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ}. قالوا : وعَنَى بقولِه: {إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ}: عندَ نزولِ نِقْمةِ اللهِ بهم في الدنيا.
Tevil ehli bu ayette kastedilenler hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Zikri yüce olan Allah'ın: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ} “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman: 'Bu, sizi ancak babalarınızın taptığı şeylerden alıkoymak isteyen bir adamdır' dediler” kavliyle nitelediği bu müşrikleri kastetmiştir, dediler. Onlar : {إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ} “Onların o dehşete kapıldıkları anı... Artık kaçıp kurtulmak yoktur ve yakın bir yerden yakalanmışlardır” kavliyle de dünyada Allah'ın cezasının başlarına indiği anı kastetmiştir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ} إلى آخرِ الآيةِ. قال: هذا مِن عذابِ الدنيا .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan onun: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ} “Onların o dehşete kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçıp kurtulmak yoktur...” [ayetinden] ayetin sonuna kadar [olan kısmı] hakkında: Bu, dünya azabındandır , dediğini nakletti.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سَمِعتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبَرنا عُبيدٌ، قال: سَمِعتُ الضَّحَّاكَ يقولُ في قولِه: {وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ}. قال: هذا عذابُ الدنيا .
Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı: {وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ} “ve yakın bir yerden yakalanmışlardır” kavli hakkında: Bu, dünya azabıdır , derken işittim.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ} إلى آخرِ السورةِ. قال: هؤلاء قَتْلَى المشركين من أهلِ بدرٍ، نَزَلَتْ فيهم هذه الآيةُ. قال: وهم الذين بدَّلوا نعمةَ اللهِ كفرًا، وأَحَلُّوا قومَهم دارَ البَوَارِ جهنمَ، أهلُ بدرٍ مِن المشركين.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ} “Onların o dehşete kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçıp kurtulmak yoktur...” [ayetinden] surenin sonuna kadar [olan kısım] hakkında şöyle dedi: Bunlar, Bedir ehlinden olan müşriklerin maktulleridir (öldürülenleridir); bu ayet onlar hakkında inmiştir. Dedi ki: Onlar, Allah'ın nimetini inkâra çeviren ve kavimlerini helak yurduna, cehenneme sürükleyen kimselerdir; müşriklerden Bedir ehlidir.
وقال آخرون: عُنِى بذلك جيشٌ يُخْسَفُ به ببَيْداءَ من الأرضِ.
Başkaları ise: Bununla, yeryüzünde Beydâ mevkiinde yere batırılacak bir ordu kastedilmiştir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ في قولِه: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ}. قال: هم الجيشُ الذين يُخْسَفُ بهم بالبَيْدَاءِ، يَبْقَى منهم رجلٌ يُخْبِرُ الناس بما لَقِيَ أصحابُه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb, Ca'fer'den, [o da] Saîd'den onun: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ} “Onların o dehşete kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçıp kurtulmak yoktur” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Onlar, Beydâ'da yere batırılacak olan ordudur ; onlardan bir adam sağ kalır da arkadaşlarının başına gelenleri insanlara haber verir .
حدَّثنا عصامُ بنُ رَوَّادِ بن الجَرَّاحِ، قال: ثنا أبي، قال: ثنا سفيانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنى منصورُ بنُ المُعْتَمِرِ، عن رِبْعِيِّ بن حِراشٍ، قال: سَمِعتُ حُذَيفةَ بنَ اليَمانِ يقولُ: قال رسولُ اللهِ ﷺ، وذكر فتنةً تكونُ بينَ أهلِ المَشْرِقِ والمَغْرِبِ، قال: "فبينما هم كذلك، إذ خرَج عليهم السُّفْيانيُّ من الوادى اليابِسِ، في فَوْرِه ذلك، حتى يَنْزِلَ دمشقَ، فيُبْعَثَ جيشَيْن؛ جيشًا إلى المَشْرِقِ، وجيشًا إلى المدينةِ، حتى يَنْزِلوا بأرضِ بابِلَ في المدينةِ الملعونة والبقْعَةِ الخَبيثةِ، فيَقْتُلون أكثرَ مِن ثلاثةِ آلافٍ، ويَبْقُرون بها أكثرَ مِن مائةِ امرأةٍ، ويَقْتُلون بها ثلاثمائةِ كَبْشٍ مِن بنى العباسِ، ثم يَنْحَدِرون إلى الكوفةِ فيُخَرِّبون ما حولَها، ثم يَخْرُجون مُتَوَجِّهين إلى الشأمِ، فتَخْرُجُ رايةُ هدًى من الكوفةِ، فتَلْحَقُ ذلك الجيشَ منها على لَيْلَتَيْن فيَقْتُلُونهم، لا يُفْلِتُ
Bize Isâm b. Revvâd b. el-Cerrâh anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bana Mansûr b. el-Mu'temir, Rib'î b. Hırâş'tan anlattı, dedi ki: Huzeyfe b. el-Yemân'ı şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem doğu ve batı ehli arasında vuku bulacak bir fitneyi zikrederek şöyle buyurdu: «Onlar bu haldeyken birden Süfyânî derhal Vâdi'l-Yâbis'ten onların karşısına çıkar. Nihayet Şam'a iner ve iki ordu sevk eder; bir ordu doğuya, bir ordu da Medine'ye. [Doğuya giden ordu] lânetlenmiş şehirde ve habis beldede bulunan Bâbil topraklarına varıp konaklar; orada üç binden fazla insanı öldürürler, yüzden fazla kadının karnını yararlar ve orada Abbâsoğullarından üç yüz koçu (önderi) öldürürler. Sonra Kûfe'ye inip çevresini tahrip ederler. Ardından Şam'a yönelerek çıkarlar. Bunun üzerine Kûfe'den bir hidayet sancağı çıkar ve Kûfe'den iki gecelik mesafede o orduya yetişir; onları öldürürler, öyle ki kurtulamaz...»
منهم مخبرٌ، ويَسْتَنْقِذون ما في أيديهم من السَّبْيِ والغنائمِ، ويَحُلُّ جيشُه الثاني بالمدينةِ، فيَنْتَهبونَها ثلاثةَ أيامٍ ولَيالِيَها، ثم يَخْرُجون مُتَوَجِّهين إلى مكةَ، حتى إذا كانوا بالبَيْداءِ، بَعَث اللهُ جبريلَ، فيقولُ: يا جبريلُ، اذْهَبْ فَأَبِدهم. فيَضْرِبُها بِرِجْلِهِ ضَرْبَةً، يَحْسِفُ اللهُ بهم. فذلك قولُه في سورةِ سبأ: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ}. فلا يَنْفَلِتُ منهم إلا رَجُلان؛ أَحَدُهما بَشيرٌ، والآخَرُ نَذِيرٌ، وهما مِن جُهَيْنَةَ". فلذلك جاءَ القولُ:
...onlardan bir haberci [dahi] kurtulamaz. Ellerindeki esirleri ve ganimetleri kurtarırlar. Onun ikinci ordusu da Medine'ye iner ve üç gün üç gece orayı yağmalarlar . Sonra Mekke'ye yönelerek çıkarlar. Nihayet Beydâ'da olduklarında Allah Cebrail'i gönderir ve: 'Ey Cebrail! Git, onları helak et!' buyurur. [Cebrail] ayağıyla oraya öyle bir darbe vurur ki Allah onları yere batırır. İşte Sebe' suresindeki şu ayet bunu anlatmaktadır: {وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ} “Onların o dehşete kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçıp kurtulmak yoktur ve yakın bir yerden yakalanmışlardır”. Onlardan sadece iki adam kurtulur; biri müjdeci, diğeri ise uyarıcıdır ve her ikisi de Cüheyne [kabilesin]dendir.” İşte bundan dolayı şu söz söylenmiştir:
*وعندَ جُهَيْنةَ الخبرُ اليَقينُ *
*Kesin haber Cüheyne'dedir *
حدَّثنا محمدُ بنُ خلفٍ العَسْقَلانيُّ، قال: سألتُ رَوَّادَ بنَ الجَرَّاحِ، عن الحديثِ الذي حُدِّث به عنه، عن سفيانَ الثَّوْرِيِّ، عن منصورٍ، عن ربعِيٍّ، عن حُذيفةَ، عن النبيِّ ﷺ، في قصةٍ ذكَرها في الفِتَنِ، فقلتُ له: أخْبِرْني عن هذا الحديثِ، سَمِعْتَه مِن سفيانَ الثَّوْرِيِّ؟ قال: لا. قلتُ له: فقَرَأْتُه عليه؟ قال: لا. قلتُ له: فقُرِئَ عليه
Bize Muhammed b. Halef el-Askalânî rivayet edip dedi ki: Ravvâd b. el-Cerrâh'a, kendisinden rivayet edilen Süfyân es-Sevrî'den, Mansûr'dan, Rib'î'den, Huzeyfe'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den fitneler hususunda zikrettiği bir kıssaya dair hadisi sordum ve ona: "Bana bu hadisi haber ver; sen onu Süfyân es-Sevrî'den bizzat işittin mi?" dedim. "Hayır" dedi. Ona: "Peki, sen onu ona okudun mu?" dedim. "Hayır" dedi. Ona: "Peki, [sen hazır bulunurken başkası tarafından] ona okundu
وأنت حاضِرٌ؟ قال: لا. قلتُ له : فما قصتُه؟ فما خبرُه؟ قال: جاءَنى قومٌ، فقالوا: معنا حديثٌ عَجيبٌ - أو كلامٌ هذا معناه - [نَقْرَؤُه وتَسْمَعُه] . قلتُ لهم: هاتوه. فقَرَءُوه عليَّ، ثم ذَهَبوا به (١)، فحَدَّثوا به عنى. أو كلامٌ هذا معناه.
sen hazır mıydın? dedim. Hayır, dedi. Ona : O halde bunun kıssası nedir, haberi nedir? dedim. Dedi ki: Bana bir topluluk geldi ve: 'Yanımızda acayip bir hadis var -veya bu manada bir söz- [onu okuyalım, sen de dinle]' dediler. Ben de onlara: Getirin, dedim. Onu bana okudular, sonra onu alıp gittiler (١) ve onu benden rivayet ettiler. Veya bu manada bir söz [söyledi].
قال أبو جعفرٍ: وقد حدَّثني محمدُ بنُ خلفٍ ببعضِ هذا الحديثِ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ بنُ أَبانٍ، عن سفيانَ الثَّوْرِيَّ، عن منصورٍ، عن ربعيٍّ، عن حُذيفةَ، عن النبيِّ ﷺ، حديثًا طويلًا] .
Ebû Ca'fer dedi ki: Muhammed b. Halef bana bu hadisin bir kısmını nakletti, dedi ki: Bize Abdülazîz b. Ebân, Süfyân es-Sevrî'den, Mansûr'dan, Rib'î'den, Huzeyfe'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den uzun bir hadis olarak anlattı] .
[قال: رأيتُه] في كتابِ الحسينِ بن عليٍّ الصُّدَائيِّ، عن شيخٍ له (١)، عن رَوَّادٍ، عن سفيانَ الثوريِّ بطولِه.
[Dedi ki: Onu] el-Hüseyn b. Alî es-Sudâî'nin kitabında, kendi hocasından (١), Ravvâd'dan, Süfyân es-Sevrî'den uzun haliyle gördüm.
وقال آخرون: بل عُنِى بذلك المشركون، إذا فزِعوا عند خُرُوجهم مِن قبورِهم.
Başkaları ise: Bilakis bununla müşrikler, kabirlerinden çıktıklarında dehşete kapıldıkları an kastedilmiştir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri: