"يَأْتينى في صَلْصَلةٍ كصَلْصَلَةِ الجَرَسِ، فيَفْصِمُ عنى حينَ يَفْصِمُ وقد وَعَيْتُه، ويأتيني أحيانًا في مِثْلِ صورة الرجل، فيُكَلِّمُنى به كلامًا، وهو أهون عليَّ" .
"Bana çan çınlaması gibi bir çınlama ile gelir. Benden ayrılıp gittiğinde onu iyice kavramış olurum. Bazen de bana bir adam suretinde gelir ve benimle sözlü olarak konuşur; bu bana daha kolay gelir" .
حدثني زكريا بن [يحيى بن] أبان المصريُّ، قال: ثنا نعيم، قال: ثنا الوليد بنُ مسلم، عن عبد الرحمن بن يزيد بن جابرٍ، عن ابن أبي زكريا، عن رجاءِ بن حَيْوَةَ، عن النَّوَّاس بن سمعانَ، قال: قال رسول الله ﷺ: "إذا أرادَ الله أن يُوحَى بالأمرِ، تَكَلَّمَ بالوَحْيِ، أَخَذَتِ السَّمَاواتِ منه رَجْفَةٌ - أو قال: رِعْدَةٌ - شديدةٌ؛ [خَوْفًا مِن] الله، فإذا سَمِع بذلك أهل السماواتِ صَعِقوا، وخَرُّوا للهِ سُجَّدًا، فيكونُ أول مَن يَرْفَعُ رأسه جبريلُ، فيُكَلِّمُهُ اللهُ [مِن وَحْيِه بما] أرادَ، ثم يمرُّ جبريلُ على الملائكةِ، كُلَّما مَرَّ بسماءٍ سأله ملائكتها: ماذا قال ربنا يا جبريلُ؟ فيقولُ جبريلُ: قال الحقَّ، وهو العلى الكبيرُ. قال: فيقولون كلُّهم مثل ما قال جبريل، فينتهى جبريلُ بالوحي حيثُ أمره الله".
Bana Zekeriyyâ b. [Yahyâ b.] Ebân el-Mısrî anlattı, dedi ki: Bize Nuaym anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim, Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir'den, o İbn Ebî Zekeriyyâ'dan, o Recâ b. Hayve'den, o da en-Nevvâs b. Sem'ân'dan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « Allah bir işi vahyetmek istediğinde vahiyle konuşur. Allah korkusundan [خَوْفًا مِن] dolayı gökleri bundan ötürü şiddetli bir sarsıntı -veya bir titreme- kaplar. Gök ehli bunu işitince bayılır ve Allah için secdeye kapanırlar. Başını ilk kaldıran Cebrâil olur; Allah vahyinden dilediğini [مِن وَحْيِه بما] ona söyler. Sonra Cebrâil meleklerin yanından geçer; her bir semadan geçişinde semanın melekleri ona: "Rabbimiz ne buyurdu ey Cebrâil?" diye sorarlar. Cebrâil de: "Hakkı söyledi; O, çok yücedir, çok büyüktür" der. Hepsi Cebrâil'in söylediğinin aynısını söylerler. Nihayet Cebrâil, vahyi Allah'ın kendisine emrettiği yere ulaştırır. »
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذ يقولُ: أخبرنا عُبَيد، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ} الآية. قال: كان ابن عباسٍ يقولُ: إن الله لما أراد أن يُوحِيَ إلى محمدٍ، دعا جبريل، فلما تكلَّمَ ربُّنا بالوَحْيِ، كان صوته كصوت الحديد على الصَّفا، فلما سمع أهل السماواتِ صوت الحديدِ، خَرُّوا سُجَّدًا، فلما أتى عليهم جبريلُ بالرسالة، رفعوا رُءُوسهم، فقالوا: {مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ}. وهذا قولُ الملائكة.
Hüseyin'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın, O'nun: {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ} “Nihayet kalplerinden korku giderilince...” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: İbn Abbâs şöyle derdi: Allah, Muhammed'e vahyetmeyi dileyince Cebrâil'i çağırdı. Rabbimiz vahiyle konuşunca O'nun sesi düz kayanın üzerindeki demir sesi gibiydi. Gök ehli demir sesini işitince secdeye kapandılar. Cebrâil risaletle onların yanına gelince başlarını kaldırdılar ve: {مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} “'Rabbiniz ne buyurdu?' dediler. 'Hakkı [buyurdu]; O yücedir, büyüktür' dediler”. Bu, meleklerin sözüdür.
حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس، قوله: {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ} إلى: {وَهُوَ الْعَلِيُّ الكَبِيرُ}. قال: لمَّا أوحى الله ﵎ إلى محمد ﷺ، دعا الرسول من الملائكةِ، فبعث بالوَحْي، سمِعَتِ الملائكةُ صوتَ الجَبَّارِ يتكلم بالوحي، فلما كشف عن قلوبهم، سألوا عما قال الله، فقالوا: الحقَّ. وعلموا أن الله لا يقولُ إلا حقًّا، وأنَّه مُنجزٌ ما وعد، قال ابن عباس: وصوت الوحيِ كصوت الحديد على الصفا، فلما سمعوه خرُوا سُجَّدًا، فلما رفعوا رءوسهم {قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ}. ثم أمر الله نبيه أن يسأل الناسَ: {قُلْ مَن يَرْزُقُكُم مَّن السَّمَوَاتِ [وَالْأَرْضِ} إِلى {أَوْ] فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ} .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ} “Nihayet kalplerinden korku giderilince...” ayetinden {وَهُوَ الْعَلِيُّ الكَبِيرُ} “O yücedir, büyüktür” kısmına kadar olan kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: Allah celle celâluhu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyettiğinde, meleklerden olan elçiyi çağırdı ve vahyi gönderdi. Melekler Cebbâr'ın vahiyle konuşan sesini işittiler. Kalplerinden [korku] giderilince Allah'ın ne buyurduğunu sordular ve: 'Hakkı [buyurdu]' dediler. Allah'ın haktan başkasını söylemeyeceğini ve vaat ettiğini mutlaka yerine getireceğini bildiler. İbn Abbâs dedi ki: Vahyin sesi düz kayanın üzerindeki demir sesi gibidir; onu işittiklerinde secdeye kapandılar. Başlarını kaldırdıklarında ise: {قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} “'Rabbiniz ne buyurdu?' dediler. 'Hakkı [buyurdu]; O yücedir, büyüktür' dediler”. Sonra Allah Peygamberine insanlara şunu sormasını emretti: {قُلْ مَن يَرْزُقُكُم مَّن السَّمَوَاتِ [وَالْأَرْضِ} “De ki: Göklerden [ve yerden] size kim rızık veriyor?...” ayetinden {أَوْ] فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ} “[Yahut] apaçık bir sapıklık içindedir” kısmına kadar.
حدثنا ابن بشار، قال: ثنا أبو عامر، قال: ثنا قُرَّةُ، عن عبد الله بن القاسم في قوله: {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ} الآية. قال: الوحى ينزل من السماء، فإذا
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Kurre, Abdullah b. el-Kâsım'dan O'nun: {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ} “Nihayet kalplerinden korku giderilince...” ayeti hakkında şöyle dediğini aktardı: Vahiy gökten iner, [Allah onu]...
قَضاه، {قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ}.
tamamlayınca: {قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} “'Rabbiniz ne buyurdu?' dediler. 'Hakkı [buyurdu]; O yücedir, büyüktür' dediler”.
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا جرير، عن مُغيرة، عن إبراهيمَ، عن عبد الله في قوله: {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ}. قال: إن الوحى إذا قُضِي في زَوَايا السماءِ، كان مثل وقع الفولاذِ على الصخرة ، قال: فيُشْفِقُون، لا يَدْرُون ما حدث، فيفزَعون، فإذا مَرَّت بهم الرسلُ {قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ}.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o İbrâhîm'den, o Abdullah'tan O'nun: {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ} “Nihayet kalplerinden korku giderilince” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: Vahiy semanın ufuklarında hükme bağlandığında , çeliğin sert kayaya çarpması gibi olur . Dedi ki: Ne olduğunu bilemeyip endişelenir ve korkuya kapılırlar. Elçiler onlara uğradığında ise: {قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} “'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. 'Hakkı [buyurdu]; O yücedir, büyüktür' derler”.
وقال آخرون ممن قال: المَوصوفون بذلك الملائكةُ: إنما يُفَزِّعُ عن قلوبهم فَزَعُهم من قضاءِ اللهِ الذي يَقْضِيه؛ حَذَرًا أن يكون ذلك قيام الساعةِ.
Bununla nitelenenlerin melekler olduğunu söyleyen diğer bazı kimseler de şöyle dediler: Onların kalplerinden korkunun giderilmesi, [vahyin] kıyametin kopması olması endişesiyle Allah'ın hükmettiği hükümden ötürü kapıldıkları korkudan dolayıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ} الآية، قال: يُوحِى الله إلى جبريلَ، فتَفرَّقُ الملائكة، أو تَفَزَّعُ؛ مخافة أن يكونَ شيءٌ مِن أمر الساعة، فإذا جلى عن قلوبهم، وعلموا أن ذلك ليس من أمر الساعة {قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ} “Nihayet kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' dediler...” ayeti hakkında şöyle dediğini aktardı: Allah Cebrâil'e vahyeder; melekler kıyamet işinden bir şey olması korkusuyla dağılırlar yahut dehşete kapılırlar. Kalpleri ferahlatılıp açıldığında ve bunun kıyamet işinden olmadığını anladıklarında: {قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} “'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. 'Hakkı [buyurdu]; O yücedir, büyüktür' derler” .
وقال آخرون: بل ذلك من فعل ملائكة السماواتِ إذا مَرَّت بها المُعَقِّباتُ؛ فَزَعًا أن يكون حدث أمرُ الساعة.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu, kıyamet hadisesi vuku bulmuş olabilir korkusuyla, muakkibât (nöbetleşe görev yapan melekler) yanlarından geçtiğinde gök meleklerinin yaptığı bir davranıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثْتُ عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذ يقولُ: أخبرنا عُبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ} الآية، زعم ابن مسعود أن الملائكة المعقبات، الذين يختلفون إلى الأرض يكتبون أعمالهم، إذا أرسلهم الربُّ فانحدروا، سمع لهم صوتٌ شديدٌ، فيحسبُ الذين هم أسفل منهم من الملائكة، أنه من أمر الساعة، فيَخِرُّوا سُجَّدًا، وهذا كلما مَرُّوا عليهم، ويفعلون ذلك من خوفِ ربِّهم .
Hüseyin'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın, O'nun: {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ} “Nihayet kalplerinden korku giderilince...” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: İbn Mes'ûd ileri sürdü ki, insanların amellerini yazmak için yeryüzüne gidip gelen muakkibât (nöbetçi melekler) meleklerini Rab gönderip de onlar aşağı indiklerinde, onlar için şiddetli bir ses işitilir. Onlardan daha aşağıda bulunan melekler bunun kıyamet işinden olduğunu sanarak secdeye kapanırlar. Onlar her uğradıklarında bu böyle olur ve bunu Rablerinin korkusundan yaparlar .
وقال آخرون: بل الموصوفون بذلك المشركون، قالوا: وإنما يُفَزِّعُ الشيطانُ عن قلوبهم. قال: وإنما يقولون: ماذا قال ربكم؟ عند نزول المنيَّةِ بهم.
Başkaları da şöyle dedi: Bilakis bununla nitelenenler müşriklerdir. Onlar dediler ki: Şeytan onların kalplerinden korkuyu [ve vesveseyi] giderir. Dedi ki: Onlar ancak ölüm kendilerine indiği sırada: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قوله: {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ} قال: فَزَّع الشيطانُ عن قلوبهم وفارقهم وأمانيهم، وما كان يُضِلُّهم، {قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} قال: وهذا في بني آدمَ، وهذا عند الموتِ، أقرُّوا به حين لم ينفعهم الإقرارُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ} “Nihayet kalplerinden korku giderilince” kavli hakkında şöyle dedi: Şeytan kalplerinden korkuyu giderdi, onlardan, kuruntularından ve onları saptırdığı şeylerden ayrıldı. {قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ} “'Rabbiniz ne buyurdu?' dediler. 'Hakkı [buyurdu]; O yücedir, büyüktür' dediler”. Dedi ki: Bu Âdemoğulları hakkındadır ve ölüm anındadır; ikrarın kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda bunu ikrar ettiler .
وأولى الأقوال في ذلك بالصواب [وأشبهُها بظاهر التنزيل]، القولُ الذي ذكره الشَّعْبيُّ، عن ابن مسعودٍ؛ لصحة الخبر الذي ذكرناه عن ابن عباس، عن رسول الله ﷺ بتأييده.
Bu konuda doğruya en evlâ olan [ve vahyin zâhirine en yakın bulunan] görüş; Şa'bî'nin İbn Mes'ûd'dan aktardığı görüştür. Zira İbn Abbâs'tan, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem [bunu] destekler mahiyette aktardığımız haber sahihtir.
فإذ كان ذلك كذلك، فمعنى الكلام: ولا تنفعُ الشفاعة عنده، إلا لمن أذِن له أن يشفع عنده ، فإذا أذن اللهُ لَمَن أذن له أن يشفعَ، فزِع لسماعه إِذْنَه، {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ} فَجُلىَ عنها، وكُشِف الفزع عنهم، {قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ [قَالُوا الْحَقَّ] }. قالت الملائكةُ: الحقَّ. {وَهُوَ الْعَلِيُّ} على كلِّ شيءٍ، {الْكَبِيرُ} الذي لا شيء إلا هو دونه.
Durum böyle olunca sözün anlamı şudur: O'nun katında, ancak O'nun katında şefaat etmesine izin verdiği kimseye şefaat fayda verir . Allah şefaat etmesine izin verdiği kimseye izin verdiğinde , O'nun iznini işitmesinden dolayı korkuya kapılır. {حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ} “Nihayet kalplerinden korku giderilince”, yani [kalpleri] ferahlatılıp açıldığında ve onlardan korku kaldırıldığında, {قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ [قَالُوا الْحَقَّ] } “['Rabbiniz ne buyurdu?' dediler. 'Hakkı [buyurdu]' dediler]”. Melekler: 'Hakkı [buyurdu]' derler. {وَهُوَ الْعَلِيُّ} “O yücedir”, her şeyin üstündedir; {الْكَبِيرُ} “büyüktür”, O'ndan başka her şey O'nun altındadır.
والعرب تستعمل "فزِّع" في معنيين، فتقول للشجاع الذي به تنزل الأمورُ التي يُفزَعُ منها: هو مُفَزَّعٌ. وتقولُ للجبانِ الذي يفزَعُ مِن كُلِّ شيءٍ: إنه لمُفَزَّعٌ. وكذلك تقول للرجل الذي يقضى له الناسُ في الأمور بالغَلَبَةِ على من نازله فيها: هو مُغَلَّبٌ. وإذا أُريد به هذا المعنى كان غالبًا، وتقول للرجل أيضا الذي هو مغلوبٌ أبدًا: مُغَلَّبٌ .
Araplar "fezze'a" (فزّع) kelimesini iki anlamda kullanırlar: Kendisine korkulan işler isabet eden cesur kimse için: 'O müfezzeun (مُفَزَّع / korkusuzca sığınılan)' derler. Her şeyden korkan korkak kimse için de: 'O müfezzeun (korkutulmuş)' derler. Nitekim insanların, hususlarda tartıştığı kimseye galip geleceğine hükmettikleri adam için: 'O muğallebun (مُغَلَّب / üstün kılınan)' derler; bu anlam kastedildiğinde o galip gelendir. Daima mağlup olan adam için de yine: 'Muğallebun (yenilgiye uğratılan)' derler .
وقد اختلفت القرأةُ في قراءة ذلك؛ فقرأته قرأةُ الأمصار أجمعون: {فُزِّعَ} بالزايِ والعينِ. على التأويل الذي ذكرناه عن ابن مسعودٍ، ومن قال نحو قوله في ذلك. وروى عن الحسن البصرى أنه قرأ ذلك: (حَتَّى إِذَا فُزِّعَ عن قُلُوبهم) بالراءِ والغين . على التأويل الذي ذكرناه عن ابن زيد.
Kurrâ bunu okuma hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bütün şehirlerin kurrâsı bunu: Zâ (ز) ve ayn (ع) ile {فُزِّعَ} şeklinde okumuşlardır; bu, İbn Mes'ûd'dan ve bu hususta onun sözüne benzer söz söyleyenlerden zikrettiğimiz tevil üzeredir. el-Hasan el-Basrî'den ise bunu: Râ (ر) ve ğayn (غ) ile (حَتَّى إِذَا فُرِّغَ عن قُلُوبهم) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir ; bu da İbn Zeyd'den zikrettiğimiz tevil üzeredir.
وقد يُحتمل توجيه معنى قراءة الحسنِ ذلك كذلك، إلى: حتى إذا فُزِّغ عن قُلُوبهم، فصارت فارغةً مِن الفزع الذي كان حَلَّ بها. وذُكر عن مجاهد أنه قرَأ ذلك: (فَزَّع) بمعنى: كشَف اللهُ الفَزَعَ عنها.
el-Hasan'ın bu kıraatinin anlamının; 'Nihayet kalpleri, kendilerine isabet etmiş olan korkudan arınıp boşaldığında...' şeklinde tevcih edilmesi de muhtemeldir. Mücâhid'den de bunu; 'Allah onlardan korkuyu giderdi' anlamında (فَزَّعَ) şeklinde okuduğu zikredilmiştir.
والصوابُ من القراءةِ في ذلك القراءة بالزاي والعين؛ لإجماع الحجة من القرأة وأهل التأويل عليها، ولصحة الخبر الذي ذكرناه عن رسول الله ﷺ بتأييدها، والدلالة على صحتها.
Bu hususta doğru olan kıraat; kurrâdan hüccet olanların ve tevil ehlinin üzerinde icmâ etmesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunu destekleyen ve doğruluğuna delalet eden zikrettiğimiz rivayetin sahih olması sebebiyle zâ (ز) ve ayn (ع) ile olan kıraattir.
القول في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٢٤)}.
Yüce Allah'ın: {قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٢٤)} “De ki: 'Göklerden ve yerden size kim rızık veriyor?' De ki: 'Allah! Muhakkak ki biz veya siz, ya dosdoğru hidayet üzerindeyiz ya da apaçık bir sapıklık içindeyiz.'” kavlinin tevili hakkında [söz]:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقول تعالى ذكره لنبيه محمد ﷺ: {قُلْ} يا محمد لهؤلاء المشركين بربِّهم الأوثان والأصنام: {مَن يَرْزُقُكُم مَّن السَّمَاوَاتِ} ، بإنزاله الغيث عليكم منها، حياةً لحروثِكم، وصلاحًا لمعايشكم، وتَسْخيرِه الشمسَ والقمرَ والنجوم لمنافعكم، ومنافع أقواتِكم، {وَالْأَرْضِ} بإخراجه منها أقواتَكم وأقواتَ أنعامكم. وترك الخبر عن جواب القوم استغناءً بدلالة الكلام عليه، ثم ذكره وهو: فإن قالوا: لا نَدْرِى. فقُل: الذي يرزقكم ذلك الله.
Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Yüce Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rablerine putları ve heykelleri ortak koşan bu kimselere {قُلْ} “De ki”: Ekinlerinize hayat, geçiminize salah olmak üzere oradan üzerinize yağmur indirerek, menfaatleriniz ve gıdalarınızın yararı için güneşi, ayı ve yıldızları boyun eğdirerek {مَن يَرْزُقُكُم مَّن السَّمَاوَاتِ} “Göklerden size kim rızık veriyor”, oradan sizin gıdalarınızı ve hayvanlarınızın gıdalarını çıkararak {وَالْأَرْضِ} “ve yerden?”. Sözün ona delalet etmesine dayanılarak kavmin cevabına dair haber terk edilmiş, sonra o zikredilmiştir; o da şudur: Eğer 'Bilmiyoruz' derlerse, de ki: Size onu rızık olarak veren Allah'tır.
{وَإِنَّا أَوْ إِيَاكُمْ} أيُّها القومُ {لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}. يقولُ: قُلْ لهم: إنا لعلى هُدًى أو في ضلالٍ ، أو إنكم على ضلالٍ أو هُدًى.
{وَإِنَّا أَوْ إِيَاكُمْ} “Muhakkak ki biz veya siz” ey topluluk! {لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “ya dosdoğru hidayet üzerindeyiz ya da apaçık bir sapıklık içindeyiz”. Şöyle buyurmaktadır: Onlara de ki: Şüphesiz biz ya bir hidayet üzerindeyiz veya bir sapıklık içindeyiz ; yahut şüphesiz siz ya bir sapıklık üzerindesiniz veya bir hidayet üzerindesiniz.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، [قال: ثنا يزيد]، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {قُلْ مَن يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}. قال: قد قال ذلك أصحاب محمد للمشركين: والله ما نحن وأنتم على أمرٍ واحدٍ، إِنَّ أحد الفريقين مُهْتَدٍ .
Bize Bişr rivayet etti, [dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti], dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun şu sözünü rivayet etti: { قُلْ مَن يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ } “De ki: 'Göklerden ve yerden sizi kim rızıklandırıyor?' De ki: 'Allah! Muhakkak ki ya biz yahut siz ya bir hidayet üzerindeyiz veya apaçık bir sapıklık içindeyiz.'” [Katâde] dedi ki: Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] ashabı müşriklere şöyle demiştir: "Allah'a yemin olsun ki biz ve siz aynı durum üzere değiliz; şüphesiz iki topluluktan biri hidayet üzeredir ."
وقد قال قوم: معنى ذلك: وإنا لعلى هُدًى، وإنكم لفي ضلالٍ مبينٍ.
Bir topluluk da şöyle demiştir: Bunun anlamı: 'Şüphesiz biz hidayet üzerindeyiz, sizler ise apaçık bir sapıklık içindesiniz' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني إسحاق بن إبراهيمَ الشَّهيدي، قال: ثنا عَتَّابُ بنُ بشيرٍ، عن خُصَيفٍ، عن عكرمة وزياد [بن أبي مريم] في قوله: {وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}. قال: إنا لعلى هُدًى، وإنكم لفي ضلال مبين .
Bana İshâk b. İbrâhîm eş-Şehîdî anlattı, dedi ki: Bize Attâb b. Beşîr, Huseyf'ten, o İkrime ve Ziyâd [b. Ebî Meryem]'den O'nun: {وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “Muhakkak ki biz veya siz, ya dosdoğru hidayet üzerindeyiz ya da apaçık bir sapıklık içindeyiz” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: Biz hidayet üzerindeyiz, siz ise apaçık bir sapıklık içindesiniz .
واختلف أهل العربية في وَجْهِ دخول "أو" في هذا الموضع؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: ليس ذلك لأنَّه شكٌّ، ولكن هذا في كلام العرب على أنه هو المهتدِى. قال: وقد يقولُ الرجلُ لعبده: أحدُنا ضارب صاحبَه. ولا يكون فيه إشكال على السامع، أن المولى هو الضارب.
Arap dili âlimleri bu yerde "ev" (أَوْ / veya) lafzının gelme yönü hususunda ihtilaf ettiler. Basralı nahivcilerden bazıları şöyle dedi: Bu, bir şüphe olduğundan dolayı değildir; bilakis bu, Arap kelâmında asıl hidayette olanın kendisi olduğunu [ifade etmek] üzeredir. Dedi ki: Adam kölesine: 'İkimizden biri arkadaşını dövecek' der de, dövecek olanın efendi olduğu hususunda dinleyen için hiçbir müphemlik bulunmaz.
وقال آخر منهم: معنى ذلك: إنا لعلى هُدًى، وإنكم إياكم في ضلالٍ مبين؛ لأن العرب تضعُ "أو" في موضع "واوِ" الموالاة. قال جريرٌ:
Onlardan bir başkası ise şöyle demiştir: Bunun anlamı şudur: "Şüphesiz biz hidayet üzerindeyiz, sizler ise apaçık bir sapıklık içindesiniz." Çünkü Araplar "ev" (أَوْ / veya) lafzını peş peşe bağlama anlamındaki "vâv" (bağlacı) yerine koyarlar. Cerîr şöyle demiştir:
أثَعْلَبَةَ الفوارسِ أو رياحا … عَدَلْتَ بهم طُهَيَّةَ والخِشابا
Süvari Sa'lebe'yi mi yoksa Riyâh'ı mı... denk tuttun onlara Tuheyye ve Hışâb'ı?
قال: يعنى: أثعلبة ورياحًا.
Dedi ki: Yani Sa'lebe'yi ve Riyâh'ı [kastediyor].
قال: وقد [قال قوم: قد يتكلم] بهذا من لا يَشُكُّ في دينه، وقد علموا أنهم على هُدًى وأولئك في ضلال ، فيقالُ هذا وإن كان كلاما واحدا، على جهة الاستهزاء، يقال هذا لهم. وقال :
Dedi ki: [Bir topluluk da şöyle demiştir: Dini hususunda] şüphe etmeyen kimse de bunu konuşabilir ; nitekim kendilerinin hidayet üzerinde, onların ise sapıklıkta olduğunu bilmişlerdir . Bu söz tek bir söz olsa bile, onlara alay yollu böyle söylenir. [Şair] şöyle demiştir :
فإن يَكُ حُبُّهم رُشْدًا أُصِبْهُ … ولستُ بُمُخْطِئُ إن كان غَيّا
Eğer onların sevgisi bir doğruluk ise ona ulaşırım / Eğer bir azgınlık ise de yanılacak değilim.
وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: معنى "أو" معنى "الواوِ" في هذا الموضع، غيرَ أن العربية على غير ذلك؛ لا تكونُ "أو" بمنزلة "الواوِ"، ولكنها تكون في الأمر المُفَوَّض، كما تقولُ: إن شئتَ فخُذْ درهمًا أو اثنين. فله أن يأخُذَ اثنين أو واحدا، وليس له أن يأخذَ ثلاثة. قال: وهو في قولِ مَن لا يبصرُ العربية ويجعلُ "أو" بمنزلة "الواو"، يجوز له أن يأخذ ثلاثةً؛ لأنَّه في قولهم بمنزلة قولك: خُذْ درهما واثنين. قال: والمعنى في: {إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ}: إنا لضالون أو مهتدون، وإنكم أيضًا لضالون [أو مهتدون]، وهو يعلم أن رسوله المُهْتَدِى، وأن غيره الضالُّ. قال: وأنت تقولُ في الكلام للرجل يُكَذِّبُك: والله إن أحدنا لكاذبٌ.
Kûfe nahivcilerinden bazısı şöyle demiştir: Bu yerde "ev" (أو / veya) edatının anlamı "vâv" (الواو / ve) anlamındadır. Ne var ki Arap dili kuralları bundan farklıdır; "ev", "vâv" konumunda olmaz. Aksine o, tercihe bırakılmış (muhayyer kılınmış) bir emirde olur; nitekim şöyle dersin: "Dilersen bir dirhem veya iki [dirhem] al." Dolayısıyla onun iki yahut bir dirhem alma hakkı vardır, fakat üç dirhem alma hakkı yoktur. Dedi ki: Arapçayı iyi bilmeyen ve "ev" edatını "vâv" konumunda kabul eden kimsenin kavline göre ise onun üç dirhem alması caiz olur; zira onların kavlinde bu, senin: "Bir dirhem ve iki dirhem al" demen gibidir. Dedi ki: { إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ } “Şüphesiz ya biz yahut siz...” [ayetindeki] anlam şöyledir: "Şüphesiz biz sapıklık veya hidayet üzerindeyiz; siz de aynı şekilde sapıklık [veya hidayet üzerindesiniz]". Oysa O [Allah], Resûlü'nün hidayet üzere olduğunu, onun dışındakilerin ise sapıklıkta olduğunu bilmektedir. Dedi ki: Sen de konuşma esnasında seni yalanlayan bir adama: "Vallahi ikimizden biri kesinlikle yalancıdır" dersin.
وأنت تَعْنِيه، وكذَّبْتَه تَكذيبًا غير مكشوف ، وهو في القرآن وكلام العرب كثيرٌ؛ أن يُوجَّهَ الكلامُ إلى أحسن مذاهبه إذا عُرِف ، كقول القائل : والله لقد قدم فلان. وهو كاذبٌ، فيقولُ: قُلْ: إن شاء الله. أو قل: فيما أَظُنُّ. فَيُكَذِّبُه بِأَحْسَنَ من تَصْرِيحِ التَّكذيب، قال: ومن كلام العرب أن يقولوا: قاتله الله. ثم يستقبحُ فيقولون: قاتَعه الله، وكاتَعه الله. قال: ومن ذلك: وَيْحَكَ، ووَيْسَك. إنما هي في معنى: وَيْلَك. إلا أنها دونَها .
Oysa sen onu kastediyorsundur ve onu açık olmayan bir tarzda yalanlamışsındır . [Kastedilen anlam] bilindiğinde sözün en güzel üslubuna yönlendirilmesi Kur'an'da ve Arap kelâmında pek çoktur. Nitekim birinin yalancı olduğu halde: 'Vallahi falan geldi' demesi üzerine [diğerinin]: 'İnşallah de' yahut 'Zannımca de' demesi gibidir; böylece onu açıkça yalanlamaktan daha güzel bir tarzda yalanlamış olur. Dedi ki: Yine Arap kelâmından biri de şudur: 'Kātelehullâh' (قاتله الله / Allah onun canını alsın) derler; sonra bu çirkin görülünce 'Kāta'ahullâh' ve 'Kâte'ahullâh' derler. Dedi ki: Yine bundan biri de: 'Veyhake' (وَيْحَكَ) ve 'Veyseke' (وَيْسَك) sözleridir; bunlar ancak 'Veyleke' (وَيْلَك / yazıklar olsun sana) anlamındadır, fakat ondan daha hafiftir .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى ، أن ذلك أمرٌ مِن الله نبيَّه بتكذيب مَن أمره بخطابه بهذا القول، بأحسن التكذيب، كما يقولُ الرجلُ لصاحبٍ له يخاطبه، وهو يريدُ تَكْذيبه في خبر له: أحدنا كاذب. وقائلُ ذلك يعنى صاحبه لا نفسه؛ فلهذا المعنى صَيَّر الكلامَ بـ "أو" .
Bu hususta bana göre doğru olan görüş ; bunun, Allah'ın Peygamberine, bu sözle hitap etmesini emrettiği kimseyi en güzel yalanlama tarzıyla yalanlamasını emretmesidir; nitekim bir adam muhatap olduğu arkadaşına, verdiği bir haberde onu yalanlamak istediğinde: 'İkimizden biri yalancıdır' der. Bunu söyleyen kimse kendi nefsini değil arkadaşını kasteder; işte bu anlamdan ötürü sözü "ev" (أو / veya) ile kurmuştur .
القول في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {قُلْ لَا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَلَا نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٢٥) قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ (٢٦)}.
Yüce Allah'ın: {قُلْ لَا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنَا وَلَا نُسْأَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٢٥) قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَهُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ (٢٦)} “De ki: 'Bizim işlediğimiz suçtan siz sorumlu tutulmazsınız, biz de sizin yaptıklarınızdan sorumlu tutulmayız.' De ki: 'Rabbimiz hepimizi bir araya toplayacak, sonra aramızda hak ile hükmedecektir. O, en âdil hüküm veren, hakkıyla bilendir.'” kavlinin tevili hakkında [söz]:
قال أبو جعفر ﵀: يقول تعالى ذكره لنبيه محمد ﷺ: قُلْ لهؤلاء المشركين: أحد فريقينا على هُدًى، والآخرُ على ضلال، لا تُسألون أنتم
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed’e -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmaktadır: Bu müşriklere de ki: İki zümremizden biri hidayet üzere, diğeri ise sapıklık üzeredir; siz sorumlu tutulmazsınız
عما أَجْرَمْنا نحنُ مِن جُرْمٍ وركبنا مِن إثمٍ، ولا نُسألُ نحن عما تعملون أنتم من عملٍ. قُلْ لهم: يجمعُ بيننا ربنا يومَ القيامة عندَه، {ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ}. يقولُ: ثم يَقْضِي بيننا بالعدل، فيتبين عند ذلك المهتدِى مِنَّا مِن الضالِّ، {وَهُوَ الْفَتَاحُ الْعَلِيمُ}. يقولُ: والله القاضي، العَلِيمُ بالقضاءِ بين خلقه؛ لأنَّه لا تَخْفَى عليه خافيةٌ، ولا يحتاج إلى شهود تعرفه المُحِقَّ مِن المُبطلِ.
bizim işlediğimiz herhangi bir cürümden ve irtikâp ettiğimiz herhangi bir günahtan; biz de sizin yaptığınız amellerden sorumlu tutulmayız. Onlara de ki: Kıyamet günü Rabbimiz bizi Kendi katında bir araya toplayacak; {ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ} “sonra aramızda hak ile hükmedecektir”. Şöyle buyurmaktadır: Sonra aramızda adaletle hüküm verecektir; işte o zaman bizden hidayette olan ile sapık olan açığa çıkacaktır. {وَهُوَ الْفَتَاحُ الْعَلِيمُ} “O, en âdil hüküm veren, hakkıyla bilendir”. Şöyle buyurmaktadır: Allah hâkimdir; yaratıkları arasında hüküm vermeyi hakkıyla bilendir; çünkü O'na hiçbir gizli şey gizli kalmaz ve haklıyı haksızdan ayırt etmek için Kendisine haber verecek şahitlere muhtaç değildir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا} يومَ القيامةِ، {ثُمَّ يفتحُ بَيْنَنَا}، أي: يَقْضِي بيننا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun: {قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا} “De ki: Rabbimiz hepimizi bir araya toplayacak” kıyamet gününde, {ثُمَّ يفتحُ بَيْنَنَا} “sonra aramızda hükmedecektir” yani: aramızda hüküm verecektir , kavli hakkında [bunu naklettiğini] anlattı.
حدثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قولَه: {وَهُوَ الْفَتَاحُ الْعَلِيمُ}. يقولُ: القاضي .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun: {وَهُوَ الْفَتَاحُ الْعَلِيمُ} “O, en âdil hüküm veren, hakkıyla bilendir” kavli hakkında: Hâkimdir , dediğini anlattı.
القول في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {قُلْ أَرُونِي الَّذِينَ أَلْحَقْتُم بِهِ، شُرَكَاة كَلَّا بَلْ هُوَ اللهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ}.
Yüce Allah'ın: {قُلْ أَرُونِي الَّذِينَ أَلْحَقْتُم بِهِ، شُرَكَاة كَلَّا بَلْ هُوَ اللهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “De ki: 'O'na kattığınız ortakları bana gösterin! Hayır, asla! Doğrusu O, Azîz ve Hakîm olan Allah'tır.'” kavlinin tevili hakkında [söz]:
الله قال أبو جعفر ﵀: يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمد ﷺ: قُلْ يا محمد لهؤلاء المشركين بالله الآلهة والأصنامَ: أروني، أَيُّها القومُ، الَّذين
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmaktadır: De ki ey Muhammed, Allah'a ilahları ve putları ortak koşan şu kimselere: Ey kavim, [Allah'a] kattığınız o kimseleri bana gösterin...
ألْحَقْتُموهم باللهِ، فصَيَّرْتموهم له شركاء في عبادَتِكم إياهم، ماذا خَلَقُوا مِن الأرضِ، أم لهم شِرك في السماواتِ، {كَلَّا}. يقول تعالى ذكره: كذبوا، ليس الأمرُ كما وصفوا ولا كما جَعَلوا وقالوا، مِن أنَّ للهِ شَريكًا، بل هو المعبود الذي لا شريك له، ولا يَصْلُحُ أن يكونَ له شَريكٌ في مُلْكِه، العزيز في انتقامِه مِمَّنْ أَشْرَك به معه مِن خَلْقِه، الحكيم في تدبيره خَلْقَه.
Allah'a kattığınız, böylece kendilerine ibadet etmenizle O'na ortaklar kıldığınız [varlıkları]; yeryüzünden neyi yaratmışlar, yoksa göklerde onların bir ortaklığı mı var? {كَلَّا} “Hayır, asla!”. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Yalan söylediler; durum onların nitelediği gibi ve Allah'ın bir ortağı olduğunu kılıp söyledikleri gibi değildir; bilakis O, hiçbir ortağı bulunmayan, mülkünde bir ortağının olması caiz olmayan, yaratıklarından Kendisine ortak koşanlardan intikam alma hususunda Azîz (kudretli), yaratıklarını idare etme hususunda Hakîm (hikmet sahibi) olan mabuttur.
القول في تأويل قوله جل ثناؤه: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢٨)}.
Yüce Allah'ın: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢٨)} “Biz seni ancak bütün insanlara bir müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik; fakat insanların çoğu bilmezler.” kavlinin tevili hakkında [söz]:
قال أبو جعفر ﵀: يقول تعالى ذكره: وما أَرْسَلْناك يا محمد إلى هؤلاء المشركين بالله من قومك خاصةً، ولَكِنَّا أرسلناك كافَّة للناس أجمعين؛ العرب منهم والعجمُ، والأحمر والأسودُ، بَشِيرًا مَن أطاعَك، ونذيرا من كذَّبَك، ولكن أكثر النَّاسِ لا يعلمون أن الله أرْسَلَك كذلك إلى جميع البشر.
Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Biz seni kavminden Allah'a ortak koşan şu kimselere özel olarak göndermedik; aksine seni bütün insanlara bütünüyle; onlardan olan Arap'a ve Acem'e, beyaza ve siyaha, sana itaat edeni müjdeleyici, seni yalanlayanı ise uyarıcı olarak gönderdik; fakat insanların çoğu Allah'ın seni bütün insanlığa bu şekilde gönderdiğini bilmezler.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَمَا أَرْسَلْنَاك إلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ}. قال: أَرْسَل الله محمدًا إلى العرب والعجم، فأكرمهم على اللهِ أطْوَعُهم له. ذكر لنا أن نبيَّ الله ﷺ قال: "أنا سابِقُ العَرَبِ، وصُهَيبٌ سابِقُ الرُّومِ، وبِلالٌ سابِقُ الحَبَشِ، وسَلْمانُ سابِقُ فارِسَ".
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] {وَمَا أَرْسَلْنَاك إلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ} “Biz seni ancak bütün insanlara gönderdik” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Allah, Muhammed'i Araplara ve Acemlere (Arap olmayanlara) göndermiştir. Dolayısıyla Allah katında onların en değerlisi, O'na en çok itaat edenleridir. Bize zikredildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «أنا سابِقُ العَرَبِ، وصُهَيبٌ سابِقُ الرُّومِ، وبِلالٌ سابِقُ الحَبَشِ، وسَلْمانُ سابِقُ فارِسَ» «Ben Arapların öncüsüyüm, Suheyb Rumların öncüsüdür, Bilâl Habeşlilerin öncüsüdür ve Selmân da Farsların öncüsüdür.»"
القول في تأويل قوله جل ثناؤه: {وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٢٩) قُلْ لَكُمْ مِيعَادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلَا تَسْتَقْدِمُونَ (٣٠)}.
Yüce Allah'ın: {وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٢٩) قُلْ لَكُمْ مِيعَادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلَا تَسْتَقْدِمُونَ (٣٠)} “Ve derler ki: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaad ne zaman?' De ki: 'Sizin için belirlenmiş bir gün vardır ki, ondan ne bir an geri kalabilirsiniz ne de öne geçebilirsiniz.'” kavlinin tevili hakkında [söz]:
قال أبو جعفر ﵀: يقول تعالى ذكره: ويقول هؤلاء المشركون بالله، إذا سمعوا وعيد الله للكفار وما هو فاعِلٌ بهم في مَعادِهم مما أَنْزَلَه في كتابه: {مَتَى هَذَا الْوَعْدُ} جائيًا، وفى أي وقت هو كائن {إِن كُنتُمْ} فيما تَعِدُوننا من ذلك {صَادِقِينَ} أنه كائن.
Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'a ortak koşan bu kimseler, Allah'ın kâfirlere yönelik tehdidini ve Kitabında indirdiği üzere dönecekleri yerde onlara ne yapacağını işittiklerinde şöyle derler: {مَتَى هَذَا الْوَعْدُ} “bu vaad ne zaman” gelecektir ve hangi vakitte gerçekleşecektir, {إِن كُنتُمْ} bize vadettiğiniz bu hususta {صَادِقِينَ} “eğer doğru söyleyenler iseniz” onun gerçekleşeceği konusunda.
قال الله لنبيه: {قُلْ} لهم يا محمد: {لَّكُمْ} أيُّها القوم {مِيعَادُ يَومٍ} هو آتِيكُم، {لا تَسْتَئْخِرُونَ عَنْهُ} إذا جاءَكم {سَاعَةً} فتُنْظُرُوا للتوبةِ والإنابة، {وَلَا تَسْتَقْدِمُونَ} قبله بالعذاب؛ لأن الله جعل [لكم ذلك] أجَلًا.
Allah Peygamberine buyurdu ki: Ey Muhammed! Onlara {قُلْ} “De ki:” {لَّكُمْ} Ey kavim! Sizin için {مِيعَادُ يَومٍ} “belirlenmiş bir gün vardır” ki o size gelecektir; {لا تَسْتَئْخِرُونَ عَنْهُ} o size geldiğinde ondan geri kalamazsınız {سَاعَةً} “bir an” tövbe edip dönüş yapmak için mühlet verilmezsiniz, {وَلَا تَسْتَقْدِمُونَ} “ne de öne geçebilirsiniz” ondan önce azap ile; çünkü Allah [sizin için bunu] bir ecel kılmıştır.
القول في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَلَا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلَا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ (٣١)}.
Yüce Allah'ın: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَلَا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلَا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ (٣١)} “İnkâr edenler dediler ki: 'Biz ne bu Kur'an'a inanırız ne de ondan öncekine.' Sen o zalimleri, Rablerinin huzurunda durdurulup birbirlerine söz atarken bir görsen! Zayıf düşürülenler, büyüklük taslayanlara: 'Siz olmasaydınız biz kesinlikle inanan kimseler olurduk' derler.” kavlinin tevili hakkında [söz]:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقول تعالى ذكره: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا} من مُشْرِكى العرب: {لَن نُؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْءَانِ} الذي جاء به محمد ﷺ، ولا بالكتاب الذي جاء به [مِنْ قَبْلِه] غيرُه مِن بين يَدَيْهِ.
Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Arap müşriklerinden {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenler dediler ki:” {لَن نُؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْءَانِ} “Biz ne bu Kur'an'a inanırız” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğine , ne de ondan önceki bir başkasının getirdiği kitaba, ondan öncekine.
كما حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {لَن نُؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْءَانِ وَلَا بِالَّذِى بَينَ يَدَيْهِ}. قال: قال المشركون: لن نُؤْمِنَ بهذا القرآن، ولا بالذي بينَ يَدَيْهِ مِن الكُتُبِ والأنبياءِ .
Nitekim bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] O'nun: {لَن نُؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْءَانِ وَلَا بِالَّذِى بَينَ يَدَيْهِ} “Biz ne bu Kur'an'a inanırız ne de ondan öncekine” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: Müşrikler: 'Biz ne bu Kur'an'a ne de ondan önceki kitaplara ve peygamberlere inanırız' dediler.
وقوله: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِندَ رَبَّهِمْ}. [يقولُ تعالى ذكره: ولو تَرَى يا محمد الظالمين إذ هم موْقوفون عندَ رَبِّهِم] يَتَلاوَمُون؛ يُحاوِرُ بعضُهم بعضًا، يقولُ المُسْتَضْعَفون الذين كانوا في الدنيا، للذين كانوا عليهم فيها يَسْتَكْبِرون: لولا أنتم أيُّها الرُّؤساء والكُبَراءُ في الدنيا، لَكُنَّا مؤمنين بالله وآياته.
Ve O'nun: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِندَ رَبَّهِمْ} “Sen o zalimleri, Rablerinin huzurunda durdurulduklarında bir görsen!” kavli. [Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sen o zalimleri, Rablerinin huzurunda durdurulmuşlarken] birbirlerini kınarken; birbirlerine söz söylerken bir görsen! Dünyada zayıf düşürülen kimseler, dünyada kendilerine büyüklük taslayan kimselere şöyle derler: Ey dünyadaki reisler ve büyükler! Siz olmasaydınız, biz kesinlikle Allah'a ve O'nun ayetlerine inanan kimseler olurduk.
القول في تأويل قوله جلَّ ثناؤه: {قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ (٣٢)}.
Yüce Allah'ın: {قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ (٣٢)} “Büyüklük taslayanlar, zayıf düşürülenlere: 'Size geldikten sonra hidayetten sizi biz mi alıkoyduk? Hayır, bilakis siz kendiniz suçlu idiniz' dediler.” kavlinin tevili hakkında [söz]:
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكره: {قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} في الدنيا، فتَرَأَّسُوا في الضلالة والكفر بالله، {لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا} فيها فكانوا أتباعًا لأهل الضلالة منهم - إذ قالوا لهم: لولا أنتم لكنَّا مؤمنين -: {أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى} ومَنَعْناكم مِن اتِّباع الحقِّ [بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ} من عندِ اللهِ فَتَبَيَّنَ لكم، {بَلْ كُنتُم مُجْرِمِينَ} فمنعكم إيثاركم الكفر بالله على الإيمانِ، مِن اتِّباع الهدى والإيمان بالله ورسوله.
Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Dünyada {قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} “Büyüklük taslayanlar”, sapıklıkta ve Allah'ı inkârda elebaşılık edenler , dünyada {لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا} “zayıf düşürülenlere” -ki onlar aralarından sapıklık ehlinin tâbileri idiler- onlara: 'Siz olmasaydınız biz kesinlikle inanan kimseler olurduk' dediklerinde [şöyle] dediler: {أَنَحْنُ صَدَدْنَاكُمْ عَنِ الْهُدَى} “Hidayetten sizi biz mi alıkoyduk?” ve hakka uymaktan sizi biz mi menettik [بَعْدَ إِذْ جَاءَكُمْ} “size geldikten sonra” Allah katından gelip size açıklandıktan sonra , {بَلْ كُنتُم مُجْرِمِينَ} “Hayır, bilakis siz suçlu kimselerdiniz” yani Allah'ı inkârı imana tercih etmeniz, sizi hidayete uymaktan, Allah'a ve Resulüne inanmaktan alıkoydu.
القول في تأويل قوله جل ثناؤه: {وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٣٣)}.
Yüce Allah'ın: {وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٣٣)} “Zayıf düşürülenler de büyüklük taslayanlara şöyle dediler: 'Hayır, gece ve gündüz [kurduğunuz] tuzak! Çünkü siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na eşler koşmamızı emrediyordunuz.' Azabı gördüklerinde ise pişmanlıklarını içlerine gömdüler. Biz de o inkâr edenlerin boyunlarına demir halkalar geçirdik. Onlar yapmakta olduklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar?'” kavlinin tevili hakkında [söz]:
قال أبو جعفر ﵀: يقول تعالى ذكره: {وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا} مِن الكفرة بالله في الدنيا، فكانوا أتباعًا لرؤسائهم في الضلالة، {لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} فيها فكانوا لهم رؤساء: بل مكرُكم بنا بالليل والنهارِ صَدَّنا عن الهدى، [{وإِذْ تَأْمُرُونَنَا أَن نَّكْفُرَ باللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَندَادًا}: أمثالًا وأشباها] في العبادةِ والألوهية.
Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Dünyada Allah'ı inkâr edenlerden {وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا} “Zayıf düşürülenler” -ki sapıklıkta reislerinin tâbileri idiler-, dünyada kendilerine reislik yapan {لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} “büyüklük taslayanlara” [şöyle] dediler: Hayır, gece ve gündüz bize kurduğunuz tuzak bizi hidayetten alıkoydu, [{وإِذْ تَأْمُرُونَنَا أَن نَّكْفُرَ باللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَندَادًا}: “Çünkü siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na eşler koşmamızı emrediyordunuz” yani ibadette ve ilahlıkta benzerler ve emsaller [koşmamızı]] .
[وأُضيف] المكرُ إلى الليل والنهارِ، والمعنى ما ذَكَرْنا مِن مكرِ المُسْتَكْبِرين بالمُسْتَضْعَفِين في الليل والنهار، على اتِّساع العرب في الذي قد عُرف معناها فيه مِن مَنْطِقِها؛ مِن نَقْلِ صفة الشيء إلى غيره، فتقولُ للرجل: يا فلان، نهارُك صائمٌ، وليلك قائمٌ. وكما قال الشاعرُ :
Tuzak geceye ve gündüze [izafe edilmiştir] ; anlam ise zikrettiğimiz üzere, büyüklük taslayanların zayıf düşürülenlere gece ve gündüz tuzak kurmasıdır. Bu, Arapların konuşmalarında manası bilinen şeylerdeki genişliğe göredir ; bir şeyin vasfını bir başkasına nakletmeleri kabilindendir; nitekim kişiye: 'Ey falan, gündüzün oruçludur, gecen ibadettedir' denir. Şairin dediği gibi :
* ونِمْتِ وما لَيْلُ المَطِيِّ بنائمِ *
* Sen uyudun, binek hayvanlarının gecesi ise uyumuş değildir *
وما أشبَه ذلك، مما قد مضى تِبْيانُنا له في غيرِ مَوْضِعٍ مِن كتابنا هذا .
Ve buna benzer şeyler ki, bu kitabımızın pek çok yerinde açıklamasını yapmıştık .
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimiz görüşün bir benzerini tevil ehli [müfessirler] de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا}. قال: يقولُ: بل مكركم بنا في الليل والنهار، أيُّها العُظَماءُ الرُّؤَسَاءُ، حتى أَزَلْتُمونا عن عبادة الله .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا} “Hayır, gece ve gündüzün tuzağı! Çünkü siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na eşler koşmamızı emrediyordunuz” kavli hakkında şöyle dedi: Şöyle derler: Ey büyükler, ey reisler! Bilakis sizin gece ve gündüz bize tuzak kurmanız, nihayetinde bizi Allah'a ibadetten uzaklaştırdı .
وقد ذُكر في تأويله عن سعيد بن جُبيرٍ، ما حدثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن يَمَانٍ، عن أَشْعَثَ، عن جعفر، عن سعيد بن جبيرٍ: {بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ}. قال: مرُّ الليل والنهار .
Bunun tevili hakkında Saîd b. Cübeyr'den şu da zikredilmiştir: Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş'as'tan, o Ca'fer'den, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} “Hayır, gece ve gündüzün tuzağı” kavli hakkında: Gece ve gündüzün geçip gitmesidir , dedi.
وقوله: {إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَن نَكْفُرَ بِاللَّهِ}. يقولُ: حينَ تَأْمُرُونَنا أن نكفرَ باللهِ.
Ve O'nun: {إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَن نَكْفُرَ بِاللَّهِ} “Çünkü siz bize Allah'ı inkâr etmemizi emrediyordunuz” kavli. Şöyle buyurmaktadır: Bize Allah'ı inkâr etmemizi emrettiğiniz vakit.
وقوله: {وَنَجْعَلَ لَهُ أَندَادًا}. يقولُ: شُركاءَ.
Ve O'nun: {وَنَجْعَلَ لَهُ أَندَادًا} “ve O'na eşler koşmamızı” kavli. Şöyle buyurmaktadır: Ortaklar [koşmamızı].
كما حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَنَجْعَلَ لَهُ أَندَادًا}: شُركاءَ.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun: {وَنَجْعَلَ لَهُ أَندَادًا} “ve O'na eşler koşmamızı” kavli hakkında: Ortaklar, dediğini anlattı.
وقوله: {وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا العَذَابَ}. يقولُ: ونَدِموا على ما فَرَّطوا فيه من طاعة الله في الدنيا، حين عايَنوا عذابَ الله الذي أعَدَّه لهم.
Ve O'nun: {وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا العَذَابَ} “Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine attılar” kavli. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın kendileri için hazırladığı azabı gözleriyle gördükleri vakit, dünyada Allah'a itaat hususunda kusur ettiklerine pişman oldular.
كما حدثنا بشرٌ، [قال: حدثنا يزيد]، قال: ثنا سعيد، عن
Nitekim bize Bişr anlattı, [dedi ki: Bize Yezîd anlattı], dedi ki: Bize Saîd,
قتادةَ: {وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ} بينَهم {لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ}.
Katâde'den: {وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ} kendi aralarında {لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ} “Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine attılar” [kavli hakkında bunu naklettiğini] anlattı.
وقوله: {وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا}. يقولُ : غُلَّتْ أَيْدِى الكافرين بالله [في جهنم إلى أعناقهم، في جَوامِعَ مِن نار جهنم؛ جَزاء بما كانوا بالله] في الدنيا يَكْفُرون. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ما يَفْعَلُ اللهُ ذلك بهم إلَّا ثوابًا لأعمالهم الخبيثة، التي كانوا في الدنيا يَعْمَلونها، ومُكافَأَةً لهم عليها.
Ve O'nun: {وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Biz de inkâr edenlerin boyunlarına boyunduruklar geçirdik” kavli. Şöyle buyurmaktadır : Dünyada Allah'ı inkâr etmelerinin cezası olarak [cehennemde Allah'ı inkâr edenlerin elleri, cehennem ateşinden kelepçeler içinde boyunlarına] bağlandı. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah bunu onlara ancak dünyada yapmakta oldukları çirkin amellerinin karşılığı ve cezası olarak yapmaktadır.
القولُ في تأويل قوله جل ثناؤه: {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (٣٤)}.
Yüce Allah'ın: {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (٣٤)} “Biz hiçbir memlekete bir uyarıcı göndermedik ki, oranın şımarık zenginleri: 'Biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz' demiş olmasınlar.” kavlinin tevili hakkında [söz]:
قال أبو جعفر ﵀: يقول تعالى ذكره: وما بَعَثْنا إلى أهل قريةٍ نَذِيرًا، يُنْذِرُهم بَأْسَنا أَن يَنْزِلَ بهم، على مَعْصِيَتِهم إيانا، إلا قال مُتْرَفوها ، كُبَرَاؤُها ورؤساؤُها في الضَّلالة، كما قال قوم محمدٍ من المشركين له: إِنَّا بما أُرْسِلْتُم به مِن النِّذارَةِ، وبُعِثْتُم به من توحيدِ اللهِ، والبَرَاءَةِ مِن الآلهة والأنْدادِ، كافرون.
Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Biz bir memleket halkına, Bize isyan etmeleri sebebiyle azabımızın başlarına geleceği hususunda onları uyaran bir uyarıcı gönderdiğimizde mutlaka oranın şımarık zenginleri , yani sapıklıktaki ileri gelenleri ve reisleri -tıpkı Muhammed'in kavminden olan müşriklerin ona dediği gibi- şöyle demişlerdir: Biz sizinle gönderilen uyarıyı, Allah'ın birliği ve ilahlardan ve ortaklardan berî olma hususunda gönderildiğiniz şeyleri inkâr ediyoruz.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (٣٤)}. قال: هم رُءُوسُهم وقادَتُهم في الشَّرِّ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (٣٤)} “Biz hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek mutlaka oranın varlıklı ve şımarmış ileri gelenleri: 'Doğrusu biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr edenleriz' dediler” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Onlar, şerdeki başları ve önderleridir."
القول في تأويل قوله جلَّ وعزَّ: {وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٣٥) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٦)}.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٣٥) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٦)} “Ve dediler ki: 'Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz, biz azaba uğratılacak da değiliz.' De ki: 'Şüphesiz Rabbim rızkı dilediğine genişletir ve daraltır; fakat insanların çoğu bilmezler.'” kavlinin tevili hakkında [söz]:
قال أبو جعفر ﵀: يقول تعالى ذكره: وقال أهلُ الاسْتِكْبار على الله من كلِّ قرية أرْسَلْنا فيها نذيرًا؛ [لأنبيائها ورُسُلِها] : نحن أكثر منكم أموالًا وأولادًا، وما نحنُ في الآخرةِ بمُعَذَّبِينَ؛ لأن الله لو لم يَكُن راضيًا ما نحن عليه من المِلَّةِ والعملِ، لم يُحَوِّلنا الأموال والأولاد، ولم يبسُطْ لنا في الرِّزْقِ، وإنما أعطانا ما أعطانا ذلك؛ لرضاه أعمالنا، وآثرنا بما آثرنا على غيرنا؛ لفَضْلِنا، من وزُلْفَةً لنا عِندَه.
Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İçinde bir uyarıcı gönderdiğimiz her memleketin Allah'a karşı büyüklük taslayan halkı [kendi peygamberlerine ve elçilerine] şöyle dediler: Biz mallarca ve evlatça sizden daha çoğuz ve biz ahirette azaba uğratılacak da değiliz; zira Allah bizim üzerinde bulunduğumuz dinden ve amelden razı olmasaydı bize malları ve evlatları vermez, bize rızkı genişletmezdi; bize verdiklerini ancak amellerimizden razı olduğu için vermiş ve bizi başkalarına üstün kıldığı şeylerle de üstünlüğümüzden ve O'nun katındaki yakınlığımızdan ötürü tercih etmiştir.
يقول الله لنبيِّه محمد ﷺ: قُلْ يا محمد لهم: {إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ} مِن المَعَاشِ والرِّياش في الدنيا {لِمَن يَشَاءُ} مِن خَلْقِه، {وَيَقْدِرُ} فيُضَيقُ على من يشاءُ، لا لفَضْلٍ فيمَن يَبْسُطُ ذلك له ولا خير فيه، ولا زُلْفَةٍ له اسْتَحَقَّ بها منه، ولا لبُغْضٍ منه لَمَنْ قدر عليه ذلك، ولا مَقْتٍ، ولكنَّه يَفْعَلُ ذلك مِحَنا لعباده وابتلاءً، وأكثر الناس لا يَعْلَمون أن الله يَفْعَلُ ذلك اختبارًا لعباده، ولكنَّهم يَظُنُّون أن ذلك منه محبةٌ لَمَنْ يَبْسُطُ له، ومَقْتُ منه لمن قدر عليه.
Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buyurur ki: Ey Muhammed! Onlara de ki: {إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ} “Şüphesiz Rabbim rızkı genişletir” dünyadaki geçimliği ve varlığı {لِمَن يَشَاءُ} “dilediğine” yaratıklarından, {وَيَقْدِرُ} “ve daraltır” dilediğine de kısar; bunu kendisine genişlettiği kimsedeki bir üstünlükten veya onda bir hayır olduğundan ya da O'ndan hak ettiği bir yakınlıktan ötürü yapmadığı gibi, bunu kıstığı kimseye olan bir buğzundan veya bir gazabından ötürü de yapmaz; aksine kullarını sınamak ve imtihan etmek için böyle yapar; fakat insanların çoğu Allah'ın bunu kullarını imtihan etmek için yaptığını bilmezler, aksine bunun O'ndan, rızkı genişletilen kimseye bir sevgi ve rızkı kısılan kimseye de bir gazap olduğunu zannederler.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُم بِالَّتِي تُقَرِّبكُمْ عِندَنَا زُلْفَى} إلى آخر الآيةِ، قال: قالوا: [نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا]. فأَخْبَرَهم الله أنه ليست أموالكم ولا أولادكم بالتي تُقَرِّبُكم عندَنا زُلْفَى، {إلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا}. قال: هذا قولُ المشركين لرسول الله ﷺ وأصحابه؛ قالوا: لو لم يكن الله عنا راضيا، لم يُعْطِنا هذا، كما قال قارونُ: لولا أن اللَّهَ رَضِى بى وبحالى، ما أعطانى هذا. قال: {أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ الله قَدْ أَهْلَكَ مِن قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا} [القصص: ٧٨].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُم بِالَّتِي تُقَرِّبكُمْ عِندَنَا زُلْفَى} “Sizi katımızda yakınlığa erdirecek olan ne mallarınız ne de evlatlarınızdır” ayetin sonuna kadar olan kısmı hakkında şöyle dedi: Onlar: [نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا] [Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz] demişlerdi. Allah da onlara ne mallarının ne de evlatlarının kendilerini O'nun katında yakınlığa erdirecek şeyler olmadığını haber verdi: {إلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا} “ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna”. Dedi ki: Bu , müşriklerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına söyledikleri sözdür; şöyle demişlerdi: Eğer Allah bizden razı olmasaydı bize bunu vermezdi; nitekim Kârûn da: 'Eğer Allah benden ve durumumdan razı olmasaydı bana bunu vermezdi' demişti. [Allah da] şöyle buyurdu: {أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ الله قَدْ أَهْلَكَ مِن قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا} “O bilmedi mi ki Allah, kendisinden önceki nesillerden ondan daha kuvvetli ve daha çok mal toplamış kimseleri helak etmiştir?” [el-Kasas: 78].
القول في تأويل قوله تعالى: {وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ (٣٧)}.
Yüce Allah'ın: {وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ (٣٧)} “Sizi huzurumuza yaklaştıracak olan ne mallarınızdır ne de evlatlarınız; ancak iman edip salih amel işleyenler müstesnadır. İşte onlara, yaptıklarına karşılık kat kat mükâfat vardır ve onlar yüksek makamlarda güven içindedirler.” kavlinin tevili hakkında [söz]:
قال أبو جعفر ﵀: يقول تعالى ذكره: وما أموالكم التي تَفْتَخِرون بها، أيُّها القومُ، على الناسِ، ولا أولادكم الذين تتكبَّرون بهم، بالتي تُقَرِّبُكم منا قُرْبَةً.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan Allah şöyle buyurur: Ey kavim! Ne insanlara karşı kendileriyle övündüğünüz mallarınız ne de kendileriyle böbürlendiğiniz çocuklarınız, sizi bize yaklaştıracak bir yakınlık vesilesidir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana
الحارث، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد قوله: {عِندَنَا زُلْفَى}، قال: قُرْبَى .
dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {عِندَنَا زُلْفَى} “katımızda bir yakınlığa” kavli hakkında dedi ki: Yakınlık [demektir].
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُم بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِندَنَا زُلْفَى}. لا يُعْتَبَرُ الناسُ بِكَثْرَةِ المال أو الولد؛ فإن الكافرَ يُعْطَى المال، وربما حُبِس عن المؤمن .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُم بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِندَنَا زُلْفَى} “Sizi katımızda yakınlığa erdirecek olan ne mallarınız ne de evlatlarınızdır” kavli hakkında nakletti: İnsanlar mal veya evlat çokluğuyla değerlendirilmez ; zira kâfire mal verilir de bazen müminden menedilir.
وقال جل ثناؤُه: {وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُم بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِندَنَا زُلْفَى}. ولم يَقُلْ: "باللَّتَيْن". وقد ذكر الأموال والأولاد، وهما نَوْعان مُخْتَلِفَانِ؛ لأنَّه ذُكِر مِن كلِّ نوعٍ منهما جمع يَصْلُحُ فيه "التي"، ولو قال قائل: أُريد بذلك أحد النَّوْعَيْن. لم يُبْعِدْ في قوله، وكان ذلك كقول الشاعر :
Şanı yüce olan [Allah]: {وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُم بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِندَنَا زُلْفَى} “Sizi katımızda yakınlığa erdirecek olan ne mallarınız ne de evlatlarınızdır” buyurmuş; [tesniye/ikil sigasıyla] "باللَّتَيْن" dememiştir. Hâlbuki malları ve evlatları zikretmiştir ki bunlar iki farklı türdür; çünkü bu iki türün her birinden, kendisinde "التي" lafzı kullanılmaya elverişli bir çoğul zikredilmiştir. Şayet birisi: 'Bununla bu iki türden biri kastedilmiştir ' dese, sözünde uzaklaşmış olmazdı; bu durum şairin şu sözü gibi olurdu:
نحن بما عندنا، وأنت بما … عندكَ راضٍ والرَّأْى مُخْتَلِفُ
Biz yanımızdakiyle, sen de yanındakiyle… razısın; fikirler ise farklıdır.