حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ}: أقاموا فلا يَتَحَوَّلون .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ} “O ki, lütfuyla bizi ebedî kalınacak yurda yerleştirdi” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Orada yerleşip kalmışlardır, artık [oradan başka yere] nakledilmezler ."
وقولُه: {لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ}. يقولُ: لا يُصِيبُنا فيها تعبٌ ولا وَجَعٌ، {وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ}. يعنى باللُّغوبِ: العَناءَ والإعْياءَ.
O'nun: {لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ} “Orada bize ne bir yorgunluk dokunur” kavli; orada bize hiçbir yorgunluk ve acı isabet etmez, demektir. {وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ} “ne de orada bize bir bıkkınlık gelir” kavlinde ise lugūb (لُغُوب) ile meşakkat ve takatsizlik kastedilmektedir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا محمدُ بنُ عبيدٍ، قال: ثنا موسى بنُ عميرٍ، عن أبي صالحٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ}. قال: [اللَّغوبُ العناء] .
Bize Muhammed b. Ubeyd anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Umeyr, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ} “Orada bize ne bir yorgunluk dokunur ne de orada bize bir bıkkınlık gelir” kavli hakkında: "[Lugūb meşakkattir]" dediğini nakletti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ}. أي: وَجَعٌ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ} “Orada bize ne bir yorgunluk dokunur” kavli hakkında: "Yani acı [dokunmaz] " dediğini nakletti.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ (٣٦) وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ (٣٦) وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ} “İnkâr edenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır; haklarında ne ölüm hükmü verilir ki ölsünler ne de onlardan [cehennemin] azabı hafifletilir. İşte her nankörü böyle cezalandırırız. Onlar orada: 'Rabbimiz! Bizi [oradan] çıkar da [daha önce] yapmış olduğumuzdan farklı olarak salih ameller işleyelim!' diye feryat ederler. [Onlara şöyle denir:] 'Düşünüp öğüt alacak kişinin düşünüp öğüt alabileceği kadar bir ömür vermedik mi size? Hem size uyarıcı da gelmişti.'”
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا} بِاللَّهِ ورسولِه، {لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ}. يقولُ: لهم نارُ جهنمَ مخلَّدين فيها، لا حظَّ لهم في الجنةِ ولا نعيمِها.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Allah'ı ve Resûlünü {وَالَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenlere gelince”, {لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ} “onlar için cehennem ateşi vardır”. Şöyle demektedir: İçinde ebedî kalacakları cehennem ateşi onlaradır; onlar için ne Cennette ne de Cennetin nimetlerinde hiçbir pay yoktur.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ} بالموتِ فيمُوتوا؛ لأنهم لو ماتوا لاسْتَراحوا، {وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا}. يقولُ: ولا يُخَفَّفُ عنهم مِن عذابِ نارِ جهنمَ بإماتتِهم، فيُخَفِّفَ ذلك عنهم.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ} “onlar için cehennem ateşi vardır. Haklarında ölüm hükmü verilmez” ki ölsünler; zira ölselerdi rahatlarlardı, {وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا} “onlardan cehennemin azabı da hafifletilmez”. Şöyle demektedir: Onlar öldürülmek suretiyle cehennem ateşinin azabı kendilerinden hafifletilmez ki bu durum onların azabını dindirsin.
كما حدَّثني مُطَرْفُ بنُ محمدٍ الضَّبِّيُّ، قال: ثنا أبو قُتيبةَ، قال: ثنا أبو هلالٍ الراسبيُّ، عن قتادةَ، عن أبي السوداءِ، قال: مساكينُ أهلُ النارِ! لا يموتون، لو ماتوا لاسْتَراحوا.
Nitekim bana Mutarrif b. Muhammed ed-Dabbî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Kuteybe anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilâl er-Râsibî, Katâde'den, o da Ebü's-Sevdâ'dan nakletti; o şöyle demiştir: "Cehennem ehli ne zavallıdır! Ölmezler; şayet ölselerdi rahatlarlardı."
حدَّثني عقبةُ بنُ سِنانٍ القَزَّازُ، قال: ثنا غَسَّانُ بنُ مُضَرَ، قال: ثنا سعيدُ بنُ يزيدَ، وحدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن سعيدِ بن يزيدَ، وحدَّثنا سَوَّارُ بنُ عبدِ اللهِ، قال: ثنا بشرُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أبو مَسْلَمةَ، عن أبي نَضْرَةَ، عن أبي سعيدٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "أما أهلُ النارِ الذين هم أهلُها، فإنهم لا يَموتون فيها ولا يَحْيَوْن، لكنَّ ناسًا - أو كما قال - تُصِيبُهم النارُ بذنوبِهم - أو قال:
Bana Ukbe b. Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Gassân b. Mudar anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Yezîd anlattı. [Yine] bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Saîd b. Yezîd'den anlattı. [Yine] bize Sevvâr b. Abdillâh anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Ebû Mesleme, Ebû Nadre'den, o da Ebû Saîd'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «أما أهلُ النارِ الذين هم أهلُها، فإنهم لا يَموتون فيها ولا يَحْيَوْن، لكنَّ ناسًا - أو كما قال - تُصِيبُهم النارُ بذنوبِهم - أو قال:» «Asıl cehennemlik olan cehennem ehline gelince; onlar orada ne ölürler ne de dirilirler. Fakat birtakım insanlara -yahut [Resûlullah'ın] buyurduğu gibi- günahları sebebiyle -veya şöyle dedi:
بخَطاياهم - فتُمِيتُهم إماتةً، حتى إذا صاروا فَحْمًا أُذِن في الشفاعةِ، فجِيءَ بهم ضَبائرَ ضَبائرَ ، فبُثُّوا على أنهارِ الجنةِ، فيقالُ: يا أهلَ الجنةِ، أفِيضوا عليهم. فيَنْبُتُون كما تَنْبُتُ الحِبَّةُ في حَمِيلِ السَّيْلِ ". فقال رجلٌ مِن القومِ حينَئذٍ: كأن رسولَ اللهِ ﷺ قد كان بالباديةِ .
hataları sebebiyle- ateş isabet eder de onları tamamen öldürür . Nihayet kömür haline geldiklerinde şefaate izin verilir; böylece grup grup getirilir ve Cennet nehirlerinin kenarlarına serpiştirilirler. Sonra: 'Ey Cennet ehli! Onların üzerine [su] dökün' denir. Bunun üzerine onlar, selin getirdiği çer çöpün içindeki yabani ot tohumunun bittiği gibi biterler ." Topluluktan bir adam o sırada: "Resûlullah ﷺ sanki çölde yaşamış gibi [bunu vasfetti]" dedi .
فإن قال قائلٌ: وكيف قيل: {وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا}، وقد قيل في موضعٍ آخرَ: {كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا} [الإسراء: ٩٧]؟ قيل: معنى ذلك: ولا يُخَفَّفُ عنهم من هذا النوعِ مِن العذابِ.
Şayet birisi: "Başka bir yerde: {كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا} “Alev hafifledikçe onlara çılgın ateşi artırırız” [el-İsrâ: 97] buyrulmuşken nasıl: {وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا} “onlardan cehennemin azabı da hafifletilmez” denilmiştir?" derse, şöyle cevap verilir: Bunun anlamı; bu azap türünden kendileri için hiçbir hafifletme yapılmaz, demektir.
وقولُه: {كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هكذا نُكافِئُ كلَّ جَحودٍ لنعمِ ربِّه يومَ القيامةِ؛ بأن نُدْخِلَه نارَ جهنمَ بسيئاتِهم التي قدَّموها في الدنيا.
O'nun: {كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ} “İşte her nankörü böyle cezalandırırız ” kavline gelince; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Dünyada işleyip önden gönderdikleri kötülükler sebebiyle cehennem ateşine sokmak suretiyle, kıyamet gününde Rabbinin nimetlerini inkâr eden her nankörü işte böyle cezalandırırız.
وقولُه: {وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هؤلاء الكفارُ يَسْتَغِيثون، ويَضِجُّون في النارِ، يقولون: يا ربَّنا، أخْرِجْنا نَعْمَلْ صالحًا، أي: نعمَلْ بطاعتِك غيرَ الذي كنا نعمَلُ
O'nun: {وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ} “Onlar orada feryat ederler: 'Rabbimiz! Bizi çıkar da [daha önce] yaptıklarımızdan başka salih ameller işleyelim!'” kavline gelince; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Bu kâfirler ateşin içinde feryat edip bağrışarak şöyle derler: 'Ey Rabbimiz! Bizi [oradan] çıkar da salih amel işleyelim; yani [daha önce yaptıklarımızdan başka] Sana itaat üzere amel edelim
قبلُ مِن مَعاصِيك.
[derler].
وقولُه: {يَصْطَرِخُونَ}: يَفْتَعِلون، مِن الصُّراخِ، حُوِّلَت تاؤُها طاءً؛ لقربِ مخرجِها مِن الصادِ لمَّا ثَقُلَت.
O'nun {يَصْطَرِخُونَ} kavli: Bağırmak/feryat etmek anlamına gelen es-surâh (الصُّراخ) kökünden yefta'ilûn (يَفْتَعِلون) kalıbındadır; telaffuzu ağırlaştığında mahreci sâd (ص) harfine yakın olduğu için [iftiâl babının] tâ (ت) harfi tı (ط) harfine dönüştürülmüştür.
وقولُه: {أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ}. اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في مبلغِ ذلك؛ فقال بعضُهم: ذلك أربعون سنةً.
O'nun: {أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ} “Düşünecek olanın düşünebileceği kadar bir ömür vermedik mi size?” kavline gelince; tevil ehli bu sürenin miktarı konusunda ihtilaf etmiş ve bazısı şöyle demiştir: "Bu [süre] kırk yıldır."
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا بشرُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ عثمانَ بن خُثَيْم، عن مجاهدٍ، قال: سمِعْتُ ابنَ عباسٍ يقولُ: العُمُرُ الذي أَعْذَر اللَّهُ إلى ابن آدمَ {أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ} أربعون سنةً .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Osmân b. Huseym, Mücâhid'den nakletti; o dedi ki: İbn Abbâs'ın şöyle dediğini işittim: "{أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ} 'Düşünecek olanın düşünebileceği kadar bir ömür vermedik mi size?' ayetinde Allah'ın Âdemoğluna mazeret bırakmadığı ömür kırk yıldır ."
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيمٌ ، عن مجالدٍ، عن الشعبيِّ، عن مسروقٍ، أنه كان يقولُ: إذا بلَغ أحدُكم أربعين سنةً، فَلْيَأْخُذُ حِذْرَه مِن اللهِ .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym , Mücâlid'den, o Şa'bî'den, o da Mesrûk'tan nakletti; o şöyle derdi: "Sizden biri kırk yaşına ulaştığında artık Allah'tan sakınsın ."
وقال آخرون: بل ذلك ستون سنةً.
Başkaları ise şöyle demiştir: "Aksine bu [süre] altmış yıldır."
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن خُثَيْمٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ: {أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ}. قال: ستون سنةً .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Huseym'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan {أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ} “Öğüt alacak kişinin öğüt alabileceği kadar bir ömür vermedik mi size?” [ayeti hakkında] rivayet etti; o şöyle dedi: "Altmış yıldır."
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، قال: سمِعْتُ عبدَ اللَّهِ بنَ عثمانَ بن خُثَيْمٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ، قال: العُمُرُ الذي أعْذَر اللَّهُ فيه لابنِ آدمَ ستون سنةً .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Abdullâh b. Osmân b. Huseym'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan naklettiğini işittim; o şöyle demiştir: "Allah'ın Âdemoğluna mazeret bırakmadığı ömür altmış yıldır ."
حدَّثنا عليُّ بنُ شعيبٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسماعيلَ بن أبي فُدَيْكٍ، عن إبراهيمَ بن الفضلِ، عن ابن أبى حسينٍ المكيِّ، عن عطاءِ بن أبي رَباحٍ، عن ابن عباسٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إذا كان يومُ القيامةِ نُودِى: أين أبناءُ الستين؟ ". وهو العمرُ الذي قال اللهُ: {أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ} .
Bize Ali b. Şuayb anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İsmâîl b. Ebî Füdeyk, İbrâhîm b. el-Fadl'dan, o İbn Ebî Huseyn el-Mekkî'den, o Atâ b. Ebî Rebâh'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Kıyamet günü olduğunda: 'Altmış yaşındakiler nerede?' diye seslenilir." Bu, Allah'ın: {أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ} “Düşünecek olanın düşünebileceği kadar bir ömür vermedik mi size? Hem size uyarıcı da gelmişti” buyurduğu ömürdür .
حدَّثني أحمدُ بنُ الفرجِ الحِمْصيُّ، قال: ثنا بقيةُ بنُ الوليدِ، قال: ثنا مُطَرِّفُ بنُ مازنٍ الكِنانيُّ، قال: ثنى معمرُ بنُ راشدٍ، قال: سمِعْتُ محمدَ بنَ عبدِ الرحمنِ الغِفاريَّ يقولُ: سمِعْتُ أبا هريرةَ يقولُ: قال رسولُ اللهِ: "لقد أعْذَر اللهُ إلى
Bana Ahmed b. el-Ferec el-Hımsî anlattı, dedi ki: Bize Bakıyye b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bize Mutarrıf b. Mâzin el-Kinânî anlattı, dedi ki: Bana Ma'mer b. Râşid anlattı, dedi ki: Muhammed b. Abdirrahmân el-Gıfârî'nin şöyle dediğini işittim: Ebû Hureyre'nin şöyle dediğini işittim: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah...
صاحبِ الستين سنةً والسبعين" .
altmış ve yetmiş yaşındaki kimseye hiçbir mazeret bırakmamıştır ."
حدَّثنا أبو صالحٍ الفَزاريُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ سَوَّارٍ، قال: ثنا يعقوبُ بنُ عبدِ الرحمنِ بن عبدٍ القارِيُّ الإسْكَنْدَرانيُّ، قال: ثنا أبو حازمٍ، عن سعيدٍ المَقْبُريِّ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "مَن عمَّره اللهُ ستين سنةً فقد أعْذَر إليه في العمرِ" .
Bize Ebû Sâlih el-Fezârî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevvâr anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb b. Abdirrahmân b. Abd el-Kārî el-İskenderânî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâzim, Saîd el-Makburî'den, o da Ebû Hureyre'den nakletti; o dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Allah kime altmış yıl ömür vermişse, artık ömür konusunda ona mazeret bırakmamıştır ."
حدَّثنا محمدُ بنُ سَوَّارٍ، قال: ثنا النضرُ بنُ حميدٍ، عن سعدِ بن طريفٍ، عن الأصبغِ بن نُباتةَ، عن عليٍّ ﵁ في قولِه: {أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ}. قال: العمُرُ الذي عمَّرهم اللهُ به ستون سنةً .
Bize Muhammed b. Sevvâr anlattı, dedi ki: Bize en-Nadr b. Humeyd , Sa'd b. Tarîf'ten , o el-Asbag b. Nübâte'den, o da Ali radıyallâhu anh'tan Allah'ın: {أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ} “Düşünecek olanın düşünebileceği kadar bir ömür vermedik mi size? Hem size uyarıcı da gelmişti” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Allah'ın kendilerine verdiği ömür altmış yıldır ."
وأشبهُ القولين بتأويلِ الآيةِ، إذ كان الخبرُ الذي ذكَرْناه عن رسولِ اللهِ ﷺ خبرًا
Ayetin teviline [şu] iki görüşten daha uygun olanı -Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den zikrettiğimiz haber...
في إسنادِه بعضُ مَن يَجِبُ التثَبُّتُ في نقلِه - قولُ مَن قال: ذلك أربعون سنةً؛ لأن في الأربعين يَتَناهى عقلُ الإنسانِ وفهمُه، وما قبلَ ذلك وما بعدَه، مُنْتَقَصٌ عن كمالِه في حالِ الأربعين.
isnadında nakli konusunda temkinli davranılması gereken kimseler bulunan bir haber olduğundan , ayetin teviline iki görüşten daha uygun olanı: "Bu [süre] kırk yıldır" diyen kimsenin görüşüdür. Zira kırk yaşında insanın aklı ve anlayışı kemale erer; bundan öncesi ve sonrası ise kırk yaşındaki kemal durumundan noksandır.
وقوله: {وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ}.
O'nun: {وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ} “Hem size uyarıcı da gelmişti” kavline gelince;
اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى النذيرِ ؛ فقال بعضُهم: عنَى به محمدًا ﷺ.
Tevil ehli nezîr (النذير / uyarıcı) kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf etmiş ve bazısı: "Bununla Muhammed ﷺ'i kastetmiştir" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Görüşleri
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ}. قال: النذيرُ: النبيُّ. وقرَأ: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى} [النجم: ٥٦].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ} “Hem size uyarıcı da gelmişti” kavli hakkında şöyle dedi: "Nezîr (uyarıcı), Peygamber'dir." Ve: {هَذَا نَذِيرٌ مِنَ النُّذُرِ الْأُولَى} “Bu da önceki uyarıcılardan bir uyarıcıdır” [en-Necm: 56] ayetini okudu.
وقيل: عنَى به الشيبَ.
Bununla saç sakal ağarmasının (ihtiyarlık) kastedildiği de söylenmiştir.
فتأويلُ الكلامِ إذًا: أولم نُعَمِّرُكم يا معشرَ المشركين باللهِ مِن قريشٍ مِن السنين، ما يَتَذَكَّرُ فيه مَن تذَكَّر، مِن ذَوِى الألبابِ والعقولِ، واتَّعَظ منهم مَن اتَّعَظ، وتاب مَن تاب، وجاءكم من اللهِ منذِرٌ يُنْذِرُكم ما أنتم فيه اليومَ مِن عذابِ اللهِ، فلم تَتَذَكَّروا مَواعظَ اللهِ، ولم تَقْبلوا مِن نذيرِ اللهِ الذي جاءكم، ما أتاكم به مِن عندِ ربِّكم.
Sözün tevili şu hâlde şöyledir: Ey Kureyş'ten Allah'a ortak koşanlar topluluğu! Biz size; akıl ve iz'an sahiplerinden düşünecek kimsenin düşünebileceği, ibret alacak kimsenin ibret alıp tövbe edecek kimsenin tövbe edebileceği kadar bir ömür vermedik mi? Hem size Allah'tan, bugün içinde bulunduğunuz Allah'ın azabına karşı sizi sakındıran bir uyarıcı da gelmişti. Fakat siz Allah'ın öğütlerini düşünüp tutmadınız ve size gelen Allah'ın uyarıcısından, Rabbiniz katından getirdiği şeyleri kabul etmediniz.
القولُ في تأويلِ قولهِ ﷿: {فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٣٧) إِنَّ اللَّهَ عَالِمُ غَيْبِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٣٨)}.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٣٧) إِنَّ اللَّهَ عَالِمُ غَيْبِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٣٨)} “Şimdi tadın [azabı]! Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur. Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilendir. Doğrusu O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” kavlinin tevili hakkında [söz].
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: {فَذُوقُوا} عذابَ نارِ جهنمَ الذي قد صَلِيتُموه أيُّها الكافرون باللَّهِ، {فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ}. يقولُ: فما للكافرين الذين ظلَموا أنفسَهم، فأَكْسَبُوها غضبَ اللهِ بكفرِهم باللهِ في الدنيا، من نصيرٍ يَنْصُرُهم اليومَ مِن اللَّهِ فيَسْتنقِذُهم مِن عقابِه.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'ı inkâr edenler! İçine atıldığınız cehennem ateşinin azabını {فَذُوقُوا} “şimdi tadın!” {فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ} “Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur”. Şöyle demektedir: Dünyada Allah'ı inkâr etmeleri sebebiyle nefislerine zulmedip onları Allah'ın gazabına uğratan kâfirler için bugün Allah'a karşı onlara yardım edip onları O'nun cezasından kurtaracak hiçbir yardımcı yoktur.
وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ عَالِمُ غَيْبِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن الله عالمُ ما تُخْفُون أيُّها الناسُ في أنفسِكم وتُضْمِرونه، وما لم تُضْمِروه ولم تَنْوُوه مما ستَنْؤونه، وما هو غائبٌ عن أبصارِكم في السماواتِ والأرضِ، فاتَّقُوه أن يَطَّلِعَ عليكم وأنتم تُضْمِرون في أنفسِكم مِن الشكِّ في وَحْدانيةِ اللهِ، أو في نبوةِ محمدٍ، غيرَ الذي تُبْدونه بألسنتِكم، فإنَّه عَلِيمٌ بذاتِ الصُّدُورِ.
O'nun: {إِنَّ اللَّهَ عَالِمُ غَيْبِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilendir” kavline gelince; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Şüphesiz Allah içinizde gizlediğiniz ve sakladığınız şeyleri, henüz içinizde saklamayıp niyet etmediğiniz halde ileride niyet edeceğiniz şeyleri ve göklerde ve yerde gözlerinizden gizli olan her şeyi bilendir. O halde dillerinizle açıkladığınızdan farklı olarak, içinizde Allah'ın birliği yahut Muhammed'in peygamberliği hakkında şüphe beslediğinizi görmesinden ötürü O'ndan sakının; zira O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلَا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتًا وَلَا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلَّا خَسَارًا (٣٩)}.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلَا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتًا وَلَا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلَّا خَسَارًا (٣٩)} “Sizi yeryüzünde halifeler kılan O'dur. Artık kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir. Kâfirlere inkârları Rableri katında büyük bir gazaptan başkasını artırmaz; kâfirlere inkârları ziyandan başkasını artırmaz” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: [اللهُ الذي جعَلكم أيُّها الناسُ خَلائِفَ] في الأرضِ مِن بعدِ عادٍ وثمودَ، ومَن مضَى قبلَكم مِن الأممِ، فجعَلكم تَخْلُفونهم في ديارِهم ومساكنِهم.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: [Ey insanlar! Âd ve Semûd'dan ve sizden önce gelip geçmiş ümmetlerden sonra yeryüzünde sizi halifeler kılan Allah'tır] ; böylece onların yurtlarında ve meskenlerinde onların yerine sizi geçirmiştir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {هُوَ الَّذِى جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ فِي الْأَرْضِ}: أمةً بعدَ أمةٍ، وقرنًا بعدَ قرنٍ .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {هُوَ الَّذِى جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ فِي الْأَرْضِ} “Sizi yeryüzünde halifeler kılan O'dur” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Ümmet arkasından ümmet, nesil arkasından nesil [kılmıştır].”
وقولُه: {فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فمَن كفَر باللهِ منكم أيُّها الناسُ، فعلى نفسِه ضُرُّ كفرِه، لا يَضُرُّ بذلك غيرَ نفسِه؛ لأنه المُعاقَبُ عليه دونَ غيرِه.
O'nun: {فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ} “Artık kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir” kavline gelince; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Sizden kim Allah'ı inkâr ederse inkârının zararı kendi nefsi aleyhinedir; bununla kendisinden başkasına zarar veremez. Zira bundan dolayı cezalandırılacak olan başkası değil, yalnızca kendisidir.
وقولُه: {وَلَا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتًا}. يقولُ تعالى: ولا يزيدُ الكافرين كفرُهم عندَ ربِّهم إلا بُعْدًا مِن رحمةِ اللهِ، {وَلَا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلَّا خَسَارًا}. يقولُ: ولا يَزِيدُ الكافرين كفرُهم باللهِ إلا هلاكًا.
O'nun: {وَلَا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتًا} “Kâfirlere inkârları Rableri katında büyük bir gazaptan başkasını artırmaz” kavline gelince; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kâfirlere inkârları Rableri katında Allah'ın rahmetinden uzaklaşmaktan başka bir şeyi artırmaz. {وَلَا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلَّا خَسَارًا} “Kâfirlere inkârları ziyandan başkasını artırmaz” kavli ise; kâfirlere Allah'ı inkâr etmeleri helaktan başka bir şeyi artırmaz, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَتٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا إِلَّا غُرُورًا (٤٠)}.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَتٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا إِلَّا غُرُورًا (٤٠)} “De ki: 'Gördünüz ya Allah'tan başka yalvardığınız ortaklarınızı! Gösterin bana, yerden neyi yarattılar? Yoksa onların göklerde bir ortaklığı mı var? Yoksa onlara bir kitap verdik de onlar bundan apaçık bir delil üzerinde midirler? Hayır, o zalimler birbirlerine aldatmadan başka bir şey vadetmezler'” kavlinin tevili hakkında [söz].
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {قُلْ} يا محمدُ لمشركي قومِك: {أَرَأَيْتُمْ} أيُّها القومُ {شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ}، [أي: تعبدون مِن دونِ اللهِ]، {أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ}. يقولُ: أَرُونى أَيَّ شيءٍ خلَقوا مِن الأرضِ، {أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ}. يقولُ: أم لشركائِكم شِرْكٌ مع اللهِ في السماواتِ، إن لم يكونوا خَلَقوا مِن الأرضِ شيئًا؟!
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmaktadır: [Ey Muhammed!] Kavminin müşriklerine: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “De ki: Gördünüz ya Allah'tan başka yalvardığınız ortaklarınızı!” [yani: Allah'tan başka ibadet ettiğiniz şeyleri] {أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ} “Gösterin bana, yerden neyi yarattılar?” [de]. Şöyle buyurmaktadır: Yeryüzünden neyi yarattıklarını bana gösterin! {أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ} “Yoksa onların göklerde bir ortaklığı mı var?” Şöyle buyurmaktadır: Şayet yerden bir şey yaratmadılarsa, yoksa ortaklarınızın göklerde Allah ile bir ortaklığı mı var?!
{أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَتٍ مِنْهُ}. يقولُ: أم آتَيْنا هؤلاء المشركين كتابًا أنْزَلْناه عليهم من السماءِ، بأن يُشْرِكوا باللهِ الأوثانَ والأصنامَ؟! {فَهُمْ عَلَى بَيِّنَتٍ مِنْهُ}. يقولُ: فهم على برهانٍ مما أمَرْتُهم فيه مِن الإشراكِ بي.
{أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَتٍ مِنْهُ} “Yoksa onlara bir kitap verdik de onlar bundan apaçık bir delil üzerinde midirler?” Şöyle buyurmaktadır: Yoksa biz bu müşriklere gökten bir kitap indirdik de putları ve heykelleri Allah'a ortak koşmalarını [mı emrettik]?! {فَهُمْ عَلَى بَيِّنَتٍ مِنْهُ} “onlar bundan apaçık bir delil üzerinde midirler?” Şöyle buyurmaktadır: Yani Bana ortak koşmaları hususunda kendilerine emrettiğime dair açık bir delil üzere midirler?
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ}: لا شيءَ واللَّهِ خَلقوا منها، {أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ}: لا واللهِ ما لهم فيها مِن شركٍ، {أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَتٍ مِنْهُ}. يقولُ: أم آتَيْناهم كتابًا فهو يَأْمُرُهم أن يُشْرِكوا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ} “De ki: 'Gördünüz ya Allah'tan başka yalvardığınız ortaklarınızı! Gösterin bana, yerden neyi yarattılar?'” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Vallahi ondan hiçbir şey yaratmadılar. {أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ} “Yoksa onların göklerde bir ortaklığı mı var?”: Hayır vallahi, göklerde onların hiçbir ortaklığı yoktur. {أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَتٍ مِنْهُ} “Yoksa onlara bir kitap verdik de onlar bundan apaçık bir delil üzerinde midirler?” [Katâde] der ki: Yoksa onlara şirk koşmalarını emreden bir kitap mı verdik?
وقولُه: {بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا إِلَّا غُرُورًا}. [يقول تعالى ذكرُه: ليس من هذه الخلالِ شيءٌ، ولكنْ ما يعِدُ الكافرون باللهِ بعضُهم بعضًا إلا غرورًا ، وذلك قولُ بعضِهم لبعضٍ: ما نعْبُدُ الهتنَا إلا لِيُقَرِّبونا إلى اللَّهِ زُلْفَى. خِداعًا مِن بعضِهم لبعضٍ وغُرورًا، وإنما تُزْلِفُهم آلهتُهم إلى النارِ، وتُقْصِيهم مِن اللهِ ورحمتِه.
O'nun: {بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا إِلَّا غُرُورًا} “Hayır, o zalimler birbirlerine aldatmadan başka bir şey vadetmezler” kavline gelince; [Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Bu hasletlerden hiçbiri yoktur; bilakis Allah'ı inkâr edenlerin birbirlerine vadettikleri şeyler sadece bir aldanmadır . Bu da birbirlerine: "Biz ilahlarımıza sadece bizi Allah'a yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz" demeleridir. Birbirlerine karşı bir aldatma ve yanıltmadır; oysa ilahları onları ancak ateşe yaklaştırır ve Allah'tan ve O'nun rahmetinden uzaklaştırır].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا (٤١)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا (٤١)} “Şüphesiz Allah gökleri ve yeri yok olup gitmesinler diye tutar. Şayet yok olup gidecek olsalar, O'ndan başka onları hiç kimse tutamaz. Doğrusu O, halîmdir, çok bağışlayandır” kavlinin tevili hakkında [söz].
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: إن الله يُمْسِكُ السماواتِ والأرضَ؛ لئلا تَزُولا مِن أماكنِهما، {وَلَئِنْ زَالَتَا}. يقولُ: ولو زالتا، {إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ}. يقولُ: ما أمْسَكهما أحدٌ سواه.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- der ki: Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, yerlerinden kayıp gitmesinler diye gökleri ve yeri tutmaktadır. {وَلَئِنْ زَالَتَا} “Şayet yok olup gidecek olsalar”; yani: Ve şayet kayıp gitseler, {إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ} “O'ndan başka onları hiç kimse tutamaz”; yani: O'ndan başka onları hiç kimse tutamaz demektir.
ووُضِعت "لَئِن" في قولِه: {وَلَئِنْ زَالَتَا}، في موضعِ "لو"؛ لأنهما يُجابان بجوابٍ واحدٍ، فيَتَشابهان في المعنى، ونظيرُ ذلك قولُه: {وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحًا فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ} [الروم: ٥١]. بمعنى: ولو أرْسَلْنا ريحًا. وكما قال: {وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} [البقرة: ١٤٥]. بمعنى: ولو أتَيْتَ. وقد بيَّنا ذلك فيما مضَى بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
{وَلَئِنْ زَالَتَا} kavlindeki "le-in" (لَئِن) edatı "lev" (لو) yerine konmuştur; çünkü her ikisine de tek bir cevapla karşılık verilir ve anlam bakımından birbirine benzerler. Bunun bir benzeri de O'nun: {وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحًا فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ} [er-Rûm: 51] kavlidir; yani: "Ve şayet bir rüzgâr göndersek" anlamındadır. Nitekim: {وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} [el-Bakara: 145] yani: "Ve şayet gelsen" buyurduğu gibidir. Biz bunu daha önce bu yerde tekrarlamaya hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا}: مِن مكانِهما .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا} “Şüphesiz Allah gökleri ve yeri yok olup gitmesinler diye tutar” kavli hakkında: Yerlerinden [yok olup gitmesinler diye] dediğini [nakletti].
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن أبي وائلٍ، قال: جاء رجلٌ إلى عبدِ اللَّهِ، فقال: مِن أين جئتَ؟ قال: من الشام. قال: مَن لقِيتَ؟ قال: لقِيتُ كعبًا. فقال: ما حدَّثك كعبٌ؟ قال: حدَّثني أن السماواتِ تَدورُ على مَنْكِبِ مَلَكٍ. قال: فصدَّقْتَه أو كذَّبْتَه؟ قال: ما صدَّقْتُه ولا كذَّبْتُه. قال: لَودِدْتُ أنك افْتَدَيْتَ مِن رحلتِك إليه براحلتِك ورَحْلِها، كذَب كعبٌ؛ إن الله يقولُ: {إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ}.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A‘meş’ten, o Ebû Vâil’den anlattı; o şöyle dedi: Bir adam Abdullah’ın yanına geldi. [Abdullah]: “Nereden geldin?” diye sordu. [Adam]: “Şam’dan” dedi. [Abdullah]: “Kiminle karşılaştın?” dedi. [Adam]: “Ka‘b ile karşılaştım” dedi. [Abdullah]: “Ka‘b sana ne anlattı?” diye sordu. [Adam]: “Bana göklerin bir meleğin omzu üzerinde döndüğünü anlattı” dedi. [Abdullah]: “Onu doğruladın mı yoksa yalanladın mı?” dedi. [Adam]: “Onu ne doğruladım ne de yalanladım” dedi. [Abdullah]: “Ona yaptığın yolculuğa karşılık binek deveni ve semerini feda etmiş olmanı ne kadar isterdim! Ka‘b yalan söylemiş. Şüphesiz Allah şöyle buyurmaktadır: {إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ} “Şüphesiz Allah, yok olup gitmesinler diye gökleri ve yeri tutar. Andolsun ki eğer onlar yok olup gidecek olurlarsa, O’ndan sonra onları hiç kimse tutamaz”” dedi.
حدَّثنا [ابن حميدٍ، قال: ثنا] جريرٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ، قال: ذهَب جُنْدَبُ البَجَليُّ إلى كعبِ الأحبارِ، فقدِم عليه، ثم رجَع، فقال له عبدُ اللَّهِ: حدِّثْنا ما حدَّثَك. فقال: حدَّثني أن السماءَ في قُطْبٍ كقُطْبِ الرَّحَى، والقُطْبُ عمودٌ على مَنْكِبِ مَلَكٍ. قال عبدُ اللهِ: لودِدْتُ أنك افْتَدَيْتَ رحلتَك بمثلِ راحلتِك. ثم قال: ما سكَنتِ اليهوديةُ في قلبِ عبدٍ، فكادَت أن تُفارِقَه. ثم قال: {إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا}، وكفَى بها زوالًا أن تَدورَ .
Bize [İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize] Cerîr, Mugîre'den, o da İbrâhîm'den anlattı, dedi ki: Cündeb el-Becelî Ka'bü'l-Ahbâr'a gitti, onun yanına vardı ve sonra geri döndü. Abdullah ona: "Sana anlattıklarını bize anlat" dedi. O da: "Bana göğün bir değirmen kutbu (mili) gibi bir kutup üzerinde olduğunu ve bu kutbun da bir meleğin omzundaki bir direk olduğunu anlattı" dedi. Abdullah: "Yolculuğunu binek deven kadarıyla feda etmiş olmanı ne kadar isterdim!" dedi. Sonra şöyle dedi: "Yahudilik bir kulun kalbine yerleşmeyegörsün, neredeyse ondan hiç ayrılmaz." Sonra da: {إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا} “Şüphesiz Allah gökleri ve yeri yok olup gitmesinler diye tutar” [ayetini okudu] ve: "Dönmesi yok olup gitme (zeval) olarak [ona] yeter" dedi .
وقولُه: {إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن الله كان {حَلِيمًا} عمَّن أَشْرَك وكفَر به مِن خلقِه، في تركِه تعجيلَ عذابِه له، {غَفُورًا} لذنوبِ مَن تاب منهم وأناب إلى الإيمانِ به والعملِ بما يُرْضِيه.
O'nun: {إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} “Doğrusu O, halîmdir, çok bağışlayandır” kavline gelince; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, azabını hemen vermemek suretiyle yarattıklarından Kendisine ortak koşan ve inkâr eden kimselere karşı {حَلِيمًا} "halîmdir" (hilim sahibidir); onlardan tövbe edip Kendisine imana ve razı olacağı amellere yönelenlerin günahlarını da {غَفُورًا} "çok bağışlayandır".
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زَادَهُمْ إِلَّا نُفُورًا (٤٢) اسْتِكْبَارًا فِي الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا (٤٣)}.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زَادَهُمْ إِلَّا نُفُورًا (٤٢) اسْتِكْبَارًا فِي الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا (٤٣)} “Bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler ki, eğer kendilerine bir uyarıcı gelirse, ümmetlerden herhangi birinden mutlaka daha doğru yolda olacaklardı. Fakat onlara bir uyarıcı gelince, bu onların haktan uzaklaşmalarından başka bir şeyi artırmadı; yeryüzünde büyüklük taslamak ve kötü tuzaklar kurmak [yüzünden böyle yaptılar]. Oysa kötü tuzak ancak sahibinin başına geçer. Onlar öncekilerin kanunundan başkasını mı bekliyorlar? Sen Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın; sen Allah'ın kanununda asla bir sapma da bulamazsın” kavlinin tevili hakkında [söz].
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: وأَقْسَم هؤلاء المشركون باللهِ {جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ}. يقولُ: أشدَّ الأيْمانِ، فبالَغوا فيها، لئن جاءهم مِن اللهِ مُنْذِرٌ يُنذِرُهم بأسَ اللهِ، {لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ}. يقولُ: ليَكونُنَّ أسلكَ لطريقِ الحقِّ، وأشدَّ قَبولًا لما يَأْتيهم به النذيرُ مِن عندِ اللهِ، مِن إحدى الأممِ التي قد خلَت قبلَهم، {فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ}. يعنى بالنذيرِ محمدًا ﷺ، يقولُ: فلما جاءهم
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler {جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} “var güçleriyle Allah'a yemin ettiler”; yani en kuvvetli yeminlerle yemin edip bunda mübalağa gösterdiler ki, şayet kendilerine Allah'tan, Allah'ın azabıyla onları uyaracak bir uyarıcı gelecek olursa, {لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ} “mutlaka herhangi bir ümmetten daha doğru yolda olacaklardı”. Yani, kendilerinden önce gelip geçmiş ümmetlerden herhangi birine kıyasla hak yola daha çok tabi olacaklarına ve uyarıcının Allah katından kendilerine getireceği şeyleri daha şiddetle kabul edeceklerine [yemin ettiler]. {فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ} “Fakat onlara bir uyarıcı gelince”; bu uyarıcı ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmektedir. Yani kendilerine...
محمدٌ يُنْذِرُهم عقابَ اللهِ على كفرِهم.
Muhammed küfürlerinden ötürü Allah'ın cezasıyla onları uyarmak üzere gelince,
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ}. وهو محمدٌ ﷺ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ} “Fakat onlara bir uyarıcı gelince” kavli hakkında: "O, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir" dediğini [nakletti] .
وقولُه: {مَا زَادَهُمْ إِلَّا نُفُورًا}. يقولُ: ما زادهم مَجئُ النذيرِ مِن الإيمانِ باللهِ واتِّباعِ الحقِّ وسلوكِ هدى الطريقِ، إلا نفورًا وهربًا.
O'nun: {مَا زَادَهُمْ إِلَّا نُفُورًا} “bu onların haktan uzaklaşmalarından başka bir şeyi artırmadı” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Uyarıcının gelmesi, onların Allah'a inanmalarını, hakka uymalarını ve hidayet yolunu tutmalarını değil, sadece haktan uzaklaşıp kaçmalarını artırdı.
وقولُه: {اسْتِكْبَارًا فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: نفَروا استكبارًا في الأرضِ [وأنفَةً أن يُقرُّوا بنبوَّةِ محمدٍ ﵇ ويَدْعوا باتِّباعِه، {وَمَكْرَ السَّيِّئِ}. يقولُ: فعَلوا ذلك استكبارًا في الأرضِ ، وخُدْعةً سيئةً، وذلك أنهم صدُّوا الضعفاءَ عن اتِّباعِه، مع كفرِهم به. والمكرُ هاهنا هو الشركُ.
O'nun: {اسْتِكْبَارًا فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde büyüklük taslamak” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Yeryüzünde büyüklük taslayarak [ve Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliğini ikrar edip ona uymaya çağırmayı gururlarına yediremeyerek kaçtılar. {وَمَكْرَ السَّيِّئِ} “ve kötü tuzaklar kurmak [yüzünden]”. Şöyle buyurmaktadır: Bunu yeryüzünde büyüklük taslayarak ve kötü bir hile ile yaptılar; bu da onu inkâr etmelerinin yanı sıra zayıfları da ona uymaktan alıkoymalarıdır. Buradaki tuzak (mekr) ise şirktir].
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَكْرَ السَّيِّئِ}: وهو الشركُ (١).
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [nakletti]: {وَمَكْرَ السَّيِّئِ} “ve kötü tuzaklar kurmak”: O, şirktir (١).
وأُضِيف المكرُ إلى السيئَ، والسيئُ مِن نعتِ المكرِ، كما قيل: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ} [الواقعة: ٩٥]. وقيل: إن ذلك في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (وَمَكْرًا سَيِّئًا) . وفى ذلك تحقيقُ القولِ الذي قلْناه من أن السيئَ في المعنى مِن نعتِ المكرِ.
Nitekim: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ} [el-Vâkıa: 95] denildiği gibi, "kötü" kelimesi tuzağın sıfatı olduğu halde tuzak (mekr) kelimesi "kötü" (es-seyyi') kelimesine izafe edilmiştir. Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde bunun: (وَمَكْرًا سَيِّئًا) "kötü bir tuzak kurarak" şeklinde olduğu söylenmiştir . Bu da "kötü"nün anlam bakımından tuzağın sıfatı olduğu yönündeki sözümüzü doğrulamaktadır.
وقرَأ ذلك قرأةُ الأمصارِ غيرَ الأعمشِ وحمزةَ [بهمزِ السيئِ وخفضِه. وقرَأه الأعمشُ وحمزةُ بهمزِه وتسكينِ الهمزةِ، اعْتِلالًا منهما بأن الحركاتِ لما كثُرَت
Bunu, el-A‘meş ve Hamza hariç beldelerin kurrâsı [es-Seyyi' kelimesini] hemzeli ve meksûr (kesreli) olarak okumuştur. el-A‘meş ve Hamza ise bunu hemzeyle ve hemzeyi sâkin kılarak okumuştur; [buna da] harekeler çoğaldığında
في ذلك ثَقُل، فسكَّنا الهمزةَ ، كما قال الشاعرُ :
ağırlaşacağı gerekçesiyle hemzeyi sâkin kılmışlardır . Nitekim şair de şöyle demiştir :
إذا اعْوَجَجْنَ قلتُ صاحِبْ قَوَّمِ
"Eğrildikleri zaman: 'Ey arkadaşım, doğrult!' derdim."
فسكَّن الباءَ؛ لكثرةِ الحركاتِ.
Harekelerin çokluğundan ötürü 'bâ' harfini sükûnlu kılmıştır.
والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك عندنا ما عليه قرأةُ الأمصارِ، من تحريكِ الهمزةِ فيه إلى الخفضِ . وغير جائزٍ في القرآنِ أن يُقْرَأَ بكلِّ ما جاز في العربيةِ؛ لأن القراءةَ إنما هي ما قرَأَت به الأئمةُ الماضيةُ، وجاء به السلفُ على النحوِ الذي أخَذوا عمن قبلَهم.
Bize göre bu konudaki doğru kıraat, şehirlerin kurrâsının üzerinde olduğu gibi, oradaki hemzenin cer (kesre) ile harekelenmesidir . Arapçada caiz olan her şeyle Kur'an'ın okunması caiz değildir; zira kıraat ancak geçmiş imamların okuduğu ve selefin kendilerinden öncekilerden aldığı şekliyle nakledilen şeydir.
وقولُه: {وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ}. يقولُ: ولا يَنْزِلُ المكرُ السيئُ إلا بأهلِه، يعني: بالذين يَمْكُرونه. وإنما عنَى أنه لا يحِلُّ مكروهُ ذلك المكرِ الذي مكَره هؤلاء المشركون إلا بهم.
O'nun: {وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ} “Oysa kötü tuzak ancak sahibinin başına geçer” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Kötü tuzak ancak ehline, yani o tuzağı kuranların başına iner. Bununla, bu müşriklerin kurduğu tuzağın kötülüğünün ancak kendilerine isabet edeceğini kastetmiştir.
وقال قتادةُ في ذلك ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ}: وهو الشركُ .
Katâde de bu konuda, bize Bişr'in anlattığına göre şöyle demiştir, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [nakletti]: {وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ} “Oysa kötü tuzak ancak sahibinin başına geçer”: O, şirktir .
وقوله: {فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فهل يَنْتَظِرُ هؤلاء المشركون من قومك يا محمدُ إلا سنةَ اللهِ [في الأولين الذين مضَوْا قبلَهم، وذلك إحلالُ اللهِ] بهم في عاجلِ الدنيا على كفرهم به، أليمَ العقابِ. يقولُ: فهل يَنْتَظِرُ هؤلاء إلا أن أُحِلَّ بهم من نِقْمتى على شركِهم بي، وتكذيبِهم رسولى، مثلَ الذي أحْلَلْتُ بمَن قبلَهم مِن أشكالِهم مِن الأممِ؟!
O'nun: {فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ} “Onlar öncekilerin kanunundan başkasını mı bekliyorlar?” kavline gelince; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminden olan bu müşrikler, Allah'ın [kendilerinden önce geçip gitmiş olan öncekiler hakkındaki kanunundan; yani dünyada O'nu inkâr etmelerinden dolayı Allah'ın] acı azabı onların başına indirmesinden başkasını mı bekliyorlar? Şöyle demektedir: Bunlar, Bana ortak koşmaları ve elçimi yalanlamaları yüzünden, kendilerinden önceki benzerleri olan ümmetlerin başına indirdiğim gibi bir intikamı ve cezayı onların da başına indirmemden başkasını mı bekliyorlar?!
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ}. أي: عقوبةَ الأولين .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ} “Onlar öncekilerin kanunundan başkasını mı bekliyorlar?” kavli hakkında: "Yani öncekilerin cezalandırılmasını" dediğini [nakletti] .
وقولُه : {فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا}. يقولُ: فلن تَجِدَ يا محمد لسنةِ اللَّهِ تغييرًا.
O'nun : {فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا} “Sen Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın.
وقولُه: {فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا}. يقولُ: ولن تَجِدَ لسنةِ اللهِ في خلقِه تبديلًا . يقولُ: لن يُغَيِّرَ ذلك ولن يُبَدِّلَه؛ لأنه لا مَرَدَّ لقضائِه.
O'nun: {فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا} “sen Allah'ın kanununda asla bir sapma da bulamazsın” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Allah'ın yaratıkları hakkındaki kanununda asla bir başkalaşma bulamazsın . Şöyle demektedir: O bunu asla değiştirmez ve dönüştürmez; çünkü O'nun hükmünü geri çevirecek hiçbir şey yoktur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كَانَ عَلِيمًا قَدِيرًا (٤٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كَانَ عَلِيمًا قَدِيرًا (٤٤)} “Onlar yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar? Oysa onlar kendilerinden daha kuvvetli idiler. Göklerde ve yerde hiçbir şey Allah'ı aciz bırakacak değildir. Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir” kavlinin tevili hakkında [söz].
قال أبو جعفر ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: أو لم يَسرْ يا محمدُ هؤلاء المشركون باللهِ، في الأرضِ التي أهْلَكْنا أهلَها بكفرِهم بنا، وتكذيبِهم رسلَنا؛ فإنهم تُجَّارٌ يَسْلُكون طريقَ الشامِ، {فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} مِن الأممِ التي كانوا بها، ألم نُهْلِكْهم، ونُخْرِبْ مساكنَهم، ونَجْعَلْهم مثلًا لمن بعدَهم، فيتَّعِظوا بهم، ويَنزَجِروا عما هم عليه من عبادة الآلهةِ والشركِ باللهِ، ويَعْلَموا أن الذي فعل بأولئك ما فعَل، وكانوا أشدَّ منهم قوَّةً وبطشًا، لن يَتَعَذَّرَ عليه أن يَفْعَلَ بهم مثلَ الذي فعَل بأولئك، مِن تعجيلِ النِّقْمةِ والعذابِ لهم.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah'a ortak koşan bu kimseler, Bizi inkâr etmeleri ve peygamberlerimizi yalanlamaları yüzünden ahalisini helak ettiğimiz topraklarda gezip dolaşmadılar mı? Zira onlar Şam yolunu kullanan tüccarlardır; {فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar”, yani daha önce orada yaşayan o ümmetlerin akıbetine baksınlar; Biz onları helak etmedik mi, yurtlarını harap kılmadık mı ve onları kendilerinden sonrakilere bir ibret kılmadık mı ki, onlardan ibret alsınlar da ilahlara kulluk etmekten ve Allah'a ortak koşmaktan vazgeçsinler; hem bilsinler ki onlara yaptıklarını yapan ve kuvvet ve zorbalık bakımından kendilerinden daha üstün olanlara bunları yapan [Allah], cezayı ve azabı çarçabuk indirmek suretiyle onlara da benzerini yapmaktan aciz kalacak değildir.
وبنحوِ الذي قلنا في قولِه: {وَكَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً}. قال أهلُ التأويلِ.
O'nun: {وَكَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً} “Oysa onlar kendilerinden daha kuvvetli idiler” kavli hakkında bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَكَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً}: يُخْبِرُكم أنه أَعْطَى القومَ ما لم يُعْطِكم.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [nakletti; o,] {وَكَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً} “Oysa onlar kendilerinden daha kuvvetli idiler” [ayeti hakkında şöyle demiştir]: [Allah] sizlere, o kavme size vermediği şeyleri verdiğini haber vermektedir.
وقولُه: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ}. يقول تعالى ذكرُه: ولن يُعْجِزَنا هؤلاء المشركون باللهِ من عَبَدةِ الأوثانِ ، المكذِّبون محمدًا، فيَسْبِقونا هَرَبًا في الأرضِ، إذا نحن أرَدْنا هلاكهم؛ لأن الله لم يَكُنْ لِيُعْجِزَه شيءٌ يُرِيدُه في السماواتِ ولا في الأرضِ، ولن يَقْدِرَ هؤلاء المشركون أن يَنْفُذوا أقطارَ السماواتِ والأرضِ.
O'nun: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde hiçbir şey Allah'ı aciz bırakacak değildir” kavline gelince; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Putperestlerden olup Allah'a ortak koşan ve Muhammed'i yalanlayan bu kimseler , Biz onların helakını dilediğimiz zaman yeryüzünde kaçarak Bizi asla aciz bırakıp elimizden kurtulamazlar. Zira Allah, göklerde ve yerde dilediği herhangi bir şeyin Kendisini aciz bırakacağı biri değildir ve bu müşrikler göklerin ve yerin sınırlarını aşıp kaçmaya asla güç yetiremezler.
وقولُه: {إِنَّهُ كَانَ عَلِيمًا قَدِيرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن الله كان عليمًا بخلقِه، وما هو كائنٌ، ومَن المستحِقُّ منهم تعجيلَ العقوبةِ، ومَن هو عن ضلالتِه منهم راجعٌ، وإلى الهدى آيبٌ، قديرًا على الانتقامِ ممن شاء منهم، وتوفيقِ من أراد منهم للإيمانِ.
O'nun: {إِنَّهُ كَانَ عَلِيمًا قَدِيرًا} “Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir” kavline gelince; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, yarattıklarını, olacak şeyleri, onlardan cezasının hemen verilmesini hak edenleri, sapıklığından dönüp hidayete yönelecek olanları çok iyi bilendir; onlardan dilediğinden intikam almaya ve dilediğini de imana muvaffak kılmaya hakkıyla gücü yetendir .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا (٤٥)}.
Allah azze ve celle'nin şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا (٤٥)} “Eğer Allah insanları kazandıkları yüzünden hemen cezalandırsaydı, onun (yeryüzünün) sırtında hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Ecelleri geldiği zaman ise, şüphesiz Allah kullarını hakkıyla görendir.”
قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: {وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ}. يقولُ: ولو يُعاقِبُ اللهُ الناسَ ويُكافِئُهم بما عمِلوا مِن الذنوبِ والمعاصى واجْتَرَحوا من الآثامِ، {مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ} يعني: على ظهرِ الأرضِ من دابةٍ تَدِبُّ عليها، {وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. يقولُ: ولكن يُؤَخِّرُ عقابَهم ومُؤاخَذْتَهم بما كسَبوا، إلى أجلٍ معلومٍ عنده محدودٍ، لا يَقْصُرون
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] rahimehullâh der ki: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ} “Eğer Allah insanları cezalandıracak olsaydı”. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Eğer Allah insanları işledikleri günahlar, isyanlar ve irtikâp ettikleri suçlar sebebiyle cezalandırıp karşılığını verseydi, {مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ} “onun sırtında hiçbir canlı bırakmazdı”; yani yeryüzünün sırtında hareket eden hiçbir canlı [bırakmazdı]. {وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Fakat kazandıkları [kötülükler] sebebiyle onların cezasını ve muahezesini, Kendi katında malum ve sınırlandırılmış bir vakte kadar erteler; onlar
دونَه، ولا يُجاوِزونه إذا بلَغوه.
ondan geri kalamazlar ve ona ulaştıklarında da onu aşamazlar.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولهَ: {وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ}. [قال: قد فَعَل ذلك بهم في زمانِ نوحٍ فأَهلَك ما على ظهرِها من دابَّةٍ] ، إلا ما حمَل نوحٌ في السفينة .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ} “Eğer Allah insanları kazandıkları yüzünden hemen cezalandırsaydı, onun sırtında hiçbir canlı bırakmazdı” kavli hakkında [şöyle dediğini] aktardı: [Nûh zamanında onlara bunu yapmıştı da Nûh'un gemide taşıdıkları müstesna yeryüzünün sırtındaki bütün canlıları helak etmişti] .
وقولُه: {فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: فإذا جاء أجلُ عقابِهم، فإن الله كان بعبادِه بصيرًا؛ مَن الذي يستحقُّ أن يُعاقَبَ منهم، ومَن الذي يستوجبُ الكرامةَ، ومَن الذي كان منهم في الدنيا له مطيعًا، ومن كان منهم فيها به مشركًا، لا يخفَى عليه أحدٌ منهم، ولا يعزُبُ عليه علمُ شيءٍ من أمرِهم.
O'nun: {فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا} “Ecelleri geldiği zaman ise, şüphesiz Allah kullarını hakkıyla görendir” kavline gelince; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Onların cezalandırılma vakti geldiğinde, şüphesiz Allah kullarını hakkıyla görendir; onlardan kimin cezalandırılmayı hak ettiğini, kimin ikrama layık olduğunu, dünyada iken onlardan kimin Kendisine itaat ettiğini, kimin de O'na ortak koştuğunu [hakkıyla görür]. Onlardan hiçbiri O'na gizli kalmaz ve durumlarına dair hiçbir bilgi O'ndan saklı kalmaz .
آخرُ تفسيرِ سورةِ "فاطر"
Fâtır sûresi tefsirinin sonu.