Binûn

Fâtır Suresinin Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقولُه: {وَبِالْكِتَابِ الْمُنِيرِ}. يقولُ: وجاءهم مِن اللهِ الكتابُ المنيرُ لمَن تأمَّله وتدبرَّه، أنه الحقُّ.

Allah Teâlâ'nın: {وَبِالْكِتَابِ الْمُنِيرِ} “ve aydınlatıcı kitap” kavli hakkında şöyle buyurmaktadır: Ve onlara Allah katından, onu inceden inceye düşünüp tefekkür eden kimse için hak olduğu apaçık ortada olan aydınlatıcı bir kitap geldi.

كما حدَّثنا بشرٌ قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَبِالْكِتَابِ الْمُنِيرِ}: يُضَعِّفُ الشيءَ وهو واحد.

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَبِالْكِتَابِ الْمُنِيرِ} “ve aydınlatıcı kitap” kavli hakkında: "[Burada] bir tek şey olduğu halde onu katlar/ikiler [yani aynı anlama gelen iki ayrı lafızla zikreder]." dediğini nakletti.

وقولُه: {ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ثم أَهْلَكْنا الذين جَحَدوا رسالةَ رُسُلنا، وحقيقةَ ما دعَوهم إليه مِن آياتِنا، وأصرُّوا على جُحُودِهم، {فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ}. يقولُ: فانظُرْ يا محمدُ كيف كان تَغْيِيرى لهم وحلولُ عُقوبتى بهم .

Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} “Sonra ben o inkâr edenleri yakaladım; beni inkâr etmek nasılmış [gördüler]!” kavli hakkında Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Sonra elçilerimizin risaletini ve onları davet ettikleri âyetlerimizin hakikatini inkâr eden ve inkârlarında ısrar eden kimseleri helak ettik. {فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} “Beni inkâr etmek nasılmış [gördüler]!”; şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Onların durumunu nasıl değiştirdiğimi ve azabımın başlarına nasıl indiğini bir gör !

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهَا وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا وَغَرَابِيبُ سُودٌ (٢٧) وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ كَذَلِكَ إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ (٢٨)}.

Allah Teâlâ'nın: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهَا وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا وَغَرَابِيبُ سُودٌ (٢٧) وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ كَذَلِكَ إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ (٢٨)} “Görmedin mi, Allah gökten bir su indirdi de onunla renkleri çeşit çeşit meyveler çıkardık. Dağlardan da beyaz, kırmızı, renkleri farklı farklı ve simsiyah yollar [yarattık]. İnsanlardan, hayvanlardan ve davarlardan da yine böyle türlü türlü renkte olanlar vardır. Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler hakkıyla korkar. Şüphesiz Allah üstündür, çok bağışlayıcıdır” âyetlerinin tevili hakkında söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: ألم تر يا محمد أن الله أَنْزَلَ مِن السماءِ {مَاءً}: غيثًا، {فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهَا}. يقولُ: فسقيناه أشجارًا في الأرضِ، فأخرَجْنا به مِن تلك الأشجارِ ثمراتٍ مختلفًا ألوانها؛ منها الأحمرُ، ومنها الأسودُ، والأصفرُ، وغيرُ ذلك مِن ألوانها. {وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ومِن الجبالِ طرائقُ، وهى الجُدَدُ؛ وهى الخُطَطُ تكونُ في الجبالِ، بيضٌ وحمرٌ وسودٌ، كالطرقِ، واحدتُها جُدَّةٌ، ومنه قوُل امرئ القيسِ في صفةِ حمارٍ:

Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Görmedin mi ey Muhammed, Allah gökten {مَاءً} “bir su” yani yağmur indirdi; {فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهَا} “onunla türlü türlü renklerde ürünler çıkardık.” Şöyle buyurmaktadır: Biz o [su] ile yeryüzündeki ağaçları suladık da onun vasıtasıyla o ağaçlardan renkleri birbirinden farklı; kimi kırmızı, kimi siyah, kimi sarı ve daha başka renklerde ürünler çıkardık. {وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ} “Dağlardan da beyaz, kırmızı cüddeler (yollar/çizgiler)...” Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Dağlardan da yollar [vardır] ki bunlar 'cüded'dir; bunlar dağlarda bulunan beyaz, kırmızı ve siyah yollar gibi olan çizgilerdir. Bunun tekili 'cüdde'dir (جُدَّة). İmruü'l-Kays'ın bir yaban eşeğini vasfederken söylediği şu söz de bu kabildendir:

كأنَّ سَرَاتَهُ وَجُدَّةَ مَتْنِهِ … كَنائِنُ يَجْرى فَوْقَهُنَّ دَلِيصُ .

Sanki onun sırtı ve sırtındaki çizgisi … Üzerinde parıltı akan okluklar gibidir .

يعنى بالجُدَّة: الخُطَّةَ السوداءَ تكونُ في متنِ الحمارِ.

Cüdde (جُدَّة) ile eşeğin sırtında bulunan siyah çizgiyi kastetmektedir.

وقولُه: {مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا}. يعني: مختلفٌ ألوانُ الجُدَدِ، {وَغَرَابِيبُ سُودٌ}، وذلك مِن المقدَّمِ الذي هو بمعنى التأخيرِ، وذلك أن العربَ تقول: هو أسودُ غربيبٌ. إذا وصَفوه بشدةِ السوادِ، وجُعل ههنا السواد صفةً للغرابيبِ. وقولُه: {وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ [كَذَلِكَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ومن الناسِ والدوابِّ والأنعامِ مختلفٌ ألوانُه] ، كما مِن الثمراتِ والجبالِ مختلِفٌ ألوانُه؛ بالحمرةِ والبياضِ والسوادِ والصفرةِ، وغيرِ ذلا وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Allah Teâlâ'nın: {مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا} “renkleri farklı farklı” kavli, yani yolların renkleri farklı farklı demektir. {وَغَرَابِيبُ سُودٌ} “ve simsiyah [yollar]” kavli ise, sonraya bırakılması gerekenin öne alınması kabildendir. Çünkü Araplar, bir şeyi aşırı siyahlıkla niteledikleri zaman "هو أسود غربيب" (O, kapkaradır/simsiyahtır) derler; burada ise siyahlık (سُودٌ) ğarâbîb (غَرَابِيبُ) kelimesinin sıfatı kılınmıştır. Allah Teâlâ'nın: {وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ [كَذَلِكَ} “İnsanlardan, hayvanlardan ve davarlardan da yine böyle türlü türlü renkte olanlar vardır” kavli hakkında Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Meyvelerden ve dağlardan renkleri farklı olanlar bulunduğu gibi, insanlardan, hayvanlardan ve davarlardan da] kırmızı, beyaz, siyah, sarı ve başka renklerde farklı farklı olanlar vardır. Bu konuda bizim söylediğimize benzer açıklamaları tevil ehli de yapmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، في قولِه: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهَا}: أحمرُ وأَخضرُ وأصفرُ، {وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ}: أي طرائق بيضٌ، {وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا}: أي جبالٌ حمرٌ، {وَغَرَابِيبُ سُودٌ}: هو الأسودُ، يعنى لونَه، كما اختلَف ألوانُ هذه و اختلَف ألوانُ الناسِ والدوابِّ والأنعامِ كذلك.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, Allah Teâlâ'nın: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهَا} “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de onunla renkleri farklı farklı meyveler çıkardık” kavli hakkında: “Kırmızı, yeşil ve sarı”, {وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ} “Dağlardan da beyaz yollar [yarattık]” kavli hakkında: “Yani beyaz yollar”, {وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا} “ve renkleri farklı kırmızı [yollar yarattık]” kavli hakkında: “Yani kırmızı dağlar”, {وَغَرَابِيبُ سُودٌ} “ve simsiyah [yollar yarattık]” kavli hakkında: “O siyahtır, yani onun rengidir. Bunların renkleri farklı olduğu gibi, insanların, hareket eden canlıların ve sağmal hayvanların renkleri de aynı şekilde farklı farklı olmuştur” dedi.

حُدِّثْتُ عن الحسين، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قوله: {وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ}: طرائقُ؛ بيضٌ وحمرٌ وسودٌ، وكذلك الناسُ مختلفٌ ألوانُهم.

Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın: {وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ} “Dağlardan da beyaz yollar [yarattık]” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Yollardır; beyaz, kırmızı ve siyahtır. Aynı şekilde insanların da renkleri farklı farklıdır.

حدَّثنا عمرُو بنُ عبدِ الحميدِ الآمُلِيُّ ، قال: ثنا مَرْوانُ، عن جُوَيْبِرٍ، عن الضحاكِ قولَه: {وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ}. قال: هي طرائقُ؛ حمرٌ وسودٌ.

Bize Amr b. Abdilhamîd el-Âmülî anlattı, dedi ki: Bize Mervân, Cüveybir'den, o da Dahhâk'ın: {وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ} “Dağlardan da beyaz yollar [yarattık]” kavli hakkında: "Onlar yollardır; kırmızı ve siyahtır" dediğini nakletti.

وقولُه: {إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إنما يخافُ اللَّهَ فيَتَّقِى عقابَه بطاعتِه، العلماءُ؛ بقدرتِه على ما يشاءُ مِن شيءٍ، وأنه يفعلُ ما يريدُ؛ لأن مَن علم ذلك، أيقَن بعقابِه على معصيتِه، فخافه ورهِبه؛ خشيةً منه أن يُعاقِبَه.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ} “Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler hakkıyla korkar” kavli hakkında Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Allah'tan korkup da O'na itaat ederek azabından sakınanlar, ancak O'nun dilediği her şeye gücünün yettiğini ve dilediğini yaptığını bilen âlimlerdir. Çünkü bunu bilen kimse, O'na isyan etmesi durumunda azap edeceğine kesin olarak inanır ve kendisini cezalandırmasından çekindiği için O'ndan korkup ürperir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer açıklamaları tevil ehli de yapmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ}. قال: الذين يَعْلَمون أن الله على كلِّ شيءٍ قديرٌ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın: {إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ} “Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler hakkıyla korkar” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Onlar, Allah'ın her şeye gücünün yettiğini bilen kimselerdir ."

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَةَ: {إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ}. قال: كان يقالُ: كفى بالرهبةِ علمًا.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ} “Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler hakkıyla korkar” [ayeti hakkında] şöyle dediğini nakletti: "Şöyle denilirdi: [Kişiye] ilim olarak [Allah'tan duyulan] korku yeter."

وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن الله {عَزِيزٌ} في انتقامِه ممن كفَر به، {غَفُورٌ} لذنوبِ مَن آمَن به وأطاعَه.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ} “Şüphesiz Allah üstündür, çok bağışlayıcıdır” kavli hakkında Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, kendisini inkâr edenlerden intikam almada {عَزِيزٌ} “üstündür”; kendisine iman edip itaat eden kimselerin günahlarını {غَفُورٌ} “çok bağışlayıcıdır”.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً يَرْجُونَ تِجَارَةً لَنْ تَبُورَ (٢٩) لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ (٣٠)}.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً يَرْجُونَ تِجَارَةً لَنْ تَبُورَ (٢٩) لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ (٣٠)} “Şüphesiz Allah'ın Kitabı'nı okuyanlar, namazı kılanlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden gizli ve açık infak edenler, asla kesada uğramayacak bir ticaret umarlar. Çünkü [Allah], onların mükâfatlarını eksiksiz ödeyecek ve lütfundan onlara daha fazlasını da verecektir. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir” âyetlerinin tevili hakkında söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: إن الذين يقرَءون كتاب الله الذي أنزله على محمد ﷺ. {وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ}. يقولُ: وأدَّوا الصلاةَ المفروضةَ لمواقيتِها بحدودِها. وقال: {وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ}. بمعنى: ويقيمون الصلاةَ.

Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah'ın Muhammed ﷺ'e indirdiği Kitabı'nı okuyanlar; {وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ} “ve namazı kılanlar”; şöyle buyurmaktadır: Farz kılınan namazı vakitlerinde, rükün ve şartlarına riayet ederek eda edenler . [Cenâb-ı Hak] {وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ} [geçmiş zaman kipiyle] buyurmuş olup "namazı ikame ederler/kılarlar" [geniş zaman] anlamındadır.

وقولُه: {وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً}. يقولُ: وتصدَّقوا بما أعطيناهم من الأموالِ، {سِرًّا}: في خفاءٍ، {وَعَلَانِيَةً}: جهارًا. وإنما معنى ذلك أنهم يؤدُّون زكاةَ ذلك المفروضةَ، ويتطوَّعون أيضًا بالصدقةِ منه بعد أداءِ الفرضِ الواجبِ عليهم فيه. وقولُه: {يَرْجُونَ تِجَارَةً لَنْ تَبُورَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يرجون بفعلِهم ذلك تجارةً لن تبورَ. يعنى: لن تكْسُدَ ولن تَهْلِكَ، من قولِهم: بارتِ السوقُ. إذا كسَدتْ، وبار الطعامُ. وقولُه: [{تِجَارَةً}. جوابٌ لأوَّلِ الكلامِ.

Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً} “ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden gizli ve açık infak edenler” kavli hakkında şöyle buyurmaktadır: Kendilerine verdiğimiz mallardan sadaka verenler; {سِرًّا} “gizli”: Gizlice, {وَعَلَانِيَةً} “ve açık”: Aşikâre olarak. Bunun anlamı şudur: Onlar bu malların farz olan zekâtını verirler ve kendilerine farz ve vâcip olan bu görevi ifa ettikten sonra ayrıca gönüllü olarak da ondan sadaka verirler. Allah Teâlâ'nın: {يَرْجُونَ تِجَارَةً لَنْ تَبُورَ} “asla kesada uğramayacak bir ticaret umarlar” kavli hakkında Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Bu amelleriyle asla kesada uğramayacak bir ticaret umarlar. Yani asla durgunluğa uğramayacak ve yok olmayacak [bir ticaret]; nitekim Arapların pazar durgunlaştığında "بارتِ السوقُ" (pazar kesada uğradı) ve "بار الطعامُ" (yiyecek satılmayıp kaldı) demelerinden gelir. Allah Teâlâ'nın: [{تِجَارَةً} “bir ticaret” kavli, kelâmın başının cevabıdır.

وقولُه] {لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ}. يقولُ: ويوفيهم اللهُ على فعلِهم ذلك، ثوابَ أعمالِهم التي عمِلوها في الدنيا، {وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ}. يقولُ: وكى يزيدَهم على الوفاءِ مِن فضلِه، ما هو له أهلٌ. وكان مُطَرِّفُ بنُ عبدِ اللَّهِ

[Ve O'nun şu] {لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ} “mükâfatlarını kendilerine eksiksiz versin diye” kavli hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Bu yaptıklarına karşılık dünyada yaptıkları amellerin sevabını Allah kendilerine tam olarak öder. {وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ} “ve lütfundan onlara fazlasını da bağışlasın [diye]” kavli hakkında [şöyle] buyurmaktadır: [Bu karşılığı] tam olarak vermenin yanı sıra lütfundan, Kendisine lâyık olan fazlalığı da onlara artırsın diye. Mutarrif b. Abdillâh ise

يقولُ: هذه آيةُ القراءِ.

derdi: Bu, kurrâ (Kur'an okuyanlar) âyetidir.

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ عاصمٍ، قال: ثنا معتمرٌ، عن أبيه، عن قتادةَ، قال: كان مطرفٌ إذا مرَّ بهذه الآيةِ: {إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ}. يقولُ: هذه آيةُ القراءِ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Âsım anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir, babasından, o da Katâde'den nakletti: Mutarrif şu âyete: {إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ} “Şüphesiz Allah'ın Kitabı'nı okuyanlar” geldiği zaman: "Bu, kurrâ (Kur'an okuyanlar) âyetidir" derdi .

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن يزيدَ، عن مُطَرِّفُ بن عبدِ اللهِ، أنه قال في هذه الآيةِ: {إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ} إلى آخرِ الآيةِ، قال: هذه آيةُ القراءِ .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Yezîd'den, o da Mutarrif b. Abdillâh'tan nakletti; o bu âyet hakkında: {إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ} “Şüphesiz Allah'ın Kitabı'nı okuyanlar” âyetin sonuna kadar okuyup: "Bu, kurrâ (Kur'an okuyanlar) âyetidir" dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كان مُطَرِّفُ بنُ عبدِ اللَّهِ يقولُ: هذه آيةُ القراءِ: {لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ}.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti, dedi ki: Mutarrif b. Abdillâh şöyle derdi: Kurrâ âyeti şudur: {لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ} “Çünkü [Allah], onların mükâfatlarını eksiksiz ödeyecek ve lütfundan onlara daha fazlasını da verecektir”.

وقولُه: {إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ}. يقولُ: إن الله غَفُورٌ لذنوبِ هؤلاء القومِ الذين هذه صفتُهم، شَكُورٌ لحسناتِهم.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ} “Şüphesiz O, çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir” kavli hakkında şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, nitelikleri böyle olan bu topluluğun günahlarını çok bağışlayandır, onların güzel amellerinin karşılığını fazlasıyla verendir.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ}. إنه غفورٌ لذنوبهِم، شَكُورٌ لحسناتِهم .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {إِنَّهُ غَفُورٌ شَكُورٌ} “Şüphesiz O, çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir”; O, onların günahlarını çok bağışlayandır, güzel amellerinin karşılığını bolca verendir .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ إِنَّ اللَّهَ بِعِبَادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ (٣١)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ إِنَّ اللَّهَ بِعِبَادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ (٣١)} “Sana vahyettiğimiz Kitap, kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak [gelen] hakkın ta kendisidir. Şüphesiz Allah, kullarından hakkıyla haberdardır, [onları] hakkıyla görendir” kavlinin tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: {وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ} يا محمدُ، وهو هذا القرآنُ الذي أنْزَله اللهُ عليه، {هُوَ الْحَقُّ}. يقولُ: هو الحقُّ، عليك وعلى أمتِك أن تَعْمَلَ به، وتَتَّبعَ ما فيه دونَ غيِره مِن الكتبِ التي أُوحِيَت إلى غيرِك، {مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ}. يقولُ: هو يُصَدِّقُ ما مضَى بين يديْه فصار أمامَه، من الكتبِ التي أنْزَلْتُها إلى مَن قبلَك مِن الرسلِ.

Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! {وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ} “Sana vahyettiğimiz bu Kitap”; o da Allah'ın ona indirdiği bu Kur'an'dır; {هُوَ الْحَقُّ} “hakkın ta kendisidir”. Şöyle buyurmaktadır: O haktır; senin ve ümmetinin onunla amel etmesi ve senden başkasına vahyedilen diğer kitapları değil, onun içindekileri takip etmesi gerekir. {مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ} “kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak”; şöyle buyurmaktadır: O, kendisinden önce gelip geçmiş olan ve senden önceki elçilere indirdiğim kitapları doğrular.

كما حدَّثنا بشرٌ قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ}. للكتبِ التي خلَتْ قبلَه .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ} “Sana vahyettiğimiz bu Kitap, kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak gelen hakkın ta kendisidir” kavli hakkında: "Kendisinden önce gelip geçen kitapları [doğrulayıcıdır]" dediğini nakletti .

وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ بِعِبَادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن الله بعبادِه لَذو علمٍ وخبرةٍ بما يَعْمَلون، بصيرٌ بما يُصْلِحُهم مِن التدبيرِ.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ بِعِبَادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ} “Şüphesiz Allah kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir” kavli hakkında Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, kullarının yaptıklarını hakkıyla bilip haberdar olandır, onların durumunu düzeltecek idare ve tedbiri hakkıyla görendir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ (٣٢)}.

Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ (٣٢)} “Sonra Kitab'ı kullarımızdan seçtiklerimize miras kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir. İşte büyük lütuf budur” âyetinin tevili hakkında söz:

اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى الكتابِ الذي ذكَر اللهُ في هذه الآيةِ أنه أَوْرَثه الذين اصْطَفاهم مِن عبادِه، ومَن المُصْطَفَوْنَ مِن عبادِه، والظالمُ لنفسِه؛ فقال بعضُهم: الكتابُ هو الكتبُ التي أنْزَلها اللهُ مِن قبلِ الفُرقانِ، والمصطَفَوْنَ مِن عبادِه أمةُ محمدٍ، والظالمُ لنفسِه أهلُ الإجرامِ منهم.

Ehl-i tevil (tefsir ehli); Allah'ın bu ayette kullarından seçtiklerine miras bıraktığını zikrettiği “Kitap”ın anlamı, kullarından “seçilmiş olanlar”ın kimler olduğu ve “nefsine zulmeden” hakkında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: “Kitap, Allah'ın Furkân'dan (Kur'an'dan) önce indirdiği kitaplardır; kullarından seçtikleri Muhammed'in ümmetidir; nefsine zulmeden ise onlardan günahkâr olan kimselerdir.”

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: [ثني معاويةُ، عن] عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ} إلى قولِه: {الْفَضْلُ الْكَبِيرُ}. هم أمةُ محمدٍ ﷺ ورَّثهم اللهُ كلَّ كتابٍ أنْزَله؛ فظالِمُهم يُغفَرُ له، ومُقْتَصِدُهم يُحاسَبُ حسابًا يسيرًا، وسابِقُهم يَدْخُلُ الجنةَ بغيرِ حسابٍ .

Bize Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: [Bana Muâviye, Ali'den,] o da İbn Abbâs'ın: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ} kavlinden {الْفَضْلُ الْكَبِيرُ} kavline kadar [olan kısım hakkında] şöyle dediğini nakletti: "Onlar Muhammed ﷺ'in ümmetidir; Allah indirdiği her kitabı onlara miras kılmıştır. Onlardan [nefsine] zulmeden bağışlanır, orta yolda olanı kolay bir hesapla hesaba çekilir , hayırlarda öne geçeni ise hesapsız Cennete girer ."

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحكمُ بنُ بَشيرٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ قيسٍ، عن عبدِ اللهِ بن عيسى، عن يزيدَ بن الحارثِ، عن شَقيقٍ أبي وائلٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن مسعودٍ أنه قال: هذه الأُمَّةُ ثلاثةُ أثلاثٍ يومَ القيامةِ؛ ثُلُثٌ يَدْخُلون الجنةَ بغيرِ حسابٍ، وثلُثٌ يُحاسَبون حسابًا يسيرًا، وثُلُثٌ يَجِيئون بذنوبٍ عِظامٍ، حتى يقولَ: ما هؤلاء؟ وهو أعلمُ ﵎، فتقولُ الملائكةُ: هؤلاء جاءوا بذنوبٍ عِظامٍ، إلا أنهم لم يُشْرِكوا بك. فيقولُ الربُّ: أدْخِلوا هؤلاء في سَعةِ رحمتى. وتلا عبدُ اللهِ هذه الآيةَ: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Kays, Abdullah b. Îsâ'dan, o Yezîd b. el-Hâris'ten, o Şakîk Ebû Vâil'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan nakletti; o şöyle dedi: Bu ümmet kıyamet günü üç fırkadır; üçte biri hesapsız Cennete girer, üçte biri kolay bir hesapla hesaba çekilir, üçte biri ise büyük günahlarla gelir. Tâ ki [Allah Teâlâ] -ki O en iyi bilendir celle celâluh-: "Bunlar kimdir?" buyurur. Melekler: "Bunlar, sana hiçbir şeyi ortak koşmamakla birlikte büyük günahlarla geldiler" derler. Bunun üzerine Rab Teâlâ: "Bunları geniş rahmetime dâhil edin" buyurur. Abdullah sonra şu âyeti okudu: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا} “Sonra Kitab'ı kullarımızdan seçtiklerimize miras kıldık” .

حدَّثنا [حُميدُ بنُ مَسْعَدةَ]، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا عوفٌ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ الحارثِ بن نوفلٍ، قال: ثنا كعبُ الأخبارِ أن الظالمَ لنفسِه مِن هذه الأمةِ،

Bize [Humeyd b. Mes'ade] anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Avf anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel anlattı, dedi ki: Bize Kâ'bu'l-Ahbâr, bu ümmetten nefsine zulmedenin,

والمُقْتَصِدَ، والسابقَ بالخيراتِ كلُّهم في الجنةِ، ألم تَرَ أن الله قال: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا} إلى قوله: {كُلَّ كَفُورٍ} .

orta yolda olanın ve hayırlarda öne geçenin hepsinin Cennette olduğunu anlattı ve: Görmedin mi ki Allah: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا} kavlinden {كُلَّ كَفُورٍ} kavline kadar buyurmuştur, dedi .

حدَّثني عليُّ بنُ سعيدٍ الكِنْديُّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ المباركِ، عن عوفٍ، عن عبدِ اللهِ بن الحارثِ بن نوفلٍ، قال: سمِعْتُ كعبًا يقولُ: {فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ}. قال: كلُّهم في الجنةِ. وتلا هذه الآيةَ: {جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا}.

Bana Ali b. Saîd el-Kindî anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mübârek, Avf'tan, o Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel'den nakletti; o şöyle dedi: Kâ'b'ın şöyle dediğini işittim: {فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ} “Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir” [âyeti hakkında]: "Hepsi Cennettedir" dedi ve şu âyeti okudu: {جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا} “Onlar Adn cennetlerine girerler”.

حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنا مروانُ بنُ معاويةَ الفَزاريُّ، عن عوفِ بن أبى جَميلةَ ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ الحارثِ بن نوفلٍ، قال: ثنا كعبٌ، أن الظالمَ مِن هذه الأمةِ، والمقتصدَ، والسابقَ بالخيراتِ كلُّهم في الجنةِ، ألم تَرَ أن الله قال: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا} إلى قولِه: {لُغُوبٌ}، {وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ}. قال: قال كعبٌ: فهؤلاء أهلُ النارِ .

Bize el-Hasan b. Arafe anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye el-Fezârî, Avf b. Ebî Cemîle'den nakletti, dedi ki: Bize Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel anlattı, dedi ki: Bize Kâ'b, bu ümmetten zulmedenin, orta yolda olanın ve hayırlarda öne geçenin hepsinin Cennette olduğunu anlattı ve: Görmedin mi ki Allah: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا} kavlinden {لُغُوبٌ} kavline kadar buyurmuştur, dedi; [ardından gelen] {وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ} “İnkâr edenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır” [âyetini okudu]. Kâ'b: "İşte ateş ehli bunlardır" dedi .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عليةَ، عن عوفٍ، قال: سَمِعْتُ عبدَ اللَّهِ بنَ الحارثِ يقولُ: قال كعبٌ: إن الظالمَ لنفسِه، والمقتصدَ، والسابقَ بالخيراتِ مِن هذه الأمةِ كلُّهم في الجنةِ، ألم تَرَ أن الله يقولُ: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا}. حتى بلَغ قولَه: {جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا}.

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Avf'tan nakletti, dedi ki: Abdullah b. el-Hâris'in şöyle dediğini işittim: Kâ'b dedi ki: "Bu ümmetten nefsine zulmeden de, orta yolda olan da, hayırlarda öne geçen de; hepsi Cennettedir. Görmedin mi Allah Teâlâ: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا} “Sonra kullarımızdan seçtiklerimizi o Kitab'a mirasçı kıldık” buyurmaktadır." [Kâ'b] {جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا} “[Onlar] Adn cennetlerine girerler” kavline kadar okudu.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، قال: أخبَرنا حميدٌ، عن إسحاقَ بن عبدِ اللهِ بن الحارثِ، عن أبيه، أن ابنَ عباسٍ سأَل كعبًا عن قولِه تعالى: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا} إلى قولِه: {بِإِذْنِ اللَّهِ}. فقال: تَماسَّت مناكبُهم وربِّ الكعبةِ ، ثم أُعْطُوا الفضلَ بأعمالِهم .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Humeyd, İshak b. Abdillâh b. el-Hâris'ten, o da babasından nakletti: İbn Abbâs, Kâ'b'a Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا} kavlinden {بِإِذْنِ اللَّهِ} kavline kadar [olan âyetini] sordu. Bunun üzerine Kâ'b: "Kâbe'nin Rabbine andolsun ki onların omuzları birbirine değmiştir , sonra da amellerine göre kendilerine üstünlük verilmiştir " dedi.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحكمُ بنُ بَشيرٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ قيسٍ، عن أبي إسحاقَ السَّبِيعيِّ، في هذه الآيةِ: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا}. قال: قال أبو إسحاقَ: أمَّا ما سمِعْتُ منذُ ستين سنةً، فكلُّهم ناجٍ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Kays, Ebû İshak es-Sebîî'den nakletti; o bu âyet hakkında: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا} “Sonra Kitab'ı seçtiklerimize miras kıldık” [dedi ve] şöyle ekledi: Ebû İshak dedi ki: "Altmış senedir işittiğim şey şudur ki, onların hepsi kurtulmuştur ."

[حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: حدَّثنا الحكمُ] ، قال: ثنا عمرٌو، عن محمدِ ابن الحَنَفيةِ، قال: إنها أُمَّةٌ مرحومةٌ؛ الظالمُ مغفورٌ له، والمقتصدُ في الجِنانِ عندَ اللهِ، والسابقُ بالخيراتِ في الدرجاتِ عندَ اللهِ .

[Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem anlattı,] dedi ki: Bize Amr, Muhammed b. el-Hanefiyye'den nakletti, dedi ki: "O, merhamet olunmuş bir ümmettir; [nefsine] zulmedeni bağışlanmıştır, orta yolda olanı Allah katında cennetlerdedir , hayırlarda öne geçeni ise Allah katında yüksek derecelerdedir ."

وقال آخرون: الكتابُ الذي أوْرَث هؤلاء القومَ، هو شهادةُ أن لا إلهَ إلا اللَّهُ، والمُصْطَفَوْنَ هم أمةُ محمدٍ ﷺ، والظالمُ لنفسِه منهم هو المنافقُ، وهو في النارِ، والمقتصدُ والسابقُ بالخيراتِ في الجنةِ.

Diğerleri ise şöyle dedi: Bu topluluğa miras bırakılan Kitap, "Lâ ilâhe illallâh" (Allah'tan başka ilâh yoktur) şehâdetidir. Seçilmiş olanlar (el-Mustafavn) ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir. Onlardan nefsine zulmeden ise münafıktır ve o cehennemdedir. Orta yolda olan (el-muktesid) ile hayırlarda öne geçen (es-sâbik bi'l-hayrât) ise cennettedir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا أبو عمارٍ الحسينُ بنُ حُرَيْثٍ المَرْوزيُّ، قال: ثنا الفضلُ بنُ موسى، عن حسينِ بن واقدٍ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ، عن عبدِ اللَّهِ: {فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ}. قال: اثنان في الجنةِ، وواحدٌ في النارِ.

Bize Ebû Ammâr el-Hüseyin b. Hureys el-Mervezî anlattı, dedi ki: Bize el-Fadl b. Mûsâ, Hüseyin b. Vâkıd'dan, o Yezîd'den, o İkrime'den, o da Abdullah'tan nakletti: {فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ} “Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de hayırlarda öne geçendir” [âyeti hakkında] şöyle dedi: "İkisi Cennette, biri ise Cehennemdedir."

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا} إلى آخرِ الآيةِ. قال: جعَل أهلَ الإيمانِ على ثلاثةِ منازلَ، كقولِه: {وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ} [الواقعة: ٤١]، {وَأَصْحَابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحَابُ الْيَمِينِ} [الواقعة: ٢٧]، {وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ (١٠) أُولَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ} [الواقعة:١٠، ١١]. فهم على [هذا المثال] .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا} “Sonra kullarımızdan seçtiklerimizi o Kitab'a mirasçı kıldık” kavlinden âyetin sonuna kadar [olan kısım hakkında] şöyle dedi: [Allah] tıpkı: {وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ} “Sol ehli, ne uğursuzdur o sol ehli!” [Vâkıa, 41], {وَأَصْحَابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحَابُ الْيَمِينِ} “Sağ ehli, ne kutludur o sağ ehli!” [Vâkıa, 27] ve {وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ (١٠) أُولَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ} “Öne geçenler ise öne geçenlerdir. İşte onlar [Allah'a] en çok yaklaştırılmış olanlardır” [Vâkıa, 10-11] buyurduğu gibi, iman ehlini üç derece kılmıştır. Dolayısıyla onlar [bu misal] üzeredirler.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا [الحسينُ، عن] يزيدَ، عن عكرمةَ قولَه: {فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ} الآية، قال: الاثنان في الجنةِ، وواحدٌ في النارِ، وهى بمنزلةِ التي في الواقعةِ: {وَأَصْحَابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحَابُ الْيَمِينِ}، {وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ}، {وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ (١٠) أُولَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize [el-Hüseyin, Yezîd'den] , o da İkrime'den âyette geçen: {فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ} “Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi de orta yoldadır...” kavli hakkında nakletti; o şöyle demiştir: "İkisi Cennette, biri ise Cehennemdedir. Bu durum, Vâkıa sûresindeki: {وَأَصْحَابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحَابُ الْيَمِينِ} “Sağ ehli, ne kutludur o sağ ehli!”, {وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ} “Sol ehli, ne uğursuzdur o sol ehli!” ve {وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ (١٠) أُولَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ} “Öne geçenler ise öne geçenlerdir. İşte onlar [Allah'a] en çok yaklaştırılmış olanlardır” [âyetleri] mesabesindedir."

حدَّثنا سهلُ بنُ موسى، قال: ثنا عبدُ المَجيدِ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ}.

Bize Sehl b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülmecîd, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den [Allah Teâlâ'nın]: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ} “Sonra kullarımızdan seçtiklerimizi o Kitab'a mirasçı kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir...” kavli hakkında [nakletti].

قال: هم أصحابُ المَشْأَمةِ. {وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ}. قال: هم أصحابُ المَيْمَنةِ. {وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ}. قال: هم السابقون مِن الناسِ كلِّهم.

[Mücâhid] dedi ki: "Onlar Ashâb-ı Meş'eme'dir (amel defteri soldan verilen uğursuz kimselerdir)." {وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ} “Kimi de orta yoldadır” [kavli hakkında]: "Onlar Ashâb-ı Meymene'dir (amel defteri sağdan verilen kutlu kimselerdir)" dedi. {وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ} “Kimi de hayırlarda öne geçendir” [kavli hakkında ise]: "Onlar insanların hepsinden öne geçenlerdir" dedi.

حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنا مروانُ بنُ معاويةَ، قال: قال عوفٌ، قال الحسنُ: أما الظالمُ لنفسِه فإنه هو المنافقُ، سقَط هذا، وأما المقتصدُ والسابقُ بالخيراتِ فهما صاحبا الجنةِ .

Bize el-Hasan b. Arefe anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye anlattı, dedi ki: Avf dedi ki: el-Hasan şöyle dedi: "Nefsine zulmedene gelince, o münafıktır; bu helak olmuştur. Orta yolda olan ile hayırlarda öne geçene gelince, bu ikisi Cennet ehlidir ."

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن عوفٍ، قال: قال الحسنُ: الظالمُ لنفسِه المنافقُ .

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Avf'tan nakletti, dedi ki: el-Hasan: "Nefsine zulmeden, münafıktır " dedi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا}: شهادةَ أن لا إلهَ إلا اللهُ، {فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ}: هذا المنافقُ - في قولِ قتادةَ والحسنِ - {وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ}. قال: هذا صاحبُ اليمينِ، {وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ}. قال: هذا المُقَرَّبُ. قال قتادةُ: كان الناسُ ثلاثةَ منازلَ في الدنيا، وثلاثةَ منازلَ عندَ الموتِ، وثلاثةَ منازلَ في الآخرةِ، أما الدنيا، فكانوا: مؤمنٌ، ومنافقٌ، ومشركٌ، وأما عندَ الموتِ، فإن الله قال: {فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٨٨) فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّتُ نَعِيمٍ (٨٩) وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩١) وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (٩٢) فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ (٩٣) وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ} [الواقعة: ٨٨ - ٩٤]. وأما في الآخرة فكانوا أزواجًا ثلاثة، {فَأَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ (٨) وَأَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ (٩) وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ (١٠) أُولَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ}

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا} “Sonra kullarımızdan seçtiklerimizi o Kitab'a mirasçı kıldık” ayeti hakkında şöyle demiştir: [Bu miras,] Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik etmektir. {فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ} “Onlardan kimi nefsine zulmedendir”; bu -Katâde ve el-Hasan'ın kavline göre- münafıktır. {وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ} “Kimi de orta yoldadır”; dedi ki: Bu, ashâb-ı yemîndir (amel defteri sağdan verilen). {وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ} “Kimi de hayırlarda öne geçendir”; dedi ki: Bu da el-mukarrebdir (Allah'a yakın kılınan). Katâde dedi ki: İnsanlar dünyada üç mertebede, ölüm anında üç mertebede, ahirette de üç mertebededir. Dünyaya gelince, onlar: Mümin, münafık ve müşriktirler. Ölüm anına gelince, şüphesiz Allah şöyle buyurmuştur: {فَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٨٨) فَرَوْحٌ وَرَيْحَانٌ وَجَنَّتُ نَعِيمٍ (٨٩) وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ (٩١) وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (٩٢) فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ (٩٣) وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ} [الواقعة: ٨٨ - ٩٤] “Fakat eğer o [ölen kişi] yakınlaştırılanlardan ise, ona rahatlık, güzel rızık ve Naîm cenneti vardır. Eğer amel defteri sağından verilenlerden ise, 'Sana sağdakilerden selâm olsun!' [denir]. Fakat eğer yalanlayan sapıklardan ise, ona kaynar sudan bir ziyafet ve cehenneme atılış vardır” [Vâkıa: 88-94]. Ahirete gelince, onlar üç sınıf olacaklardır: {فَأَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ (٨) وَأَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ (٩) وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ (١٠) أُولَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ} “Ashâb-ı meymene (amel defteri sağından verilenler); ne mutludur o ashâb-ı meymene! Ashâb-ı meş'eme (amel defteri solundan verilenler); ne bedbahttır o ashâb-ı meş'eme! Ve sâbikûn (hayırlarda öne geçenler); onlar [derecede de] öne geçenlerdir. İşte onlar [Allah'a] en çok yakınlaştırılmış olanlardır”

[الواقعة: ٨ - ١١].

[Vâkıa, 8-11].

حدَّثني محمدُ بنُ عمروٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ}. قال: هم أصحابُ المشْامةِ، {وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ}. قال: أصحابُ الميمنةِ. {وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ}. قال: فهم السابقون مِن الناسِ كلِّهم .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ nakletti; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ} “Sonra kullarımızdan seçtiklerimizi o Kitab'a mirasçı kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir” kavli hakkında: "Onlar meş'eme (sol) ehlidir" dedi. {وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ} “Kimi de orta yoldadır” [kavli hakkında]: "Meymene (sağ) ehlidir" dedi. {وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ} “Kimi de hayırlarda öne geçendir” [kavli hakkında ise]: "Onlar insanların hepsinden öne geçenlerdir " dedi.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا [قُرَّةُ، عن الضحاكِ في قولِه] : {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ}. قال: سقط هذا. {وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ}. قال: سَبَق هذا بالخيراتِ، وهذا مُقْتَصِدٌ على أَثَرِه.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize [Kurra, Dahhâk'ten şu âyet hakkında] nakletti: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ} “Sonra kullarımızdan seçtiklerimizi o Kitab'a mirasçı kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir”; Dahhâk: "Bu helak olmuştur" dedi. {وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ} “Kimi orta yoldadır, kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir”; [Dahhâk]: "Bu hayırlarda öne geçmiştir, diğeri ise onun izinde orta yoldadır" dedi.

وأولى الأقوالِ في تأويلِ ذلك بالصوابِ: تأويلُ مَن قال: عُنى بقولهِ: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ}. الكُتُبُ التي أُنزِلَت مِن قَبْلِ الفُرْقانِ.

Bunun tevilinde gerçeğe en uygun olan görüş, şöyle diyenin tevilidir: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ} “Sonra kullarımızdan seçtiklerimizi o Kitab'a mirasçı kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir” kavliyle, Furkan'dan (Kur'an'dan) önce indirilmiş olan kitaplar kastedilmiştir.

فإن قال قائلٌ: وكيف يجوزُ أن يكونَ ذلك معناه، وأمَّةُ محمد ﷺ لا يَتْلُون غير كتابِهم، ولا يَعْمَلُون إلا بما فيه مِن الأحكامِ والشرائعِ؟ قيل: إن معنى ذلك على غيرِ الذي ذهبتَ إليه، وإنما معناه: ثم أَوْرَثْنا الإيمانَ بالكتابِ، الذين اصْطفَيْنا؛ فمنهم مؤمِنون بكلِّ كتابٍ أنزَله اللهُ مِن السماءِ قبْلَ كتابِهم وعامِلون به؛

Eğer biri şöyle derse: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti kendi kitaplarından başkasını okumadığı ve sadece onun içindeki hükümler ve şeriatlerle amel ettiği halde, bunun anlamının bu şekilde olması nasıl caiz olabilir?” [Ona] şöyle denilir: Bunun anlamı senin vardığın görüşten başkadır. Bunun anlamı ancak şudur: “Sonra seçtiğimiz kimseleri Kitab'a inanmaya mirasçı kıldık”; dolayısıyla onlardan kimi, Allah'ın kendi kitaplarından önce gökten indirdiği her kitaba inanan ve onunla amel edenlerdir;

لأن كلَّ كتابٍ أُنْزِل مِن السماءِ قبْلَ الفُرْقانِ، فإنه يأْمرُ بالعملِ بالفُرْقانِ عندَ نُزُولِه، وباتِّباع مَن جاء به، وذلك عملُ مَن أقرَّ بمحمدٍ ﷺ، وبما جاء به، وعَمِل بما دعاه إليه، بما في الفرقانِ وبما في غيرِه من الكُتُبِ التي أُنْزِلت قَبْلَه.

Çünkü semadan Furkan'dan önce indirilen her kitap, indirildiği vakit Furkan ile amel etmeyi ve onu getirene tabi olmayı emreder. Bu da Muhammed ﷺ'i ve onun getirdiğini ikrar eden, onun çağırdığı şeylerle amel eden ve hem Furkan'da hem de ondan önce indirilen diğer kitaplarda bulunanlara göre hareket eden kimsenin amelidir.

وإنما قلنا : عُنى بقوله: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ}. الكُتُبُ التي ذكَرْنا؛ لأن الله جلَّ ثناؤُه قال لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ}. ثم أَتْبَع ذلك قولَه: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا}. فكان معلُومًا - إذ كان معنى الميراثِ إنما هو انْتِقالُ معنىً مِن قومٍ إلى آخرين، ولم تكن أُمَّةٌ على عَهْدِ نبيِّنا ﷺ انْتَقل إليهم كتابٌ مِن قومٍ كان قَبْلَهم غيَر أُمَّتِه - أن ذلك معناه. وإذ كان ذلك كذلك، فَبَيِّنٌ أن المصطفَيْنَ مِن عبادِه هم مؤمِنو أُمَّتِه، وأمَّا الظالمُ لنفْسِه، فإنه لأن يكونَ مِن أهلِ الذُّنوبِ والمعاصِي، التي هي دونَ النفاقِ والشِّرْكِ عندِى، أشبَهُ بمعنى الآيةِ، مِن أن يكونَ المنافقَ أو الكافرَ، وذلك أن الله تعالى ذكْرُه أَتْبَع هذه الآيةَ قولَه: {جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا}. فعمَّ بدُخُولِ الجنَّةِ جميعَ الأصنافِ الثلاثةِ.

Bizim, {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ} “Sonra Kitab'ı miras kıldık” kavliyle zikrettiğimiz kitapların kastedildiğini söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah -senası yüce olsun- Peygamberi Muhammed ﷺ'e: {وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ} “Sana vahyettiğimiz Kitap, kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak haktır” buyurmuş, ardından da: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا} “Sonra Kitab'ı seçtiğimiz kimselere miras kıldık” kavlini eklemiştir. Mirasın anlamı bir mananın bir kavimden başkalarına intikal etmesi demek olduğuna ve Peygamberimiz ﷺ zamanında kendi ümmetinden başka, kendilerinden önceki bir kavimden kendilerine kitap intikal eden hiçbir ümmet bulunmadığına göre, mananın bu olduğu malum olmuştur . Durum böyle olunca, O'nun kullarından seçtiklerinin, bu ümmetin müminleri olduğu açıktır. Nefsine zulmedene gelince; bana göre onun, nifak ve şirkten aşağı olan günah ve masiyet ehlinden olması , münafık veya kâfir olmasından âyetin manasına daha uygundur. Zira Allah Teâlâ bu âyetin peşinden: {جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا} “Onlar Adn cennetlerine girerler” buyurmuş ve cennete girişi bu üç sınıfın hepsine şamil kılmıştır.

فإن قال قائلٌ: فإن قولَه: {ويَدْخُلُونَهَا}. إنما عُنى به: المُقتصدُ والسابقُ. قِيل له: وما بُرْهانُك على أن ذلك كذلك مِن خبرٍ أو عقلٍ؟ فإن قال: قيامُ الحُجَّةِ، بأن الظالمَ مِن هذه الأمَّةِ سيدخلُ النارَ، ولو لم يَدْخُلِ النارَ من هذه الأصنافِ الثلاثةِ أحدٌ، وجَب ألا يكونَ لأهلِ الإيمانِ وَعيدٌ. قيل: إنه ليس في الآيةِ خبرٌ

Eğer bir kimse: “O’nun: {ويَدْخُلُونَهَا} “Ve oraya girerler” buyruğuyla sadece muktesid (orta yolu tutan) ve sâbık (hayırlarda öne geçen) kastedilmiştir” derse, ona şöyle denilir: “Bunun böyle olduğuna dair nakilden veya akıldan delilin nedir?” Şayet o: “Bu ümmetten [nefsine] zulmedenin ateşe gireceğine dair kesin delilin bulunmasıdır; şayet bu üç sınıftan hiç kimse ateşe girmeyecek olsaydı, iman ehli için hiçbir tehdidin (vaîd) bulunmaması gerekirdi” derse, [ona] şöyle denilir: “Âyette...

أنهم لا يَدْخُلون النارَ، وإنما فيها إخبارٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه، أنهم يَدْخُلُون جناتِ عَدْنٍ، وجائزٌ أن يَدْخُلَها الظالمُ لنفسِه بعدَ عقوبةِ اللهِ إياه على ذنوبه التي أصابَها في الدنيا، وظلمِه نفسَه فيها، بالنارِ، أو بما شاء مِن عقابِه، ثم يُدْخِلُه الجنةَ، فيكونُ ممن عمَّه خبرُ اللَّهِ جلَّ ثناؤُه بقولهِ: {جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا}.

yoktur; onda sadece Allah Teâlâ'nın, onların Adn cennetlerine gireceklerine dair verdiği haber vardır. Nefsine zulmedenin, dünyada işlediği günahları ve nefsi aleyhine yaptığı zulüm sebebiyle Allah'ın onu ateşte veya dilediği başka bir ceza ile cezalandırmasından sonra cennete girmesi ve ardından Allah'ın onu Cennete koyması caizdir; böylece o, Allah Teâlâ'nın: {جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا} “Onlar Adn cennetlerine girerler” kavlindeki haberin kapsamına girenlerden olur.

وقد رُوِى عن رسولِ اللهِ ﷺ بنحوِ الذي قلنا مِن ذلك أخبارٌ، وإن كان في أسانيدِها نظرٌ، مع دليلِ الكتابِ على صحتِه، على النحوِ الذي بيَّنتُ.

Açıkladığım şekilde Kitab'ın doğruluğuna delaleti bulunmakla birlikte, isnadlarında tenkit edilecek yönler olsa da Resûlullah ﷺ'den bizim bu söylediğimize benzer rivayetler nakledilmiştir.

ذكرُ الروايةِ الواردةِ بذلك

Bu Hususta Gelen Rivayetin Zikri

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبيريُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ قال: ذكَر أبو ثابتٍ [قال: دخَل رجلٌ المسجدَ]، فجلَس إلى جنبِ أبي الدرداءِ، فقال: اللهم آنِسْ وَحْشَتى، وارْحَمْ غُرْبتي، ويسِّرْ لي جليسًا صالحًا. فقال أبو الدرداءِ: لئن كنتَ صادقًا لأنا أسعدُ به منك، سأُحَدِّثُك حديثًا سمِعْتُه من رسولِ اللهِ ﷺ، لم أُحَدِّثْ به منذُ سمِعْتُه ذكَر هذه الآية، {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ}، فأما السابقُ بالخيراتِ فيَدْخُلُها بغيرِ حسابٍ، وأما المُقْتَصِدُ فيُحاسَبُ حسابًا يسيرًا، وأما الظالمُ لنفسِه فيُصِيبُه في ذلك المكانِ من الغمِّ والحزنِ، فذلك قولُه: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ}.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, A'meş'ten anlattı; o şöyle dedi: Ebû Sâbit zikretti [şöyle dedi: Bir adam mescide girdi] ve Ebû'd-Derdâ'nın yanına oturdu, ardından: "Allahım! Yalnızlığımı gider, garipliğime merhamet et ve bana salih bir meclis arkadaşı lütfeyle" dedi. Bunun üzerine Ebû'd-Derdâ şöyle dedi: "Eğer [bu duanda] samimiysen, buna senden daha çok ben sevinirim. Sana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğim ve işittiğimden beri kimseye anlatmadığım bir hadis rivayet edeceğim: O, şu ayeti zikretti: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ} “Sonra Kitab'ı kullarımızdan seçtiklerimize miras bıraktık; onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de hayırlarda öne geçendir.” [Ve şöyle buyurdu]: «Hayırlarda öne geçen kimse oraya (cennete) hesapsız girer; orta yolda olan kimse kolay bir hesapla hesaba çekilir; nefsine zulmeden kimseye ise o makamda gam ve keder isabet eder. İşte O'nun şu buyruğu budur: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ} “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun.”».

حدَّثنا ابن بشَّارٍ ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن الوليدِ بن العَيزَارِ ، أنه سمِع رجلًا مِن ثَقِيفٍ، حدَّث عن رجلٍ مِن كنِانةَ، عن أبي سعيدٍ الخدريِّ، عن النبيِّ ﷺ أنه قال في هذه الآيةِ: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ}. قال: "هؤلاء كلُّهم بمنزلةٍ واحدةٍ، وكلُّهم في الجنةِ" .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Velîd b. el-Ayzâr'dan nakletti: O, Sakîf kabilesinden bir adamın, Kinâne'den bir adamdan, onun da Ebû Saîd el-Hudrî'den, onun da Peygamber ﷺ'den şu âyet hakkında rivayet ettiğini işitmiştir: {ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ} “Sonra kullarımızdan seçtiklerimizi o Kitab'a mirasçı kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de hayırlarda öne geçendir”; [Peygamber ﷺ] şöyle buyurmuştur: "Bunların hepsi aynı derecededir ve hepsi Cennettedir ."

وعُنِى بقوله: {الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا}: الذين اخْتَرْناهم لطاعتِنا واجْتَبَيْناهم. وقولُه: {فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ}. يقولُ: فمِن هؤلاء الذين اصْطَفَيْنا مِن عبادِنا، مَن يَظْلِمُ نفسَه؛ بركوبِه المآثمَ، واجترامِه المعاصىَ، واقترافِه الفواحشَ، {وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ}. وهو غيرُ المُبالِغ في طاعةِ ربِّه، وغيرُ المجتهدِ [فيها لربِّه مِن خدمتِه]، حتى يكونَ عملُه في ذلك قصدًا، {وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ}. وهو المُبَرِّزُ [في طاعة اللهِ] الذي قد تقَدَّم المجتهدين في خدمةِ ربِّه، وأداءِ ما ألزَمه مِن فرائضِه، فسبَقَهم بصالحاتِ الأعمالِ، وهى الخيراتُ التي قال اللهُ جلَّ ثناؤُه: {بِإِذْنِ اللَّهِ}. يقولُ: بتوفيقِ اللهِ إياه لذلك.

{الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا} “Kullarımızdan seçtiklerimiz” kavliyle; itaatimiz için seçip ihtiyar ettiğimiz kimseler kastedilmiştir. {فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ} “Onlardan kimi nefsine zulmedendir” kavline gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Kullarımız arasından seçtiğimiz bu kimselerden kimi; günahlara dalması, isyanlar işlemesi ve hayâsızlıkları irtikâp etmesi sebebiyle nefsine zulmeder. {وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ} “Onlardan kimi de orta yoldadır”. O, Rabbine itaatte aşırı gitmeyen ve ameli bu hususta vasat olsun diye [Rabbine hizmetinde] olanca gayretini sarf etmeyen kimsedir. {وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ} “Onlardan kimi de hayırlarda öne geçendir”. O ise [Allah'a itaatte] temayüz eden; Rabbinin hizmetinde ve kendisine yüklediği farzları yerine getirmede gayret edenlerin önüne geçen, böylece salih amellerle onları geride bırakan kimsedir. Ki bunlar, şânı yüce olan Allah'ın {بِإِذْنِ اللَّهِ} “Allah'ın izniyle” buyurduğu hayırlardır. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın onu bu hususta muvaffak kılmasıyla [öne geçmiştir].

وقولُه: {ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: سبوقُ هذا السابقِ مَن سبَقه بالخيراتِ بإذنِ اللَّهِ؛ هو الفضلُ الكبيرُ الذي فضَل به مَن كان مُقَصِّرًا عن منزلتِه في طاعةِ اللهِ؛ مِن المقتصدِ والظالمِ لنفسِه.

{ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ} “İşte büyük lütuf budur” kavline gelince; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Bu öne geçenin Allah'ın izniyle hayırlarda başkalarını geçmesi; orta yolda olan ve nefsine zulmeden gibi Allah'a itaatte kendi mertebesinden geri kalan kimselere karşı elde ettiği büyük bir üstünlüktür.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ (٣٣) وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ (٣٤)}.

Allah Azze ve Celle'nin şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ (٣٣) وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ (٣٤)} “[Onlar için] içine girecekleri Adn cennetleri vardır; orada altından bilezikler ve incilerle süslenirler. Oradaki elbiseleri de ipektir. Ve derler ki: 'Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir.'”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه: بَساتينُ إقامةٍ، يدخلُها هؤلاء الذين أوْرَثْناهم الكتابَ؛ الذين اصْطَفَيْنا مِن عبادِنا يومَ القيامةِ، {يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ}: يُلْبَسون في جناتِ عدنٍ أَسْوِرةً مِن ذهبٍ {وَلُؤْلُؤًا}، {وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ}. يقولُ: ولباسُهم في الجنةِ حريرٌ.

Ebû Ca'fer (rahimehullâh) der ki: Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kıyamet gününde kullarımızdan seçtiğimiz ve kendilerine Kitab'ı miras bıraktığımız bu kimseler, ikamet edilecek bahçelere (cennetlere) girerler; {يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ}: Adn cennetlerinde onlara altından bilezikler giydirilir; {وَلُؤْلُؤًا}: ve inciler takılır; {وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ}: Cennetteki elbiseleri ise ipektir.

وقولُه: {وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ}. اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في الحَزَنِ الذي حَمِد الله على إذهابهِ عنهم هؤلاء القومُ، فقال بعضُهم: ذلك الحزَنُ الذي كانوا فيه قبلَ دخولِهم الجنةَ مِن خوفِ النارِ، إذ كانوا خائفين أن يَدْخُلوها.

{وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ} “Ve derler ki: 'Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun'” kavline gelince; tevil ehli, bu topluluğun kendilerinden giderilmesinden dolayı Allah'a hamdettikleri "hüzün" hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bu, Cennete girmeden önce, oraya girme endişesi taşırken çektikleri ateş korkusunun hüznüdür.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثني قتادةُ بنُ سعيدِ بن قتادةَ السَّدوسيُّ، قال: ثنا معاذُ بنُ هشامٍ صاحبُ الدَّسْتُوائيِّ، قال: حدثنى أبي، عن عمرِو بن مالكٍ، عن أبي الجَوْزاءِ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ}. قال: حَزَنَ النارِ .

Bana Katâde b. Saîd b. Katâde es-Sedûsî anlattı, dedi ki: Bize ed-Destuvâî'nin arkadaşı Muâz b. Hişâm anlattı, dedi ki: Bana babam, Amr b. Mâlik'ten, o Ebü'l-Cevzâ'dan, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ} “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun” kavli hakkında: "Ateş hüznüdür " dediğini nakletti.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن معمرٍ، عن يحيى بن المختارِ، عن

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Ma'mer'den, o Yahyâ b. el-Muhtâr'dan, o da

الحسنِ: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا}. قال: إن المؤمنين قومٌ ذُلُلٌ، ذلَّت واللهِ الأسماعُ والأبصارُ والجوارحُ، حتى يَحْسَبَهم الجاهلُ مَرْضَى، وما بالقومِ مِن مرضٍ، وإنهم لأصِحَّةُ القلوبِ، ولكن دخَلَهم مِن الخوفِ ما لم يَدْخُلْ غيرَهم، ومنَعَهم من الدنيا علمُهم بالآخرةِ، فقالوا: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ}. واللهِ ما حزَنهم حزَنُ الدنيا، ولا تَعاظَم في أنفسِهم ما طلَبوا به الجنةَ، أبكاهم الخوفُ مِن النارِ، وإنه مَن لا يَتَعَزَّ بعزاءِ اللَّهِ يَقْطَعْ نفسَه على الدنيا حَسَراتٍ، ومَن لم يَرَ للهِ عليه نعمةً إلا في مَطْعَمٍ أو مَشْرَبٍ، فقد قلَّ علمُه، وحضَر عذابُه .

o da el-Hasan'dan nakletti: {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا} “Cahiller onlara hitap ettiğinde 'Selam' derler” [âyeti hakkında] şöyle dedi: Müminler boyun eğmiş kimselerdir; vallahi işitmeleri, görmeleri ve azaları öyle boyun eğmiştir ki cahil kişi onları hasta sanır, oysa o toplulukta bir hastalık yoktur ve onların kalpleri sapasağlamdır. Fakat başkalarına girmeyen bir korku onların içine girmiştir ve ahireti bilmeleri onları dünyadan alıkoymuştur; bu yüzden onlar: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ} “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun” demişlerdir. Vallahi onları üzen şey dünya hüznü değildi, Cenneti talep ederken yaptıkları ameller de gözlerinde büyümedi; onları ağlatan ateş korkusuydu. Kim Allah'ın tesellisiyle teselli bulmazsa, nefsi dünya peşinde hasretlerle parçalanır. Kim de Allah'ın üzerindeki nimetini sadece yiyecek veya içecekte görürse, şüphesiz onun ilmi azalmış ve azabı yaklaşmıştır .

وقال آخرون: عُنِى به الموتُ.

Başkaları ise: "Bununla ölüm kastedilmiştir" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، عن أبيه، عن عطيةَ في قولهِ: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ}. قال: الموتَ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, babasından, o da Atıyye'den Allah'ın: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ} “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun” kavli hakkında: "Ölümdür " dediğini nakletti.

وقال آخرون: عُنِى به حَزَنُ الخُبْزِ.

Başkaları ise: "Bununla ekmek (geçim) kaygısı kastedilmiştir" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن حفصٍ - يعني ابنَ حميدٍ - عن شِمْرٍ قال: لما أدْخَل اللهُ أهلَ الجنةِ الجنةَ، قالوا: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ}. قال: حَزَنَ الخُبْزِ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ya‘kūb, Hafs’tan -yani İbn Humeyd’den-, o da Şimr’den nakletti; [Şimr] şöyle demiştir: Allah cennet ehlini cennete girdirdiğinde onlar: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ} “Bizden hüznü gideren Allah’a hamdolsun” dediler. [Şimr] dedi ki: “[Bu,] ekmek (geçim) kaygısıdır.”

وقال آخرون: عنَى بذلك الحَزَنَ مِن التعبِ الذي كانوا فيه في الدنيا.

Başkaları ise: "Bununla dünyada içinde bulundukları yorgunluk hüznünü kastetmişlerdir" demiştir.

ذكْرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ}. قال: كانوا في الدنيا يعمَلون وينصَبون، وهم في خوفٍ أو يحزنون .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ} “Ve derler ki: 'Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun'” kavli hakkında: "Onlar dünyada çalışıp yoruluyorlardı ve korku içindeydiler ya da hüzünleniyorlardı " dediğini nakletti.

وقال آخرون: بل عنَى بذلك الحَزَنَ الذي ينالُ الظالمَ لنفْسِه في موقفِ القيامةِ.

Başkaları ise: "Bilakis bununla kıyamet duruşmasında nefsine zulmedene isabet eden hüzün kastedilmiştir" demiştir.

ذكْرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، قال: ذكَر أبو ثابتٍ أن أبا الدرداءِ قال: سمِعتُ رسولَ اللهِ ﷺ يقولُ: "أمَّا الظَّالِمُ لِنفْسِه، فَيُصيبُه في ذلك المكانِ مِن الغمِّ والحزَنِ، فذلك قولُه: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ} " .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, A'meş'ten nakletti; o dedi ki: Ebû Sâbit, Ebü'd-Derdâ'nın şöyle dediğini zikretti: Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu işittim: "Nefsine zulmedene gelince, o makamda ona keder ve hüzün isabet eder. İşte O'nun: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ} 'Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun' kavli budur ."

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إن الله تعالى ذكْرُه أخبَر عن هؤلاء القومِ الذين أكرَمهم بما أكرَمهم به، أنهم قالوا حينَ دخَلوا الجنةَ: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ}. وخوفُ دخولِ النارِ مِن الحزَنِ، والجزَعُ مِن الموتِ مِن الحَزَنِ، والجزَعُ مِن الحاجةِ إلى المطْعمِ مِن الحزَنِ، ولم يَخْصُصِ اللَّهُ إِذ أَخبَر عنهم أنهم حمِدوه على إِذْهَابِه الحَزَنَ عنهم، نوعًا دونَ نوعٍ، بل أخبَر عنهم أنهم عمُّوا جميعَ أنواعِ الحزَنِ بقولِهم ذلك، وكذلك ذلك؛ لأن مَن دخَل الجنةَ فلا حَزَنَ عليه بعدَ ذلك، فحمْدُهم الله على إِذْهَابِه عنهم جميعَ معاني الحزَنِ.

Bu hususta doğruya en yakın olan görüş şöyle denilmesidir: Şânı yüce olan Allah, lütufta bulunduğu bu kimselerin Cennete girdiklerinde: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ} “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun” dediklerini haber vermiştir. Cehenneme girme korkusu da hüzündendir, ölüm korkusu/endişesi de hüzündendir, yiyecek ihtiyacından duyulan endişe de hüzündendir. Allah, onların kendilerinden hüznü gidermesi sebebiyle Kendisine hamdettiklerini haber verirken [hüznün] belli bir türünü diğerinden ayırt etmemiş; bilakis onların bu sözleriyle hüznün bütün türlerini kapsadıklarını haber vermiştir. Zaten durum da böyledir; zira Cennete giren kimse için bundan sonra artık hiçbir hüzün yoktur. Dolayısıyla onların Allah'a hamdi, hüznün bütün çeşitlerini kendilerinden gidermesi üzerinedir.

وقولُه: {إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ}. يقولُ تعالى ذكْرُه مخبرًا عن قيلِ هذه الأصنافِ الذين أخبَر أنه اصْطَفاهم مِن عبادِه عندَ دخولِهم الجنةَ: إن ربّنا لغفورٌ لذُنوبِ عبادِه الذين تابوا مِن ذُنوبِهم، فساتِرُها عليهم بعفْوِه لهم عنها، شكورٌ لهم على طاعتِهم إياه، وصالحِ ما قدَّموا في الدنيا مِن الأعمالِ.

O'nun: {إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ} “Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir” kavline gelince; Allah Teâlâ kullarından seçtiğini haber verdiği bu sınıfların Cennete girdiklerinde söyledikleri şu sözü haber vermektedir: "Şüphesiz Rabbimiz günahlarından tövbe eden kullarının günahlarını çok bağışlayandır; onları affederek günahlarını örtendir; Kendisine olan itaatlerine ve dünyada takdim ettikleri salih amellerine karşı şükrün karşılığını bolca verendir."

وبنحوِ الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.

ذكْرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ}. لحسَناتِهم .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ} “Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir” kavli hakkında: "İyiliklerinin karşılığını bolca verendir " dediğini nakletti.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن حفصٍ، عن شِمْرٍ: {إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ}: غفَر لهم ما كان مِن ذنبٍ، وشكَر لهم ما كان مِنهم .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb, Hafs'tan, o da Şimr'den: {إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ} “Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Onların işlemiş olduğu günahı bağışlamış ve kendilerinden sâdır olan [güzel amellere] karşılık vermiştir ."

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ (٣٥)}.

Yüce Allah'ın: {الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ (٣٥)} “O ki, lütfuyla bizi ebedî kalınacak yurda yerleştirdi. Orada bize ne bir yorgunluk dokunur ne de orada bize bir bıkkınlık gelir” kavlinin tevili hakkında [söz].

يقولُ تعالى ذكْرُه مخبرًا عن قيلِ الذين أُدْخِلوا الجنةَ: {إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ (٣٤) الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ}. أي: ربَّنا الذي أنزَلنا هذه الدارَ، يَعْنون الجنةَ، فـ "دَارُ المقامةِ" دارُ الإقامةِ التي لا نُقْلَةَ معها عنها ولا تحوُّلَ. والميمُ إذا ضُمَّت من {الْمُقَامَةِ}، فهى مِن الإقامةِ، وإذا فُتِحت فهى مِن المَجْلسِ والمكانِ الذي يُقامُ فيه، قال الشاعرُ:

Zikri yüce olan Allah, cennete girdirilenlerin sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ (٣٤) الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ} “Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir. O ki, [lütfuyla] bizi ebedî kalınacak yurda yerleştirdi”. Yani: -Cenneti kastederek- bizi bu yurda yerleştiren Rabbimizdir. "Dârü'l-mukāme" (دَارُ المقامةِ), kendisinden başka bir yere nakledilme ve taşınma olmayan ikamet yurdudur. {الْمُقَامَةِ} kelimesindeki mîm harfi ötreli okunduğunda ikamet (el-ikāme) kökünden gelir; üstünlü okunduğunda ise meclis ve içinde durulan yer anlamına gelir. Nitekim şair şöyle demiştir:

يومان يومُ مَقاماتٍ وأنْدِيةٍ … ويومُ سَيْرٍ إلى الأعداءِ تَأْويبِ

[Ömür] iki gündür: Biri meclisler ve toplantılar günüdür... Diğeri de düşmanlara doğru akşama dek süren sefer günüdür.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri