وبنحوِ الذى قلنا فى ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana...
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمْ مَنْ خَلَقْنَا}. قال: السماواتُ والأرضُ والجبالُ .
...el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمْ مَنْ خَلَقْنَا} “Yaratılışça kendileri mi daha çetin, yoksa bizim yarattıklarımız mı?” sözü hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Gökler, yer ve dağlardır .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، عن الضحاكِ أنه قرَأ: (أهُمْ أشدُّ خَلْقًا أمْ مَنْ عَدَدْنا). وفى قراءةِ عبدِ اللهِ بنِ مسعودٍ: (عَدَدْنا). يقولُ : {رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَرَبُّ الْمَشَارِقِ} [الصافات: ٥]. يقولُ: أهم أشدُّ خلقًا أم السماواتُ والأرضُ؟ يقولُ: السماواتُ والأرضُ أشدُّ خلقًا مِنهم.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân, Dahhâk'tan rivayet etti ki o: (أهُمْ أشدُّ خَلْقًا أمْ مَنْ عَدَدْنا) "Yaratılışça kendileri mi daha çetin, yoksa sayıp döktüklerimiz mi?" şeklinde okumuştur. Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde de: (عَدَدْنا) "sayıp döktüklerimiz" şeklindedir. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır : {رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَرَبُّ الْمَشَارِقِ} “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbi, doğuların da Rabbidir.” Şöyle demektedir: Yaratılışça onlar mı daha çetin, yoksa gökler ve yer mi? Şöyle demektedir: Gökler ve yer yaratılışça onlardan daha çetindir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمْ مَنْ [خَلَقْنَا}: أم من] عدَدْنا من خَلْقِ السماواتِ والأرضِ؟ قال اللهُ: {لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ} الآية [غافر: ٥٧].
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمْ مَنْ [خَلَقْنَا} “Şimdi onlara sor: Yaratılışça kendileri mi daha çetin, yoksa bizim yarattıklarımız mı?”[: yoksa] göklerin ve yerin yaratılışından sayıp döktüklerimiz [mi?] . Allah şöyle buyurmuştur: {لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ} “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür...” ayeti .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقًا}. قال: يعنى المشركين، سَلْهم: {أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمْ مَنْ خَلَقْنَا}.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقًا} “Şimdi onlara sor: Yaratılışça kendileri mi daha çetin?” hakkında şöyle anlattı: Müşrikleri kastediyor; onlara sor: {أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمْ مَنْ خَلَقْنَا} “Yaratılışça kendileri mi daha çetin, yoksa bizim yarattıklarımız mı?”
وقولُه: {إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ}. يقولُ: إنا خلَقناهم من طينٍ لاصقٍ. وإنما وصَفه جلَّ ثناؤه باللُّزوبِ؛ لأنه ترابٌ مخلوطٌ بماءٍ، وكذلك خُلِق ابنُ
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ} “Şüphesiz biz onları yapışkan bir çamurdan yarattık.” buyruğuna gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz biz onları yapışkan bir çamurdan yarattık. Şânı yüce olan [Allah'ın], onu lüzûb (yapışkanlık) ile nitelendirmesi, onun su ile karıştırılmış bir toprak olmasındandır. Âdemoğlu da işte böyle...
آدمَ من ترابٍ وماءٍ ونارٍ وهواءٍ، والترابُ إذا خُلط بماءٍ صار طينًا لازبًا. والعربُ تُبدلُ أحيانًا هذه الباءَ ميمًا، فتقولُ: طينٌ لازمٌ. ومنه قولُ النجاشىُّ الحارثىِّ :
...toprak, su, ateş ve havadan yaratılmıştır. Toprak su ile karıştırıldığında yapışkan bir çamur (tîn lâzib) haline gelir. Araplar bazen bu bâ harfini mîm harfine dönüştürerek: Tîn lâzim (طين لازم) derler. en-Necâşî el-Hârisî'nin şu sözü bundandır :
بَنَى اللُّؤْمُ بيتًا فاستقرَّ عِمادُهُ … عليكم بَنِى النَّجَّارِ ضَربةَ لازِمِ
Alçaklık bir ev kurdu da onun direği yerleşti … Ey Neccâroğulları, üzerinize ayrılmaz ve kesin bir darbe olarak!
ومن اللازبِ قولُ نابغةِ بنى ذُبيانَ :
Lâzib (yapışkan/ayrılmaz) kelimesine dair Benî Zübyânlı Nâbiğa'nın şu sözü de bundandır :
ولا يَحسَبون الخيرَ لا شرَّ بعدَهُ … ولا يَحسَبون الشرَّ ضربةَ لازِبِ
Onlar ne hayrın ardından hiç şer gelmeyeceğini sanırlar … Ne de şerrin yakalarını hiç bırakmayacak kesin bir darbe olduğunu sanırlar.
وربما أبدَلوا الزاىَ التى فى اللازبِ تاءً، فيقولون: طينٌ لاتِبٌ. وذُكِر أن ذلك فى قَيسٍ، زعَم الفراءُ أن أبا الجرَّاحِ أنشَده :
Bazen de lâzib kelimesindeki zâ harfini tâ harfine dönüştürerek: Tîn lâtib (طين لاتِب) derler. Bunun Kays kabilesinde olduğu zikredilmiştir. Ferrâ, Ebü'l-Cerrâh'ın kendisine şu beyti okuduğunu ileri sürmüştür :
صُداعٌ وتَوْصِيمُ العظامِ وفَتْرَةٌ … وغَثْىٌ مع الإشراقِ فى الجوفِ لاتبُ
Baş ağrısı, kemiklerin sızlaması, bitkinlik … ve sabah aydınlığıyla birlikte içte yerleşip kalan bir mide bulantısı .
بمعنى: لازمٌ، والفعلُ مِن لازبٍ: لَزِب يَلزَبُ لَزْبًا ولُزوبًا. وكذلك من لاتبٍ: لتَب يَلْتُبُ لُتوبًا.
[Burada lâtib,] lâzim (ayrılmayan, yerleşip kalan) anlamındadır. Lâzib kelimesinin fiili: Lezibe yelzebü lezben (لَزِب يَلزَبُ لَزْبًا) ve lüzûben (ولُزوبًا) şeklindedir. Aynı şekilde lâtib kelimesinden de: Letebe yeltübü lütûben (لتَب يَلْتُبُ لُتوبًا) gelir.
وبنحوِ الذى قلنا فى معنى ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى عبيدُ اللهِ بنُ يوسفَ الجُبَيرِىُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ كثيرٍ، قال: ثنا
Bana Ubeydullah b. Yûsuf el-Cübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Kesîr anlattı, dedi ki: Bize...
مسلمٌ ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ فى قولِه: {مِنْ طِينٍ لَازِبٍ}. قال: هو الطينُ الحرُّ الجيِّدُ اللَّزِقُ .
...Müslim , Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'ın: {مِنْ طِينٍ لَازِبٍ} “cıvık ve yapışkan bir çamurdan” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: O, saf, kaliteli ve yapışkan çamurdur .
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ وعبدُ الرحمنِ، قالا: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن مسلمٍ البَطينِ، عن سعيدٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: اللازبُ الجيدُ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd ve Abdurrahman anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Müslim el-Batîn'den, o Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: el-Lâzib, kaliteli [çamurdur] dedi .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ عمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ، قال: اللازبُ اللَّزِجُ الطيِّبُ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan anlattı: el-Lâzib, yapışkan ve güzel [çamurdur] dedi.
حدَّثنى علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ فى قولِه: {مِنْ طِينٍ لَازِبٍ}. يقولُ: مُلتصِقٍ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın: {مِنْ طِينٍ لَازِبٍ} “cıvık ve yapışkan bir çamurdan” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Birbirine yapışan [çamur], demektir .
حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال:
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki:
ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ}. قال: من الترابِ والماءِ فيَصيرُ طينًا يَلْزَقُ.
Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın {إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ} “Şüphesiz biz onları cıvık ve yapışkan bir çamurdan yarattık” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Toprak ve sudan [yarattık]; böylece yapışan bir çamur haline gelir.
حدَّثنا هنادٌ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سماكٍ، عن عكرمةَ فى قولِه: {إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ}. قال: اللازِبُ اللَّزِجُ .
Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Ahvas, Simâk'tan, o da İkrime'nin: {إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ} “Şüphesiz biz onları cıvık ve yapışkan bir çamurdan yarattık” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: el-Lâzib, yapışkandır .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، عن الضحاكِ: {إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ}. واللازبُ الطينُ الجيِّدُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân, ed-Dahhâk'tan [şöyle naklettiğini] anlattı: {إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ} “Şüphesiz biz onları cıvık ve yapışkan bir çamurdan yarattık”. el-Lâzib, iyi [ve kaliteli] çamurdur.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: قال اللهُ: {إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ}. واللازبُ الذى يَلْزَقُ باليدِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: Allah: {إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ} “Şüphesiz biz onları cıvık ve yapışkan bir çamurdan yarattık” buyurmuştur. el-Lâzib , ele yapışandır .
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِه: {مِنْ طِينٍ لَازِبٍ}. قال: لازِمٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana [ayrıca] el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {مِنْ طِينٍ لَازِبٍ} “cıvık ve yapışkan bir çamurdan” sözü hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Lâzim (ayrılmaz/yapışkan) [demektir] .
حدَّثنى يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ}. قال: اللازبُ: الذى يَلتصِقُ كأنه غِراءٌ؛ ذلك اللازبُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ} “Şüphesiz biz onları cıvık ve yapışkan bir çamurdan yarattık” sözü hakkında şöyle dedi: el-Lâzib: Tutkal gibi yapışan şeydir; işte lâzib budur.
[حدَّثنا عمرُو بنُ عبدِ الحميدِ الآمُلِىُّ، قال: ثنا مروانُ بنُ معاويةَ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ فى قولِه: {مِنْ طِينٍ لَازِبٍ}. قال: هو اللازِقُ] .
[Bize Amr b. Abdilhamîd el-Âmülî anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye, Cüveybir'den , o da Dahhâk'ın {مِنْ طِينٍ لَازِبٍ} “cıvık ve yapışkan bir çamurdan” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: O yapışkandır] .
قولُه: {بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ}. اختلَفت القرأة فى قراءةِ ذلك، فقرَأته عامةُ قرأةِ الكوفةِ: (بَلْ عَجِبْتُ وَيَسْخَرُونَ) بضمِّ التاءِ مِن {عَجِبْتَ}، بمعنى: بل عظُم عندى وكبُر اتخاذُهم لى شريكًا، وتكذيبُهم تنزيلى وهم يَسْخَرُون. وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ قرأةِ الكوفةِ: {بَلْ عَجِبْتَ} بفتح التاءِ. بمعنى: بل عجبتَ أنت يا محمدُ، ويسخرون مِن هذا القرآنِ.
O'nun: {بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ} “Hayır, sen şaştın, onlar ise alay ediyorlar” sözü: Kıraat âlimleri bunu okuma hususunda ihtilaf etmişlerdir. Kûfe kurrâsının geneli bunu, {عَجِبْتَ} kelimesindeki te (ت) harfinin zammesiyle (بَلْ عَجِبْتُ وَيَسْخَرُونَ) şeklinde okumuştur; [bu da]: "Aksine, onların bana ortak koşmaları ve onlar alay edip dururken indirdiğim [kitabı] yalanlamaları katımda pek büyük ve vahim olmuştur" anlamındadır. Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfe kurrâsının bir kısmı ise bunu te harfinin fethasıyla {بَلْ عَجِبْتَ} şeklinde okumuştur; [bu da]: "Bilakis [ey Muhammed!] sen şaştın, onlar ise bu Kur'an ile alay ediyorlar" anlamındadır.
والصوابُ من القولِ فى ذلك أن يُقالَ: إنهما قراءتان مشهورتان في قرأة الأمصار، فبأيتِهما قرأ القارئ فمصيبٌ.
Bu konuda doğru olan söz şöyle denilmesidir: Şüphesiz bu iki okuyuş, şehirlerin kurrâsı arasında meşhur iki kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.
فإن قال قائلٌ: وكيف يكونُ مصيبًا القارئُ بهما مع اختلاف معنَييْهما؟ قيل: إنهما وإن اختلف معنياهما فكلُّ واحدٍ من معنَييْه صحيحٌ؛ قد عجِب محمدٌ مما أعطاه اللهُ من الفضل، وسخِر منه أهلُ الشركِ باللهِ، وقد عجِب ربُّنا من عظيمِ ما قاله المشركون فى اللهِ، وسَخِر المشركون بما قالوه.
Eğer birisi: "Anlamları farklı olduğu halde iki kıraatle okuyan da nasıl isabet etmiş olur?" derse, şöyle denilir: Anlamları farklı olsa da bu iki anlamın her biri doğrudur. Muhammed, Allah'ın kendisine bahşettiği lütuftan ötürü hayrete düşmüş/şaşmış, Allah'a şirk koşanlar ise onunla alay etmiştir. Rabbimiz de müşriklerin Allah hakkında söyledikleri şeyin büyüklüğüne hayret etmiş (bunu kınamış/büyük görmüş), müşrikler ise söyledikleri şeyler sebebiyle alay etmişlerdir.
فإن قال: أفكان التنزيلُ بإحداهما أو بكلتيهما؟ قيل: التنزيل بكلتيهما. فإن قال: وكيف يكونُ تنزيلُ حرفٍ مرّتين؟ قيل: إنه لم يَنْزِلْ مرّتين، إنما أُنزِل مرّةً، ولكنه أُمِر ﷺ أن يقرَأ بالقراءتين كلتيهما، ولهذا مَوضعٌ سنستقصى إن شاء اللهُ فيه البيانَ عنه، بما فيه الكفايةُ .
Eğer: "Vahiy bu ikisinden biriyle mi yoksa her ikisiyle birden mi inmiştir?" derse, şöyle denilir: Vahiy her ikisiyle birden inmiştir. Şayet: "Bir harf (kelime/okuyuş) nasıl iki defa indirilmiş olabilir?" derse, şöyle denilir: İki defa inmedi, sadece bir defa indirildi; fakat [Peygamber] ﷺ'e bu iki kıraatin her ikisiyle de okuması emredildi. Bunun, inşallah yeterli düzeyde açıklamasını etraflıca yapacağımız başka bir yeri vardır .
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ}. قال: عجِب محمدٌ من هذا القرآنِ حينَ أُعطِيَه، وسخِر منه أهل الضلالةِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخَرُونَ} “Hayır, sen şaştın, onlar ise alay ediyorlar” hakkında şöyle anlattı: Muhammed kendisine verildiğinde bu Kur'an'a şaştı (hayran kaldı), sapıklık ehli ise onunla alay etti .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَإِذَا ذُكِّرُوا لَا يَذْكُرُونَ (١٣) وَإِذَا رَأَوْا آيَةً يَسْتَسْخِرُونَ (١٤)}.
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {وَإِذَا ذُكِّرُوا لَا يَذْكُرُونَ (١٣) وَإِذَا رَأَوْا آيَةً يَسْتَسْخِرُونَ (١٤)} “Kendilerine öğüt verildiğinde öğüt almazlar. Bir mucize gördüklerinde de alaya alırlar.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا ذُكِّر هؤلاء المشركون حُجَجَ الله عليهم، ليعتبروا ويتفكَّروا، فيُنيبوا إلى طاعةِ اللهِ {لَا يَذْكُرُونَ}. يقولُ: لا ينتفعون بالتذكيرِ فيتذكَّروا.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu müşriklere, ibret alsınlar, düşünsünler ve Allah'a itaate yönelsinler diye Allah'ın aleyhlerindeki delilleri hatırlatıldığında {لَا يَذْكُرُونَ} “öğüt almazlar”. Şöyle buyurmaktadır: Bu hatırlatmadan faydalanıp da öğüt almazlar.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِذَا ذُكِّرُوا لَا يَذْكُرُونَ}: أى لا ينتفعون ولا يُبْصِرون .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {وَإِذَا ذُكِّرُوا لَا يَذْكُرُونَ} “Kendilerine öğüt verildiğinde öğüt almazlar”; yani faydalanmazlar ve idrak edip görmezler .
وقولُه: {وَإِذَا رَأَوْا آيَةً يَسْتَسْخِرُونَ}. يقولُ: وإذا رأوا حُجَّةً مِن حجج الله عليهم، ودلالةً على نبوّةِ نبيِّه محمدٍ ﷺ {يَسْتَسْخِرُونَ}. يقولُ: يَسخَرون منها ويستهزِئون.
O'nun: {وَإِذَا رَأَوْا آيَةً يَسْتَسْخِرُونَ} “Bir mucize gördüklerinde de alaya alırlar” sözü. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın aleyhlerindeki hüccetlerinden bir delil ve Peygamberi Muhammed ﷺ'in peygamberliğine dair bir delil gördüklerinde {يَسْتَسْخِرُونَ} “alaya alırlar”. Şöyle buyurmaktadır: Onunla alay eder ve onu eğlenceye alırlar.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِذَا رَأَوْا آيَةً يَسْتَسْخِرُونَ}: يَسخَرون منها ويستهزِئون .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {وَإِذَا رَأَوْا آيَةً يَسْتَسْخِرُونَ} “Bir mucize gördüklerinde de alaya alırlar”; onunla alay eder ve onu eğlenceye alırlar .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [rivayet etti]:
قولَه: {وَإِذَا رَأَوْا آيَةً يَسْتَسْخِرُونَ}. قال: يستهزِئون ويَسخَرون .
...O'nun: {وَإِذَا رَأَوْا آيَةً يَسْتَسْخِرُونَ} “Bir mucize gördüklerinde de alaya alırlar” sözü hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Eğlenceye alır ve alay ederler .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَقَالُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ (١٥) أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (١٦) أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ (١٧) قُلْ نَعَمْ وَأَنْتُمْ دَاخِرُونَ (١٨) فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُمْ يَنْظُرُونَ (١٩)}.
Allah ﷿'in şu sözünün tevili: {وَقَالُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ (١٥) أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (١٦) أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ (١٧) قُلْ نَعَمْ وَأَنْتُمْ دَاخِرُونَ (١٨) فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُمْ يَنْظُرُونَ (١٩)} “Ve dediler ki: 'Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir. Ölüp de bir toprak ve kemik olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz? Önceki atalarımız da mı?' De ki: 'Evet, hem de sizler aşağılanmış kimseler olarak!' O ancak tek bir haykırıştır; bir de bakarsın ki onlar bakıp durmaktadırlar!”
يقولُ تعالى ذكرُه: وقال هؤلاء المشركون من قريشٍ باللهِ: يا محمد، ما هذا الذي جئتَنا به {إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ}. يقولُ: يُبينُ لمَن تأمَّله ورآه أنه سحرٌ:
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kureyş'ten Allah'a şirk koşan bu kimseler: Ey Muhammed! Bize getirdiğin bu şey {إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} “apaçık bir büyüden başka bir şey değildir” dediler. Şöyle buyurmaktadır: Onu dikkatle inceleyip gören kimseye büyü olduğunu açıkça gösteren [bir şeydir].
{أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ}. يقولون منكرين بعثَ اللهِ إياهم بعدَ بِلاهم : أئنا لمبعوثون أحياءً من قبورنا بعد مماتِنا، ومصيرنا ترابًا وعظامًا قد ذهَب عنها اللحومُ؟!
{أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ} “Ölüp de bir toprak ve kemik olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?” Allah'ın çürüyüp yok olduktan sonra kendilerini diriltmesini inkâr ederek şöyle derler: Biz öldükten, etleri gitmiş bir toprak ve kemik hâline geldikten sonra kabirlerimizden diri olarak mı diriltileceğiz?!
{أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ} الذين مضوا من قبلنا، فبادُوا وهلكوا؟ يقولُ الله جلّ ثناؤه لنبيِّه محمدٍ ﷺ:
{أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ} “Önceki atalarımız da mı?” Bizden önce gelip geçmiş, yok olup gitmiş olanlar da mı? Şanı yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed ﷺ'e şöyle buyurmaktadır:
قل لهم : نعم، أنتم مبعوثون بعد مصيركم ترابًا وعظامًا، أحياءً كما كنتم قبل مماتِكم، وأنتم داخرون.
Onlara de ki : Evet, siz toprak ve kemik hâline geldikten sonra, ölümünüzden önceki gibi diri olarak ve aşağılanmış kimseler olarak diriltileceksiniz.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (١٦) أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ}: تكذيبًا بالبعثِ، {قُلْ نَعَمْ وَأَنْتُمْ دَاخِرُونَ}.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [naklen] şöyle dediğini bildirdi: {أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (١٦) أَوَآبَاؤُنَا الْأَوَّلُونَ} “Öldüğümüz, toprak ve kemik olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz? Önceki atalarımız da mı?” [ifadesi], yeniden dirilişi yalanlama [kastıyla söylenmiştir]. {قُلْ نَعَمْ وَأَنْتُمْ دَاخِرُونَ} “De ki: Evet, hem de sizler hor ve hakir kimseler olarak!”
وقولُه: {وَأَنْتُمْ دَاخِرُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وأنتم صاغرون أشدَّ الصَّغارِ . من قولهم: داخرٌ صاغرٌ.
O'nun: {وَأَنْتُمْ دَاخِرُونَ} “hem de sizler aşağılanmış kimseler olarak!” sözü. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: En şiddetli şekilde alçalmış, hor ve hakir kimseler olarak . Bu, [Arapların] “dahirun sağirun” (hor ve hakir) sözünden gelmektedir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَأَنْتُمْ دَاخِرُونَ}: أى صاغرون .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {وَأَنْتُمْ دَاخِرُونَ} “hem de sizler aşağılanmış kimseler olarak!”; yani hor ve hakir kimseler olarak .
حدَّثني محمدُ بن الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضل، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ فى قوله: {وَأَنْتُمْ دَاخِرُونَ}. قال: صاغرون .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {وَأَنْتُمْ دَاخِرُونَ} “hem de sizler aşağılanmış kimseler olarak!” sözü hakkında anlattı. Şöyle dedi: Hor ve hakir kimseler olarak .
وقولُه: {فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُمْ يَنْظُرُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فإنما هي صيحةٌ واحدةٌ، وذلك هو النفخ في الصور، {فَإِذَا هُمْ يَنْظُرُونَ}. يقولُ: فإذا هم شاخصةٌ أبصارُهم ينظرون إلى ما كانوا يُوعَدونه من قيام الساعة ويُعاينونه.
O'nun: {فَإِنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُمْ يَنْظُرُونَ} “O ancak tek bir haykırıştır; bir de bakarsın ki onlar bakıp durmaktadırlar!” sözü. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: O ancak tek bir sestir/haykırıştır; bu da Sûr'a üflenmesidir. {فَإِذَا هُمْ يَنْظُرُونَ} “bir de bakarsın ki onlar bakıp durmaktadırlar!”. Şöyle buyurmaktadır: Bir de bakarsın ki gözleri dikilmiş, kıyametin kopması konusunda kendilerine vadedilen şeye bakmakta ve onu bizzat görmektedirler.
كما حدَّثنا محمد بن الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بن المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قوله: {زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ}. قال: هي النفخةُ .
Nitekim bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ} “tek bir haykırış” sözü hakkında anlattı. Şöyle dedi: O, [Sûr'a] üflemedir .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَقَالُوا يَاوَيْلَنَا هَذَا يَوْمُ الدِّينِ (٢٠) هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ (٢١)}.
Allah ﷿'in şu sözünün tevili: {وَقَالُوا يَاوَيْلَنَا هَذَا يَوْمُ الدِّينِ (٢٠) هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ (٢١)} “Ve derler ki: 'Eyvahlar olsun bize! İşte bu, ceza günüdür.' Bu, yalanlayıp durduğunuz hüküm günüdür.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وقال هؤلاء المشركون المكذِّبون إذا زُجِرَتْ زَجْرَةٌ واحدةٌ،
Allah Teâlâ -zikri yücedir- buyuruyor ki: Bu yalanlayan müşrikler, tek bir haykırışla haykırıldığında [şöyle] dediler:
ونُفِخ فى الصور نفخةٌ واحدةٌ: {يَاوَيْلَنَا هَذَا يَوْمُ الدِّينِ}. يقول : يقولون: هذا يوم المجازاةِ والمحاسبةِ.
ve Sûr'a tek bir üfleyişle üflendiğinde: {يَاوَيْلَنَا هَذَا يَوْمُ الدِّينِ} “Eyvahlar olsun bize! İşte bu, ceza günüdür” dediler. Şöyle derler: Bu, karşılık görme ve hesaba çekilme günüdür.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {هَذَا يَوْمُ الدِّينِ}. قال: يَدينُ اللهُ فيه العباد بأعمالهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {هَذَا يَوْمُ الدِّينِ} “İşte bu, ceza günüdür”. Şöyle dedi: Allah o günde kulları amelleriyle cezalandırır/karşılık verir .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ فى قولِه: {هَذَا يَوْمُ الدِّينِ}. قال: يومُ الحسابِ.
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {هَذَا يَوْمُ الدِّينِ} “İşte bu, ceza günüdür” sözü hakkında anlattı. Şöyle dedi: Hesap günüdür.
وقولُه: {هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هذا يومُ فصلِ اللهِ بينَ خلقِه بالعدلِ من قضائه، الذي كنتم به تكذِّبون في الدنيا فتنكِرونه.
O'nun: {هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ} “Bu, yalanlayıp durduğunuz hüküm günüdür” sözü. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Bu, Allah'ın yaratıkları arasında adaletli hükmüyle ayrım yapacağı gündür ki siz dünyada iken onu yalanlıyor ve inkâr ediyordunuz.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ}. يعنى: يومُ القيامةِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ} “İşte bu, yalanlamakta olduğunuz hüküm günüdür” [ayeti hakkında] anlattı. [Katâde] şöyle dedi: Yani kıyamet günüdür.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ}. قال: يومُ يُقضَى بينَ أهلِ الجنةِ وأهلِ النار.
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ} “Bu, hüküm günüdür” sözü hakkında anlattı. Şöyle dedi: Cennet ehli ile cehennem ehli arasında hükmün verileceği gündür.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ وَمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ (٢٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ (٢٣)}.
Allah ﷿'in şu sözünün tevili: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ وَمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ (٢٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ (٢٣)} “Zulmedenleri, onların eşlerini/yandaşlarını ve Allah'tan başka tapmakta oldukları şeyleri toplayın; sonra onları cehennemin yoluna sevk edin!”
وفي هذا الكلامِ متروكٌ استُغنى بدلالة ما ذُكر عما تُرِك، وهو: فيقالُ: احشُروا الذين ظلَموا. ومعنى ذلك: اجمَعوا الذين كفروا بالله في الدنيا، وعصَوه وأزواجَهم -وهم أشياعُهم، على ما كانوا عليه من الكفرِ باللهِ- وما كانوا يَعبُدون من دونِ اللهِ من الآلهةِ.
Bu ifadede, zikredilen şeyin delaleti sebebiyle hazfedilmiş [bir kısım] vardır ki o da: “[Meleklere] Zulmedenleri toplayın, denilir” ifadesidir. Bunun anlamı şudur: Dünyada iken Allah'ı inkâr edenleri, O'na isyan edenleri, eşlerini/yandaşlarını -ki onlar Allah'ı inkâr etme hususunda onların yolundan giden benzerleridir- ve Allah'tan başka tapmakta oldukları ilahları toplayın.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن سماكِ بنِ حربٍ، عن النعمانِ بنِ بَشيرٍ، عن عمرَ بنِ الخطابِ: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ}. يقولُ: ضُرَباءَهم .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Simâk b. Harb'den, o Nu'mân b. Beşîr'den, o da Ömer b. el-Hattâb'dan nakletti: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ} “Zulmedenleri ve onların eşlerini toplayın”; şöyle dedi: Onların benzerlerini .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابنِ
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn
عباسٍ: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ}. يقولُ: نُظَراءَهم .
Abbâs'tan nakletti: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ} “Zulmedenleri ve onların eşlerini toplayın”. Şöyle dedi: Onların akranlarını/benzerlerini .
حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ}. يعنى: أتباعَهم ومَن أشبَههم من الظَّلَمةِ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ} “Zulmedenleri ve onların eşlerini toplayın” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Onlara uyanları ve zalimlerden kendilerine benzeyenleri.
حدَّثنا محمد بن المثنى، قال: ثنا ابن أبى عدىٍّ، عن داودَ، قال: سألتُ أبا العاليةِ عن قولِ اللهِ: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ وَمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ (٢٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ}. فقال: الذين ظلموا وأشياعَهم .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Dâvûd'dan anlattı, dedi ki: Ebu'l-Âliye'ye Allah'ın: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ وَمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ (٢٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Zulmedenleri, onların eşlerini ve Allah'tan başka tapmakta oldukları şeyleri toplayın” sözünü sordum. Şöyle dedi: Zulmedenleri ve onların yandaşlarını .
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنى عبد الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن أبى العالية، أنه قال في هذه الآية: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ}. قال: أشياعَهم.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Abdülalâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Ebu'l-Âliye'den nakletti; o bu ayet: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ} “Zulmedenleri ve onların eşlerini toplayın” hakkında şöyle demiştir: Onların yandaşlarını.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيم، قال: ثنا ابنُ عليةَ، قال: ثنا داود، عن أبي العالية مثلَه.
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Ebu'l-Âliye'den aynısını nakletti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ}: أى وأشياعَهم الكفارَ مع الكفارِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ} “Zulmedenleri ve onların eşlerini toplayın” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Yani kâfirlerle birlikte olan kâfir yandaşlarını .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ فى قوله: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ}. قال: وأشباهَهم (٢).
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ} “Zulmedenleri ve onların eşlerini toplayın” sözü hakkında anlattı. Şöyle dedi: Onların benzerlerini (٢).
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ}. قال: أزواجَهم فى الأعمالِ، وقرأَ: {وَكُنْتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً (٧) فَأَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ (٨) وَأَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ (٩) وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ} [الواقعة: ٧ - ١٠]. فالسابقون زوجٌ، وأصحابُ الميمنة زوجٌ، وأصحابُ الشمال زوجٌ. قال: كلُّ مَن كان مِن هذا حشَره الله معه. وقرأ: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} [التكوير: ٧]. قال: زُوِّجت على الأعمال، لكلِّ واحدٍ من هؤلاء زوجٌ، زوّج اللهُ بعض هؤلاء بعضًا، زوَّج أصحاب اليمين أصحاب اليمين، وأصحاب المشأمة أصحاب المشأمةِ، والسابقين السابقين. قال: فهذا قولُه: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ}. قال: أزواجُ الأعمال التي زوَّجَهن الله.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ} “Zulmedenleri ve onların eşlerini toplayın” sözü hakkında şöyle dedi: Amellerdeki eşlerini. Ve şu ayeti okudu: {وَكُنْتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً (٧) فَأَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ (٨) وَأَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ (٩) وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ} [el-Vâkıa: 7-10] “Ve sizler üç sınıf olduğunuz zaman: Sağdakiler; ne kutludur o sağdakiler! Soldakiler; ne bahtsızdır o soldakiler! Ve [hayırlarda] önde olanlar, [mükâfatta da] öndedirler”. [Buna göre] önde olanlar bir grup/sınıftır, sağdakiler bir grup/sınıftır ve soldakiler bir grup/sınıftır. [İbn Zeyd] dedi ki: Bunlardan hangisine dâhil ise Allah onu onunla birlikte haşreder. Ve şu ayeti okudu: {وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ} [et-Tekvîr: 7] “Ve nefisler eşleştirildiği zaman”. Dedi ki: Amellere göre eşleştirilmiştir; bunlardan her birinin bir eşi [benzeri] vardır. Allah bunlardan bir kısmını diğer bir kısmıyla eşleştirmiştir; sağdakileri sağdakilerle, soldakileri soldakilerle, önde olanları da önde olanlarla eşleştirmiştir. Dedi ki: İşte O'nun: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ} “Zulmedenleri ve onların eşlerini toplayın” sözü [bunu ifade eder]. Dedi ki: [Buradaki eşler] Allah'ın kendilerini [birbiriyle] eşleştirdiği amel ortaklarıdır.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَأَزْوَاجَهُمْ}. قال: أمثالَهم .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana [ayrıca] el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {وَأَزْوَاجَهُمْ} “ve onların eşlerini” sözü hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Onların benzerlerini .
وقولُه: {وَمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ (٢٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: احشروا هؤلاء المشركين وآلهتهم التى كانوا يعبدونها مِن دونِ اللهِ، فوجِّهوهم إلى طريق الجحيمِ.
O'nun: {وَمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ (٢٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ} “ve Allah'tan başka tapmakta oldukları şeyleri [de toplayın]; sonra onları cehennemin yoluna sevk edin!” sözü. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikleri ve Allah'tan başka tapmakta oldukları ilahlarını toplayın da onları cehennemin yoluna sevk edin.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil (yorum) ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ (٢٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ}. قال: الأصنامَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {وَمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ (٢٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ} “ve Allah'tan başka tapmakta oldukları şeyleri”. Şöyle dedi: Putları .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ}. يقولُ: وجِّهوهم، وقيل: إن الجحيم البابُ الرابع من أبواب النار .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ} “sonra onları cehennemin yoluna sevk edin!” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Onları yönlendirin/sevk edin. Şöyle de denilmiştir: Cahîm, cehennem kapılarından dördüncü kapıdır .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ (٢٤) مَا لَكُمْ لَا تَنَاصَرُونَ (٢٥) بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ (٢٦) وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ (٢٧)}
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili: {وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ (٢٤) مَا لَكُمْ لَا تَنَاصَرُونَ (٢٥) بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ (٢٦) وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ (٢٧)} “Onları durdurun, çünkü onlar sorguya çekileceklerdir! 'Ne oldu size de birbirinize yardım etmiyorsunuz?' Hayır, onlar bugün boyun eğmişlerdir. Birbirlerine dönüp karşılıklı sorup çekişirler.”
قال أبو جعفرٍ: يعنى تعالى ذكرُه بقوله: {وَقِفُوهُمْ}: احبسوهم: أى احبسوا أيها الملائكة هؤلاء المشركين الذين ظلموا أنفسهم، وأزواجهم، وما كانوا يَعْبُدون من دونِ اللهِ من الآلهة: {إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ}.
Ebû Ca'fer der ki: Allah Teâlâ: {وَقِفُوهُمْ} “Onları durdurun” sözüyle: Onları alıkoyun; yani ey melekler, kendilerine zulmeden bu müşrikleri, onların eşlerini/yandaşlarını ve Allah'tan başka tapmakta oldukları ilahları durdurun: {إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ} “çünkü onlar sorguya çekileceklerdir” [buyruğunu] kastetmektedir.
واختلف أهلُ التأويل فى المعنى الذى يَأْمُرُ الله تعالى ذكره بوقفهم لمسألتهم عنه؛ فقال بعضُهم: يَسْأَلُهم: هل يُعْجِبُهم ورودُ الماء ؟.
Tevil ehli, Allah Teâlâ'nın kendilerine sorulması için durdurulmalarını emrettiği hususun anlamı hakkında ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Onlara 'Suya varmak hoşunuza gidiyor mu?' diye sorulacaktır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمد بن بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان، عن سلمة بن كُهيلٍ، قال: ثنا أبو الزَّعْراءِ، قال: كنا عند عبد الله، فذكر قصةً، ثم قال: يَتَمَثَّلُ اللهُ للخلقِ فيلقاهم، فليس أحدٌ من الخلق كان يَعْبُدُ من دونِ اللهِ شيئًا إِلَّا وهو
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Seleme b. Küheyl'den anlattı, dedi ki: Bize Ebü'z-Za'râ anlattı, dedi ki: Abdullah [b. Mes'ûd]'un yanındaydık, bir kıssa anlattı, sonra şöyle dedi: "Allah mahlûkata tecelli eder ve onlarla karşılaşır. Mahlûkattan Allah'ı bırakıp da başka bir şeye tapmış olan hiç kimse kalmaz ki o [taptığı şey]...