مرفوعٌ له يَتْبَعُه، قال: فيَلْقى اليهود فيقولُ: مَن تَعْبُدون؟ قال: فيقولون: نَعْبُدُ عُزَيرًا. قال: فيقولُ: هل يَسُرُّكم الماءُ؟ فيقولون: نعم. فيُرِيهم جهنم وهى كهيئة السراب، ثم قرأ: {وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا} [الكهف: ١٠٠]. قال: ثم يلقى النصارى فيقولُ: مَن تَعْبُدون؟ فيقولون: المسيح. فيقولُ: هل يَسُرُّكم الماء؟ فيقولون: نعم، قال: فيُرِيهم جهنم وهى كهيئة السراب، ثم كذلك لمن كان يَعْبُدُ من دونِ اللهِ شيئًا، ثم قرأ عبد الله: {وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ} .
kendisine yükseltilip onun peşine düşmesin. Dedi ki: Yahudilerle karşılaşır ve: 'Kime tapıyordunuz?' der. Onlar: 'Üzeyir'e tapıyorduk' derler. 'Su ister misiniz?' der. Onlar da: 'Evet' derler. Bunun üzerine onlara serap gibi olan cehennemi gösterir. Sonra: {وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا} [el-Kehf: 100] “O gün cehennemi kâfirlere öyle bir gösteririz ki!” ayetini okudu. Dedi ki: Sonra Hristiyanlarla karşılaşır ve: 'Kime tapıyordunuz?' der. Onlar: 'Mesih'e' derler. 'Su ister misiniz?' der. Onlar da: 'Evet' derler. Dedi ki: Bunun üzerine onlara serap gibi olan cehennemi gösterir. Sonra Allah'tan başka bir şeye tapan herkese de böyle yapılır. Sonra Abdullah: {وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ} “Onları durdurun, çünkü onlar sorguya çekileceklerdir!” ayetini okudu .
وقال آخرون: بل ذلك للسؤال عن أعمالهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu, amellerinden sorgulanmaları içindir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوب بن إبراهيمَ، قال: ثنا معتمرٌ، عن ليثٍ، عن رجلٍ، عن أنس ابنِ مالكٍ، قال: سمعتُ رسول الله ﷺ يقول: "أيُّما رجلٍ دعا رجلًا إلى شيءٍ كان موقوفًا لازمًا [به، لا يُغادِرُه ولا] يُفارِقه ، ثم قرأ هذه الآية: {وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ} " .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir, Leys'ten, o bir adamdan, o da Enes b. Mâlik'ten anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Her kim bir insanı bir şeye çağırırsa, [ondan hiç ayrılmaksızın ve] kopmaksızın [onunla birlikte] durdurulur." Sonra şu ayeti okudu: {وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ} “Onları durdurun, çünkü onlar sorguya çekileceklerdir!" .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وَقِفوا هؤلاء الذين ظلموا أنفسهم وأزواجهم، إنهم مسئولون عما كانوا يَعْبُدون من دونِ اللهِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı şudur: Kendilerine zulmedenleri ve onların eşlerini durdurun; zira onlar Allah'tan başka taptıkları şeylerden sorguya çekileceklerdir.
وقوله: {مَا لَكُمْ لَا تَنَاصَرُونَ}. يقول: ما لكم أيُّها المشركون باللهِ لا يَنْصُرُ
Allah Teâlâ'nın: {مَا لَكُمْ لَا تَنَاصَرُونَ} “Size ne oldu da yardımlaşmıyorsunuz?” buyruğu hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Ey Allah'a ortak koşanlar! Size ne oldu da yardım etmiyor...
بعضُكم بعضًا،
birbirinizi savunmuyorsunuz?
{بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ}. يقولُ: بل هم اليومَ مُستسلمون لأمر الله فيهم وقضائه، مُوقِنون بعذابِه.
{بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ} “Hayır, onlar bugün boyun eğmişlerdir”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Bilakis onlar bugün haklarındaki Allah'ın emrine ve hükmüne boyun eğmiş, O'nun azabını kesin olarak kavramış kimselerdir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {مَا لَكُمْ لَا تَنَاصَرُونَ}. لا والله لا يتناصرون، ولا يَدْفَعُ بعضُهم عن بعضٍ: {بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ} فى عذابِ اللهِ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin O'nun: {مَا لَكُمْ لَا تَنَاصَرُونَ} “Ne oldu size de birbirinize yardım etmiyorsunuz?” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Hayır, vallahi yardımlaşamazlar ve birbirlerinden [azabı] savamazlar: {بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ} “Hayır, onlar bugün” Allah'ın azabında “boyun eğmişlerdir” .
وقولُه: {وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ}. قيل: معنى ذلك: وأقبل الإنس على الجنِّ يتساءلون.
O'nun: {وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ} “Birbirlerine dönüp karşılıklı sorup çekişirler” sözü. Şöyle denilmiştir: Bunun anlamı: İnsanlar cinlere dönüp karşılıklı sorup çekişirler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ}: الإنس على الجنِّ (*).
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin O'nun: {وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ} “Birbirlerine dönüp karşılıklı sorup çekişirler” sözü hakkında: İnsanlar cinlere [sorarlar] dediğini anlattı (*).
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنَا عَنِ الْيَمِينِ (٢٨) قَالُوا بَلْ لَمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (٢٩) وَمَا كَانَ لَنَا عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بَلْ كُنْتُمْ قَوْمًا طَاغِينَ (٣٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili: {قَالُوا إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنَا عَنِ الْيَمِينِ (٢٨) قَالُوا بَلْ لَمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (٢٩) وَمَا كَانَ لَنَا عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بَلْ كُنْتُمْ قَوْمًا طَاغِينَ (٣٠)} “[İnkârcı insanlar önderlerine:] 'Siz bize sağdan (güçlü ve hak suretinde) gelirdiniz' derler. [Önderleri de] derler ki: 'Hayır, siz zaten inanan kimseler değildiniz. Bizim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetimiz de yoktu; bilakis siz azgın bir topluluk idiniz.'”
يقولُ تعالى ذكرُه: قالت الإنس للجنِّ: إنكم أيُّها الجنُّ، كنتم تأْتوننا من قبل الدِّين والحقِّ، فتَخْدَعوننا بأقوى الوجوه. واليمين: القوَّةُ والقدرة في كلام العرب، ومنه قولُ الشاعرِ:
Allah Teâlâ -zikri yücedir- buyuruyor ki: İnsanlar cinlere [şöyle] dedi: 'Ey cinler! Şüphesiz siz bize din ve hak cihetinden gelir, bizi en güçlü yollarla aldatırdınız.' Arap kelamında yemin (el-yemîn); güç ve kudret [demektir]. Şairin şu sözü de bundandır:
إذا ما رايةٌ رُفِعت لمجدٍ … تلقَّاها عَرَابَةُ باليَمينِ
Şan ve şeref için bir sancak kaldırıldığı vakit… Onu Arâbe sağ eliyle (güç ve kudretle) karşılar.
يَعْنى: بالقوة والقدرة.
Güç ve kudretle [karşılar] demek istemektedir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {تَأْتُونَنَا عَنِ الْيَمِينِ}. قال: عن الحقِّ، الكفارُ تَقُولُه للشياطين .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {تَأْتُونَنَا عَنِ الْيَمِينِ} “bize sağdan gelirdiniz” sözü hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Hak cihetinden [gelirdiniz]; bunu kâfirler şeytanlara söyler .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قَالُوا إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنَا عَنِ الْيَمِينِ}. قال: [قالت الإنسُ للجنِّ: إنكم كنتم تأتوننا عن اليمين. قال] : من قِبَلِ الخير، فتَنْهوننا عنه، وتُثبِّطوننا عنه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {قَالُوا إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنَا عَنِ الْيَمِينِ} “Dediler ki: 'Siz bize sağdan gelirdiniz'”. Şöyle dedi: [İnsanlar cinlere şöyle dedi: Siz bize sağdan gelirdiniz. Dedi ki] : Hayır cihetinden [gelip] bizi ondan meneder ve bizi ondan alıkoyardınız .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ فى قولِه: {إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنَا عَنِ الْيَمِينِ}. قال: تَأْتوننا من قِبَلِ الحَقِّ، تُزَيِّنون لنا الباطل، وتَصُدُّوننا عن الحقِّ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنَا عَنِ الْيَمِينِ} “Siz bize sağdan gelirdiniz” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Hak cihetinden bize gelir, bâtılı bize süsler ve bizi haktan alıkoyardınız .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنَا عَنِ الْيَمِينِ}. قال: قال بنو آدم للشياطين الذين كفروا: إنكم كنتم
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنَا عَنِ الْيَمِينِ} “Siz bize sağdan gelirdiniz” sözü hakkında şöyle dedi: Âdemoğulları inkâr eden şeytanlara dediler ki: Siz bize
تأْتوننا عن اليمينِ، قال: تحُولُون بيننا وبين الخير، وردَدْتمونا عن الإسلام والإيمانِ، والعملِ بالخير الذى أمرنا اللهُ به .
sağdan gelirdiniz; yani bizimle hayrın arasına girer, bizi İslâm'dan, imandan ve Allah'ın bize emrettiği hayır amelleri işlemekten vazgeçirirdiniz .
وقولُه: {قَالُوا بَلْ لَمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (٢٩) [وَمَا كَانَ لَنَا عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ] }. يقولُ تعالى ذكرُه: قالتِ الجنُّ للإنس مجيبةً لهم: بل لم تكونوا بتوحيدِ الله مُقِرِّين، وكنتم للأصنام عابدين: {وَمَا كَانَ لَنَا عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ}.
O'nun: {قَالُوا بَلْ لَمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (٢٩) [وَمَا كَانَ لَنَا عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ] } “Dediler ki: 'Hayır, siz zaten inanan kimseler değildiniz. Bizim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetimiz de yoktu'” sözü. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Cinler insanlara cevap vererek dediler ki: Bilakis siz Allah'ın birliğini ikrar eden kimseler değildiniz ve putlara tapmaktaydınız: {وَمَا كَانَ لَنَا عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ} “Bizim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetimiz de yoktu”.
يقولُ: قالوا: وما كان لنا عليكم من حُجَّةٍ، فنَصُدَّكم بها عن الإيمان، ونحولَ بينكم من أجلِها وبين اتِّباع الحقِّ: {بَلْ كُنْتُمْ قَوْمًا طَاغِينَ}. يقولُ: قالوا لهم: بل كنتم أيُّها المشركون قومًا طاغين، على اللهِ مُتَعدِّين إلى ما ليس لكم التعدِّى إليه من معصية الله وخلافِ أمرِه.
Şöyle buyurmaktadır: Dediler ki: Sizi iman etmekten alıkoyacağımız ve bundan dolayı sizinle hakka uymak arasına engel koyacağımız hiçbir delilimiz yoktu: {بَلْ كُنْتُمْ قَوْمًا طَاغِينَ} “bilakis siz azgın bir topluluk idiniz”. Şöyle buyurmaktadır: Onlara dediler ki: Bilakis ey müşrikler, sizler haddi aşan, Allah'a karşı isyan edip emrine muhalefet ederek haddiniz olmayan şeylere sapan azgın bir topluluktunuz.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قال: قالت لهم الجنُّ: {بَلْ لَمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ}، حتى بلغ: {قَوْمًا طَاغِينَ}. .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: Cinler onlara şöyle dedi: {بَلْ لَمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ} “Hayır, siz zaten inanan kimseler değildiniz”; {قَوْمًا طَاغِينَ} “azgın bir topluluk [idiniz]” kısmına kadar okudu .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قوله: {وَمَا كَانَ لَنَا عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ}. قال: الحجة. وفي قوله: {بَلْ كُنْتُمْ قَوْمًا طَاغِينَ}. قال: كفَّارًا ضُلَّالًا.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {وَمَا كَانَ لَنَا عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ} “Bizim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetimiz de yoktu” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Yani hiçbir] delilimiz [yoktu]. O'nun: {بَلْ كُنْتُمْ قَوْمًا طَاغِينَ} “bilakis siz azgın bir topluluk idiniz” sözü hakkında da: [Yani] sapkın kâfirlerdiniz, dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَحَقَّ عَلَيْنَا قَوْلُ رَبِّنَا إِنَّا لَذَائِقُونَ (٣١) فَأَغْوَيْنَاكُمْ إِنَّا كُنَّا غَاوِينَ (٣٢) فَإِنَّهُمْ يَوْمَئِذٍ فِي الْعَذَابِ مُشْتَرِكُونَ (٣٣) إِنَّا كَذَلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ (٣٤)}.
Allah Teâlâ'nın şu âyetlerinin tefsirine dair açıklama: {فَحَقَّ عَلَيْنَا قَوْلُ رَبِّنَا إِنَّا لَذَائِقُونَ (٣١) فَأَغْوَيْنَاكُمْ إِنَّا كُنَّا غَاوِينَ (٣٢) فَإِنَّهُمْ يَوْمَئِذٍ فِي الْعَذَابِ مُشْتَرِكُونَ (٣٣) إِنَّا كَذَلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ (٣٤)} “«Artık Rabbimizin sözü aleyhimize kesinleşti; biz şüphesiz [azabı] tadacağız (31). Biz sizi azdırdık; çünkü kendimiz de azgındık» [derler] (32). Artık o gün hepsi azapta ortaktırlar (33). Şüphesiz biz suçlulara işte böyle yaparız (34).”
يقولُ تعالى ذكرُه: {فَحَقَّ عَلَيْنَا قَوْلُ رَبِّنَا}: فوجب علينا عذابُ ربِّنا: {إِنَّا لَذَائِقُونَ}. [يقولُ: إنا لذائقون] العذابَ نحن وأنتم؛ بما قدَّمنا من ذنوبنا ومعصيتِنا فى الدنيا. فهذا خبرٌ من الله عن قيل الجنِّ والإنسِ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {فَحَقَّ عَلَيْنَا قَوْلُ رَبِّنَا} “Artık Rabbimizin sözü aleyhimize kesinleşti”; Rabbimizin azabı aleyhimize hak oldu: {إِنَّا لَذَائِقُونَ} “biz şüphesiz onu tadacağız”. [Şöyle buyurmaktadır: Dünyada işlediğimiz günahlar ve isyanlarımız sebebiyle biz de siz de azabı tadacağız] . Bu, cin ve insanların sözüne dair Allah'tan bir haberdir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَحَقَّ عَلَيْنَا قَوْلُ رَبِّنَا} الآية. قال: هذا قولُ الجنِّ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den ayetin tamamını {فَحَقَّ عَلَيْنَا قَوْلُ رَبِّنَا} “Artık Rabbimizin sözü aleyhimize kesinleşti” nakletti. Şöyle dedi: Bu, cinlerin sözüdür .
وقولُه: {فَأَغْوَيْنَاكُمْ إِنَّا كُنَّا غَاوِينَ}. يقولُ: فأضللناكم عن سبيل الله والإيمان به إنَّا كنا ضالين. وهذا أيضًا خبرٌ من الله عن قيل الجنِّ والإنس.
O'nun: {فَأَغْوَيْنَاكُمْ إِنَّا كُنَّا غَاوِينَ} “Sizi azdırdık; çünkü biz de azgındık” sözü. Şöyle buyurmaktadır: Bizler sapmış olduğumuz için sizi de Allah'ın yolundan ve O'na imandan saptırdık. Bu da yine cin ve insanların sözüne dair Allah'tan bir haberdir.
قال الله: {فَإِنَّهُمْ يَوْمَئِذٍ فِي الْعَذَابِ مُشْتَرِكُونَ}. [يقولُ: فإن الإنس الذين كفروا بالله وأزواجَهم، وما كانوا يَعْبُدون من دونِ اللهِ، والذين أغْوَوا الإنس من الجنِّ يوم القيامةِ - في العذابِ مشترِكون] جميعًا في النار، كما اشتركوا في الدنيا في معصية الله.
Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فَإِنَّهُمْ يَوْمَئِذٍ فِي الْعَذَابِ مُشْتَرِكُونَ} “Doğrusu onlar o gün azapta ortaktırlar”. [Şöyle buyurmaktadır: Allah'ı inkâr eden insanlar, onların yandaşları, Allah'tan başka tapmakta oldukları şeyler ve insanları azdıran cinler kıyamet gününde azapta ortaktırlar] ; dünyada Allah'a isyanda ortak oldukları gibi cehennemde de hep birliktedirler.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {فَإِنَّهُمْ يَوْمَئِذٍ فِي الْعَذَابِ مُشْتَرِكُونَ}. قال: هم والشياطينُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَإِنَّهُمْ يَوْمَئِذٍ فِي الْعَذَابِ مُشْتَرِكُونَ} “Doğrusu onlar o gün azapta ortaktırlar” sözü hakkında şöyle dedi: Onlar ve şeytanlardır.
{إِنَّا كَذَلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إنَّا هكذا نَفْعَلُ بالذين اختاروا معاصى الله في الدنيا على طاعته، والكفر به على الإيمانِ، فنُذِيقُهم العذابَ الأليم، ونجمعُ بينهم وبين قرنائهم فى النارِ.
{إِنَّا كَذَلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ} “Şüphesiz biz, suçlulara işte böyle yaparız”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Dünyada Allah'a itaatin yerine O'na isyanı, imanın yerine O'nu inkârı tercih edenlere işte böyle yaparız; onlara can yakıcı azabı tattırır, kendileri ile [azdırıcı] yoldaşlarını cehennemde bir araya getiririz.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ (٣٥) وَيَقُولُونَ أَئِنَّا لَتَارِكُو آلِهَتِنَا لِشَاعِرٍ مَجْنُونٍ (٣٦) بَلْ جَاءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ (٣٧)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili: {إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ (٣٥) وَيَقُولُونَ أَئِنَّا لَتَارِكُو آلِهَتِنَا لِشَاعِرٍ مَجْنُونٍ (٣٦) بَلْ جَاءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ (٣٧)} “Çünkü onlara: 'Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur' denildiği zaman büyüklük taslarlardı. Ve derlerdi ki: 'Deli bir şair için ilahlarımızı mı terk edeceğiz?' Hayır, o hak ile geldi ve peygamberleri doğruladı.”
يقولُ تعالى ذكرُه: إن هؤلاء المشركين بالله الذين وصف صفتَهم في هذه الآياتِ، كانوا فى الدنيا إذا قيل لهم: قولوا: {لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ}. يقولُ: يَتَعَظَّمون عن قيل ذلك ويتكَبَّرون. وترك من الكلام "قولوا"؛ اكتفاءً بدلالة الكلام عليه من ذكره.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Bu ayetlerde sıfatları anlatılan Allah'a ortak koşanlar, dünyada kendilerine: {لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ} “'Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur' [deyin] denildiği zaman büyüklük taslarlardı”. Şöyle buyurmaktadır: Bunu söylemekten kaçınır, gurura kapılıp büyüklük taslarlardı. Sözün gelişi onu gösterdiği için ayrıca "deyin" lafzı zikredilmeyip metinde bırakılmıştır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمد بن مُفَضِّلٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ فى قوله: {إِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ}. قال: يعنى المشركين خاصةً.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {إِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ} “onlara: 'Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur' denildiği zaman büyüklük taslarlardı” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Özellikle müşrikleri kastetmektedir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ}. قال: قال عمرُ بن الخطاب ﵁: احضُروا موتاكم ولقِّنوهم لا إلهَ إِلَّا اللهُ، فإنهم يَرَون ويَسْمَعون.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin O'nun: {إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ} “Çünkü onlara: 'Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur' denildiği zaman büyüklük taslarlardı” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şöyle demiştir: Ölülerinizin başında bulunun ve onlara 'Lâ ilâhe illallah'ı telkin edin; çünkü onlar görür ve işitirler.
وقولُه: {وَيَقُولُونَ أَئِنَّا لَتَارِكُو آلِهَتِنَا لِشَاعِرٍ مَجْنُونٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ويقول هؤلاء المشركون من قريشٍ: أَنَتْرُكُ عبادة آلهتِنا {لِشَاعِرٍ مَجْنُونٍ}. [يقولُ: لاتِّباع شاعرٍ مجنونٍ -يَعْنون بذلك نبيَّ اللهِ ﷺ- ونَقولُ: لا إلهَ إِلَّا اللهُ؟!]
O'nun şu sözü: {وَيَقُولُونَ أَئِنَّا لَتَارِكُو آلِهَتِنَا لِشَاعِرٍ مَجْنُونٍ} “Ve derlerdi ki: 'Deli bir şair için ilahlarımızı mı terk edeceğiz?'”. Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kureyş'ten olan bu müşrikler şöyle diyorlar: İlahlarımıza tapmayı {لِشَاعِرٍ مَجْنُونٍ} “deli bir şair için” terk mi edeceğiz? [[Yani] deli bir şaire uymak için –bununla Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastediyorlar– [ilahlarımızı terk edip] 'Allah'tan başka ilah yoktur' mu diyeceğiz?!]
[كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَيَقُولُونَ أَئِنَّا لَتَارِكُو آلِهَتِنَا لِشَاعِرٍ مَجْنُونٍ (٣٦)}. يَعْنون محمدًا ﷺ .
[Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {وَيَقُولُونَ أَئِنَّا لَتَارِكُو آلِهَتِنَا لِشَاعِرٍ مَجْنُونٍ (٣٦)} “Ve derlerdi ki: 'Deli bir şair için ilahlarımızı mı terk edeceğiz?'”. Bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastediyorlardı .
وقولُه: {بَلْ جَاءَ بِالْحَقِّ}] . وهذا خبرٌ من اللهِ مُكَذِّبًا للمشركين الذين قالوا للنبيِّ ﷺ: شاعرٌ مجنونٌ. كذَبوا، ما محمدٌ كما وصفوه به من أنه شاعرٌ مجنونٌ، بل هو لله نبيٌّ جاء بالحقِّ من عندِه، وهو القرآنُ الذى أنزَله عليه، وصدَّق المرسلين الذين كانوا من قبله.
O'nun: {بَلْ جَاءَ بِالْحَقِّ} “Hayır, o hak ile geldi” sözü] . Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e "deli bir şairdir" diyen müşrikleri yalanlayan Allah'tan bir haberdir. Yalan söylediler; Muhammed onların nitelediği gibi deli bir şair değildir, aksine o Allah'ın bir peygamberidir; O'nun katından hak ile gelmiştir ki o da kendisine indirdiği Kur'an'dır ve kendisinden önceki peygamberleri de doğrulamıştır.
وبمثلِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {بَلْ جَاءَ بِالْحَقِّ}: بالقرآنِ، {وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ}. أى: صدَّق من كان قبلَه من المرسَلين.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {بَلْ جَاءَ بِالْحَقِّ} “Hayır, o hak ile geldi”; yani Kur'an ile [geldi], {وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ} “ve peygamberleri doğruladı”. Yani: Kendisinden önceki peygamberleri doğruladı.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّكُمْ لَذَائِقُو الْعَذَابِ الْأَلِيمِ (٣٨) وَمَا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٣٩) إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (٤٠) أُولَئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ (٤١)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّكُمْ لَذَائِقُو الْعَذَابِ الْأَلِيمِ (٣٨) وَمَا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٣٩) إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (٤٠) أُولَئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ (٤١)} “Şüphesiz siz o acı azabı tadacaksınız. Siz ancak yaptıklarınızın karşılığını göreceksiniz. Ancak Allah'ın ihlaslı kulları müstesnadır. İşte onlar için bilinen bir rızık vardır” sözünün tevili hakkında [söz]:
يقولُ تعالى ذكرُه لهؤلاء المشركين من أهل مكةَ، القائلين لمحمدٍ: شاعرٌ مجنونٌ: {إِنَّكُمْ} أيُّها المشركون {لَذَائِقُو الْعَذَابِ الْأَلِيمِ}: الموجِع في الآخرةِ،
Allah Teâlâ, Mekke ehlinden olup Muhammed'e "deli bir şairdir" diyen bu müşriklere şöyle buyurmaktadır: Ey müşrikler! {إِنَّكُمْ} “Şüphesiz siz” ahirette {لَذَائِقُو الْعَذَابِ الْأَلِيمِ} “o acı”, can yakıcı “azabı tadacaksınız”,
{وَمَا تُجْزَوْنَ}. يقولُ: وما تُثابون في الآخرةِ إذا ذُقتم العذابَ الأليمَ فيها {إِلَّا} ثوابَ {مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} في الدنيا من معاصِى الله.
{وَمَا تُجْزَوْنَ} “Ve siz ancak cezalandırılacaksınız/karşılık göreceksiniz”. Şöyle buyurmaktadır: Orada acı azabı tattığınızda ahirette ancak dünyada Allah'a isyan olarak {مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “yapmakta olduğunuz şeylerin” {إِلَّا} karşılığını göreceksiniz.
وقولُه: {إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ}. يقولُ: إلا عبادَ اللهِ الذين أخلصهم يومَ خَلقهم لرحمتِه، وكتب لهم السعادة في أمِّ الكتابِ، فإنهم لا يذوقون العذابَ؛
Ve O'nun: {إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesnadır” sözü [hakkında Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Ancak yarattığı gün rahmeti için ihlasa erdirdiği ve Ümmü'l-Kitâb'da kendilerine saadeti yazdığı Allah'ın kulları müstesnadır; zira onlar azabı tatmayacaklardır;
لأنهم أهلُ طاعة الله وأهلُ الإيمانِ به.
Çünkü onlar Allah'a itaat ehli ve O'na iman ehlidirler.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ}. قال: هذه ثَنيَّةُ اللهِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} “Ancak Allah'ın ihlaslı kulları müstesnadır” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu, Allah'ın istisnasıdır .
وقولُه: {أُولَئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ}. يقولُ: هؤلاء، وهم عباد الله المخلَصون، لهم رزقٌ معلومٌ، وذلك الرزقُ المعلومُ: هو الفواكهُ التى خلقها الله لهم فى الجنةِ.
O'nun: {أُولَئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ} “İşte onlar için bilinen bir rızık vardır” sözü. Şöyle buyurmaktadır: İşte onlar -ki Allah'ın ihlaslı kullarıdır- onlar için bilinen bir rızık vardır; bu bilinen rızık da Allah'ın kendileri için cennette yarattığı meyvelerdir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أُولَئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ}: في الجنةِ.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {أُولَئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ} “İşte onlar için bilinen bir rızık vardır”: Cennette.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفضّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ فى قوله: {أُولَئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ}. قال: في الجنةِ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {أُولَئِكَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ} “İşte onlar için bilinen bir rızık vardır” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Cennette .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَوَاكِهُ وَهُمْ مُكْرَمُونَ (٤٢) فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٤٣) عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ (٤٤) يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ (٤٥) بَيْضَاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ (٤٦) لَا فِيهَا غَوْلٌ وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ (٤٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَوَاكِهُ وَهُمْ مُكْرَمُونَ (٤٢) فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٤٣) عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ (٤٤) يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ (٤٥) بَيْضَاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ (٤٦) لَا فِيهَا غَوْلٌ وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ (٤٧)} “Türlü meyveler vardır. Ve onlar ikram olunan kimselerdir. Naim cennetlerindedirler. Karşılıklı tahtlar üzerindedirler. Onlara kaynaktan doldurulmuş kadehler dolaştırılır. Bembeyazdır, içenlere lezzet verir. Onda ne bir sersemlik/zarar vardır ne de onlar ondan sarhoş olup akıllarını kaybederler” sözünün tevili hakkında [söz]:
قولُه: {فَوَاكِهُ}. ردًّا على الرزقِ المعلومِ، تفسيرًا له؛ ولذلك رُفِعت. وقولُه: {وَهُمْ مُكْرَمُونَ}. يقولُ: وهم مع الذى لهم من الرزقِ المعلومِ في الجنةِ، مُكرَمون بكرامة اللهِ التى أكرمهم بها،
O'nun: {فَوَاكِهُ} “Türlü meyveler” sözü, "bilinen rızık" ifadesine atıf olup onun açıklamasıdır; bu sebeple merfû (ötreli) okunmuştur. O'nun: {وَهُمْ مُكْرَمُونَ} “Ve onlar ikram olunan kimselerdir” sözü ise şöyle demektir: Cennette kendileri için olan bilinen rızıkla birlikte, Allah'ın kendilerine bahşettiği ikramla ağırlanmış kimselerdir,
{فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ}. يعني: في بساتين النعيمِ،
{فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ} “Naim cennetlerindedirler”. Yani: Nimet bahçelerindedirler,
{عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ}. يعنى: أن بعضَهم يُقابِلُ بعضًا، ولا يَنْظُرُ بعضُهم في قفا بعضٍ.
{عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ} “Karşılıklı tahtlar üzerindedirler”. Yani: Birbirleriyle yüz yüze otururlar, birbirlerinin enselerine bakmazlar.
وقوله: {يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يطوفُ الخدمُ عليهم بكأسٍ من خمرٍ جاريةٍ، ظاهرةٍ لأعينهم غيرِ غائرةٍ.
Ve O'nun: {يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ} “Onlara pınardan doldurulmuş kadehler dolaştırılır” sözü. Şânı Yüce olan buyuruyor ki: Hizmetçiler onların etrafında akan, gözlerinin önünde açıkta bulunup yerin dibine çekilmemiş olan şaraptan bir kadehle dolaşırlar.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ. قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ}. قال: كأس من خمرٍ جاريةٍ، والمعين هي الجاريةُ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ} “Onlara kaynaktan doldurulmuş kadehler dolaştırılır”. Dedi ki: Akan bir şaraptan kadeh; maîn (مَعِين) ise akan demektir .
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن سلمة بن نُبَيْطٍ، عن الضحاك بن مزاحمٍ في قوله: {بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ}. قال: كلُّ كأسٍ في القرآن فهو خمرٌ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Seleme b. Nübeyt'ten, o da ed-Dahhâk b. Müzâhim'den O'nun: {بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ} “kaynaktan doldurulmuş kadehler” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Kur'an'daki her kadeh (ke's) şaraptır .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بن داودَ، عن سلمة بن نُبَيْطٍ، عن الضحاكِ ابن مزاحمٍ، قال: كلُّ كأسٍ فى القرآنِ فهو خمرٌ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Dâvûd, Seleme b. Nübeyt'ten, o da ed-Dahhâk b. Müzâhim'den aktardı, dedi ki: Kur'an'daki her kadeh şaraptır .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قوله: {بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ}. قال: الخمرُ. والكأسُ عند العرب كلُّ إناءٍ فيه شرابٌ، فإن لم يَكُنْ فيه شرابٌ لم يَكُنْ كأسًا، ولكنه يَكونُ إناءً .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ} “kaynaktan doldurulmuş kadehler” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Şaraptır. Arapların nezdinde ke's (kadeh), içinde içecek bulunan her kaptır; şayet içinde içecek yoksa kadeh değil, sadece bir kaptır .
وقولُه: {بَيْضَاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ}. يعنى بالبيضاءِ: الكأس، ولتأنيث "الكأس" أُنِّثت "البيضاءُ"، ولم يَقُلْ: "أبيض". وذُكر أن ذلك في قراءة عبد الله: (صفراء) .
O'nun: {بَيْضَاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ} “Bembeyazdır, içenlere lezzet verir” sözü. Beyaz ile kadehi kastetmektedir; "kadeh" (ke's) müennes (dişil) olduğu için "beydâ" da müennes yapılmış, "ebyad" denilmemiştir. Bunun Abdullah'ın kıraatinde: (صفراء) [Sarışındır] şeklinde olduğu zikredilmiştir .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عن
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, ...den
السديِّ في قوله: {بَيْضَاءَ}. قال السديُّ: في قراءة عبدِ اللهِ: (صفراء) .
es-Süddî'den O'nun: {بَيْضَاءَ} “Bembeyazdır” sözü hakkında aktardı. es-Süddî dedi ki: Abdullah'ın kıraatinde: (صفراء) [Sarışındır] şeklindedir .
وقولُه: {لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ}. يقولُ: هذه الخمر لذةٌ يَلْتَذُّ بها شاربوها.
O'nun: {لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ} “içenlere lezzet verir” sözü. Şöyle buyurmaktadır: Bu şarap, içenlerin lezzet aldığı bir lezzettir.
وقولُه: {لَا فِيهَا غَوْلٌ}. يقولُ: لا فى هذه الخمرِ غَوْلٌ، وهو أَن تَغْتَالَ عقولهم. يقولُ: لا تَذْهَبُ هذه الخمرُ بعقول شاربيها كما تَذْهَبُ بها خمورُ أهل الدنيا إذا شربوها فأكثروا منها، كما قال الشاعرُ :
O'nun: {لَا فِيهَا غَوْلٌ} “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır” sözü. Şöyle buyurmaktadır: Bu şarapta gavl (غَوْل) yani akıllarını alıp götürme durumu yoktur. Şöyle der: Şairin dediği gibi , dünya ehlinin şarapları içilip fazlaca tüketildiğinde akıllarını alıp götürdüğü gibi bu şarap içenlerin akıllarını alıp götürmez:
وما زالت الكأسُ تَغْتالُنا … وتَذْهَبُ بالأَوَّلِ الأوَّلِ
Kadeh aklımızı çelip durdu ... İlkten başlayarak teker teker alıp götürdü.
والعربُ تقولُ: ليس فيها غيلَةٌ وغائلةٌ وغَولٌ. بمعنًى واحدٍ. ورُفع "غَوْلٌ" ولم يُنْصَبْ بـ "لا"؛ لدخول حرفِ الصفةِ بينها وبينَ الغَول، وكذلك تَفْعَلُ العربُ في التبرئة، إذا حالت بين "لا" والاسمِ بحرفٍ من حروفِ الصفاتِ، رفعوا الاسمَ ولم يَنْصِبوه. وقد يَحْتَمِلُ قولُه: {لَا فِيهَا غَوْلٌ}. أن يكونَ مَعْنِيًّا به: ليس فيها ما يُؤْذيهم من مكروهٍ. وذلك أن العرب تقولُ للرجل يُصابُ بأمرٍ مكروهٍ، أو يُنالُ بداهيةٍ عظيمةٍ: غال فلانًا غُولٌ.
Araplar aynı anlamda olmak üzere: 'Onda gıyletün, gâiletün ve gavlün yoktur' derler. "Gavl" kelimesi "lâ" ile mensup yapılmayıp merfû kılınmıştır; zira sıfat harfi (zarf/harf-i cer tamlaması) onunla "gavl" arasına girmiştir. Araplar olumsuzlama (tebrie) durumunda "lâ" ile isim arasına sıfat harflerinden biri girdiğinde böyle yapar, ismi mensup kılmayıp merfû yaparlar. O'nun: {لَا فِيهَا غَوْلٌ} “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır” sözünün, kendilerini rahatsız edecek hoşlanılmayan hiçbir şey yoktur anlamına gelmesi de muhtemeldir. Zira Araplar hoşa gitmeyen bir duruma maruz kalan veya büyük bir felakete uğrayan kişi hakkında: 'Filanı bir bela (gûl) yakalayıp helak etti' derler.
وقد اختلَف أهلُ التأويلِ فى تأويلِ ذلك؛ فقال بعضهم: معناه: ليس فيها صداعٌ.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiş; bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı, 'onda baş ağrısı yoktur' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَا فِيهَا غَوْلٌ}. يقولُ: ليس فيها صُداعٌ.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'ın { لَا فِيهَا غَوْلٌ } “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır” kavli hakkında: “Onda baş ağrısı yoktur” dediğini anlattı.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: ليس فيها أذًى، [فتشكَّى منه بطونُهم] .
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı: Onda karınlarının şikâyet edeceği bir eziyet yoktur, [demektir] .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {لَا فِيهَا غَوْلٌ}. قال: هي الخمرُ، ليس فيها وَجَعُ بطنٍ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan aktardı: {لَا فِيهَا غَوْلٌ} “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır”. Dedi ki: O şaraptır; onda karın ağrısı yoktur .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى. وحدثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لَا فِيهَا غَوْلٌ}. قال: وَجَعُ بطنٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {لَا فِيهَا غَوْلٌ} “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Karın ağrısı [yoktur] .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {لَا فِيهَا غَوْلٌ}. قال: الغَوْلُ ما يُوجِعُ البطونَ، وشاربُ الخمرِ ههنا يَشْتَكى بطنه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {لَا فِيهَا غَوْلٌ} “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır” sözü hakkında şöyle dedi: Gavl karınları ağrıtan şeydir; burada [dünyada] şarap içen kimse karnından şikâyet eder.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لَا فِيهَا غَوْلٌ} يقولُ: ليس فيها وجعُ بطنٍ ولا صداعُ رأسٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {لَا فِيهَا غَوْلٌ} “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Onda ne karın ağrısı ne de baş ağrısı vardır .
وقال آخرون: معنى ذلك: أنها لا تغول عقولهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, o şarabın onların akıllarını alıp götürmemesidir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بن الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât anlattı, [...] rivayet etti:
السدىِّ: {لَا فِيهَا غَوْلٌ}. قال: لا تَغْتال عقولهم .
es-Süddî'den aktardı: {لَا فِيهَا غَوْلٌ} “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır”. Dedi ki: Akıllarını alıp götürmez .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: ليس فيها أذًى ولا مكروهٌ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı, onda ne bir eziyet ne de hoşlanılmayan bir şey vardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثت عن يحيى بن زكريا بن أبي زائدة، عن إسرائيل، عن سالمٍ الأفطس، عن سعيد بن جبيرٍ فى قوله: {لَا فِيهَا غَوْلٌ}. قال: أذًى ولا مكروهٌ .
Bana Yahyâ b. Zekeriyyâ b. Ebî Zâide'den, onun İsrâîl'den, onun Sâlim el-Aftas'tan, onun da Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {لَا فِيهَا غَوْلٌ} “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır” sözü hakkında şöyle dediği rivayet edildi: Eziyet ve hoşlanılmayan bir durum [yoktur] .
حدَّثنا محمد بن سنانٍ القزازُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ بَزيعٍ . قال: أخبرنا إسرائيل، عن سالمٍ، عن سعيد بن جبيرٍ في قوله: {لَا فِيهَا غَوْلٌ}. قال: ليس فيها أذًى ولا مكروهٌ.
Bize Muhammed b. Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Bezî' anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Sâlim'den, o da Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {لَا فِيهَا غَوْلٌ} “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Onda eziyet ve hoşlanılmayan bir durum yoktur.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: ليس فيها إثمٌ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı, onda günah yoktur.
قال الإمام أبو جعفرٍ رحِمهُ اللهُ تعالى: ولكلِّ هذه الأقوال التي ذكرناها وجهٌ، وذلك أن الغُول فى كلام العرب: هو ما غال الإنسان فذهب به، فكلُّ مَن ناله أمرٌ يَكْرَهُه ضربوا له بذلك المثل، فقالوا: غالت فلانًا غُولٌ. فالذاهب العقل مِن شُرب الشراب، والمشتكى البطنِ منه، والمصدَّعُ الرأس من ذلك، والذي ناله منه مكروهٌ، كلُّهم قد غالته غُولٌ.
İmam Ebû Ca'fer -rahimehullâhu teâlâ- dedi ki: Zikrettiğimiz bütün bu görüşlerin bir vechi (tutarlı yönü) vardır. Şöyle ki, Arap kelamında gûl (غُول); insanı ansızın yakalayıp helak eden, onu alıp götüren şeydir. Kendisine hoşa gitmeyen bir şey isabet eden herkes için Araplar bu tabiri darbımesel kılarak: 'Filanı bir bela (gûl) yakalayıp yok etti' derler. Dolayısıyla içki içmekten aklı giden, ondan karnı ağrıyan, ondan dolayı başı çatlayan ve ondan kendisine hoşa gitmeyen bir durum isabet eden kimselerin hepsini bir gûl (felaket/zarar) yakalamıştır.
فإذ كان ذلك كذلك، وكان الله تعالى ذكره قد نفى عن شراب الجنة أن يكون فيه غَوْلٌ، فالذى هو أولى بصفته أن يُقال فيه؛ كما قال جل ثناؤُه: {لَا فِيهَا غَوْلٌ}. فيعمُّ بنفي كلِّ معانى الغَوْلِ عنه، وأعمُّ ذلك أن يُقال: لا أذًى فيها ولا مكروهٌ على شاربيها؛ في جسمٍ، ولا عقلٍ, ولا غير ذلك.
Durum böyle olunca ve zikri yüce olan Allah da cennet içeceğinde herhangi bir gavl (zarar ve sersemlik) bulunmasını nefyettiğine göre, onun niteliği hakkında söylenmesi en evlâ olan şey; celâli yüce olan [Allah]'ın: {لَا فِيهَا غَوْلٌ} “Onda hiçbir gavl (baş ağrısı, sersemlik, akıl ve beden zaafı) yoktur” buyurduğu gibi söylenmesidir. Dolayısıyla [bu ifadeyle] gavl kelimesinin bütün anlamları ondan nefyedilerek genellenir. Bu anlamların en kapsamlısı ise şöyle denilmesidir: İçenler için onda ne bedende ne akılda ne de başka bir hususta hiçbir eziyet ve hoşa gitmeyen bir durum yoktur.
واختلفت القرأَةُ فى قراءة قوله: {وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ}؛ فقرأته عامة قرأة المدينة والبصرة وبعضُ قرأة الكوفة: {يُنْزَفُونَ}. بفتح الزاي ، بمعنى: ولا هم عن شُرْبِها تُنْزَفُ عقولهم.
Kurrâ O'nun: {وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ} “ne de onlar ondan sarhoş olup akıllarını kaybederler” sözünün kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfe kurrâsının bir kısmı bunu: Ze harfinin fethasıyla (üstünle) {يُنْزَفُونَ} şeklinde okumuştur ; yani: Onu içmekten dolayı akılları alınıp gitmez/sarhoş olmazlar demektir.
وقرأ ذلك عامةُ قرأة الكوفة: (ولا هُمْ عَنْها يُنْزِفُونَ). بكسرِ الزاي ، بمعنى: ولا هم عن شربها يَنْفَدُ شرابهم.
Kûfe kurrâsının geneli ise bunu: Ze harfinin kesresiyle (esreyle) (ولا هُمْ عَنْها يُنْزِفُونَ) şeklinde okumuştur ; yani: Onu içmekle içecekleri tükenmez demektir.
والصوابُ من القول فى ذلك أنهما قراءتان معروفتان صحيحتا المعنى غيرُ مختلِفتيه، فبأيتهما قرأ القارئ فمصيبٌ، وذلك أن أهل الجنةِ لا يَنْفَدُ شرابهم، ولا يُسْكرهم شُربُهم إياه فيُذْهِبَ عقولهم.
Bu hususta doğru olan söz şudur: Bu iki kıraat meşhur, anlamca sahih ve birbiriyle çelişmeyen iki kıraattir. Okuyan kişi bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur. Zira cennet ehlinin ne içecekleri tükenir ne de onu içmeleri kendilerini sarhoş edip akıllarını giderir.
واختلف أهل التأويل فى معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: لا تَذْهَبُ عقولُهم.
Ehl-i tevil bunun anlamı hakkında ihtilaf etti. Bazıları: Bunun anlamı, akılları gitmez demektir, dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ}. يقولُ: لا تَذهَبُ عقولهم .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [naklen] {وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ} “ne de onlar ondan sarhoş olup akıllarını kaybederler” [ayeti hakkında] şöyle dediğini bildirdi: Akılları gitmez .
حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, [o da]...