أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ}. قال: لا تُنْزَفُ فَتَذْهَبَ عقولهم.
babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen]: {وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ} “ne de onlar ondan sarhoş olup akıllarını kaybederler” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: Akılları alınıp da gitmez.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ}. قال: لا تَذْهَبُ عقولهم .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [naklen]: {وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ} “ne de onlar ondan sarhoş olup akıllarını kaybederler” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Akılları gitmez .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ في قوله: {وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ}. قال: لا تُنْزَفُ عقولهم .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ} “ne de onlar ondan sarhoş olup akıllarını kaybederler” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Akılları alınıp gitmez .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ}. قال: لا تُنْزَفُ العقولُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ} “ne de onlar ondan sarhoş olup akıllarını kaybederler” sözü hakkında şöyle dedi: Akıllar alınıp gitmez.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ}. قال: لا تَغْلِبُهم على عقولهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] {وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ} “ne de onlar ondan sarhoş olup akıllarını kaybederler” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: [İçki] akıllarına galip gelmez .
وهذا التأويلُ الذي ذكرْناه عمّن ذكرْنا عنه لم تُفَصِّلْ لنا رواتُه القراءةَ التى هذا تأويلُها، وقد يَحْتَمِلُ أن يكون ذلك تأويلَ قراءةِ من قرأها: (يُنْزِفُون) و {يُنْزَفُونَ} كلتيهما، وذلك أن العرب تقولُ: قد نُزِف الرجلُ فهو مَنْزوفٌ. إذا ذهَب عقلُه من السُّكْر، و: أنزف فهو مُنْزِفٌ. مَحْكِيَّةٌ عنهم اللغتان كلتاهما،
Kendilerinden aktardığımız kimselerden zikrettiğimiz bu tevilin hangi kıraatin tevili olduğunu râvileri bize açıkça belirtmemişlerdir. Bunun hem *(yünzifûn)* hem de {يُنْزَفُونَ} “sarhoş olup akıllarını kaybederler” şeklinde okuyanların her iki kıraatinin de tevili olması muhtemeldir. Zira Araplar, sarhoşluktan dolayı aklı gittiğinde: 'نُزِف الرجلُ فهو مَنْزوفٌ' ve 'أنزف فهو مُنْزِفٌ' derler; onlardan her iki lügat (kullanım) da nakledilmiştir.
في ذَهَابِ العقلِ من السكر، وأما إذا فَنِيت خمرُ القومِ، فإني لم أَسْمَعْ فيه إلا: أنزف القومُ. بالألفِ، ومن الإنزافِ بمعنى ذَهَابِ العقل من السكرِ، قولُ الأُبَيْرِد:
[Bu iki kullanım da] sarhoşluktan dolayı aklın gitmesi hakkındadır. Bir topluluğun şarabının tükenmesi durumuna gelince; ben bu hususta hemze ile sadece: 'أنزف القومُ' (Topluluğun içkisi bitti) denildiğini işittim. Sarhoşluktan aklın gitmesi anlamındaki inzâf'a (الإنزاف) el-Übeyrid'in şu sözü örnektir:
لعَمْرى لئن أَنْزَفْتُمُ أو صَحوتُمُ … لبِئْس النَّدامَى كنتُمُ آل أَبْجَرا
Ömrüme andolsun ki ister aklınızı yitirmiş (sarhoş) olun ister ayık olun … Ey Ebcer ailesi, siz ne kötü içki arkadaşlarıydınız!
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ (٤٨) كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ (٤٩) فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ (٥٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ (٤٨) كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ (٤٩) فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ (٥٠)} “Yanlarında da bakışlarını sadece eşlerine dikmiş iri gözlü eşler vardır (48). Onlar sanki gün yüzü görmemiş saklı yumurtalar gibidir (49). Birbirlerine dönüp karşılıklı sohbet ederler/soruşurlar (50).” sözünün tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذكرُه: وعند هؤلاء المخلَصين من عبادي في الجنة قاصراتُ الطرفِ، وهنّ النساء اللاتى قصَرن أطرافهن على بُعولتهن، فلا يُرِدْنَ غيرهم، ولا يمدُدْنَ أبصارهن إلى غيرهم.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Cennette, kullarımdan olan bu ihlaslı kimselerin yanında bakışlarını sadece eşlerine hasretmiş kadınlar (kâsırâtu't-tarf) vardır. Bunlar, bakışlarını sadece kocalarına hasreden, onlardan başkasını istemeyen ve gözlerini başkalarına çevirmeyen kadınlardır.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri ehl-i tevil de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ}. يقولُ: عن غيرِ أزواجهن .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [naklen] {وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ} “Yanlarında da bakışlarını sadece eşlerine dikmiş [eşler vardır]” [ayeti hakkında] şöyle dediğini bildirdi: Kocalarından başkasına [bakışlarını kısıp çevirmişlerdir] .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ}. قال: على أزواجهن. زاد الحارثُ في حديثه:
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris [de] anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [naklen] {وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ} “Yanlarında da bakışlarını sadece eşlerine dikmiş iri gözlü [huriler] vardır” [ayeti hakkında] şöyle dediğini bildirdi: Kocalarına [bakışlarını hasretmişlerdir]. el-Hâris kendi rivayetinde şunu ekledi:
لا تَبْغِي غيرهم .
Onlardan başkasını arzulamazlar .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ}. قال: قصرن أبصارهن وقلوبهن على أزواجِهن، فلا يُرِدْنَ غيرَهم .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ} “Yanlarında da bakışlarını sadece eşlerine dikmiş [eşler vardır]” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Bakışlarını ve kalplerini kocalarına hasretmişlerdir, onlardan başkasını istemezler .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ ، قال: ذُكِر أيضًا عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلُه.
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât anlattı , dedi ki: Mansûr'dan, o da Mücâhid'den benzeri zikredildi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ} قال: قصَرن طرفَهن على أزواجهن فلا يُرِدنَ غيرَهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] {وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ} “Yanlarında da bakışlarını sadece eşlerine dikmiş [eşler vardır]” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: Bakışlarını kocalarına hasretmişlerdir, onlardan başkasını istemezler .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِ اللهِ: {قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ}. قال: لا يَنْظُرْنَ إلَّا إلى أزواجهن، قد قصرن أطرافهن على أزواجهن، ليس كما يكونُ نساءُ أهلِ الدنيا .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ} “bakışlarını sadece eşlerine dikmiş” sözü hakkında şöyle dedi: Yalnızca kocalarına bakarlar; bakışlarını sadece kocalarına hasretmişlerdir, dünya ehlinin kadınları gibi değillerdir .
وقولُه: {عِينٌ}. يعنى بالعِينِ النُّجْلَ العيونِ عظامَها، وهي جمعُ عيناء، والعيناءُ: المرأة الواسعة العين عظيمتُها، وهى أحسن ما يكون من العيونِ.
O'nun: {عِينٌ} “iri gözlüler” sözünde geçen 'în (عِين); gözleri iri ve geniş olanları kastetmektedir. Bu kelime aynâ (عيناء) kelimesinin çoğuludur. Aynâ ise gözü geniş ve iri olan kadındır ki bu, gözlerin en güzel olanıdır.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de [şöyle] söylemiştir:
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ فى قوله: {عِينٌ}. قال: عظامُ الأعينِ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {عِينٌ} “iri gözlüler” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: İri gözlü olanlardır .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {عِينٌ}. قال: العَيناءُ: العظيمةُ العين.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {عِينٌ} “iri gözlüler” sözü hakkında şöyle dedi: Aynâ, gözü iri olandır.
حدَّثنا أحمدُ بنُ عبدِ الرحمن بن وهبٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ الفرجِ الصَّدَفىُّ الدِّمياطىُّ، عن عمرو بن هاشمٍ، عن ابن أبي كريمة ، عن هشام بن حسانَ، [عن الحسن، عن أمِّه] ، عن أمِّ سلمة زوج النبىِّ ﷺ أنها قالت: قلت يا رسول الله، أَخْبِرْني عن قولِ اللهِ: {وَحُورٌ عِينٌ} [الواقعة: ٢٢]. قال: "العينُ: الضخام العيون، شَفْرُ الحوراء بمنزلة جناحِ النَّسْرِ" .
Bize Ahmed b. Abdirrahmân b. Vehb anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. el-Ferec es-Sadefî ed-Dimyâtî, Amr b. Hâşim'den, o İbn Ebî Kerîme'den , o Hişâm b. Hassân'dan, [o el-Hasan'dan, o annesinden] , Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zevcesi Ümmü Seleme'den nakletti ki o şöyle demiştir: Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın: {وَحُورٌ عِينٌ} [el-Vâkıa: 22] “Ve iri gözlü huriler” sözü hakkında bana haber ver. Şöyle buyurdu: “'În; iri gözlü olanlardır. Hurinin kirpiği kartal kanadı gibidir” .
وقولُه: {كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ}. اختلف أهل التأويل في الذى به شُبِّهن من البَيْضِ بهذا القولِ؛ فقال بعضُهم: شُبِّهن ببطنِ البَيْضِ في البياضِ وهو الذي داخلَ القشر، وذلك أن ذلك لم يَمَسَّه شيءٌ.
O'nun: {كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ} “Sanki onlar saklı yumurtalar gibidir” sözü: Tevil ehli, bu ifadeyle [hurilerin] yumurtanın hangi yönüne benzetildiği hususunda ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Beyazlık konusunda yumurtanın içine, yani kabuğun altındaki kısma benzetilmişlerdir; zira oraya hiçbir şey dokunmamıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ، عن سعيد بن جبيرٍ فى قوله: {كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ}. قال: كأنهن بطنُ البَيْضِ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş'as'tan, o Ca'fer'den, o Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ} “Onlar sanki gün yüzü görmemiş saklı yumurtalar gibidir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Sanki onlar yumurtanın içi gibidirler .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ} قال: البَيْضُ حينَ يُقَشَّرُ قبلَ أن تَمَسَّه الأيدى .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ} “Onlar sanki gün yüzü görmemiş saklı yumurtalar gibidir” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: Kabuğu soyulduğu andaki, henüz ellere değmemiş yumurtadır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ}: لم تَمُرَّ به الأيدى ولم تَمَسَّه، يُشْبِهْنَ بياضَه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] {كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ} “Onlar sanki gün yüzü görmemiş saklı yumurtalar gibidir” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: Eller üzerinden geçmemiş ve ona dokunmamıştır; onlar onun beyazlığına benzerler .
وقال آخرون: شُبِّهن بالبيض الذى يَحْضُنُه الطائر، فهو إلى الصفرة، فشُبِّه بياضُهن في الصفرةِ بذلك.
Başkaları ise şöyle demiştir: Kuşun kuluçkaya yattığı, bu sebeple sarıya çalan yumurtaya benzetilmişlerdir; böylece onların hafif sarımtırak beyazlıkları buna benzetilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ}. قال: البيضُ الذى يُكِنُّه الريشُ، مثلُ بَيْضِ النعام الذي قد أكنَّه الريش من الريح، فهو أبيضُ إلى الصفرة، فكأنه يَبْرُقُ، فذلك المكنونُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ} “Onlar sanki gün yüzü görmemiş saklı yumurtalar gibidir” sözü hakkında şöyle dedi: Tüylerin gizleyip örttüğü yumurtadır; nitekim tüylerin rüzgârdan koruyup örttüğü devekuşu yumurtası gibi olup sarıya çalan beyazdır ve sanki parıldar. İşte meknûn (saklı) budur .
وقال آخرون: بل عَنَى بالبيض فى هذا الموضع اللؤلؤ، وبه شبِّهن في
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bu yerde yumurta (beyz) ile inci kastedilmiştir ve onlar [şu hususta] ona benzetilmişlerdir:
بياضِه وصفائِه.
beyazlığı ve duruluğu hususunda ona benzetilmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ}. يقول: اللؤلؤ المكنونُ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ} “Onlar sanki gün yüzü görmemiş saklı yumurtalar gibidir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Saklı incidir .
وأولى الأقوالِ فى ذلك بالصوابِ عندى: قولُ مَن قال: شُبِّهن في بياضهن، وأنهن لم يَمَسَّهن قبلَ أزواجِهن إنسٌ ولا جانٌّ - ببياض البيض الذي هو داخل القشر، وذلك هو [الجلدة المُلْبَسةُ] المُحَّ ، قبل أن تمسَّه يَدٌ أو شيءٌ غيرها ، وذلك لا شكَّ هو المكنونُ؛ فأما القشرةُ العليا فإن الطائرَ يَمَسُّها والأيدى تُباشِرُها والعُشُّ يَلْقاها. والعربُ تقولُ لكلِّ مصونٍ: مكنونٌ. ما كان ذلك الشيءُ؛ لؤلؤًا كان أو بيضًا أو متاعًا، كما قال أبو دَهْبَلٍ :
Bu konuda bana göre gerçeğe en yakın olan görüş: 'Beyazlıkları ve kocalarından önce kendilerine ne bir insan ne de bir cinnin dokunmamış olması bakımından, henüz el veya başka bir şey dokunmadan yumurta sarısını saran zardaki kabuğun iç kısmındaki yumurta beyazına benzetilmişlerdir' diyen kimsenin görüşüdür. Şüphesiz saklı (meknûn) olan da budur. Üst kabuğa gelince, ona kuş değer, eller temas eder ve yuva ona dokunur. Araplar korunan her şeye; o şey ne olursa olsun -inci, yumurta veya eşya- meknûn derler. Nitekim Ebû Dehbel şöyle demiştir:
وَهْي زهراءُ مثلُ لؤلؤةِ الغَوَّ … اصِ مِيزَت من جَوْهرٍ مكنونِ
O, dalgıcın saklı cevherden ayırt ettiği ak incisi gibi parlaktır.
وتقولُ لكلِّ شيءٍ أَضْمَرَتْه الصدورُ: أَكنَّته، فهو مُكَنٌّ.
[Araplar] göğüslerin gizlediği her şey için: 'أَكنَّته' (Onu sakladı/gizledi), 'فهو مُكَنٌّ' (O gizlenmiştir) derler.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك جاء الأثرُ عن رسول الله ﷺ.
Bu hususta söylediğimiz doğrultuda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den de bir rivayet gelmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أحمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ بن وهبٍ، قال: ثنا محمد بن الفرجِ الصدفيُّ الدِّمياطىُّ، عن عمرو بن هاشمٍ، عن ابن أبى كريمةَ، عن هشامٍ، عن الحسنِ، عن أمِّه، عن أمِّ سلمة: قلت: يا رسولَ اللهِ، أَخْبِرْني عن قولِه: {كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ}. قال: "رِقَّتُهن كرِقَّةِ الجلدة التى رأيتها في داخل البيضة التي تلى القِشْرَ، وهي الغِرْقِئُ ".
Bize Ahmed b. Abdirrahmân b. Vehb anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. el-Ferec es-Sadefî ed-Dimyâtî, Amr b. Hâşim'den, o İbn Ebî Kerîme'den, o Hişâm'dan, o el-Hasan'dan, o annesinden, o da Ümmü Seleme'den nakletti: Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü! O'nun: {كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ} “Onlar sanki gün yüzü görmemiş saklı yumurtalar gibidir” sözü hakkında bana haber ver. Şöyle buyurdu: “Onların incelik ve narinliği , yumurtanın içinde gördüğün kabuğa bitişik zar gibidir ki o, gırkı'dır (الغِرْقِئُ: zar) .”
وقولُه: {فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ}. يقولُ [تعالى ذكرُه: فأقبل بعضُ أهل الجنة على بعضٍ يتساءلون؛ يقولُ] : يَسْأَلُ بعضُهم بعضًا.
O'nun: {فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ} “Birbirlerine dönüp karşılıklı sohbet ederler/soruşurlar” sözü [hakkında zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Cennet ehlinden bazısı bazısına dönüp soruşurlar; yani] birbirlerine soru sorarlar.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ}: أهل الجنة .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] {فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ} “Birbirlerine dönüp karşılıklı sohbet ederler/soruşurlar” [ayeti hakkında]: Cennet ehlidir , dediğini anlattı.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ}. قال: أهل الجنة.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ} “Birbirlerine dönüp karşılıklı sohbet ederler/soruşurlar” sözü hakkında şöyle dedi: Cennet ehlidir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ (٥١) يَقُولُ أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ (٥٢) أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَدِينُونَ (٥٣)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ (٥١) يَقُولُ أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ (٥٢) أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَدِينُونَ (٥٣)} “İçlerinden biri der ki: ‘Benim bir yakın arkadaşım vardı. Derdi ki: Sen gerçekten inananlardan mısın? Biz ölüp de bir toprak ve bir yığın kemik olduğumuz zaman, gerçekten biz mi hesaba çekilip cezalandırılacağız/karşılık göreceğiz?’”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال قائلٌ من أهلِ الجنةِ، إذ أقبل بعضُهم على بعضٍ يتساءلون: {إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ}. واختلف أهل التأويل في القرين الذي ذُكر في
Yüce Allah -zikri yücedir- buyurur ki: Cennet ehlinden biri, onlar birbirlerine dönüp karşılıklı soruşurlarken şöyle dedi: {إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ} “Gerçekten benim bir yakın arkadaşım vardı”. Tevil ehli (müfessirler), bu
هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: كان ذلك القرينُ شيطانًا، وهو الذي كان يقولُ:
Onlardan bazısı: 'O yakın arkadaş bir şeytandı; [şöyle] diyen de oydu:' dedi:
{أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ} بالبعث بعد المماتِ؟
{أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ} “[Ölümden sonraki dirilişi] gerçekten tasdik edenlerden misin?”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ}. قال: شيطانٌ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ} “Benim bir yakın arkadaşım vardı” sözü hakkında [şöyle] dediğini nakletti: O bir şeytandır .
وقال آخرون: كان ذلك القرينُ شريكًا كان له من بنى آدم، أو صاحبًا.
Başkaları ise: 'O yakın arkadaş, âdemoğullarından bir ortağı yahut bir dostuydu' dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ (٥١) يَقُولُ أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ}. قال: هو الرجلُ المشرِكُ يكون له الصاحب في الدنيا من أهل الإيمانِ، فيقولُ له المشرك: إنك لتُصَدِّقُ بأنك مبعوثٌ من بعد الموت، أئذا كنا ترابًا؟! فلما صاروا إلى الآخرة، وأُدخل المؤمن الجنة، وأُدخل المشرك النار، فاطَّلَع المؤمنُ فرأى صاحبه في سَواءِ الجحيم قال: {تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ} .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ (٥١) يَقُولُ أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ} “İçlerinden biri der ki: ‘Benim bir yakın arkadaşım vardı. Derdi ki: Sen gerçekten inananlardan mısın?’” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: O, dünyada iman ehlinden bir dostu olan müşrik bir adamdır. Müşrik ona: 'Sen ölümden sonra diriltileceğine sahiden inanıyor musun; biz toprak olduğumuz zaman ha?!' derdi. Ahirete vardıklarında, mümin cennete ve müşrik de cehenneme sokulunca, mümin [aşağıya] baktı ve arkadaşını cehennemin tam ortasında gördü de şöyle dedi: {تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ} “Allah’a yemin olsun ki, az kalsın sen beni de helak edecektin” .
حدَّثني إسحاق بن إبراهيم بن حبيب بنِ الشهيد، قال: حدَّثنا عتَّابُ بنُ
Bana İshâk b. İbrâhîm b. Habîb b. eş-Şehîd anlattı, dedi ki: Bize Attâb b.
بشيرٍ، عن خُصيفٍ، عن فُراتِ بن ثعلبةَ البَهْرانىِّ فى قوله: {إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ}. قال: إن رجلين كانا شريكين، فاجتمَع لهما ثمانيةُ آلاف دينارٍ، وكان أحدُهما له حرفةٌ، والآخر ليس له حرفةٌ، فقال الذى له حرفةٌ للآخرِ: ليس عندك حرفةٌ، ما أُرانى إِلَّا مُفارِقَك ومُقاسِمَك. فقاسَمه وفارَقه، ثم إن الرجلَ اشترى دارًا بألف دينارٍ، كانت لملكٍ مات، فدعا صاحبَه فأراه، فقال: كيف ترى هذه الدارَ؟ ابتعتُها بألفِ دينارٍ. قال: ما أحسنَها! فلما خرَج قال: اللهم إن صاحبي هذا قد ابتاع هذه الدارَ بألفِ دينارٍ، وإنى أَسْأَلُك دارًا من دورِ الجنةِ. فتصدَّق بألفِ دينارٍ، ثم مكَث ما شاء اللهُ أن يَمْكُثَ، ثم إنه تزوَّج امرأةً بألفِ دينارٍ، [فدعاه وصنعَ له طعامًا، فلما أتاه قال: إنى تزوَّجت هذه المرأةَ بألفِ دينارٍ]. قال: ما أحسنَ هذا! فلما انصرَف قال: يا ربِّ، إن صاحبى تزوَّج امرأةً بألفِ دينارٍ، وإنى أَسْأَلُك امرأةً من الحورِ العينِ. فتصدَّق بألفِ دينارٍ، ثم إنه مكَث ما شاء اللهُ أن يَمْكُثَ، ثم اشترى بستانين بألفَى دينارٍ، ثم دعاه فأراه، فقال: إنى ابتَعت هذين البستانين. فقال: ما أحسنَ هذا! فلما خرَج قال: يا ربِّ، إن صاحبي قد اشترى بستانين بألفَي دينارٍ، وإني أَسْأَلُك بستانين من الجنةِ. فتصدَّقَ بألفي دينارٍ، ثم إن الملَكَ أتاهما فتوفَّاهما، ثم انطلَق بهذا المتصدِّقِ فَأَدْخَله دارًا تُعْجِبُه، فإذا امرأةٌ تَطْلعُ يُضيءُ ما تحتَها من حُسْنِها، ثم أَدْخَله بستانين وشيئًا اللهُ به عليمٌ، فقال عندَ ذلك: ما أشبَهَ هذا برجلٍ كان من أمرِه كذا وكذا! قال: فإنه ذاك، ولك هذا المنزلُ والبستانان والمرأةُ. قال: فإنه كان لي صاحبٌ
... Beşîr'den, o Husayf'tan, o Furât b. Sa'lebe el-Behrânî'den O'nun: {إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ} “Benim bir yakın arkadaşım vardı” ayeti hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: İki adam ortaktı ve aralarında sekiz bin dinar birikmişti. Bunlardan birinin bir mesleği vardı, diğerinin ise hiçbir mesleği yoktu. Meslek sahibi olan diğeri için: "Senin bir mesleğin yok; bence senden ayrılmam ve [malı] seninle paylaşıp taksim etmem gerekir" dedi. Bunun üzerine onunla [malı] taksim edip ayrıldı. Sonra [meslek sahibi olan] adam, ölmüş olan bir hükümdara ait bir evi bin dinara satın aldı. Arkadaşını çağırıp [evi] ona gösterdi ve: "Bu evi nasıl buldun? Onu bin dinara satın aldım" dedi. [Arkadaşı]: "Ne kadar da güzel!" dedi. Çıkıp gidince: "Allahım! Şu arkadaşım bu evi bin dinara satın aldı; ben de Senden cennet evlerinden bir ev istiyorum" dedi ve bin dinar sadaka verdi. Sonra Allah'ın dilediği bir süre kaldı. Sonra o [arkadaşı] bin dinara bir kadınla evlendi [ve arkadaşını çağırıp ona yemek yaptı. Yanına varınca: "Ben bu kadınla bin dinara evlendim" dedi]. [Arkadaşı]: "Bu ne kadar da güzel!" dedi. Ayrılıp gidince: "Ey Rabbim! Arkadaşım bin dinara bir kadınla evlendi; ben de Senden ceylan gözlü hurilerden (hûri'l-în) bir eş istiyorum" dedi ve bin dinar sadaka verdi. Sonra Allah'ın dilediği bir süre kaldı. Ardından [arkadaşı] iki bin dinara iki bahçe satın aldı; sonra onu çağırıp gösterdi ve: "Ben bu iki bahçeyi satın aldım" dedi. [Arkadaşı]: "Bu ne kadar da güzel!" dedi. Çıkıp gidince: "Ey Rabbim! Arkadaşım iki bin dinara iki bahçe satın aldı; ben de Senden cennetten iki bahçe istiyorum" dedi ve iki bin dinar sadaka verdi. Sonra melek ikisine gelip canlarını aldı. Ardından bu sadaka veren kimseyi alıp götürdü ve onu hayran kalacağı bir eve girdirdi. Bir de baktı ki güzelliğinden alt tarafı aydınlatan bir kadın çıkageldi! Sonra onu iki bahçeye ve niceliğini ancak Allah'ın bildiği nimetlerin içine girdirdi. Bunun üzerine o kimse: "Bu [durum], hâli şöyle şöyle olan bir adama ne kadar da benziyor!" dedi. [Melek]: "İşte o [adam] sensin; bu konak, şu iki bahçe ve bu kadın senindir" dedi. [Mümin] şöyle dedi: "Benim bir arkadaşım vardı...
يقولُ: {أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ}؟! قِيل له: [فإنه في الجحيم. قال: فهل أنتم مُطَّلِعون؟ فاطَّلع فرآه في سواء الجحيم، فقال] [عند ذلك] : {تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ (٥٦) وَلَوْلَا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} الآياتُ .
{أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ} “[Sen gerçekten inananlardan mısın?]” derdi!' dedi. Ona: [O cehennemdedir. [Mümin]: 'Siz bakar mısınız?' dedi. Baktı ve onu cehennemin tam ortasında gördü de] [bunun üzerine] şöyle dedi: {تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ (٥٦) وَلَوْلَا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} “Allah’a yemin olsun ki, az kalsın sen beni de helak edecektin. Rabbimin lütfu olmasaydı, ben de mutlaka [azaba] getirilenlerden olurdum” ayetler[in sonuna kadar].
وهذا التأويلُ الذى تأوَّله فراتُ بنُ ثعلبةَ يُقَوِّى قراءةَ مَن قرأ: (إنك لمن المصَّدِّقين). بتشديد الصادِ بمعنى: لمن المتصدِّقين؛ لأنه يَذْكُرُ أن الله تعالى ذِكْرُه إنما أعطاه ما أعطاه على الصدقةِ لا على التصديقِ . وقراءةُ قرأةِ الأمصارِ على خلافِ ذلك، بل قراءتُها بتخفيفِ الصادِ وتشديدِ الدالِ، بمعنى إنكارِ قرينِه عليه التصديقَ أنه بعدَ الموتِ مبعوثٌ. كأنه قال: أَتُصَدِّقُ بأنك مبعوثٌ بعدَ مماتِك وتُجرى بعملِك وتُحاسَبُ؟! يَدُلُّ على ذلك قولُ اللهِ ﷿: {أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَدِينُونَ}. وهى القراءة الصحيحةُ عندَنا، التي لا يجوزُ خلافُها؛ لإجماعِ الحُجَّةِ من القرأَةِ عليها.
Furât b. Sa'lebe'nin yaptığı bu tevil, 'sad' harfini şeddeli olarak (إنك لمن المصَّدِّقين) şeklinde okuyup 'sadaka verenlerden misin' manasını verenlerin kıraatini güçlendirmektedir; zira o, zikri yüce olan Allah'ın bu kimseye verdiklerini tasdikinden ötürü değil, sadakasından ötürü verdiğini zikretmektedir . Şehirlerin kurrâsının kıraati ise bunun hilafınadır; bilakis onların kıraati 'sad'ın şeddesiz (hafîf), 'dal'ın ise şeddeli okunmasıyla olup, arkadaşının onun ölümden sonra diriltilmeyi tasdik etmesini inkâr etmesi manasındadır. Sanki o: 'Sen öldükten sonra diriltileceğine, amelinle karşılık göreceğine ve hesaba çekileceğine inanıyor musun?!' demiştir. Allah Azze ve Celle'nin şu sözü de buna delalet etmektedir: {أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَدِينُونَ} “Biz ölüp de toprak ve kemik haline geldiğimiz zaman, gerçekten biz mi cezalandırılacağız/hesaba çekileceğiz?” Bize göre hüccet ehli kurrânın üzerinde icmâ ettiği, muhalefet edilmesi caiz olmayan sahih kıraat de budur.
وقولُه: {أَإِنَّا لَمَدِينُونَ}. يقولُ: أئنا لمحاسَبون ومَجزِيُّون ، بعدَ مصيرِنا عظامًا ولحومِنا ترابًا؟!
O'nun: {أَإِنَّا لَمَدِينُونَ} sözü; [yani] 'Biz kemik, etlerimiz de toprak olduktan sonra gerçekten hesaba çekilip karşılık mı göreceğiz ?' demektir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {أَإِنَّا لَمَدِينُونَ}. يقول: أئنا لمجازَوْن بالعملِ؟! كما
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [nakille] O’nun: {أَإِنَّا لَمَدِينُونَ} “Gerçekten biz mi cezalandırılacağız/karşılık göreceğiz?” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: [Yani] 'Biz amellerimizin karşılığını mı göreceğiz?!' Nitekim
تَدِينُ تُدَانُ.
'Nasıl borçlandırırsan öyle borçlandırılırsın / Nasıl muamele edersen öyle muamele görürsün' (tedînu tüdân) denilir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَإِنَّا لَمَدِينُونَ}: أئنا لمحاسَبون ؟!
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {أَإِنَّا لَمَدِينُونَ} sözü hakkında: 'Biz hesaba mı çekileceğiz ?!' dediğini anlattı.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {أَإِنَّا لَمَدِينُونَ}: محاسَبون
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {أَإِنَّا لَمَدِينُونَ} [hakkında]: 'Hesaba çekilecek olanlarız' dediğini anlattı.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ (٥٤) فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ (٥٥) قَالَ تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ (٥٦) وَلَوْلَا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٥٧)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {قَالَ هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ (٥٤) فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ (٥٥) قَالَ تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ (٥٦) وَلَوْلَا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٥٧)} “[Yanındakilere]: ‘Siz de [aşağıya] bakar mısınız?’ dedi. Derken [kendisi] baktı ve onu çılgın alevli cehennemin tam ortasında gördü. Dedi ki: ‘Allah’a yemin olsun ki, az kalsın sen beni de helak edecektin. Rabbimin lütfu olmasaydı, ben de mutlaka [azaba] getirilenlerden olurdum.’”
يقول تعالى ذكرُه: قال هذا المؤمنُ الذي أُدخل الجنة لأصحابهِ: هل أنتم مُطَّلِعون في النارِ، لعلِّى أرَى قرينىَ الذى كان يقولُ لى: إنك لمن المصدِّقين بأنا مَبْعوثون بعدَ المماتِ!
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Cennete sokulan bu mümin arkadaşlarına dedi ki: 'Bana ölümden sonra diriltileceğimizi tasdik edenlerden misin diyen yakın arkadaşımı belki görürüm diye ateşe bakar mısınız?'
وقولُه: {فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ}. يقولُ: فاطَّلع في النارِ فرَآه في وسَطِ الجحيمِ. وفى الكلام متروكٌ استُغنِى بدلالةِ الكلامِ عليه من ذكرِه، وهو: فقالوا: نعمْ.
O'nun: {فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ} sözü; 'Ateşe baktı ve onu cehennemin tam ortasında gördü' demektir. Kelamda, sözün delaleti sebebiyle zikrinden müstağni kalınarak hazfedilmiş bir kısım vardır ki o da: '[Onlar da]: Evet, dediler' cümlesidir.
وبنحوِ الذي قلْنا في تأويلِ قولِه: {فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ} قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli, O'nun: {فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ} “Derken [kendisi] baktı ve onu cehennemin tam ortasında gördü” sözünün tevilinde bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı:
قولَه: {فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ}: في وسَطِ الجحيمِ .
O'nun: {فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ} sözü hakkında: 'Cehennemin ortasında' dediğini [nakletti].
[حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ}. يعني: في وسط الجحيم] .
[Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan {فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ} hakkında: 'Yani cehennemin ortasında' dediğini anlattı] .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمنِ، قال: ثنا عبَّادُ بنُ راشدٍ، عن الحسنِ في قوله: {فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ}. قال: وسَطِ الجحيمِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. Râşid, el-Hasan'dan O'nun: {فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ} sözü hakkında: 'Cehennemin ortasında' dediğini anlattı.
[حدَّثنا ابنُ سِنانٍ، قال: ثنا عبدُ الصمدِ، قال: ثنا عبَّادُ بنُ راشدٍ، قال: سمِعتُ الحسنَ، فذكَر مثلَه] (٢).
[Bize İbn Sinân anlattı, dedi ki: Bize Abdussamed anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. Râşid anlattı, dedi ki: el-Hasan'dan işittim, o da benzerini zikretti] (٢).
حدَّثنا ابنُ بشَّارٍ، قال: ثنا سليمانُ بن حربٍ، قال: ثنا أبو هلالٍ، قال: ثنا قتادةُ في قولِه: {سَوَاءِ الْجَحِيمِ}. قال: وسَطِها .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süleymân b. Harb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilâl anlattı, dedi ki: Bize Katâde O'nun: {سَوَاءِ الْجَحِيمِ} sözü hakkında: 'Ortasında' dediğini anlattı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، [قال: {هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ}؟ قال: سأَل ربَّه أن يُطْلِعَه. قال: {فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ}. أي: في وسَطِ الجحيمِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle dediğini] anlattı: [{هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ} “Siz bakar mısınız?” [ayeti hakkında]: Rabbinden kendisini baktırmasını istedi. {فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ} “Derken baktı ve onu cehennemin tam ortasında gördü” [ayeti hakkında]: Yani cehennemin ortasında [gördü] dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ]، عن خُلَيدٍ العَصَرىِّ، قال: لولا أن اللهَ عرَّفه إياه ما عَرفه، لقد تغيَّر حِبرُه وسِبرُه بعدَه، وذُكِر لنا أنه اطَّلَع
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den], [o da] Huleyd el-Asarî'den anlattı; [Huleyd] dedi ki: "Şayet Allah onu kendisine tanıtmasaydı onu tanıyamazdı. Ondan sonra muhakkak ki onun rengi ve siması değişmişti." Bize anlatıldığına göre o [cehenneme] baktı
فرأَى جماجمَ القومِ تَغْلى ، فقال: {تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ (٥٦) وَلَوْلَا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} .
ve o kavmin kafataslarının kaynadığını gördü de şöyle dedi: {تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ (٥٦) وَلَوْلَا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} “Allah’a yemin olsun ki, az kalsın sen beni de helak edecektin. Rabbimin lütfu olmasaydı, ben de mutlaka [azaba] getirilenlerden olurdum” .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ أبى الوزيرِ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عيينةَ، عن سعيدِ بنِ أبي عروبةَ، عن قتادةَ، عن مطرِّفِ بنِ عبدِ اللهِ في قولِه: {فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ}. قال: واللهِ لولا أنه عرَّفه ما عرَفه، لقد غيَّرتِ النارُ حِبرَه وسِبرَه .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Ebî'l-Vezîr anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Saîd b. Ebî Arûbe'den, o Katâde'den, o Mutarrif b. Abdillâh'tan O'nun: {فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ} sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Vallahi, şayet [Allah] onu kendisine tanıtmasaydı onu tanıyamazdı; muhakkak ki ateş onun rengini ve simasını değiştirmişti .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمد بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ قولَه: {هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ}. قال: كان ابنُ عباسٍ يَقْرَؤُها: (هَلْ أَنْتُمْ مُطْلِعونِ ، فأُطْلِعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الجَحيمِ) . قال: في وسَطِ الجحيمِ.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ} sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: İbn Abbâs bunu: (هَلْ أَنْتُمْ مُطْلِعونِ، فأُطْلِعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الجَحيمِ) “Beni [oraya] baktırır mısınız? Derken baktırıldı ve onu cehennemin tam ortasında gördü” , şeklinde okurdu. [es-Süddî]: 'Cehennemin ortasında' dedi.
وهذه القراءةُ التي ذكَرها السدىُّ عن ابنِ عباسٍ، أنه كان يَقْرَأُ في: {مُطَّلِعُونَ}، إن كانت محفوظةً عنه، فإنها من شواذِّ الحروفِ، وذلك أن العربَ لا تُؤثِرُ في المَكْنِىِّ من الأسماءِ إذا اتصَل بفاعلٍ على الإضافةِ، في جمعٍ أو توحيدٍ، لا يَكادون أن يقولوا: أنت مُكَلِّمِى. ولا أنتما مُكَلِّماني. ولا أنتم مُكَلِّمونى ولا مُكَلِّموننى. وإنما يقولون: أنت مُكَلِّمى. وأنتما مُكَلِّماىَ. وأنتم مُكلمِىَّ.
es-Süddî'nin İbn Abbâs'tan naklettiği, onun {مُطَّلِعُونَ} [kelimesinde] okuduğu bu kıraat, şayet ondan [sahih olarak] nakledilmişse şâz kıraatlerdendir. Zira Araplar; isimlerdeki zamirler çoğul yahut tekil olsun, izâfet yoluyla fâil [ism-i fâil] ile birleştiğinde [nûn-ı vikâye getirmeyi] tercih etmezler. Neredeyse hiç 'أنت مُكَلِّمِى' (Sen benimle konuşansın) demezler; ne 'أنتما مُكَلِّماني' (Siz ikiniz benimle konuşansınız) ne de 'أنتم مُكَلِّمونى' veya 'مُكَلِّموننى' (Sizler benimle konuşansınız) derler. Aksine ancak şöyle derler: 'أنت مُكَلِّمى' (Sen benimle konuşanımsın), 'أنتما مُكَلِّماىَ' (Siz ikiniz benimle konuşanımsınız) ve 'أنتم مُكلمِىَّ' (Sizler benimle konuşanımsınız).
وإن قال قائلٌ منهم ذلك، قاله على وجهِ الغَلطِ؛ توهمًا به: أنت تُكَلِّمُنى. و: أنتما تُكَلِّمانَنى. و: أنتم تُكَلِّمُونَنى. كما قال الشاعرُ :
Onlardan biri bunu söylese bile, bunu 'أنت تُكَلِّمُنى' (Sen benimle konuşuyorsun), 'أنتما تُكَلِّمانَنى' (Siz ikiniz benimle konuşuyorsunuz) ve 'أنتم تُكَلِّمُونَنى' (Sizler benimle konuşuyorsunuz) [fiil çekimlerini] vehmederek hata yoluyla söyler. Nitekim şair şöyle demiştir:
وما أَدْرى وظَنِّى كلَّ ظَنٍّ … أَمُسْلِمُنى إلى قومي شَراحي
Bilemiyorum, her türlü zannı taşımaktayım / Şerâhî beni kavmime teslim mi edecek?
فقال: أمُسْلِمُنى. وليس ذلك وجهَ الكلام، بل وجهُ الكلامِ: أَمُسْلِمى. فأما إذا كان الاسمُ ظاهرًا ولم يَكُنْ متصلًا بالفاعلِ، فإنهم ربما أضافوا، وربما لم يُضيفوا، فيقال: هذا مكلِّمٌ أخاك ومُكلِّمُ أخيك. و: هذان مُكَلِّما أخيك ومُكلِّمان أخاك. و: هؤلاء مُكَلِّمو أخيك. و: مُكَلِّمون أخاك. وإنما تُختارُ الإضافةُ في المكنىِّ المتصلِ بفاعلٍ؛ لمصيرِ الحرفين باتصالِ أحدِهما بصاحبِه كالحرفِ الواحدِ.
[Şair]: 'أمُسْلِمُنى' demiştir. Halbuki düzgün söz kalıbı bu değildir; aksine düzgün söz kalıbı: 'أَمُسْلِمى' şeklindedir. İsim zâhir (açık) olup fâile bitişik olmadığında ise bazen izafet yaparlar, bazen de yapmazlar. Dolayısıyla: 'هذا مكلِّمٌ أخاك' ve 'مُكلِّمُ أخيك' (Bu senin kardeşinle konuşandır); tesniyede: 'هذان مُكَلِّما أخيك' ve 'مُكلِّمان أخاك' (Bu ikisi kardeşinle konuşandır); çoğulda: 'هؤلاء مُكَلِّمو أخيك' ve 'مُكَلِّمون أخاك' (Bunlar kardeşinle konuşanlardır) denir. Fâile bitişen zamirde izafetin tercih edilmesinin sebebi ise, iki harfin birbirine bitişmesiyle tek bir harf hükmüne gelmesidir.
وقولُه: {تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ}. يقولُ: فلما رأى قرينَه في النارِ قال: تاللَّهِ إن كدتَ في الدنيا لَتُهْلِكُنى بصدِّك إياى عن الإيمان بالبعثِ والثوابِ والعقابِ.
O'nun: {تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ} sözü; [mümin] arkadaşını ateşte görünce şöyle dedi demektir: Allah'a yemin olsun ki, dünyada beni dirilişe, sevaba ve cezaya inanmaktan alıkoymak suretiyle az kalsın beni helak edecektin.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ قولَه: {إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ}. قال: لَتُهْلِكُنى.
Bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ} sözü hakkında: 'Beni helak edecektin' dediğini nakletti.
يقالُ منه: أردَى فلانٌ فلانًا. إذا أهلَكه، و: ردِى فلانٌ. إذا هلَك، كما قال الأَعْشَى:
Bu kökten hareketle; bir kimse diğerini helak ettiğinde 'أردَى فلانٌ فلانًا' (Falanca kimse filancayı helak etti), bir kimse helak olduğunda ise 'ردِى فلانٌ' (Falanca kimse helak oldu) denilir. Nitekim el-A‘şâ şöyle demiştir:
أفي الطَّوفِ خِفْتِ عَلَىَّ الرَّدَى … وكم مِن رَدٍ أهلَه لم يَرِمْ
Dolaşmam esnasında benim adıma helakten mi korktun? / Nice helak olan kimse vardır ki ailesinden ayrılmamıştır.
يعنى بقوله: وكم من ردٍ. وكم من هالكٍ.
Şair 'وكم من ردٍ' (nice helak olan) sözüyle 'nice helak olmuş kimse'yi kastetmektedir.
وقولُه: {وَلَوْلَا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ}. يقولُ: ولولا أن اللَّهَ أَنعَم علىَّ بهدايتِه والتوفيقِ للإيمانِ بالبعث بعدَ الموتِ، لكنتُ من المحضرين معَك في عذابِ اللهِ.
O'nun: {وَلَوْلَا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} sözü; 'Eğer Allah bana hidayetiyle ve ölümden sonra dirilişe iman etmeye muvaffak kılmakla lütufta bulunmasaydı, ben de seninle beraber Allah'ın azabına hazır bulundurulanlardan (getirilenlerden) olurdum' demektir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ}. أى: فى عذابِ اللهِ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} “[ben de mutlaka getirilenlerden olurdum]” [ayeti hakkında]: Yani Allah'ın azabında [hazır bulundurulanlardan olurdum] dediğini anlattı.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ قولَه: {لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ}. قال: من المعذَّبين
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} sözü hakkında: 'Azap edilenlerden [olurdum]' dediğini anlattı.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَفَمَا نَحْنُ بِمَيِّتِينَ (٥٨) إِلَّا مَوْتَتَنَا الْأُولَى وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٥٩) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٠) لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ (٦١)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {أَفَمَا نَحْنُ بِمَيِّتِينَ (٥٨) إِلَّا مَوْتَتَنَا الْأُولَى وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٥٩) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٠) لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ (٦١)} “Biz artık ölmeyecek miyiz? İlk ölümümüz hariç ve biz azaba da uğratılmayacak mıyız? Şüphesiz bu, gerçekten büyük bir kurtuluştur. Çalışanlar böylesi için çalışsınlar.”
يقول تعالى ذكرُه مُخبِرًا عن قيلِ هذا المؤمنِ الذي أعطاه اللهُ ما أعطاه من كرامتِه في جنتِه، سرورًا منه بما أعطاه فيها: {أَفَمَا نَحْنُ بِمَيِّتِينَ (٥٨) إِلَّا مَوْتَتَنَا الْأُولَى}.
Zikri yüce olan [Allah], cennetinde kendisine bahşettiği ikramlardan ötürü duyduğu sevinçle bu müminin sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {أَفَمَا نَحْنُ بِمَيِّتِينَ (٥٨) إِلَّا مَوْتَتَنَا الْأُولَى} “Biz artık ölmeyecek miyiz? İlk ölümümüz hariç.”
يقولُ: أفما نحن بميِّتين غيرَ مَوْتَتِنا الأولى فى الدنيا {وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ}. يقولُ: وما نحن بمعذَّبين بعدَ دخولِنا الجنةَ.
Yani: Dünyadaki ilk ölümümüz dışında biz artık ölecek değiliz, {وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} “Ve biz azaba da uğratılmayacak mıyız?” Yani: Cennete girdikten sonra biz azap görecek de değiliz.
{إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}. يقولُ: إن هذا الذى أعطاناه اللهُ من الكرامة في الجنةِ؛ من أنَّا لا نُعذِّبُ ولا نَموتُ لهو النَّجاءُ العظيمُ مما كنا فى الدنيا نَحْذَرُ من عقابِ اللهِ، وإدراكُ ما كنا
{إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “Şüphesiz bu, gerçekten büyük bir kurtuluştur.” Şöyle demektedir: Allah'ın cennette bize bahşettiği bu ikram; azap görmeyecek ve ölmeyecek olmamız, dünyadayken sakındığımız Allah'ın azabından büyük bir kurtuluş ve dünyada...