فيها نَأْمُلُ بإيمانِنا وطاعتِنا ربَّنا.
Rabbimize imanımız ve itaatimiz sayesinde umduğumuza kavuşmaktır.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {أَفَمَا نَحْنُ بِمَيِّتِينَ} إلى قوله: {الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}. قال: هذا قولُ أهلِ الجنةِ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {أَفَمَا نَحْنُ بِمَيِّتِينَ} ayetinden {الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} sözüne kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu, cennet ehlinin sözüdür .
وقولُه: {لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ}. يقول تعالى ذكرُه: لمثلِ هذا الذى أعطَيْتُ هؤلاء المؤمنين من الكرامةِ في الآخرةِ، فليَعْمَلْ في الدنيا لأنفسِهم العاملون؛ ليُدْرِكوا ما أدرك هؤلاء بطاعة ربِّهم.
O'nun: {لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ} “Çalışanlar böylesi için çalışsınlar” sözü; Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu müminlere ahirette verdiğim böylesi bir ikram için, çalışanlar dünyada kendileri adına çalışsınlar ki, bunların Rablerine itaat sayesinde eriştiklerine erişsinler.
القول في تأويلِ قوله تعالى: {أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ (٦٢) إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ (٦٣) إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ (٦٤) طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ (٦٥) فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٦٦)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ (٦٢) إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ (٦٣) إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ (٦٤) طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ (٦٥) فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٦٦)} “Ağırlanma olarak bu mu daha hayırlıdır, yoksa zakkum ağacı mı? Şüphesiz biz onu zalimler için bir fitne (sınav/dert) kıldık. O, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır. Tomurcukları sanki şeytanların başları gibidir. Muhakkak onlar ondan yiyecekler ve karınlarını onunla dolduracaklardır.”
يقول تعالى ذكرُه: أهذا الذي أَعْطَيْتُ هؤلاء المؤمنين، الذين وصَفْتُ صفتَهم، من كرامتى فى الجنةِ، ورزَقْتُهم فيها من النعيم - خيرٌ، أو ما أعْدَدْتُ لأهل النارِ مِن الزَّقُومِ؟
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Niteliklerini anlattığım bu müminlere cennetimde bahşettiğim ve orada onları rızıklandırdığım nimetler mi daha hayırlıdır, yoksa cehennem ehli için hazırladığım zakkum mu?
وعُنى بالنُّزُلِ: الفضلُ، وفيه لغتان؛ نُزُلٌ ونُزْلٌ، يقالُ للطعام الذى له رَيْعٌ: هو طعامٌ له نُزُلٌ ونُزْلٌ. وقولُه: {أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ}.
Nüzül (نُزُل) ile fazilet ve bereket kastedilmiştir. Bu kelimede iki söyleyiş vardır: nüzül (نُزُل) ve nüzl (نُزْل). Bereketli yiyecek için: 'هو طعامٌ له نُزُلٌ ونُزْلٌ' (O, nüzülü/nüzlü -bereketi- olan bir yemektir) denir. O'nun: {أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ} “Yoksa zakkum ağacı mı?” sözüne gelince;
ذُكِر أن الله تعالى لما أَنْزَل هذه الآية، قال المشركون: كيف يَنْبُتُ الشجرُ في النارِ، والنارُ تُحرِقُ الشجر؟ فقال الله: {إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ}. يعنى: لهؤلاء المشركين الذين قالوا في ذلك ما قالوا، ثم أخْبَرهم بصفةِ هذه الشجرةِ، فقال:
Zikredildiğine göre Yüce Allah bu ayeti indirdiğinde müşrikler: 'Ateş ağacı yakarken, ağaç ateşte nasıl biter?' dediler. Bunun üzerine Allah: {إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ} “Şüphesiz biz onu zalimler için bir fitne kıldık” buyurdu. Yani: Bu konuda söylediklerini söyleyen bu müşrikler için [bir imtihan kıldık]. Sonra onlara bu ağacın niteliğini haber vererek şöyle buyurdu:
{إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ}.
{إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ} “Muhakkak ki o, çılgınca yanan cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır.”
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ}؟ حتى بلَغ: {فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ}. قال: لما ذكَر شجرة الزَّقُّوم افْتَتَن بها الظلمةُ، فقالوا: يُنَبِّئُكم صاحبُكم هذا أن في النارِ شجرةً، والنارُ تأكلُ الشجر. فأنْزَل اللهُ ما تَسْمَعون: {إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ}؛ غُذِّيَت بالنارِ، ومنها خُلِقَت .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ} ayetinden {فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ} kısmına kadar olan yer hakkında şöyle dedi: Zakkum ağacı anılınca zalimler bununla fitneye düştüler ve: 'Şu arkadaşınız size ateşte bir ağaç olduğunu söylüyor, oysa ateş ağacı yer!' dediler. Bunun üzerine Allah işitmekte olduğunuz şu ayeti indirdi: {إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ} “O, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır”; ateşle beslenmiş ve ondan yaratılmıştır .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ، قال: قال أبو جهلٍ: لما نزلت: {إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ} [الدخان: ٤٣]. قال: تَعْرِفونها فى كلام العرب؟ أنا آتيكم بها. فدعا جاريةً، فقال: ائْتِينى بتمرٍ وزُبْدٍ. فقال: دونَكم تَزَقَّموا، فهذا الزَّقُّومُ الذى يُخَوِّفُكم به محمدٌ. فأنزل اللهُ تفسيرَها: {أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ (٦٢) إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ}. قال: لأبي جهلٍ وأصحابِه.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, dedi ki: {إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ} [ed-Duhân: 43] ayeti indiğinde Ebû Cehil şöyle dedi: 'Bunu Arapların kelamında bilir misiniz? Ben onu size getireyim.' Sonra bir cariye çağırıp: 'Bana hurma ve tereyağı getir' dedi. Ardından: 'Buyrun zakkumlanın (yiyin), işte Muhammed'in sizi kendisiyle korkuttuğu zakkum budur' dedi. Bunun üzerine Allah onun açıklamasını indirdi: {أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ (٦٢) إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ} “Ağırlanma olarak bu mu daha hayırlıdır, yoksa zakkum ağacı mı? Şüphesiz biz onu zalimler için bir fitne kıldık.” [Es-Süddî]: Yani Ebû Cehil ve arkadaşları için, dedi.
حدَّثني محمد بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ}. قال: قولُ أبي جهلٍ: إنما الزَّقُّومُ التمرُ والزُّبْدُ أَتَزَقَّمُه.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana el-Hâris [de] anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ} “Şüphesiz biz onu zalimler için bir fitne (sınav) kıldık” ayeti hakkında şöyle dediğini [nakletti]: [Bu,] Ebû Cehil'in: “Zakkum ancak hurma ve tereyağıdır, ben onu zakkumlanıp (afiyetle) yerim” sözüdür.
وقوله: {طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: كأن طَلْعَ هذه الشجرة -يعنى شجرةَ الزقومِ- في قُبْحِه وسَماجتِه رءوسُ الشياطينِ في قُبْحِها.
O'nun: {طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ} “Tomurcukları sanki şeytanların başları gibidir” sözü; Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu ağacın -yani zakkum ağacının- tomurcukları çirkinlik ve sevimsizlikte sanki şeytanların çirkin başları gibidir.
وذُكر أن ذلك فى قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (إنها شجرةٌ نابتةٌ فى أصلِ الجحيمِ) .
Zikredildiğine göre bu, Abdullah'ın kıraatinde: (إنها شجرةٌ نابتةٌ فى أصلِ الجحيمِ) [O, cehennemin dibinde biten bir ağaçtır] şeklindedir .
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ}. قال: شبَّهه بذلك .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ} “Tomurcukları sanki şeytanların başları gibidir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Onu buna benzetmiştir .
فإن قال قائلٌ: وما وجه تشبيهه طَلْعَ هذه الشجرة برءوسِ الشياطينِ في القُبْح، ولا علمَ عندنا بمبلغ قبح رءوسِ الشياطينِ، وإنما يُمَثَّلُ الشيءُ بالشيءِ، تعريفًا مِن المُمثِّلِ المُمثَّلَ له، قربَ اشتباه الممثَّل أحدِهما بصاحبهِ، مع معرفةِ المُمَثَّلِ له الشيئين كليهما، أو أحدَهما. ومعلومٌ أن الذين خُوطِبوا بهذه الآية من المشركين، لم يكونوا عارفين بشجرةِ الزَّقُّومِ، ولا برءوسِ الشياطينِ، ولا كانوا رأَوْهما، ولا واحدًا منهما؟
Eğer birisi: 'Şeytanların başlarının çirkinliğinin derecesine dair bir bilgimiz yokken, bu ağacın tomurcuğunun çirkinlikte şeytanların başlarına benzetilmesinin yönü nedir? Zira bir şey bir şeye ancak, benzetenin muhataba benzetilen iki şeyin birbirine benzerliğinin yakınlığını tanıtması amacıyla benzetilir; üstelik muhatabın bu iki şeyi birden veya birini bilmesi gerekir. Bilinmektedir ki bu ayetle kendilerine hitap edilen müşrikler ne zakkum ağacını ne de şeytanların başlarını biliyorlardı, ne de bu ikisinden birini görmüşlerdi?' derse,
قيل له: أما شجرة الزقُّومِ فقد وصَفَها اللهُ تعالى ذكرُه لهم وبيَّنها، حتى عرَفوها ما هى، وما صفتُها، فقال لهم: {إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ (٦٤) طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ}، فلم يَتْرُكْهم فى عَماءٍ منها. وأما في تمثيله طلعَها برءوسِ الشياطينِ، [فأقوالٌ لكلٍّ منها وجهٌ مفهومٌ. أحدُها: أن يكونَ مثَّل ذلك برءوسِ الشياطينِ]، على نحو ما قد جرَى به استعمالُ المخاطبين بالآية بينهم، وذلك
Ona şöyle cevap verilir: Zakkum ağacına gelince; zikri yüce olan Allah onu onlara tarif edip açıklamış, nihayetinde onlar onun ne olduğunu ve vasfının ne olduğunu öğrenmişlerdir. Nitekim [Allah] onlara şöyle buyurmuştur: {إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ (٦٤) طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ} “Muhakkak ki o, cehennemin dibinden çıkan bir ağaçtır. Tomurcukları sanki şeytanların başları gibidir.” Dolayısıyla onları bu hususta bir kapalılık (bilgisizlik) içinde bırakmamıştır. [Ağacın] tomurcuğunu şeytanların başlarına benzetmesine gelince; [bu hususta her birinin anlaşılır bir yönü bulunan görüşler vardır. Bunlardan biri: Bunun şeytanların başlarına benzetilmiş olmasıdır]; bu da ayetin muhataplarının kendi aralarında cereyan eden dil kullanımına uygun bir tarzdadır. Şöyle ki:
أن استعمالَ الناسِ قد جرى بينَهم فى مبالغتِهم، إذا أراد المبالغة في تقبيح الشيء، قالوا: فكأنه شيطانٌ، فذلك أحدُ الأقوالِ. والثاني: أن يكون مُثِّل برأسِ حيةٍ معروفةٍ عند العرب تُسمى شيطانًا، وهي حيةٌ له عُرْفٌ. فيما ذُكر، قبيحُ الوجهِ - والمنظرِ، وإياه عنى الراجزُ بقولِه:
İnsanların kendi aralarındaki kullanımında, bir şeyin çirkinliğini mübalağalı şekilde anlatmak istediklerinde 'sanki şeytandır' demeleridir ki bu görüşlerden biridir. İkincisi: Araplarca bilinen ve 'şeytan' adı verilen bir yılanın başına benzetilmiş olmasıdır. Bu, zikredildiğine göre ibiği olan, yüzü ve görünüşü çirkin bir yılandır. Recez şairi şu sözüyle onu kastetmiştir:
عَنْجَرِدٌ تَحْلِفُ حينَ أحْلِفُ … كمِثلِ شَيْطانِ الحَماطِ أَعْرَفُ
Huysuz bir kadın yemin ettiğimde yemin eder / İbikli hamât şeytanı (yılanı) gibidir
ويروى عُجَيِّزٌ.
Ve 'عُجَيِّزٌ' (yaşlı kadın) şeklinde de rivayet edilir.
والثالثُ: أن يكونَ مُثِّل نبتٌ معروف برءوس الشياطينِ، ذُكِر أنه قبيحُ الرأسِ . {فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ}. يقول تعالى ذكرُه: فإن هؤلاء المشركين الذين جعَل اللهُ هذه الشجرةَ لهم فتنةً، لآكلون من هذه الشجرةِ التى هى شجرةُ الزَّقومِ، فمالئون من زَقُّومِها بطونَهَم .
Üçüncüsü ise: 'Şeytanların başları' diye bilinen ve başı çirkin olduğu zikredilen bir bitkiye benzetilmiş olmasıdır . {فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ} “Muhakkak onlar ondan yiyecekler ve karınlarını onunla dolduracaklardır.” Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın bu ağacı kendilerine bir fitne kıldığı bu müşrikler, zakkum ağacı olan bu ağaçtan mutlaka yiyecekler ve onun zakkumundan karınlarını dolduracaklardır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ (٦٧) ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ (٦٨) إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ (٦٩) فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ (٧٠)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ (٦٧) ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ (٦٨) إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ (٦٩) فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ (٧٠)} “Sonra şüphesiz onlar için bunun üzerine kaynar sudan bir karışım vardır. Sonra muhakkak onların dönüşleri yine cehennemedir. Şüphesiz onlar babalarını sapmış kimseler olarak buldular. Kendileri de onların peşinden koşturuluyorlar.”
يعني تعالى ذكره بقوله: {ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ}. ثم إن لهؤلاء المشركين على ما يِأْكُلون مِن هذه الشجرةِ؛ شجرةِ الزقومِ - شَوْبًا، وهو الخَلْطُ، مِن قولِ العربِ: شاب فلانٌ طعامَه فهو يَشوبُه شَوْبًا وشِيابًا، {مِنْ حَمِيمٍ} والحميمُ: الماءُ
Zikri yüce olan [Allah], {ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ} “Sonra şüphesiz onlar için bunun üzerine kaynar sudan bir karışım vardır.” sözüyle şunu kastetmektedir: Sonra bu müşrikler için bu ağaçtan, yani zakkum ağacından yedikleri şeyin üzerine bir karışım (şevb / شَوْب) vardır. [Şevb], 'karışım' (halt / الخَلْط) demektir ve Arapların: 'Filan kimse yemeğini karıştırdı, onu karıştırıp duruyor' anlamındaki 'Şâbe fulânun taâmehu fe-huve yeşûbuhu şevben ve şiyâbâ (شاب فلانٌ طعامَه فهو يَشوبُه شَوْبًا وشِيابًا)' sözünden gelmektedir. {مِنْ حَمِيمٍ} “Kaynar sudan.” Hamîm (الحَمِيم) ise [şöyle bir] sudur:
المحمومُ، وهو الذى أُسْخِن فانْتَهَى حرُّه. وأصلُه مفعولٌ، صُرِّف إلى فعيلٍ.
[el-Hamîm:] Mahmûm (ısıtılmış) olandır; o da ısıtılıp sıcaklığı son noktaya ulaşmış sudur. Kelimenin aslı 'mef'ûl' kalıbında olup 'fe'îl' kalıbına dönüştürülmüştür.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ}. يقولُ: لَمَزْجًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbas'tan O'nun: {ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ} sözü hakkında: Bir karışım [vardır] dediğini nakletti.
حدَّثني محمد بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ}. يعنى: شربَ الحميمِ على الزقُّومِ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbas'tan O'nun: {ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ} sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Yani zakkumun üzerine kaynar su içmektir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ}. قال: مِزاجًا من حميمٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ} sözü hakkında: Kaynar sudan bir karışım [vardır] dediğini anlattı.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السدىِّ: {ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ}. قال: الشَّوبُ الخَلْطُ، وهو المَزْجُ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ} hakkında şöyle dediğini anlattı: Şevb (الشَّوبُ), karıştırmaktır; o da mezc (المَزْجُ) demektir .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زِيدٍ في قوله: {ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ}. قال: حَميمٌ يُشابُ لهم بغَسَّاقٍ مما تَغْسِقُ أعينُهم، وصديدٍ من قَيْحِهم ودمائِهم، مما يَخْرُجُ مِن أجسادهم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ} sözü hakkında şöyle dedi: [Bu,] gözlerinden akan ğassâk ile bedenlerinden çıkan irin ve kanlarından meydana gelen cerahatle kendilerine karıştırılan kaynar sudur.
وقوله: {ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ}. يقولُ تعالى ذكره: ثم إن مآبَهم ومصيرَهم لإلى الجحيمِ.
O'nun: {ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ} sözü hakkında, zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sonra şüphesiz onların dönüşleri ve varışları mutlaka cehennemedir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ}. فهم في عناءٍ وعذابٍ من نارِ جهنمَ . وتلا هذه الآية: {يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} [الرحمن: ٤٤].
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ} sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Onlar cehennem ateşinin meşakkati ve azabı içindedirler . Ve şu ayeti okudu: {يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} “Onlar onunla kaynar su arasında dönüp dolaşırlar” [er-Rahmân: 44].
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ}. قال في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (ثمَّ إِنَّ مُنْقَلَبَهُمْ لإلى الجحيم) . وكان عبدُ اللهِ يقولُ: والذي نفسي بيدِه لا يَنْتَصِفُ النَّهارُ يومَ القيامةِ حتى يَقيلَ أهلُ الجنةِ فى الجنةِ، وأهلُ النارِ فى النارِ، ثم قال: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا} [الفرقان: ٢٤].
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ} sözü hakkında nakletti: Dedi ki: Abdullah'ın kıraatinde: '(Sonra şüphesiz onların inkılâbı/dönüşü cehennemedir)' şeklindedir . Abdullah şöyle derdi: Nefsim elinde olana yemin olsun ki, kıyamet gününde gün yarılanmadan cennet ehli cennette, cehennem ehli de cehennemde kaylûle yapar (öğle istirahatine çekilir). Sonra şu ayeti okudu: {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا} [el-Furkân: 24].
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ}. قال: موتَهم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ} sözü hakkında: 'Ölümleridir' dedi.
وقوله: {إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ}. يقولُ: إن هؤلاء المشركين الذين إذا قيل لهم: قولوا: لا إله إلا اللَّهُ يَسْتَكْبِرون، وجدوا آباءَهم ضُلَّالًا عن قصدِ السبيلِ، غيرَ سالكين مَحَجَّةَ الحَقِّ.
O'nun: {إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ} “Şüphesiz onlar babalarını sapmış kimseler olarak buldular” sözü; şöyle demektir: Kendilerine 'Lâ ilâhe illallah deyin' denildiğinde büyüklük taslayan bu müşrikler, babalarını doğru yoldan sapmış, hakkın apaçık caddesinde yürümeyen kimseler olarak buldular.
{فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ}. يقولُ: فهؤلاء يُسْرَعُ بهم في طريقهم؛ ليَقْتَفُوا آثارهم وسُنَّتَهم. يقالُ منه: أُهْرِع فلانٌ: إذا سار سيرًا حثيثًا، فيه شَبَهٌ بالرِّعْدةِ.
{فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ} “Kendileri de onların peşinden koşturuluyorlar.” Şöyle demektedir: Bunlar, onların izlerini ve yollarını takip etsinler diye onların gittikleri yolda aceleyle koşturulurlar. Bu kökten olmak üzere bir kimse titremeye benzer bir telaşla hızlıca yürüdüğünde: 'أُهْرِع فلانٌ' (Falan telaşla/hızla koşturuldu) denilir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ}. أى: وجدوا آباءهم ضالِّين .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbas'tan O'nun: {إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ} sözü hakkında: Yani babalarını sapmış kimseler olarak buldular dediğini nakletti.
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ}. أى: وجَدوا آباءَهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ} sözü hakkında: Yani babalarını buldular dediğini anlattı.
وبنحوِ الذي قلنا في "يُهْرَعون" -أيضًا- قال أهلُ التأويلِ.
'Yühraûn' (يُهْرَعون) hakkında da tevil ehli bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ}. قال: كهيئةِ الهَرْوَلةِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ} sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Hızlı yürüyüş (hervale) tarzında [koşturulurlar] .
[حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ}. أى: يُسْرِعون إسراعًا في ذلك] .
[Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ} “Kendileri de onların peşinden koşturuluyorlar”. Yani: Bu hususta süratle acele ederler] .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ فى قوله: {يُهْرَعُونَ}. قال: يُسرعون.
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {يُهْرَعُونَ} “koşturuluyorlar” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Acele ederler.
حدَّثنى يونُسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ}. قال: يَسْتَعجلون إليه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ} “ona doğru koşturuluyorlar” sözü hakkında şöyle dedi: Ona doğru aceleyle giderler.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ (٧١) وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ (٧٢) فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣) إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (٧٤)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ (٧١) وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ (٧٢) فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣) إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (٧٤)} “Andolsun ki onlardan önce öncekilerin çoğu da sapmıştı. Andolsun ki biz onların içlerine de uyarıcılar göndermiştik. Uyarılanların akıbetinin nasıl olduğuna bir bak! Ancak Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesnadır.”
يقول تعالى ذكرُه: ولقد ضَلَّ يا محمدُ عن قصدِ السبيلِ ومَحَجَّةِ الحقِّ قبلَ مُشْركي قومِك من قريشٍ - أكثرُ الأمم الخاليةِ من قبلِهم:
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kureyş'ten olan kavminin müşriklerinden önce de, kendilerinden önceki geçmiş ümmetlerin çoğu doğru yoldan ve hak caddeden sapmıştı.
{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ}، يقولُ: ولقد أَرْسَلْنا في الأممِ التى خلَت من قبلِ أُمَّتِك، ومِن قبلِ قومِك المكذِّبِيك، مُنْذِرين يُنذرونهم بأسَنا على كفرِهم بنا، فكذَّبوهم، ولم يَقْبَلوا منهم نصائحَهم، فأحْلَلْنا بهم بأسَنا وعقوبتَنا
{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ} “Andolsun ki biz onların içlerine de uyarıcılar göndermiştik” buyurmaktadır. Yani: Senin ümmetinden ve seni yalanlayan kavminden önce gelip geçmiş olan ümmetlere de, Bizi inkâr etmeleri sebebiyle azabımızla onları uyaran elçiler göndermiştik. Fakat onlar elçileri yalanladılar, onların öğütlerini kabul etmediler; Biz de başlarına azabımızı ve cezamızı indirdik.
{فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ}. يقولُ: فتأَمَّلْ وتبَيَّنْ كيف كان غِبُّ أمرِ الذين أَنْذَرَتهم أنبياؤنا، وإلامَ صار أمرُهم؟ وما الذى أعْقَبهم كفرُهم باللَّهِ؟ ألم نُهْلِكُهم فنُصَيَّرَهم للعبادِ عبرةً؟ ولمن بعدَهم عِظَةً؟
{فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ} “Uyarılanların akıbetinin nasıl olduğuna bir bak!” buyurmaktadır. Yani: Peygamberlerimizin uyardığı kimselerin akıbetinin nasıl olduğunu, işlerinin nereye vardığını ve Allah'ı inkâr etmelerinin onlara ne getirdiğini etraflıca düşün ve gör! Biz onları helak edip kullara bir ibret, kendilerinden sonrakilere de bir öğüt kılmadık mı?
وقوله: {إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فانْظُرْ كيف كان عاقبةُ المُنْذَرِين، إلا عبادَ اللهِ الذين أخْلَصْناهم للإيمان بالله وبرسلِه. واسْتَثْنَى عبادَ اللَّهِ من المنذَرِين؛ لأن معنى الكلامِ: فانْظُرْ كيف أهْلَكْنا المنذَرِين إلا عبادَ اللهِ المؤمنين، فلذلك حسُن استثناؤُهم منهم.
Yüce Allah'ın: {إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} “Ancak Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesnadır” sözüne gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'a ve elçilerine iman için seçtiğimiz Allah'ın [ihlaslı] kulları hariç, uyarılanların akıbetinin nasıl olduğuna bir bak! Allah'ın kullarını uyarılanlardan istisna etmiştir; çünkü sözün anlamı şudur: Allah'ın mümin kulları müstesna, uyarılanları nasıl helak ettiğimize bir bak! İşte bu sebeple onların diğerlerinden istisna edilmesi uygun düşmüştür.
وبنحو الذي قلنا في قوله: {إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ}. قال أهل التأويل.
O'nun: {إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} “Ancak Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesnadır” sözü hakkında da tevil ehli bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُفَضَّلٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السدىِّ فى قوله: {إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ}. قال: الذين
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o, {إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} “Ancak Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesnadır” sözü hakkında şöyle demiştir: Onlar,
اسْتَخْلَصَهم الله .
Allah'ın kendisini [kulluk için] seçtiği kimselerdir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ (٧٥) وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ (٧٧)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ (٧٥) وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ (٧٧)} “Andolsun ki Nûh bize seslenmişti de ne güzel icabet etmiştik! Biz onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık. Onun neslini de kalıcılar kıldık.”
يقول تعالى ذكرُه: ولقد نادانا نوحٌ بمسألتِه إيانا هلاكَ قومِه، فقال: {رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهَارًا (٥) فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعَائِي إِلَّا فِرَارًا}. [إلى قولِه] : {رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا} [نوح: ٥ - ٢٦].
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Andolsun ki Nûh, kavminin helak edilmesini bizden isteyerek Bize nida etti de: {رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهَارًا (٥) فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعَائِي إِلَّا فِرَارًا} “Ey Rabbim! Gerçekten ben kavmimi gece gündüz davet ettim. Fakat benim davetim onların kaçışını artırmaktan başka bir işe yaramadı” [sözünden] {رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا} “Ey Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!” [Nûh: 5-26] sözüne kadar [dua etti].
وقولَه: {فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ}. يقولُ: فلَنعم المجيبون كنا له إذ دعانا، فأجَبْنا له دعاءَه، فأهْلَكُنا قومَه.
O'nun: {فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ} “Ne güzel icabet etmiştik!” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Bize dua ettiği vakit onun için ne güzel icabet eden idik; duasına icabet ettik ve kavmini helak ettik.
{وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ}. يعنى: أهلَ نوحٍ الذين ركِبوا معه السفينةَ. وقد ذكَرْناهم فيما مضَى قبلُ، وبيَّنا اختلافَ العلماءِ فى عددِهم .
{وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ} “Biz onu ve ailesini kurtardık” ifadesiyle Nûh'un kendisiyle birlikte gemiye binen ailesini kastetmektedir. Onları daha önce geçmiş kısımlarda zikretmiş ve âlimlerin onların sayıları hakkındaki ihtilafını açıklamıştık .
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ}. قال: أجابه الله .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ} “Andolsun ki Nûh bize seslenmişti de ne güzel icabet etmiştik!”. Dedi ki: Allah ona icabet etti .
وقوله: {مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ}. يقولُ: مِن الأذى والمكروهِ الذي كان فيه مِن الكافرين، ومن كربِ الطُّوفانِ والغرقِ الذى هلَك به قومُ نوحٍ.
O'nun: {مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ} “O büyük sıkıntıdan” sözü hakkında [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: [Onu,] kâfirlerden [gelen] eziyet ve hoşlanılmayan şeylerden, ayrıca Tûfân'ın ve Nûh kavminin kendisiyle helâk olduğu boğulmanın sıkıntısından [kurtardık].
كما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ}. قال: مِن الغرقِ .
Nitekim bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ} “Biz onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık”. Dedi ki: Boğulmaktan [kurtardık] .
وقوله: {وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ}. يقولُ: وجعَلَنا ذريةَ نوحٍ هم الذين بقُوا في الأرضِ بعدَ مَهْلِكِ قومِه. وذلك أن الناسَ كلَّهم مِن بَعدِ مَهْلِكِ قومِ نوحٍ إلى اليومِ، إنما هم ذريةُ نوحٍ، فالعَجَمُ والعربُ أولادُ سامِ بنِ نوحٍ، والتُّركُ والصَّقالِبةُ والخَزَرُ أولادُ يافثَ بن نوحٍ، والسُّودان أولادُ حامِ بنِ نوحٍ. وبذلك جاءتِ الآثارُ، وقالتِ العلماءُ.
O'nun: {وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ} “Onun neslini de kalıcılar kıldık” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Kavminin helakinden sonra yeryüzünde baki kalanları Nûh'un nesli kıldık. Şöyle ki, Nûh kavminin helakinden bugüne kadar bütün insanlar yalnızca Nûh'un neslidir; nitekim Acemler ve Araplar Nûh'un oğlu Sâm'ın çocuklarıdır; Türkler, Slavlar ve Hazarlar Nûh'un oğlu Yâfes'in çocuklarıdır; Siyahlar ise Nûh'un oğlu Hâm'ın çocuklarıdır. Rivayetler bu şekilde gelmiş ve âlimler böyle söylemiştir.
[ذكرُ مَن قال ذلك]
[Bunu söyleyenlerin zikri]
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا ابنُ عَثْمةَ، قال: ثنا سعيدُ بن بشيرٍ، عن قتادةَ، عن الحسن، عن سَمُرةَ، عن النبىِّ ﷺ في قوله: {وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ}. قال: "سامٌ، وحامٌ، ويافثُ" .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Asme anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Beşîr, Katâde'den, o el-Hasan'dan, o Semure'den, o da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den O'nun: {وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ} “Onun neslini de kalıcılar kıldık” sözü hakkında şöyle buyurduğunu nakletti: "Sâm, Hâm ve Yâfes'tir" .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ}. قال: فالناسُ كلُّهم مِن ذريةِ نوحٍ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ} “Onun neslini de kalıcılar kıldık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: İnsanların hepsi Nûh'un neslindendir.
حدثنا علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابن عباسٍ فى قولِه: {وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ}. يقولُ: لم يَبْقَ إلا ذريةُ نوحٍ .
Bize Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbas'tan O'nun: {وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ} “Onun neslini de kalıcılar kıldık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Nûh'un neslinden başkası kalmadı .
القولُ في تأويل قولِه تعالى: {وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (٧٨) سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ (٧٩) إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٠) إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (٨١) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٨٢)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (٧٨) سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ (٧٩) إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٠) إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (٨١) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٨٢)} “Sonradan gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık: Âlemler içinde Nûh'a selam olsun! Şüphesiz biz iyilik yapanları işte böyle mükâfatlandırırız. Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandı. Sonra diğerlerini suda boğduk.”
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ). وأبقينا عليه -يعنى على نوحٍ- ذكرًا جميلًا، وثناءً حسنا: {فِي الْآخِرِينَ}. يعنى: فيمن تأخَّر بعدَه مِن الناسِ، يَذكُرونه به.
Yüce Allah: (وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ) “Sonradan gelenler arasında ona bıraktık” sözüyle şunu kastetmektedir: Onun için -yani Nûh için- güzel bir yâd ve övgü bıraktık: {فِي الْآخِرِينَ} “Sonradan gelenler arasında”, yani kendisinden sonra gelen insanlar arasında onu bununla anarlar.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولِه: {وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ}. يقولُ: يُذكَرُ بخيرٍ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbas'tan O'nun: {وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ} “Sonradan gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Hayırla yâd edilir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ ، قال: ثنا عيسي، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ}. يقولُ: جعَلنا لسانَ صدقٍ للأنبياء كلِّهم .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı , dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ} “Sonradan gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Bütün peygamberler için bir doğruluk lisanı (güzel bir övgü) kıldık .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ}. قال: أبْقَى اللهُ عليه الثناءَ الحسنَ في الآخِرِين .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ} “Sonradan gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Allah, sonradan gelenler arasında onun güzel övgüyle anılmasını devam ettirmiştir.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، [قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ] ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ}. قال: الثناءَ الحسنَ .
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, [dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı] , dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ} “Sonradan gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Güzel övgüdür .
وقوله: {سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ}. يقولُ: أَمَنَةٌ مِن اللهِ لنوحٍ في العالَمين، أن يَذْكُرَه [أحدٌ بسوءٍ] .
O'nun: {سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ} “Âlemler içinde Nûh'a selam olsun!” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: [Hiç kimsenin] onu kötülükle anmaması hususunda, âlemler içinde Allah'tan Nûh'a bir güvencedir .
و"سلامٌ" مرفوعٌ بـ"على"، وقد كان بعضُ أهلِ العربيةِ مِن أهلِ الكوفةِ يقولُ : معناه: وترَكْنا عليه في الآخِرين. {سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ}. أى: ترَكْنا عليه هذه الكلمةَ، كما تقولُ: قَرَأْتُ مِن القرآنِ: {الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}، فتكونُ الجملةُ في معنى نصبٍ، وتَرْفَعُها باللام ، كذلك: {سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ} تَرْفَعُه بـ"على" وهو في تأويلِ نصبٍ. قال: ولو كان: ترَكنا عليه سلامًا. كان صوابًا.
"Selâmun" (سلامٌ) lafzı "alâ" (على) ile merfûdur. Kûfe ehlinden bazı Arap dili âlimleri şöyle demekteydi : Bunun anlamı; 'Sonradan gelenler arasında ona bıraktık', {سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ} “Nûh'a selam olsun” şeklindedir. Yani 'ona bu sözü bıraktık' demektir; nitekim senin Kur'an'dan {الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” ayetini okudum demen gibidir ki cümle nasb konumunda olur, fakat onu lâm ile ref edersin . Aynı şekilde: {سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ} “Nûh'a selam olsun” ifadesini "alâ" ile ref edersin, oysa nasb tevilindedir. [Ferrâ] dedi ki: 'Ona bir selâm bıraktık' (تركنا عليه سلامًا) şeklinde [mansub] olsaydı da doğru olurdu.
وقوله: {إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إنا كما فعَلْنا بنوحٍ، مُجازاةً له على طاعتِنا، وصبرِه على أذَى قومِه فى رِضانا {وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ}، وأبْقَينا عليه ثناءً في
O'nun: {إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz biz iyilik yapanları işte böyle mükâfatlandırırız” sözüne gelince; Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Bize itaatine ve rızamız uğrunda kavminin eziyetlerine sabretmesine bir mükâfat olarak Nûh'a yaptığımız gibi, {وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ} “Onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık; soyunu da geride kalanlar kıldık” ve sonradan gelenler arasında onun hakkında [güzel] bir övgü bıraktık.
الآخرين. {كَذَلِكَ نَجْزِي} الذين يُحْسِنون فيُطِيعوننا، وينْتَهون إلى أمرِنا، ويَصْبِرون على الأذى فينا.
[İşte] {كَذَلِكَ نَجْزِي} “böyle mükâfatlandırırız” iyilik edip Bize itaat eden, emrimize boyun eğen ve Bizim uğrumuzda eziyete sabreden kimseleri.
وقوله: {إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ: إن نوحًا من عبادِنا الذين آمنوا بنا، فوحَّدُونا، وأخْلَصوا لنا العبادةَ، وأفْرَدونا بالأُلوهةِ.
O'nun: {إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ} “Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandı” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Nûh, Bize iman eden, Bizi birleyen, ibadeti yalnızca Bize has kılan ve ilahlıkta Bizi tek kabul eden kullarımızdandı.
وقوله: {ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ}. يقولُ تعالى ذكره: ثم أَغْرَقُنا حين نجَّيْنا نوحًا وأهلَه من الكربِ العظيمِ، مَن بقِى مِن قومِه.
O'nun: {ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ} “Sonra diğerlerini suda boğduk” sözüne gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Nûh'u ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardığımızda, kavminden geriye kalanları da suda boğduk.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ}. قال: أنجاه اللهُ ومَن معه في السفينةِ، وأغْرَق بقيةَ قومِه.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ} “Sonra diğerlerini suda boğduk”. Dedi ki: Allah onu ve gemide onunla beraber olanları kurtardı, kavminin geri kalanını ise suda boğdu.
القولُ في تأويل قولِه تعالى: {وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ (٨٣) إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٤) إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ (٨٥) أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ (٨٦)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ (٨٣) إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٤) إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ (٨٥) أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ (٨٦)} “Şüphesiz İbrâhim de onun taraftarlarından (aynı yoldan gidenlerden) idi. Hani o, Rabbine arınmış bir kalple gelmişti. Hani babasına ve kavmine: 'Siz neye tapıyorsunuz? Bir iftira olarak Allah'tan başka ilahlar mı istiyorsunuz?' demişti.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وإن مِن أشياعِ نوحٍ على مِنْهاجِه وملَّتِه واللهِ، لإبراهيمَ خليلَ الرحمنِ.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'a yemin olsun ki, Nûh'un yolunda ve dininde olan taraftarlarından biri de Rahmân'ın dostu İbrâhim'dir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bizim bu konuda söylediğimiz [görüşün] bir benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنا معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ}. يقولُ: مِن أَهلِ دينه .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbas'tan O'nun: {وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ} “Şüphesiz İbrâhim de onun taraftarlarından idi” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Onun dininin ehlindendi .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بن أبى بَزَّة، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ}. قال: على مِنْهاجِ نوحٍ وسنَّتِه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den O'nun: {وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ} “Şüphesiz İbrâhim de onun taraftarlarından idi” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Nûh'un yolu ve sünneti üzereydi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ}. قال: على مِنْهاجه وسنَّتِه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in O'nun: {وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ} “Şüphesiz İbrâhim de onun taraftarlarından idi” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Onun yolu ve sünneti üzereydi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ}. قال: على دينه وملَّتِه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ} “Şüphesiz İbrâhim de onun taraftarlarından idi”. Dedi ki: Onun dini ve milleti üzereydi .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ}. قال: مِن أهل دينِه .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ} “Şüphesiz İbrâhim de onun taraftarlarından idi” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Onun dininin ehlindendi .
وقد زعَم بعضُ أهلِ العربيةِ أن معنى ذلك: وإن مِن شيعةِ محمدٍ لإبراهيمَ.
Arap dili ehlinden bazıları ise bunun anlamının: “Şüphesiz Muhammed'in taraftarlarından biri de İbrâhim'dir” şeklinde olduğunu iddia etmiştir.
وقال: ذلك مثلُ قولِه: {وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ} [يس: ٤١]. بمعنى: أَنَّا حَمَلْنا ذريةَ مَن هم منه، فجعَلَها ذريةً لهم، وقد سبَقَتهم.
Ve [şöyle] demiştir: Bu, O'nun şu sözü gibidir: {وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ} “Onlar için bir delil de bizim onların nesillerini taşımış olmamızdır” [Yâsîn, 41]. Yani: “Biz, onların kendisinden geldikleri kimselerin nesillerini taşıdık” anlamındadır; böylece [o nesil] kendilerinden önce geçmiş olduğu halde onu onlara ait bir nesil kılmıştır.
وقولُه: {إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إذ جاء إبراهيم ربَّه بقلبٍ سليمٍ من الشركِ، مُخْلِصٍ له التوحيدَ.
O'nun: {إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} “Hani o, Rabbine arınmış bir kalple gelmişti” sözüne gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Hani İbrâhim, Rabbine şirkten arınmış, tevhidi yalnızca O'na has kılmış bir kalple gelmişti.