كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ}، واللهِ، مِن الشركِ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} “Hani o, Rabbine arınmış bir kalple gelmişti”; Allah'a yemin olsun ki, şirkten [arınmış bir kalple] .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ}. قال: سليمٍ من الشركِ.
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} “Hani o, Rabbine arınmış bir kalple gelmişti” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Şirkten arınmış [bir kalp].
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {بِقَلْبٍ سَلِيمٍ}.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} “Arınmış bir kalple”.
قال: لا شكَّ فيه .
Dedi ki: İçinde hiçbir şüphe bulunmayan [bir kalple] .
وقال آخرون في ذلك بما حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عَثَّامُ بنُ علىٍّ، قال: ثنا هشامٌ، عن أبيه، قال: يا بَنِىَّ لا تكونوا لَعَّانين، ألم تَرَوْا إلى إبراهيمَ لم يَلْعَنْ شيئًا قطُّ، فقال اللهُ: {إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} .
Başkaları da bu hususta Ebû Kureyb'in bize anlattığı şu rivayeti söylemiştir: Dedi ki: Bize Assâm b. Ali anlattı, dedi ki: Bize Hişâm babasından nakletti, o şöyle demiştir: Ey yavrularım! Çokça lanet eden kimseler olmayın. İbrâhim'i görmediniz mi, hiçbir şeye asla lanet etmemiştir; bunun üzerine Allah: {إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} “Hani o, Rabbine arınmış bir kalple gelmişti” buyurmuştur.
وقولُه: {إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ}. [يقولُ: حين قال -يعنى: إبراهيمُ- لأبيه وقومِه: أيَّ شيءٍ تَعْبُدون؟
O'nun: {إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ} “Hani babasına ve kavmine: 'Siz neye tapıyorsunuz?' demişti” sözüne gelince; [şöyle buyurmaktadır: Hani o -yani İbrâhim- babasına ve kavmine: “Siz neye tapıyorsunuz?” demişti.
وقوله] :
Ve O'nun şu sözü] :
{أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ}. يقولُ: أَكَذِبًا معبودًا غيرَ اللَّهِ تُريدون؟
{أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ} “Bir iftira olarak Allah'tan başka ilahlar mı istiyorsunuz?”. Şöyle buyurmaktadır: Bir yalan ve iftira olarak Allah'tan başka ilahlar mı istiyorsunuz?
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَمَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٨٧) فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ (٨٩) فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ (٩٠) فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ فَقَالَ أَلَا تَأْكُلُونَ (٩١) مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ (٩٢)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tefsirine dair açıklama: {فَمَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٨٧) فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ (٨٩) فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ (٩٠) فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ فَقَالَ أَلَا تَأْكُلُونَ (٩١) مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ (٩٢)} “«Âlemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir?» (87) Bunun üzerine yıldızlara bir göz attı, (88) «Ben gerçekten hastayım» dedi. (89) Onlar da arkalarını dönüp ondan uzaklaştılar. (90) O da gizlice onların ilahlarının yanına vardı ve «(Önünüzdeki yemeklerden) yemiyor musunuz?» dedi. (91) «Neyiniz var, neden konuşmuyorsunuz?» (92)”.
يقول تعالى ذكرُه مُخْبِرًا عن قيل إبراهيمَ لأبيه وقومه: {فَمَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ}. يقولُ: فأىَّ شيءٍ تَظُنُّون أيُّها القومُ أنه يَصْنَعُ بكم إن لقيتُموه، وقد عبَدتُم غيرَه؟
Yüce Allah, İbrâhim'in babasına ve kavmine söylediği sözü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {فَمَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir?”. Şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! O'ndan başkasına tapmış bir halde O'nun huzuruna çıktığınızda, O'nun size ne yapacağını zannediyorsunuz?
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَمَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ}. يقولُ: إذا لقِيتُموه، وقد عبَدْتُم غيرَه؟
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَمَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir?”. Dedi ki: O'ndan başkasına tapmış olarak O'nun huzuruna vardığınızda [size ne yapacak zannediyorsunuz]?
وقولُه: {فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ}. ذُكر أن قومَه كانوا أهلَ تَنْجيمٍ، فرأَى نجمًا قد طلَع، فعصَب رأسَه.
O'nun: {فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ} “Derken yıldızlara bir göz attı da: 'Ben gerçekten hastayım' dedi” sözüne gelince; zikredildiğine göre kavmi astroloji/yıldız ilmiyle uğraşan kimselerdi. [İbrâhim] doğan bir yıldız gördü ve başını sardı.
وقال: إنى مطعونٌ، وكان قومُه يَهْرُبون مِن الطاعونِ، فأراد أن يَتْرُكوه في بيتِ آلهتِهم، ويَخْرُجوا عنه؛ ليُخالِفَهم إليها فيَكْسِرَها.
Ve: “Ben vebaya yakalandım” dedi. Kavmi ise vebadan kaçıyordu. [İbrâhim] onların kendisini ilahlarının tapınağında bırakıp gitmelerini istedi ; ta ki onlar gittikten sonra gizlice ilahlarının yanına varıp onları kırsın.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولِه: {فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ}. قال: قالوا وهو في بيتِ آلهتهم: اخرُجْ. فقال: إني مَطْعونٌ. فترَكوه مَخافةَ الطاعونِ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletti: {فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ} “Derken yıldızlara bir göz attı da: 'Ben gerçekten hastayım' dedi” [ayeti hakkında] dedi ki: O, ilahlarının tapınağında iken onlar [ona]: “Çık!” dediler. O da: “Ben vebalıyım (tauna yakalandım)” dedi. Bunun üzerine veba korkusuyla onu bıraktılar.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن سعيدٍ، عن قتادة، عن سعيدِ بنِ المسيَّبِ: {فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ}. قال: رأَى نجمًا طلَع.
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Saîd'den, o Katâde'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti: {فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ} “Derken yıldızlara bir göz attı da: 'Ben gerçekten hastayım' dedi”. Dedi ki: Doğan bir yıldız gördü.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بنِ المسيَّبِ، أنه رأَى نَجمًا طلَع فقال: {إِنِّي سَقِيمٌ}. قال: كايَد نبيُّ الله عن دينه، فقال: إني سقيمٌ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti: O, doğan bir yıldız gördü de: {إِنِّي سَقِيمٌ} “Ben gerçekten hastayım” dedi. Dedi ki: Allah'ın peygamberi dini uğruna bir plan kurdu da: “Ben gerçekten hastayım” dedi.
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سَمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ}: قالوا لإبراهيمَ، وهو في بيتِ آلهتِهم: اخرُجْ معنا. فقال لهم: إنى مطعونٌ. فترَكوه مَخافةَ أن يُعْدِيَهم .
Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ} “Derken yıldızlara bir göz attı da: 'Ben gerçekten hastayım' dedi” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: İbrâhim ilahlarının tapınağındayken ona: “Bizimle beraber çık” dediler. O da onlara: “Ben vebaya yakalandım” dedi. Hastalığı kendilerine bulaştırmasından korkarak onu bıraktılar .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ، عن أبيه في قول اللهِ: {فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ}. قال: أَرْسَل إليه ملِكُهم، فقال: إن غدًا عيدَنا ، فاحضُرْ معنا. قال: فنظَر إلى نَجمٍ، فقال: إن ذلك النجمَ لم يَطْلُعْ قطُّ إلا طلَع بسُقمٍ لى . فقال: {إِنِّي سَقِيمٌ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd babasından Allah'ın: {فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ} “Derken yıldızlara bir göz attı da: 'Ben gerçekten hastayım' dedi” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Hükümdarları ona haber gönderip: “Yarın bizim bayramımızdır , bizimle beraber hazır bulun” dedi. Dedi ki: Bunun üzerine [İbrâhim] bir yıldıza baktı ve: “Şu yıldız ne zaman doğsa mutlaka benim bir hastalığımla birlikte doğar” dedi ve: {إِنِّي سَقِيمٌ} “Ben gerçekten hastayım” dedi.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ}: يقولُ اللَّهُ: {فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ}. وقولُه: {إِنِّي سَقِيمٌ}. أى: طَعِينٌ، أو لسُقْمٍ كانوا يَهْرُبون منه إذا سمِعوا به، وإنما يُرِيدُ إبراهيمُ أن
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ} “Derken yıldızlara bir göz attı da: 'Ben gerçekten hastayım' dedi”. Allah şöyle buyurmaktadır: {فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ} “Bunun üzerine arkalarını dönüp ondan uzaklaştılar”. O'nun: {إِنِّي سَقِيمٌ} “Ben gerçekten hastayım” sözü; yani vebaya yakalandım veya işittiklerinde kaçtıkları bir hastalığa [tutuldum] demektir. İbrâhim'in asıl istediği ise
يَخْرُجوا عنه، ليَبْلُغَ من أصنامِهم الذي يُرِيدُ .
onların kendisini bırakıp gitmeleri ve böylece putları hakkında yapmak istediği şeyi gerçekleştirebilmesiydi .
واخْتُلف فى وجهِ قيلِ إبراهيم لقومه: {إِنِّي سَقِيمٌ}. وهو صحيحٌ، فرُوِى عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه قال: "لم يَكْذِبْ إبراهيمُ إلا ثلاثَ كذباتٍ".
İbrâhim'in kavmine söylediği: {إِنِّي سَقِيمٌ} “Ben gerçekten hastayım” sözünün mahiyeti hususunda ihtilaf edilmiştir. [Oysa] o sağlıklıydı. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “İbrâhim üç yalandan başka asla yalan söylememiştir.”
ذكرُ الروايةِ بذلك
Bu husustaki rivayetin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، قال: ثني هشامٌ، عن محمدٍ، عن أبي هريرة، أنَّ رسول الله ﷺ قال: "لم يَكذِبْ إبراهيمُ غيرَ ثلاثِ كذباتٍ؛ ثِنتَيْن في ذاتِ الله؛ قولِه: {إِنِّي سَقِيمٌ}. وقولُه: {قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا} [الأنبياء: ٦٣]. وقوله فى سارَةً: هى أختى" .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme anlattı, dedi ki: Bana Hişâm, Muhammed'den, o da Ebû Hureyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: “İbrâhim üç yalandan başka yalan söylemedi; ikisi Allah rızası içindi: {إِنِّي سَقِيمٌ} 'Ben gerçekten hastayım' sözü ile {قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا} [el-Enbiyâ: 63] 'Hayır, bu işi şu büyükleri yapmıştır' sözü. Bir de Sâre hakkında söylediği: 'O benim kız kardeşimdir' sözüdür” .
حدَّثنا سعيدُ بنُ يحيى، قال: ثنا أبى، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثني أبو الزِّناد، عن عبدِ الرحمنِ الأعرجِ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: لم يَكذِبْ إبراهيمُ فى شيءٍ قطُّ إلا فى ثلاثٍ". ثم ذكر نحوَه .
Bize Saîd b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana Ebu'z-Zinâd, Abdurrahman el-A'rec'den, o da Ebû Hureyre'den nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “İbrâhim hiçbir şeyde asla yalan söylemedi; sadece üç [durum] müstesna” buyurdu; sonra bunun benzerini zikretti .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن المسيَّب بنِ رافعٍ، عن أبى هريرةَ، قال: ما كذَب إبراهيمُ غيرَ ثلاثِ كذباتٍ؛ قولُه: {إِنِّي سَقِيمٌ}. وقولُه: {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا} [الأنبياء: ٦٣]. وإنما قاله موعظةً، وقولُه حينَ سأَله
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o el-Müseyyeb b. Râfi'den, o da Ebû Hureyre'den nakletti; [Ebû Hureyre] şöyle dedi: İbrâhim üç yalandan başka yalan söylemedi: {إِنِّي سَقِيمٌ} “Ben gerçekten hastayım” sözü, {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا} [el-Enbiyâ: 63] “Hayır, bunu onların şu büyüğü yapmıştır” sözü -ki bunu sadece bir öğüt vermek amacıyla söylemişti- ve kendisine sorduğu vakit söylediği...
الملِكُ، فقال: أختى. لسارَةَ، وكانت امرأتَه .
hükümdara karısı olduğu halde Sâre için söylediği: “Kız kardeşimdir” sözüdür .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيةَ، عن أيوبَ، عن محمدٍ، قال: إن إبراهيمَ ما كذَب إلا ثلاثَ كذباتٍ؛ ثِنْتان في اللهِ، وواحدةٌ في ذاتِ نفسِه، فأما الثنتان فقولُه: {إِنِّي سَقِيمٌ}. وقوله: {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا}. وقصتُه في سارَةَ، وذكَر قصتَها وقصةَ الملِكِ .
Bana Ya'kûb b. İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Eyyûb'dan, o da Muhammed'den nakletti: İbrâhim sadece üç yalan söyledi; ikisi Allah uğruna, biri ise kendi nefsi içindi. İkisi: {إِنِّي سَقِيمٌ} “Ben gerçekten hastayım” sözü ile {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا} “Hayır, bunu onların şu büyüğü yapmıştır” sözüdür; [üçüncüsü de] Sâre hakkındaki kıssasıdır. [Ravi] onun ve hükümdarın kıssasını zikretti .
وقال آخرون: إن قولَه: {إِنِّي سَقِيمٌ}. كلمةٌ فيها مِعْراضٌ، ومعناها أن كلَّ مَن كان في عُقْبةِ الموتِ فهو سقيمٌ، وإن لم يَكُنْ به حينَ قالها سُقْمٌ ظاهرٌ.
Başkaları ise şöyle demiştir: O'nun: {إِنِّي سَقِيمٌ} “Ben gerçekten hastayım” sözü kinayeli bir sözdür; anlamı da şudur: Ölümün yolunda olan herkes hastadır; her ne kadar o sözü söylediği anda kendisinde zahirî bir hastalık bulunmasa bile.
والخبرُ عن رسولِ اللهِ ﷺ بخلافِ هذا القول وقولُ رسولِ اللهِ ﷺ هو الحقُّ دونَ غيرِه.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen haber bu söze muhaliftir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözü ise başkası değil, hakkın ta kendisidir.
قولُه: {فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ}. يقولُ: فتولَّوْا عن إبراهيمَ مُدْبِرِين عنه؛ خوفًا من أن يُعدِيَهم السُّقْمُ الذى ذكَر أنه به.
O'nun: {فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ} “Bunun üzerine arkalarını dönüp ondan uzaklaştılar” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Kendisinde bulunduğunu söylediği hastalığın kendilerine bulaşmasından korkarak arkalarını dönüp İbrâhim'den uzaklaştılar.
كما حُدِّثْتُ عن يحيى بنِ زكريا عن بعضِ أصحابِه، عن حكيمِ بنِ جبيرٍ، [عن سعيدِ بنِ جبيرٍ] ، عن ابن عباسٍ: {إِنِّي سَقِيمٌ}. يقولُ: مطعونٌ.
Nitekim bana Yahyâ b. Zekeriyyâ'dan, o bazı arkadaşlarından, o Hakîm b. Cübeyr'den, [o Saîd b. Cübeyr'den] , o da İbn Abbas'tan nakledildiğine göre: {إِنِّي سَقِيمٌ} “Ben gerçekten hastayım”; yani vebalıyım, demiştir.
{فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ}. قال سعيدٌ: إن كان الفرارُ مِن الطاعونِ لَقديمًا .
{فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ} “Bunun üzerine arkalarını dönüp ondan uzaklaştılar”. Saîd dedi ki: Vebadan kaçmak gerçekten pek eski [bir adet] imiş .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَتَوَلَّوْا}: فنكَصوا عنه مُدبِرِين مُنْطَلِقين.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَتَوَلَّوْا} “Yüz çevirdiler”; yani arkalarını dönüp hızla giderek ondan geri çekildiler.
وقولُه: {فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ}. [يقولُ تعالى ذكرُه: فمال إلى آلهتهم] بعدَما خرَجوا عنه وأدْبَروا.
O'nun: {فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ} “O da gizlice onların ilahlarının yanına vardı” sözüne gelince; [Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Onlar onun yanından çıkıp uzaklaştıktan sonra ilahlarına yöneldi] .
وأرَى أن أصلَ ذلك مِن قولِهم: راغ فلانٌ عن فلانٍ، إذا حاد عنه،، فيكونُ معناه إذا كان كذلك: فراغ عن قومِه، والخروجِ معهم إلى آلهتِهم، كما قال عديُّ بنُ زيدٍ :
Kanaatimce bunun aslı, bir kimseden saptığı zaman Arapların söylediği: “Filan kişi filandan saptı (râğa fulânun an fulânin)” sözünden gelmektedir. Durum böyle olunca anlamı: Kavminden ve onlarla birlikte çıkmaktan sapıp gizlice onların ilahlarına yöneldi, şeklinde olur; nitekim Adî b. Zeyd şöyle demiştir :
حينَ لا يَنْفَعُ الرَّواغُ ولا يَنْـ … ــــفَعُ إلا المصادقُ النِّحْريرُ
Kaçıp sapmanın fayda vermediği ve sadece … samimi ve mahir dostun fayda verdiği anda.
يعنى بقولِه: لا يَنْفَعُ الرَّواغُ: الحِيادُ. أما أهلُ التأويلِ فإنهم فسَّروه بمعنى: فمال.
“Lâ yenfeu'r-revâğu” sözüyle sapıp kaçmayı kastetmektedir. Tevil ehline gelince; onlar bunu “yöneldi (fe-mâle)” anlamıyla tefsir etmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ}: أي: فمال إلى آلهتهم. قال: ذهَب .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ} “O da gizlice onların ilahlarının yanına vardı”; yani onların ilahlarına yöneldi. Dedi ki: Gitti .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السدىِّ قولَه: {فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ}. قال: ذهَب .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin O'nun: {فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ} “O da gizlice onların ilahlarının yanına vardı” sözü hakkında: “Gitti” dediğini nakletti .
وقوله: {فَقَالَ أَلَا تَأْكُلُونَ (٩١) مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ}. هذا خبرٌ مِنَ اللَّهِ عن قيلِ إبراهيمَ للآلهةِ، وفى الكلامِ محذوفٌ اسْتُغْنِى بدَلالة الكلامِ عليه مِن ذكرِه، وهو: فقرَّب إليها الطعامَ، فلم يَرَها تَأْكُلُ، فقال لها: {أَلَا تَأْكُلُونَ}. فلمَّا لم يَرَها تَأْكُلُ
Allah Teâlâ'nın: {فَقَالَ أَلَا تَأْكُلُونَ (٩١) مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ} “[İbrâhim:] 'Yemez misiniz? Neyiniz var, konuşmuyorsunuz?' dedi” sözü; Allah'ın, İbrâhim'in [putperestlerin] ilahlarına söylediği sözü haber vermesidir. İfadede, sözün karinesinden anlaşıldığı için açıkça zikredilmesine gerek görülmeyen mahzuf bir kısım bulunmaktadır; o da şudur: [İbrâhim] onların önüne yemeği yaklaştırdı, onların yemediğini görünce kendilerine: {أَلَا تَأْكُلُونَ} “Yemez misiniz?” dedi. Onların yemediğini görünce...
قال لها: ما لكم لا تأْكُلون؟ فلم يرَها تَنْطِقُ، فقال لها: {مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ}؟ مُسْتَهْزِئًا بها. وكذلك ذكَر أنه فعَل بها، وقد ذكَرْنَا الخبرَ بذلك فيما مضَى قبلُ .
Onlara: "Neyiniz var, yemiyorsunuz?" dedi. Onların konuşmadığını görünce de onlarla alay ederek onlara: {مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ}؟ “Neyiniz var, konuşmuyorsunuz?” dedi. Onun putlara böyle yaptığı rivayet edilmiştir; nitekim buna dair haberi daha önce zikretmiştik .
وقال قتادةُ فى ذلك ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَقَالَ أَلَا تَأْكُلُونَ}؛ يَسْتَنْطِقُهم: {فَقَالَ أَلَا تَنْطِقُونَ}؟
Katâde bu hususta şöyle demiştir; bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَقَالَ أَلَا تَأْكُلُونَ} “Yemiyor musunuz? dedi”; onları konuşturmak isteyerek: {فَقَالَ أَلَا تَنْطِقُونَ}؟ “Konuşmuyor musunuz? dedi” .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ (٩٣) فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ (٩٤) قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ (٩٥) وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ (٩٦)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ (٩٣) فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ (٩٤) قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ (٩٥) وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ (٩٦)} “Bunun üzerine gizlice yanlarına varıp sağ eliyle onlara vurmaya başladı. Derken [kavmi] koşarak ona doğru geldiler. [İbrâhim onlara] dedi ki: Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz? Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فمال على آلهةِ قومِه ضربًا لها باليمينِ، بفأسٍ في يدِه يَكْسِرُهن.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: [İbrâhim] elindeki bir baltayla onları kırmak üzere kavminin ilahlarına yönelip sağ eliyle onlara vurmaya başladı.
كما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: لما خلا جعَل يَضْرِبُ آلهتَهم باليمين.
Nitekim bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti, o şöyle demiştir: [İbrâhim putlarla] baş başa kalınca onların ilahlarına sağ eliyle vurmaya başladı.
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخْبَرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاكَ، فذكَر مثلَه.
Hüseyin'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'tan işittim, o da benzerini zikretti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ}: فأقبل عليهم يَكْسِرُهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ} “Bunun üzerine gizlice yanlarına varıp sağ eliyle onlara vurmaya başladı”; yani onları kırmaya yöneldi .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: ثم أقْبَل عليهم، كما قال اللهُ: {ضَرْبًا بِالْيَمِينِ}. ثم جعَل يَكْسِرُهن بفأسٍ في يدِه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: Sonra Allah'ın buyurduğu gibi: {ضَرْبًا بِالْيَمِينِ} “Sağ eliyle vurarak” onlara yöneldi. Ardından elindeki bir baltayla onları kırmaya başladı.
وكان بعضُ أهل العربيةِ يَتَأَوَّلُ ذلك بمعنى: فراغ عليهم ضربًا بالقوةِ والقدرةِ، ويقولُ: اليمينُ فى هذا الموضعِ القوةُ. وبعضُهم كان يَتَأَوَّلُ اليمينَ في هذا الموضعِ الحَلِفَ، ويقولُ: جعَل يَضْرِبُهن باليمينِ التي حلَف بها بقولِه: {وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ} [الأنبياء: ٥٧].
Arap dili ehlinden bazıları bunu; “güç ve kudretle vurmaya yöneldi” anlamında tevil etmiş ve: “Bu makamda yemin, güç demektir” demiştir. Bazıları ise bu makamda yemini “ant içme/yemin” olarak tevil etmiş ve şöyle demiştir: O'nun: {وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ} “Allah'a yemin olsun ki, siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” [el-Enbiyâ: 57] sözüyle ettiği yemin sebebiyle onlara vurmaya başladı.
وذُكِر أن ذلك فى قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (فراغ عليهم صَفْقًا باليمينِ) . ورُوِى نحوُ ذلك عن الحسنِ .
Bunun Abdullah [b. Mes'ûd]'ın kıraatinde: (fe-râğa aleyhim safkan bi'l-yemîn / sağ eliyle çarparak onlara yöneldi) şeklinde olduğu zikredilmiştir . Benzer bir rivayet el-Hasan'dan da nakledilmiştir .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا [خالد بنُ عبيدٍ العَتَكيُّ] ، قال: سمِعْتُ الحسن قرَأ: (فراغ عليهم صفقًا باليمينِ). أى: ضربًا باليمينِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize [Hâlid b. Ubeyd el-Atekî] anlattı , dedi ki: Hasan'ın: (fe-râğa aleyhim safkan bi'l-yemîn) şeklinde okuduğunu işittim; yani sağ eliyle vurarak [demektir].
وقولُه: {فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ}. اخْتَلَفت القرأةُ في قراءة ذلك؛ فقرَأَتْه عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ، وبعضُ قرأةِ الكوفة: {فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ} بفتح الياءِ وتشديدِ الفاءِ ، من قولِهم: زَفَّت النَّعَامةُ، وذلك أولُ عَدْوِها، وآخرُ مشيها، ومنه قولُ الفَرزدقِ :
O'nun: {فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ} “Derken koşarak ona doğru geldiler” sözüne gelince; kurrâ bunu okuma hususunda ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfe kurrâsının bir kısmı bunu; Arapların: “Deve kuşu hızlandı (zeffeti'n-neâmetu)” sözünden hareketle ye'nin fethası ve fâ'nın şeddesiyle {فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ} (yeziffûn) şeklinde okumuşlardır . Bu ise deve kuşunun yürüyüşünün sonu, koşuşunun başlangıcıdır. el-Ferazdak'ın şu sözü de bundandır :
وجاء قَرِيعُ الشَّوْلِ قبلَ إفالِها … يَزِفُّ وجاءَت خلفَه وَهُيَ زُفَّفُ
Damızlık erkek deve, yavrularından önce hızla koşarak geldi … [develer de] onun arkasından hızla koşarak geldiler.
وقرَأ ذلك جماعةٌ مِن أهلِ الكوفة: (يُزِفُّونَ) بضمِّ الياء، وتشديدِ الفاءِ ، مِن أَزَفَّ فهو يُزِفُّ. وكان الفرَّاءُ يَزْعُمُ أَنه لم يَسمَعْ في ذلك إلا زفَفْتُ، ويقولُ: لعل قراءةَ مَن قرَأه: (يُزفُّونَ) بضمِّ الياءِ من قولِ العرب: أطْرَدْتُ الرجل، أي: صيَّرته طَريدًا، وطرَدْتُه. إذا أنت خسَأتَه، إذا قلتَ: اذْهَبْ عنا. فيكونُ (يُزِفُّون) أى: جاءوا على هذه الهيئةِ بمنزلةِ المزفوفةِ على هذه الحالةِ، فَتُدْخِلُ الألفَ، كما تقولُ: أَحْمَدْتُ الرجلَ. إذا أظْهَرْتَ حمدَه، و: هو محمدٌ. إذا رأيْتَ أمرَه إلى الحمدِ، ولم تَنْشُرْ حمدَه. قال: وأَنْشَدَنيَ المُفَضَّلُ :
Kûfe ehlinden bir topluluk bunu, ezeffe yuziffu fiilinden hareketle ye'nin dammesi ve fâ'nın şeddesiyle (yuziffûn) şeklinde okumuştur . el-Ferrâ ise bu konuda sadece zefeftu işittiğini iddia etmekte ve şöyle demektedir: Ye'nin dammesiyle (yuziffûn) okuyan kimsenin kıraati, muhtemelen Arapların; “Adamı kovulmuş kıldım (etrattu'r-racul)” yani onu kovulmuş yaptım; “Onu kovdum (taradtuhu)” ise “Bizden uzaklaş git” dediğin zaman söylediğin ifadeden gelir. Dolayısıyla (yuziffûn); bu heyet üzere, bu halde hızlandırılmış bir vaziyette geldiler, anlamına gelir ve [başına] elif dahil edilir; tıpkı adamın övgüsünü izhar ettiğinde “Adamı övdüm (ahmedtu'r-racul)”, onun durumunu övgüye layık görüp de övgüsünü yaymadığında ise “O övülmüştür (huve muhammedun)” dediğin gibi. Dedi ki: el-Mufaddal bana şu beyti okudu :
تمَنَّى حُصَيْنٌ أن يَسُودَ جذاعَه … فأمْسَى حُصَينٌ قد أذَلُّ وأَقْهَرَا
Huseyn, kavminin gençlerine efendi olmayı temenni etti … fakat Huseyn zillete ve kahra uğramış bir hale geldi.
فقال: أَقْهَرَ. وإنما هو قُهِر، ولكنه أراد: صار إلى حالِ قهرٍ. وقرَأ ذلك بعضُهم: (يَزِفُونَ) بفتحِ الياء، وتخفيف الفاءِ ، مِن وَزَف يَزِفُ. وذُكِر عن الكِسائيِّ أنه لا يَعْرِفُها. وقال الفرَّاءُ: لا أَعْرِفُها إلا أن تكونَ لغةٌ لم أَسْمَعُها .
[Şair] ekhere demiştir; oysa doğrusu kuhire (kahredildi)'dir, fakat o, “kahredilmişlik haline geldi” manasını kastetmiştir. Bazıları da bunu vezefe yezifu fiilinden hareketle ye'nin fethası ve fâ'nın şeddesiz haliyle (yezifûne) okumuştur . el-Kisâî'nin bunu bilmediği zikredilmiştir. el-Ferrâ da: “Duymadığım bir lehçe olması dışında bunu bilmiyorum” demiştir .
وذُكر عن مجاهدٍ أنه كان يقولُ: الوَزْفُ النَّسَلانُ.
Mücâhid'den, onun: “el-Vezf, hızlı yürümek (en-neselân) demektir” dediği nakledilmiştir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِلَيْهِ يَزِفُّونَ}. قال: الوزيفُ النَّسَلانُ
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: { إِلَيْهِ يَزِفُّونَ } “[Onlar] koşarak onun yanına geliyorlardı” ayeti hakkında: “el-Vezîf, hızlı yürümek (en-neselân) demektir” dediğini [nakletmiştir].
والصوابُ مِن القراءةِ فى ذلك عندَنا: قراءةُ مَن قرَأه بفتحِ الياءِ، وتشديدِ الفاءِ؛ لأن ذلك هو الصحيحُ المعروفُ مِن كلامِ العربِ، والذي عليه قراءةُ الفُصحاءِ مِن القرأةِ.
Bize göre bu husustaki doğru kıraat; ye'nin fethası ve fâ'nın şeddesiyle okuyan kimsenin kıraatidir. Çünkü Arap kelamında sahih ve meşhur olan ile fasih kurrânın benimsediği kıraat budur.
وقد اخْتَلَف أهلُ التأويلِ فى معناه؛ فقال بعضُهم: معناه: فأَقْبَل قومُ إبراهيمَ إلى إبراهيمَ يَجْرُون.
Tevil ehli bunun anlamı hakkında da ihtilaf etmiştir; bazısı: Bunun manası, İbrâhim'in kavmi İbrâhim'e koşarak geldiler, demektir demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ}: فَأَقْبَلُوا إِلَيهِ يَجْرُونَ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ} “Derken koşarak ona doğru geldiler” sözü hakkında: “Koşarak ona doğru geldiler” dediğini nakletti .
وقال آخرون: معناه: أقْبَلوا إليه يَمْشُون.
Başkaları ise: Bunun manası, ona doğru yürüyerek geldiler, demektir demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ فى قولِه: {فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ}. قال: يَمْشُونَ .
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin O'nun: {فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ} “Derken koşarak ona doğru geldiler” sözü hakkında: “Yürüyorlardı” dediğini nakletti .
وقال آخرون: معناه: فَأقْبَلوا يَسْتَعْجِلون.
Başkaları da: Bunun manası, acele ederek yöneldiler, demektir demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ، عن أبيه: {فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ}. قال: يَسْتَعْجِلون. قال: يَزِفُّ: يَسْتَعْجِلُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, babasından nakletti: {فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ} “Bunun üzerine koşarak ona geldiler” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Acele ediyorlar [demektir].” Dedi ki: “Yeziffü (يَزِفُّ), acele ediyor [manasındadır].”
وقولُه: {قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: قال إبراهيمُ لقومِه: أتَعْبُدون أيُّها القومُ ما تَنْحِتون بأيديكم مِن الأصنامِ؟! كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ}: الأصنامَ .
O'nun: {قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ} “[İbrâhim onlara] dedi ki: Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?” sözüne gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İbrâhim kavmine: “Ey kavmim! Kendi ellerinizle yonttuğunuz putlara mı tapıyorsunuz?!” dedi. Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ} “[hakkında]: Putları” dedi .
وقولُه: {وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه مُخْبِرًا عن قِيلِ إبراهيمَ لقومِه: واللهُ خلَقَكم أيُّها القومُ وما تَعْمَلُون.
O'nun: {وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ} “Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır” sözüne gelince; Yüce Allah İbrâhim'in kavmine söylediği sözü haber vererek şöyle buyurmaktadır: “Oysa ey kavmim, sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır.”
وفي قولِه: {وَمَا تَعْمَلُونَ} وجهان؛ أحدُهما: أن يكونَ قولُه "ما" بمعنى المصدرِ، فيكونَ معنى الكلامِ حينَئذٍ: واللهُ خلَقَكم وعملَكم، والآخرُ: أن يكونَ بمعنى الذي، فيكونَ معنى الكلامِ عندَ ذلك: واللهُ خلَقكم والذي تَعْمَلونه، أي: والذى تَعْمَلون منه الأصنامَ، وهو الخشبُ والنُّحاسُ والأشياءُ التي كانوا يَنْحِتون منها أصنامَهم.
O'nun: {وَمَا تَعْمَلُونَ} “Ve yaptıklarınızı” sözünde iki vecih vardır: Birincisi, "mâ" edatının masdariyye olmasıdır; bu takdirde sözün anlamı: “Oysa Allah sizi de sizin amelinizi de yaratmıştır” şeklinde olur. İkincisi ise ism-i mevsûl (ellezî) anlamında olmasıdır; bu takdirde sözün manası: “Oysa Allah sizi de yaptığınız şeyi de yaratmıştır”; yani putları kendisinden yaptığınız ahşap, bakır ve putlarını yonttukları diğer şeyleri de [O yaratmıştır] şeklinde olur.
وهذا المعنى الثاني قصَد، إن شاء اللهُ، قتادةُ (*) بقولِه الذى حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ}: بأيديكم .
Bize Bişr'in anlattığı, onun: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklettiği sözüyle Katâde'nin (*) kastettiği -inşâallah- bu ikinci anlamdır: {وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ} “[Yani] ellerinizle yaptıklarınızı da [O yarattı]” .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ (٩٧) فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَسْفَلِينَ (٩٨) وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ (٩٩) رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ (١٠٠)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ (٩٧) فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَسْفَلِينَ (٩٨) وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ (٩٩) رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ (١٠٠)} “Dediler ki: Onun için bir bina yapın da onu çılgınca yanan ateşin içine atın! Böylece ona bir tuzak kurmak istediler; fakat biz onları alçaklardan kıldık. [İbrâhim] dedi ki: Ben Rabbime gidiyorum, O bana doğru yolu gösterecektir. Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla!”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال قومُ إبراهيمَ، لمَّا قال لهم إبراهيمُ: {أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ (٩٥) وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ}: ابْنُوا لإبراهيمَ بُنْيانًا. ذُكِر أنهم بَنَوْا له
Yüce Allah -şânı yücedir- buyuruyor ki: İbrâhim onlara: {أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ (٩٥) وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ} “Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz? Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır” deyince, İbrâhim'in kavmi: «İbrâhim için bir bina yapın!» dedi. Anlatıldığına göre onlar onun için
بُنيانًا يُشبهُ التَّنُّورَ، ثم نقَلوا إليه الحطبَ، وأوْقَدوا عليه، {فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ}.
tandır benzeri bir bina yaptılar, sonra oraya odun taşıyıp ateşe verdiler ve: {فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ} “Onu çılgınca yanan ateşin içine atın!” [dediler].
والجحيمُ عندَ العربِ جَمْرُ النارِ بعضُه على بعضٍ، والنارُ على النارِ.
Araplara göre cahîm (el-cahîm); ateş korlarının birbiri üzerine yığılması ve ateş üstüne ateş [olması] demektir.
وقولُه: {فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: فأراد قومُ إبراهيمَ بإبراهيمَ كيدًا، وذلك ما كانوا أرادوا مِن إحراقِه بالنارِ. يقولُ اللهُ: {فَجَعَلْنَاهُمُ}. أى: فجعَلْنا قومَ إبراهيمَ {الْأَسْفَلِينَ} يعنى: الأَذَلِّين حُجَّةٌ، وغلَّبْنا إبراهيمَ عليهم بالحجةِ، وأنقَذْناه مما أرادوا به مِن الكيدِ.
O'nun: {فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا} “Böylece ona bir tuzak kurmak istediler” sözüne gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İbrâhim'in kavmi İbrâhim'e bir tuzak kurmak istedi; bu da onu ateşte yakma istekleriydi. Allah: {فَجَعَلْنَاهُمُ} “Biz onları kıldık” buyurmaktadır; yani İbrâhim'in kavmini, delil bakımından en zelil olanlar kıldık ({الْأَسْفَلِينَ} “Alçaklar”), İbrâhim'i hüccet ile onlara üstün getirdik ve ona kurmak istedikleri tuzaktan onu kurtardık.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَسْفَلِينَ}. قال: فما ناظَرَهم بعد ذلك حتى أهْلَكَهم .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَسْفَلِينَ} “Böylece ona bir tuzak kurmak istediler; fakat biz onları alçaklardan kıldık” [hakkında]; dedi ki: [Allah] onları helak edinceye kadar [İbrâhim] bundan sonra onlarla münazara etmedi .
وقولُه: {وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وقال إبراهيمُ لما أفْلَجَه اللهُ على قومِه، ونجَّاه من كيدِهم: {إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي}. يقولُ: إلى مُهاجِرٌ مِن بلدةِ قومى إلى اللهِ. أى: إلى الأرضِ المقدَّسةِ، ومُفارِقُهم، فمُعْتَزِلُهم لعبادةِ اللهِ.
O'nun: {وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ} “[İbrâhim] dedi ki: Ben Rabbime gidiyorum, O bana doğru yolu gösterecektir” sözüne gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah İbrâhim'i kavmine karşı galip kılıp onların tuzağından kurtarınca İbrâhim: {إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي} “Ben Rabbime gidiyorum” dedi. Şöyle demektedir: Ben kavmimin memleketinden Allah'a -yani Mukaddes Topraklara- hicret ediyorum; onlardan ayrılıp sadece Allah'a ibadet etmek üzere bir kenara çekiliyorum.
وكان قتادةُ يقولُ فى ذلك ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ}: ذاهبٌ بعملِه وقلبِه ونيتِه .
Katâde bu hususta şöyle derdi; nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ} “[İbrâhim] dedi ki: Ben Rabbime gidiyorum, O bana doğru yolu gösterecektir”; ameliyle, kalbiyle ve niyetiyle gidendir .
وقال آخرون في ذلك: إنما قال إبراهيمُ: {إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي}. حينَ أرادوا أن يُلقُوه في النارِ.
Başkaları ise bu hususta şöyle demiştir: İbrâhim: {إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي} “Ben Rabbime gidiyorum” sözünü ancak onu ateşe atmak istedikleri zaman söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي إسحاقَ،
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû İshâk’tan [nakletti]:
قال: سمِعْتُ سليمانَ بنَ صُرَدَ يقولُ: لما أرادوا أن يُلقُوا إبراهيمَ في النارِ، قال: {إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ}. فجُمِع الحطبُ، فجاءت عجوزٌ على ظهرِها حطبٌ، فقيل لها: أين تُرِيدين؟ قالت: أُرِيدُ أن أَذهَبَ إلى هذا الرجل الذي يُلقَى في النارِ، فلما أُلقِى فيها قال: حَسْبيَ اللهُ، عليه توكلتُ، أو قال: حسبيَ اللهُ ونعم الوكيلُ. قال: فقال اللهُ: {قُلْنَا يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ} [الأنبياء: ٦٩]. قال: فقال ابنُ لوطٍ، أو ابنُ أخى لوطٍ: إن النارَ لم تُحرِقْه مِن أجلى. وكان بينَهما قَرابةٌ، قال: فأرسَل الله عليه عُنُقًا مِن النارِ ، فأَحْرَقَتْه .
dedi ki: Süleymân b. Surad'ın şöyle dediğini işittim: İbrâhim'i ateşe atmak istediklerinde o: {إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ} “Ben Rabbime gidiyorum, O bana doğru yolu gösterecektir” dedi. Odun toplandı, sırtında odun olan yaşlı bir kadın geldi; ona: “Nereye gitmek istiyorsun?” denildi. Kadın: “Ateşe atılacak olan şu adama gitmek istiyorum” dedi. [İbrâhim] ateşe atıldığında: “Allah bana yeter, O'na tevekkül ettim” yahut “Allah bize yeter, O ne güzel vekildir” dedi. Dedi ki: Bunun üzerine Allah: {قُلْنَا يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ} “'Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve selamet ol' dedik” [el-Enbiyâ: 69] buyurdu. Dedi ki: Lût'un oğlu -veya Lût'un kardeşinin oğlu-: “Ateş benim hatırıma onu yakmadı” dedi. İkisi arasında bir akrabalık vardı. Dedi ki: Bunun üzerine Allah onun üzerine ateşten bir alev dili gönderdi ve onu yaktı .
وإنما اخْتَرْتُ القولَ الذى قلتُ في ذلك؛ لأن اللهَ ﵎ ذكَر خبرَه وخبرَ قومِه في موضعٍ آخرَ، فأَخْبَر أنه لما نجَّاه مما حاوَل قومُه مِن إحراقِه، قال: {إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي} [العنكبوت: ٢٦]. ففسَّر أهلُ التأويلِ ذلك أن معناه: إنى مهاجرٌ إلى أرضِ الشامِ. فكذلك قولُه: {إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ}. لأنه كقولِه: {إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي}. وقوله: {سَيَهْدِينِ}. يقولُ: سيُثَبِّتُنى على الهُدَى الذى أبْصَرْتُه، ويُعِينُني عليه.
Bu hususta belirttiğim görüşü tercih etmemin sebebi şudur: Çünkü Allah ﵎ başka bir yerde onun ve kavminin haberini zikretmiş ve kavminin onu yakma girişiminden kendisini kurtardığı zaman onun: {إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي} “Ben Rabbime hicret ediyorum” [el-Ankebût: 26] dediğini haber vermiştir. Tevil ehli bunu; “Ben Şam toprağına hicret ediyorum” manasında tefsir etmiştir. Dolayısıyla O'nun: {إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ} “Ben Rabbime gidiyorum, O bana doğru yolu gösterecektir” sözü de böyledir; çünkü bu da: {إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي} “Ben Rabbime hicret ediyorum” sözü gibidir. O'nun: {سَيَهْدِينِ} “O bana doğru yolu gösterecektir” sözü ise; [İbrâhim] “Gördüğüm/idrak ettiğim hidayet üzere beni sabit kılacak ve bu hususta bana yardım edecektir” demektedir.
وقوله: {رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ}. وهذا مسألةُ إبراهيمَ رَبَّه أن يَرْزُقَه ولدًا صالحًا، يقولُ: قال: يا ربِّ، هَبْ لى منك ولدًا يكونُ مِن الصالحين، الذين يُطِيعونك ولا يَعْصُونك، ويُصْلِحون في الأرض ولا يُفْسِدون.
O'nun: {رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ} “Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla!” sözüne gelince; bu, İbrâhim'in Rabbinden kendisine salih bir çocuk rızıklandırmasını istemesidir. Şöyle demektedir: “Ey Rabbim! Kendi katından bana sana itaat eden, sana isyan etmeyen, yeryüzünde ıslah edip bozgunculuk yapmayan salihlerden olacak bir çocuk bağışla!” dedi.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ فى قولِه: {رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ}. قال: ولدًا صالحًا.
Nitekim bize Muhammed b. el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ} “Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla!” sözü hakkında rivayet etti; [es-Süddî]: “Salih bir çocuk [demektir]” dedi.
وقال: {مِنَ الصَّالِحِينَ}. ولم يَقُلْ: صالحًا من الصالحين.
Ve “Salihlerden salih bir çocuk” demeyip: {مِنَ الصَّالِحِينَ} “Salihlerden” buyurmuştur.
اجتزاءً [بـ {مِنَ} مِنْ ذكرِ] المتروكِ، كما قال ﷿: {وَكَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ} [يوسف: ٢٠]. بمعنى: زاهِدِين مِن الزاهدين.
Bu, hazfedilen ögenin zikrinden vazgeçilip [min {مِنَ} edatıyla] yetinilmesindendir ; nitekim Azîz ve Celîl olan Allah: {وَكَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ} “Onlar onun hakkında isteksiz kimselerdendi” [Yûsuf: 20] buyurmuştur; yani “isteksizlerden olan isteksiz kimselerdi” anlamındadır.
القولُ في تأويل قولِه تعالى: {فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ (١٠١) فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَابُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَاأَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (١٠٢)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ (١٠١) فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَابُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَاأَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (١٠٢)} “Bunun üzerine biz ona yumuşak huylu bir erkek çocuk müjdeledik. Çocuk kendisiyle birlikte koşup yürüyecek yaşa gelince: Yavrucuğum! Rüyada seni boğazladığımı görüyorum, bir bak ne dersin? dedi. [Çocuk da]: Babacığım! Sana emrolunanı yap; inşallah beni sabredenlerden bulacaksın, dedi.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فبشَّرْنا إبراهيمَ {بِغُلَامٍ حَلِيمٍ}. يعني: يغلامٍ ذى حِلْمٍ إذا هو كَبِر، فأما في طفولتِه فى المَهْدِ، فلا يُوصَفُ بذلك. وذُكِر أن الغلامَ الذي بشَّر اللهُ به إبراهيمَ إسحاقُ.
Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Biz İbrâhim'i {بِغُلَامٍ حَلِيمٍ} “yumuşak huylu bir erkek çocukla” müjdeledik. Yani: Büyüdüğünde hilim (yumuşak huyluluk) sahibi olacak bir erkek çocukla [müjdeledik]; zira beşikteki bebeklik çağında çocuk bu şekilde nitelenmez. Allah'ın İbrâhim'e müjdelediği çocuğun İshak olduğu zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ: {فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ}. قال: هو إسحاقُ .
Bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn, Yezîd'den, o da İkrime'den {فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ} “Bunun üzerine biz ona yumuşak huylu bir erkek çocuk müjdeledik” hakkında: “O, İshak'tır” dediğini nakletti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ}: بُشِّر بإسحاقَ. قال: لم يُثْنِ بالحِلْمِ على أحدٍ غيرِ إسحاقَ وإبراهيمَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ} “Bunun üzerine biz ona yumuşak huylu bir erkek çocuk müjdeledik” hakkında: “İshak ile müjdelendi. [Katâde] dedi ki: İshak ve İbrâhim'den başka hiç kimse hilim ile övülmemiştir” dediğini nakletti .
وقولُه: {فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ}. يقولُ: فلمَّا بلَغ الغلامُ الذي بُشِّر به إبراهيمُ مع إبراهيمَ، العملَ، وهو السعىُ، وذلك حينَ أطاق معونتَه على عملِه.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ} “Nihayet [çocuk] onunla birlikte koşup çalışacak çağa erişince” buyruğuna dair [Ebû Ca‘fer] der ki: İbrâhim'e müjdelenen o çocuk, İbrâhim'le beraber çalışacak çağa -ki o sa'ydır (çalışıp çabalama)-, yani işinde ona yardım etmeye güç yetirdiği zamana ulaşınca...
وقد اخْتَلَف أهلُ التأويلِ فى معنى ذلك؛ فقال بعضُهم نحوَ الذي قلنا فيه.
Tevil ehli bunun anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri: