Binûn

Sâffât Suresinin Tefsiri — 7. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني علىٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ}. يقولُ: العملَ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ} “Çocuk kendisiyle birlikte koşup yürüyecek yaşa gelince” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Çalışıp çabalamayı [kastetmektedir]” .

حدَّثني محمدُ بنُ عمروٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ}. قال: لما شَبَّ حتى أَدْرَك سعيه سَعْيَ إبراهيمَ في العملِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ} “Çocuk kendisiyle birlikte koşup yürüyecek yaşa gelince” sözü hakkında: “Gençleşip çabası çalışmada İbrâhim'in çabasına yetiştiği zaman” dediğini nakletti .

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه، إلا أنه قال: لما شَبَّ حينَ أَدْرَك سعيَه.

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti; şu kadar var ki o: “Gençleşip onun çabasına yetiştiği vakit” demiştir.

حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا ابنُ أبي عَدِيٍّ، عن شعبةَ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ: {فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ}. قال: سَعْيَ إبراهيمَ.

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Şu‘be'den, o el-Hakem'den, o da Mücâhid'den {فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ} “Çocuk kendisiyle birlikte koşup yürüyecek yaşa gelince” hakkında: “İbrâhim'in çalışıp çabalamasını” dediğini nakletti.

حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا سهلُ بنُ يوسفَ، عن شعبةَ، عن الحكمِ، عن مجاهدٍ: {فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ}. قال: سَعْىٌ لإبراهيمَ.

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Sehl b. Yûsuf, Şu‘be'den, o el-Hakem'den, o da Mücâhid'den {فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ} “Çocuk kendisiyle birlikte koşup yürüyecek yaşa gelince” hakkında: “İbrâhim için bir çalışıp çabalama” dediğini nakletti.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ}. قال: السعىُ هاهنا العبادةُ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ} “Çocuk kendisiyle birlikte koşup yürüyecek yaşa gelince” kavli hakkında: “Buradaki es-sa‘y (çalışıp çabalama), ibadettir” dedi.

وقال آخرون: معنى ذلك: فلمَّا مشَى مع إبراهيمَ.

Başkaları ise: Bunun anlamı, İbrâhim ile birlikte yürüdüğü vakit, demektir dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ}. أي: لما مشَى مع أبيه .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ} “Çocuk kendisiyle birlikte koşup yürüyecek yaşa gelince” hakkında: “Yani babasıyla birlikte yürüdüğü zaman” dediğini nakletti .

وقولُه: {قَالَ يَابُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ}. يقول تعالى ذكرُه: {قَالَ} إبراهيمُ خليلُ الرحمنِ لابنِه: {يَابُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ}. وكان فيما ذُكِر أن إبراهيمَ نذَر حينَ بشَّرَته الملائكةُ بإسحاقَ ولدًا، أن يَجْعَلَه إذا ولَدَته سارَةُ للَّهِ ذَبيحًا، فلمَّا بلَغ إسحاقُ مع أبيه السعىَ أُرِى إبراهيمُ في المنامِ، فقيل: فِ للهِ بنذرِك. ورُؤيا الأنبياء، صلوات الله عليهم، يقينٌ؛ فلذلك مضَى لِما رأَى فى المنامِ، وقال له ابنُه إسحاقُ ما قال.

O'nun: {قَالَ يَابُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ} “Yavrucuğum! Rüyada seni boğazladığımı görüyorum, dedi” sözüne gelince; Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Rahmân'ın dostu İbrâhim oğluna: {يَابُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ} “Yavrucuğum! Rüyada seni boğazladığımı görüyorum” {قَالَ} “dedi”. Zikredildiğine göre İbrâhim, melekler kendisine bir erkek çocuk olarak İshak'ı müjdelediklerinde, Sâre onu doğurduğunda onu Allah için kurban edeceğini adamıştı. İshak babasıyla birlikte koşup yürüyecek yaşa gelince İbrâhim'e rüyasında gösterildi ve: “Allah için adağını yerine getir!” denildi . Peygamberlerin -Allah'ın salâtları üzerlerine olsun- rüyaları ise haktır/kesin bilgidir; bu sebeple rüyada gördüğü şeyi yerine getirmeye koyuldu ve oğlu İshak da ona diyeceğini dedi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ، قال: قال جبريلُ ﵇ لسارَةَ: أبْشِرِى بولدٍ اسمُه إسحاقُ، ومِن وراءِ إسحاقَ يعقوبُ. فضرَبت جبهتَها عَجَبًا، فذلك قولُه: {[قَالَتْ يَاوَيْلَتَى] أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ}. إلى قولِه: {حَمِيدٌ مَجِيدٌ} [هود: ٧٢، ٧٣]. قالت سارَةُ لجبْرِيلَ: ما آيةُ ذلك؟ فأخَذ بيدِه عُودًا يابسًا، فَلَواه بينَ أصابعِه، فاهْتَزَّ أخضرَ، فقال إبراهيمُ: هو للهِ إذن ذبيحٌ. فلما كبِر إسحاقُ أُتِي إبراهيمُ في النومِ، فقيل له: أوْفِ بنذرِك الذى نذَرْتَ؛ إنِ اللهُ رزَقَك غلامًا مِن سارَةً أن تَذْبَحَه. فقال لإسحاقَ: انْطَلِقُ نُقَرِّبْ قُرْبانًا إلى اللهِ. وأخَذ سكينًا وحبلًا، ثم انْطَلَق معه حتى إذا ذهَب به بين الجبالِ، قال له الغلامُ: يا أبتِ، أين قُربانُك؟ قال: يا بُنَيَّ، إني رأيْتُ فى المنامِ أني أَذْبَحُك، فانْظُرْ ماذا تَرَى؟ قال: يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ، ستَجِدُنى إن شاء اللهُ مِن الصابرين. فقال له إسحاقُ: يا أَبَتِ، اشْدُدْ رِباطي حتى لا أَضْطَرِبَ، واكْفُفْ عنى ثيابَك، حتى لا يَنْتَضِحَ عليها مِن دمى شيءٌ، فتراه سارَةُ فتَحْزَنَ، وأَسْرِعْ مَرَّ السكين على حَلْقى؛ ليكونَ أهونَ للموتِ عليَّ، فإذا أَتَيْتَ سارَةً، فاقْرَأْ عليها منى السلامَ. فأقْبَل عليه إبراهيمُ يُقبِّلُه، وقد ربَطه، وهو يَبْكي، وإسحاقُ يَبْكى. حتى اسْتَنْقَع الدموعُ تحتَ خدِّ إسحاقَ، ثم إنه جرَّ السكينَ على حَلْقِه، فلم تُحِكِ السكينُ، وضرَب اللهُ صَفيحةً مِن نُحاسٍ على حَلْقِ إسحاق، فلما رأَى ذلك، ضرَب به على جَبينِه، وحزَّ مِن قَفاه، فذلك قولُه: {فَلَمَّا أَسْلَمَا}. يقولُ: سلَّما للَّهِ الأمرَ، {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ}. فنُودِى يا إبراهيمُ: قد صدَّقْتَ الرؤيا بالحقِّ. فالْتَفَت فإذا بكبشٍ، فأخَذَه وخلَّى عن ابنِه، فأَكَبَّ على ابنِه يُقبِّلُه وهو يقولُ: اليوم يا بُنَيَّ وُهِبْتَ لى. فلذلك يقولُ اللَّهُ: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ}. فرجَع إلى سارَةً، فأخْبَرها الخبرَ، فجزِعت سارَةُ، وقالت: يا إبراهيمُ، أَرَدْتَ أن تَذْبَحَ ابنى ولا تُعْلِمَنى.

Bize Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, dedi ki: Cebrâîl aleyhisselâm Sâre'ye: “İsmi İshak olan ve İshak'ın ardından da Ya'kûb [adında] bir çocukla müjdelen!” dedi. [Sâre] şaşkınlıkla alnına vurdu. İşte O'nun: {[قَالَتْ يَاوَيْلَتَى] أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ} “[Sâre:] ‘Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarı, bu kocam da bir ihtiyar iken çocuk mu doğuracağım? Gerçekten bu pek şaşılacak bir şey!’ dedi” ayetinden {حَمِيدٌ مَجِيدٌ} “Övülmeye lâyık olandır, şanı yüce olandır” [Hûd 72-73] sözüne kadar olan kısım bunu ifade etmektedir. Sâre Cebrâîl'e: “Bunun alameti nedir?” dedi. [Cebrâîl] eline kuru bir dal aldı, onu parmakları arasında kıvırdı; dal yemyeşil olup canlandı. Bunun üzerine İbrâhim: “O halde o, Allah için kurbanlıktır” dedi. İshak büyüdüğünde İbrâhim'e rüyasında gelindi ve kendisine: “Allah sana Sâre'den bir erkek çocuk rızıklandırdığı takdirde onu boğazlayacağına dair adadığın adağını yerine getir!” denildi. Bunun üzerine [İbrâhim] İshak'a: “Hadi gel, Allah'a bir kurban sunalım” dedi. Bir bıçak ve bir ip aldı, sonra onunla birlikte yola koyuldu. Nihayet onu dağların arasına götürdüğünde çocuk ona: “Babacığım, kurbanlığın nerede?” dedi. [İbrâhim]: “Yavrucuğum, rüyamda seni boğazladığımı gördüm; bak bakalım ne dersin?” dedi. [İshak]: “Babacığım, emrolunduğun şeyi yap; inşallah beni sabredenlerden bulacaksın” dedi. Sonra İshak ona şöyle dedi: “Babacığım, çırpınmamam için bağımı sıkı bağla; kanımdan üzerine bir şey sıçrayıp da Sâre bunu görüp üzülmesin diye elbiseni benden uzak tut ve ölüm benim için daha kolay olsun diye bıçağı boğazımdan hızlıca geçir. Sâre'nin yanına vardığında da benden ona selam söyle.” Bunun üzerine İbrâhim onu bağlamış vaziyette öpmeye yöneldi; kendisi ağlıyor, İshak da ağlıyordu. Hatta gözyaşları İshak'ın yanağının altında birikmişti. Sonra bıçağı onun boğazına sürttü fakat bıçak kesmedi; Allah, İshak'ın boğazı üzerine bakırdan bir levha koydu. İbrâhim bunu görünce onu alnı üzerine yatırdı ve ensesinden kesmeye çalıştı. İşte O'nun: {فَلَمَّا أَسْلَمَا} “Her ikisi de teslim olunca” sözü bunu ifade etmektedir; yani emri Allah'a teslim ettiler demektir. {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} “Ve onu alnı üzerine yatırınca”. Bunun üzerine: “Ey İbrâhim! Rüyayı hak ile doğruladın!” diye seslenildi. [İbrâhim] arkasına döndü, bir de baktı ki bir koç duruyor. Hemen onu aldı ve oğlunu bıraktı. Oğlunun üzerine kapanıp onu öpüyor ve: “Bugün yavrucuğum, sen bana bağışlandın!” diyordu. İşte bu yüzden Allah: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} “Biz ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik” buyurmaktadır. Sonra [İbrâhim] Sâre'nin yanına döndü ve haberi ona bildirdi. Sâre feryat edip: “Ey İbrâhim! Oğlumu boğazlamak istedin de bana haber vermedin mi?” dedi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَابُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ}. قال: رؤيا الأنبياء حقٌّ، إذا رأوا في المنام شيئًا فعَلُوه .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {يَابُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ} “Yavrucuğum! Rüyada seni boğazladığımı görüyorum” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Peygamberlerin rüyası haktır; onlar rüyada bir şey gördüklerinde onu yaparlardı” .

حدَّثنا مجاهدُ بنُ موسى، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عيينةَ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، عن عُبيدِ بن عُميرٍ، قال: رؤيا الأنبياءِ وَحْىٌ. ثم تلا هذه الآيةَ: {إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ} .

Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o da Ubeyd b. Umeyr'den nakletti, dedi ki: “Peygamberlerin rüyası vahiydir.” Sonra şu ayeti okudu: {إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ} “Rüyada seni boğazladığımı görüyorum” .

وقوله: {فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى}. اختلفت القرأةُ فى قراءةِ قولِه: {مَاذَا تَرَى}؛ فقرَأَته عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والبصرةِ، وبعضُ قرأةِ أهلِ الكوفةِ: {فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى} بفتحِ التاءِ ؛ بمعنى: أيَّ شيءٍ تَأْمُرُ؟ أو فانْظُرْ ما الذي تَأْمُرُ. وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفةِ: (ماذا تُرِى) بضمِّ التاءِ ؛ بمعنى: ماذا تُشِيرُ، وماذا تُرِينى مِن صبرِك أو جَزَعِك من الذبحِ؟

O'nun: {فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى} “Bir bak ne dersin?” sözüne gelince; kıraat imamları O'nun: {مَاذَا تَرَى} sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir: Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfe kurrâsının bir kısmı bunu tâ harfinin fethasıyla {فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى} şeklinde okumuştur ; anlamı: “Ne emredersin?” yahut “Emrettiğin şey nedir bir bak?” demektir. Kûfe kurrâsının geneli ise bunu tâ harfinin dammesiyle (ماذا تُرِى) şeklinde okumuştur ; anlamı: “Ne işaret edersin/görüş bildirirsin ve boğazlanma karşısında sabrından yahut telaşından bana ne gösterirsin ?” demektir.

والذى هو أولى القراءتين فى ذلك عندى بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأه: {مَاذَا تَرَى} بفتحِ التاءِ ، بمعنى: ماذا تَرَى مِن الرأيِ؟

Bana göre bu hususta iki kıraatten doğruya daha evlâ olanı, tâ harfinin fethasıyla {مَاذَا تَرَى} “ne görürsün/ne dersin” şeklinde okuyanların kıraatidir ; yani “Görüş olarak ne görürsün?” anlamındadır.

فإن قال قائلٌ: أوَ كان إبراهيمُ يُؤامِرُ ابنَه في المُضِيِّ لأمرِ اللهِ، والانتهاءِ إلى طاعته؟

Eğer birisi: “İbrâhim, Allah'ın emrini yerine getirme ve O'na itaati tamamlama konusunda oğluyla istişare mi ediyordu?” diyecek olursa,

قيل: لم يَكُنْ ذلك منه مُشاوَرةٌ لابنِه في طاعةِ اللهِ، ولكنه كان منه ليَعْلَمَ ما عندَ ابنِه مِن العَزْمِ؛ هل هو مِن الصبرِ على أمرِ اللَّهِ على مثلِ الذي هو عليه، فيُسَرَّ بذلك، أم لا؟ وهو في الأحوالِ كلّها ماضٍ لأمرِ اللهِ.

Şöyle denilir: Bu, Allah'a itaat konusunda oğluna danışmak kabilinden değildi; aksine oğlunun ne derecede azimli olduğunu, Allah'ın emrine sabır konusunda kendisinin bulunduğu hal üzere olup olmadığını bilip bununla sevinmek için mi, yoksa öyle değil mi diye öğrenmek içindi. Oysa [İbrâhim] her halükarda Allah'ın emrini yerine getirecektir.

وقولُه: {قَالَ يَاأَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: قال إسحاقُ لأبيه: يا أبتِ، افْعَلْ ما يَأْمُرُك به ربُّكَ مِن ذَبحى، {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ}. يقولُ: سَتَجِدُنى إن شاء الله صابرًا من الصابرين لِما يَأْمُرُنا به ربُّنا. وقال: {افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ}. ولم يَقُلْ: ما تُؤْمَرُ به. لأن المعنى: افْعَلِ الأمرَ الذى تُؤْمَرُه، وذُكِر أن ذلك فى قراءةِ عبدِ اللهِ: (إنى أرَى فى المنامِ افْعَلْ ما أُمِرْتَ به) .

O'nun: {قَالَ يَاأَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ} “Babacığım! Sana emrolunanı yap, dedi” sözüne gelince; Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: İshak babasına: “Babacığım! Rabbının beni boğazlaman hususunda sana emrettiği şeyi yap! {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ} İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın” dedi. Şöyle demektedir: Rabbimizin bize emrettiği şeye sabredenlerden olarak beni inşallah sabırlı bulacaksın. Ve “Sana emredilen şeyi” demeyip: {افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ} “Sana emrolunanı yap” buyurmuştur; çünkü mana: “Sana emredilen işi yap” demektir. Zikredildiğine göre bu, Abdullah'ın kıraatinde: (إنى أرَى فى المنامِ افْعَلْ ما أُمِرْتَ به) “Sana emredilen şeyi yap” şeklindedir .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (١٠٣) وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَاإِبْرَاهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٠٥) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ (١٠٦)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (١٠٣) وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَاإِبْرَاهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٠٥) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ (١٠٦)} “Nihayet ikisi de teslim olup onu şakağı/alnı üzerine yatırınca biz ona: Ey İbrâhim! diye seslendik. Rüyayı dosdoğru tasdik ettin; işte biz iyilik edenleri böyle mükafatlandırırız. Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandır.”

يقولُ تعالى ذكرُه: فلمَّا أَسْلَما أمرَهما للهِ، وفوَّضاه إليه، واتَّفَقا على التسليمِ لأمرِه، والرضا بقضائِه.

Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: İkisi de işlerini Allah'a teslim edip O'na havale ettiklerinde, O'nun emrine teslim olma ve kazasına rıza gösterme hususunda birleştiklerinde...

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني سليمانُ بن عبدِ الجبارِ، قال: ثنا ثابتُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ ابنُ المباركِ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {فَلَمَّا أَسْلَمَا}. قال: اتفَقا على أمرٍ واحدٍ.

Bana Süleyman b. Abdilcebbâr anlattı, dedi ki: Bize Sâbit b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mübârek, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Sâlih'ten O'nun: {فَلَمَّا أَسْلَمَا} “Her ikisi de teslim olunca” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Tek bir husus üzerinde anlaştılar.”

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ قولَه: {فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ}. قال: أسْلَما جميعًا لأمرِ اللهِ؛ رضِى الغلامُ بالذبحِ، ورضِى الأبُ بأن يَذْبَحَه، فقال: يا أبتِ اقْذِقْنى للوجهِ، كيلا تَنْظُرَ إلىَّ فتَرْحَمَنى، وأَنْظُرَ أنا إلى الشَّفْرَةِ فَأَجْزَعَ، ولكن أَدْخِل الشفرةَ مِن تحتى، وامْضِ لأمرِ اللهِ. فذلك قولُ اللهِ: {فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ}.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn, Yezîd'den, o da İkrime'den O'nun: {فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} “İkisi de teslim olup onu şakağı/alnı üzerine yatırınca” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Her ikisi de Allah'ın emrine teslim oldu; çocuk kurban edilmeye razı oldu , baba da onu boğazlamaya razı oldu. Çocuk: ‘Babacığım, yüzüme bakıp da bana acımayasın, ben de bıçağı görüp telaşa kapılmayayım diye beni yüzükoyun yatır; fakat bıçağı altımdan sok ve Allah'ın emrini yerine getir!’ dedi. İşte Allah'ın: {فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} “İkisi de teslim olup onu şakağı/alnı üzerine yatırınca” sözü budur.

فلمَّا فعَل ذلك {وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَاإِبْرَاهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} .

Bunu yapınca: {وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَاإِبْرَاهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “Biz ona: Ey İbrâhim! Rüyayı dosdoğru tasdik ettin; işte biz iyilik edenleri böyle mükafatlandırırız, diye seslendik” .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَلَمَّا أَسْلَمَا}. قال: أسْلَم هذا نفسَه للهِ، وأَسْلَم هذا ابنَه للهِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَلَمَّا أَسْلَمَا} “İkisi de teslim olunca” hakkında: “Şu (çocuk) nefsini Allah'a teslim etti, şu (baba) da oğlunu Allah'a teslim etti” dediğini nakletti .

حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَلَمَّا أَسْلَمَا}. قال: أَسْلَما ما أُمِرا به .

Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {فَلَمَّا أَسْلَمَا} “İkisi de teslim olunca” sözü hakkında: “Kendilerine emredilen şeye teslim oldular” dediğini nakletti .

حدَّثنا موسي، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {فَلَمَّا أَسْلَمَا}. يقولُ: سلَّما لأمرِ اللَّهِ .

Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَلَمَّا أَسْلَمَا} “İkisi de teslim olunca” hakkında şöyle dediğini nakletti: “Allah'ın emrine teslim oldular” .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {فَلَمَّا أَسْلَمَا} أي: سلَّم إبراهيمُ لذبحِه حينَ أُمِر به، وسلَّم ابنُه للصبرِ عليه، حين عرفَ أن اللهَ أمَره بذلك

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan {فَلَمَّا أَسْلَمَا} “İkisi de teslim olunca” [ayeti hakkında] şöyle dediğini nakletti: Yani İbrâhim, kendisine emredildiği vakit onu kurban etmeye teslim oldu; oğlu da Allah'ın kendisine bunu emrettiğini bildiği vakit buna sabretmeye teslim oldu.

فيه .

buna sabretmeye teslim oldu” dediğini nakletti .

وقولُه: {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ}. يقولُ: وصرَعه للجَبينِ. والجَبينان ما عن يمينِ الجبهة وعن شمالها ، وللوجهِ جَبينان، والجبهةُ بينَهما.

O'nun: {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} “ve onu şakağı/alnı üzerine yatırınca” sözü; onu alnı/şakağı üzerine yere yıktı, demektir. İki cebîn (şakak/alın yanı), alnın sağında ve solunda olan kısımlardır ; yüzün iki cebîni vardır ve alın da ikisinin arasındadır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ}. قال: وضَع وجهَه للأرضِ. قال: لا تَذْبَحْنى وأنت تَنْظُرُ إلى وَجْهى، عسى أن تَرْحَمَنى فلا تُجْهِزَ علىَّ، ارْبِطُ يَدىَّ إلى رَقَبَتى، ثم ضَعْ وَجْهى للأرضِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} “ve onu şakağı/alnı üzerine yatırınca” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Yüzünü yere koydu. [Çocuk]: ‘Yüzüme bakarak beni boğazlama; belki bana acırsın da işimi bitiremezsin. Ellerimi boynuma bağla, sonra yüzümü yere koy’ dedi” .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ}: أى: وكَبَّه لِفِيهِ، وأَخَذ الشَّفْرَةَ، {وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَاإِبْرَاهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا} حتى بلَغ: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} “ve onu şakağı/alnı üzerine yatırınca” hakkında: “Yani onu ağzı/yüzü üstü yatırdı ve bıçağı aldı; {وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَاإِبْرَاهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا} “Biz ona: Ey İbrâhim! Rüyayı dosdoğru tasdik ettin, diye seslendik” [ayetinden] {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} “Biz ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik” [ayetine] varıncaya kadar” dediğini nakletti .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ}. قال: أكَبَّه على جبهتِه.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı: {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} “ve onu şakağı/alnı üzerine yatırınca” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Onu alnı üstü yatırdı.”

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ}. قال: جبينِه. قال: أَخَذ جبينَه لِيَذْبَحَه.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} “ve onu şakağı/alnı üzerine yatırınca” sözü hakkında şöyle dedi: “Şakağı/alnı [üzerine]. Onu boğazlamak için alnından/şakağından tuttu” dedi.

حدَّثنا ابنُ سِنانٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن حمادٍ، عن أبي عاصمٍ الغَنَوىِّ، عن أبي الطُّفيْلِ، قال: قال ابنُ عباسٍ: إن إبراهيمَ لما أُمِر بالمناسكِ عرَض له الشيطانُ عندَ المَسْعَى فسابَقَه، فسبَقه إبراهيمُ، ثم ذهَب به جبريلُ إلى جمرةِ العقبةِ، فعرَض له الشيطانُ، فرماه بسبعِ حَصَياتٍ حتى ذهَب، ثم عرَض له عندَ الجمرةِ الوُسْطى، فرماه بسبعِ حَصَياتٍ حتى ذهَب، ثم تلَّه للجبينِ، وعلى إسماعيلَ قميصٌ أبيضُ، فقال له: يا أبتِ، إنه ليس لى ثوبٌ تُكَفِّتُنى فيه غيرَ هذا، فاخْلَعْه [عنِّي، فكفنِّى] فيه. فالتفت إبراهيمُ، فإذا هو بكبشٍ أَعْيَنَ أبيضَ أقرنَ ، فذبَحه، فقال ابنُ عباسٍ: لقد رأيْتُنا نَتَتَبَّعُ هذا الضَّرْبَ مِن الكِباشِ .

Bize İbn Sinân anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hammâd'dan, o Ebû Âsım el-Ganevî'den, o da Ebu't-Tufeyl'den nakletti, dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: İbrâhim'e menâsik emrolunduğunda şeytan Mes‘â'da (sa‘y yerinde) karşısına çıktı ve onunla yarıştı; İbrâhim onu geçti. Sonra Cibrîl onu Akabe Cemresi'ne götürdü, şeytan karşısına çıktı; İbrâhim defolup gidinceye kadar ona yedi çakıl taşı attı. Sonra Orta Cemre'de karşısına çıktı; defolup gidinceye kadar ona yedi çakıl taşı attı. Sonra onu şakağı/alnı üzerine yatırdı; İsmâil'in üzerinde beyaz bir gömlek vardı. Ona: “Babacığım! Beni kefenleyeceğin bundan başka elbisem yoktur; onu [üzerimden] çıkar [da beni] ona [kefenle]” dedi . İbrâhim dönüp baktı, bir de gördü ki iri gözlü, beyaz, boynuzlu bir koç duruyor ; hemen onu boğazladı. İbn Abbâs dedi ki: “Bizim bu tür koçların peşine düştüğümüzü görmüşümdür” .

وقولُه: {وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَاإِبْرَاهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا}. وهذا جوابُ قولِه: {فَلَمَّا أَسْلَمَا}. ومعنى الكلامِ: فلمَّا أسْلَما وتلَّه للجبينِ نادَيْناه: أن يا إبراهيمُ. وأُدْخِلَت الواوُ فى ذلك كما أُدْخِلَت فى قولِه: {حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا} [الزمر: ٧٣]. وقد تَفْعَلُ العربُ ذلك، فتُدْخِلُ الواو في جوابِ "فلما" و"حتى إذا"، وتلقيها.

O'nun: {وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَاإِبْرَاهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا} “Biz ona: Ey İbrâhim! Rüyayı dosdoğru tasdik ettin, diye seslendik” sözüne gelince; bu, O'nun: {فَلَمَّا أَسْلَمَا} “İkisi de teslim olunca” sözünün cevabıdır. Kelamın manası şöyledir: İkisi de teslim olup onu şakağı/alnı üzerine yatırınca, biz ona: “Ey İbrâhim!” diye seslendik. Tıpkı O'nun: {حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا} “Nihayet oraya geldiklerinde kapıları açılır” [ez-Zümer: 73] sözünde olduğu gibi buraya da vâv harfi dahil edilmiştir. Araplar bazen böyle yapar; “felemmâ” ve “hattâ izâ”nın cevabına vâv harfini dahil eder veya onu atarlar.

ويعنى بقولِه: {قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا}. التى أرَيْناكها في منامِك بأمْرِناك بذبحِ ابنِك.

O'nun: {قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا} “Rüyayı dosdoğru tasdik ettin” sözüyle; sana oğlunu boğazlamanı emrederek rüyanda gösterdiğimiz [şeyi tasdik ettin manası] kastedilmektedir.

وقوله: {إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ}. يقولُ: إنا كما جزَيْناك بطاعتِنا يا إبراهيمُ، كذلك نَجْزِى الذين أحْسَنوا، وأطاعوا أمرَنا، وعمِلوا في رضانا.

O'nun: {إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz biz iyilik edenleri işte böyle mükafatlandırırız” sözü; [şöyle] buyurmaktadır: Ey İbrâhim! Bize itaatinden dolayı seni mükafatlandırdığımız gibi, iyilik yapanları, emrimize itaat edenleri ve rızamız doğrultusunda amel edenleri de işte böyle mükafatlandırırız.

وقولُه: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إنَّ أمرَنا إياك يا إبراهيمُ بذبحِ ابنِك إسحاقَ {لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ}. يقولُ: لَهو الاختبارُ الذى يَبِينُ لمن فكَّر فيه، أنه بلاءٌ شديدٌ ومحنةٌ عظيمةٌ. وكان ابنُ زيدٍ يقولُ: البلاءُ في هذا الموضعِ الشرُّ، وليس باختبارٍ.

O'nun: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ} “Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandır” sözüne gelince; Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey İbrâhim! Sana oğlun İshak'ı boğazlamanı emretmemiz {لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ} “apaçık bir imtihandır”. Şöyle demektedir: Bu, üzerinde düşünen kimse için şiddetli bir bela ve büyük bir imtihan olduğu apaçık ortaya çıkan bir sınamadır. İbn Zeyd ise şöyle derdi: Bu yerdeki bela sınama değil, güçlüktür/sıkıntıdır.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ}. قال: هذا فى البلاءِ الذي نزَل به، في أَن يَذْبَحَ ابنَه، {صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا} ابْتُلِيتَ ببلاءٍ عظيمٍ، أُمِرْتَ أَن تَذْبَحَ ابْنَك. قال: وهذا مِن البلاءِ المكروهِ، وهو الشرُّ، وليس مِن بلاءِ الاختبارِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ} “Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandır” sözü hakkında şöyle dedi: Bu, oğlunu boğazlaması konusunda başına gelen bela/sıkıntı hakkındadır: {صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا} “Rüyayı tasdik ettin”; büyük bir bela ile sınandın, oğlunu boğazlaman emredildi. Dedi ki: Bu, hoşa gitmeyen beladandır, yani sıkıntıdır/şerdir; sınama belası değildir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (١٠٧) وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٠٨) سَلَامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ (١٠٩) كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١١٠) إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١١١)}.

Yüce Allah'ın şu ayetlerinin tefsirine dair söz: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (١٠٧) وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٠٨) سَلَامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ (١٠٩) كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١١٠) إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١١١)} “Ve ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik. Sonradan gelenler arasında ona [iyi bir nam] bıraktık. İbrâhim'e selam olsun! Biz iyilik edenleri işte böyle mükafatlandırırız. Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandır.”

وقولُه: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ}. يقولُ: وفدَيْنا إسحاقَ بذبْحٍ عظيمٍ.

O'nun: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} “Ve ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik” sözü; İshak'ı büyük bir kurbanlık ile kurtardık/fidyelendirdik, buyurmaktadır.

والفِدْيةُ الجزاء، يقولُ: جزَيْناه بأن جعَلْنا مكانَ ذَبْحِهِ ذَبْحَ كبشٍ عظيمٍ، وأَنْقَذْناه مِن الذَّبْحِ.

Fidye karşılıktır; [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onun boğazlanmasının yerine büyük bir koçun boğazlanmasını kılarak ve onu boğazlanmaktan kurtararak onu mükafatlandırdık/kurtardık.

واخْتَلَف أهلُ التأويلِ فى المَفْدِىِّ بالذِّبحِ، مِن ابنى إبراهيمَ؛ فقال بعضُهم: هو إسحاق.

Tevil ehli (müfessirler), İbrâhim'in iki oğlundan kurbanlıkla fidye verilenin kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları: "O, İshak'tır" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يَمانٍ، عن مباركٍ، عن الحسنِ، عن الأحنفِ بنِ قيسٍ، عن العباسِ بنِ عبدِ المطلبِ: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ}. قال: هو إسحاقُ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Mübârek'ten, o Hasan'dan, o Ahnef b. Kays'tan, o da Abbâs b. Abdilmuttalib'den {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} “Ve ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik” hakkında: “O, İshak'tır” dediğini nakletti .

حدَّثني الحسينُ بنُ يزيدَ الطَّحانُ ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، عن داودَ بنِ أبي هندٍ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الذى أُمِر بذبحِه إبراهيمُ هو إسحاقُ .

Bana Hüseyin b. Yezîd et-Tahhân anlattı , dedi ki: Bize İbn İdrîs, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: “İbrâhim'e boğazlaması emredilen [oğlu] İshak'tır” .

حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا ابنُ أبي عَدِيٍّ، عن داودَ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ}. قال: هو إسحاقُ .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Dâvûd'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} “Ve ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik” hakkında: “O, İshak'tır” dediğini nakletti .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن داودَ، عن عكرمةَ، قال: قال ابنُ عباسٍ: الذبيحُ إسحاقُ .

Bana Ya‘kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Dâvûd'dan, o da İkrime'den nakletti, dedi ki: İbn Abbâs: “Kurban edilecek olan (zebih) İshak'tır” dedi .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا زيدُ بنُ حُبابٍ، عن الحسنِ بنِ دينارٍ، عن علىِّ بنِ زيدِ بن جُدْعانَ، عن الحسنِ، عن الأحنفِ بن قيسٍ، عن العباسِ بنِ عبدِ المطلبِ، عن النبيِّ ﷺ في حديثٍ ذكَرَه، قال: هو إسحاقُ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. Hubâb, el-Hasen b. Dînâr'dan, o Ali b. Zeyd b. Cüd‘ân'dan, o el-Hasen'den, o el-Ahnef b. Kays'tan, o el-Abbâs b. Abdilmuttalib'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği bir hadiste naklettiğine göre [Allah Resûlü]: «O, İshak'tır» buyurdu.

حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي إسحاقَ، عن أبى الأحوصِ، قال: افْتَخَر رجلٌ عندَ ابنِ مسعودٍ، فقال: أنا فلانُ بن فلانٍ، ابنُ الأشياخِ الكرامِ. فقال عبدُ اللهِ: ذاك يوسفُ بنُ يعقوبَ بنِ إسحاقَ ذبيحِ اللَّهِ بنِ إبراهيمَ خليلِ اللهِ .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû İshak'tan, o da Ebu'l-Ahvas'tan nakletti, dedi ki: Bir adam İbn Mes‘ûd'un yanında övündü ve: “Ben filan oğlu filanım, kerim önderlerin oğluyum” dedi . Bunun üzerine Abdullah: “O, Allah'ın dostu İbrâhim oğlu, Allah'ın kurbanlığı İshak oğlu, Ya‘kûb oğlu Yûsuf'tur” dedi .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا إبراهيمُ بن المختارِ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، عن عبدِ الرحمنِ بن أبي بكرٍ، عن الزهريِّ، عن العلاءِ بنِ جارِيةَ الثَّقفيِّ، عن أبي هريرةَ، عن كعبٍ في قولِه: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ}. قال: من ابنه إسحاقَ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize İbrâhim b. el-Muhtâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk, Abdurrahman b. Ebî Bekr'den, o ez-Zührî'den, o el-Alâ b. Câriye es-Sekafî'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Ka‘b'dan O'nun: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} “Ve ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik” sözü hakkında: “Oğlu İshak'tan [fidye verildi]” dediğini nakletti .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: ثنا زكريا وشعبةُ، عن أبي إسحاقَ، عن مسروقٍ في قولِه: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ}. قال: هو إسحاقُ .

Bana Ya‘kûb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Zekeriyyâ ve Şu‘be, Ebû İshak'tan, o da Mesrûk'tan O'nun: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} “Ve ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik” sözü hakkında: “O, İshak'tır” dediğini nakletti .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يَمانٍ، عن سفيانَ، عن زيدِ بنِ أَسْلَمَ، عن عبيد ابنِ عميرٍ، قال: هو إسحاقُ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o Zeyd b. Eslem'den, o da Ubeyd b. Umeyr'den nakletti, dedi ki: “O, İshak'tır” .

حدَّثنا عمرُو بنُ علىٍّ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن زيدِ بنِ أسلمَ،

Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Zeyd b. Eslem'den nakletti,

عن عبد الله [بن عبيد] بنِ عميرٍ، [عن أبيه] ، قال: قال موسى: يا ربِّ، يقولون: يا إلهَ إبراهيمَ وإسحاقَ ويعقوبَ، فبمَ قالوا ذلك؟ قال: إن إبراهيمَ لم يَعْدِلْ بي شيئًا قطُّ إلا اخْتارني عليه، وإن إسحاقَ جاد لى بالذبحِ، وهو بغيرِ ذلك أجودُ، وإن يعقوبَ كلما زِدْتُه بلاءً زادني حسنَ ظنٍّ .

o Abdullah [b. Ubeyd] b. Umeyr'den, [o da babasından] nakletti, dedi ki: Mûsâ şöyle dedi: “Ey Rabbim! İnsanlar: ‘Ey İbrâhim'in, İshak'ın ve Ya‘kûb'un ilahı!’ diyorlar; bunu ne sebeple söylüyorlar?” [Allah] buyurdu ki: “Şüphesiz İbrâhim, bana hiçbir şeyi denk tutmayıp her şeye karşı beni tercih etmiştir. İshak kurban edilmek üzere canını bana cömertçe adamıştır ki başka şeylerde daha da cömerttir. Ya‘kûb ise onun belasını her artırdığımda bana olan hüsnüzannını artırmıştır” .

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن زيدِ بنِ أسلمَ، عن عبدِ اللهِ بنِ عبيدِ بنِ عميرٍ، عن أبيه، قال: قال موسى: أىْ ربِّ، بم أَعْطَيْتَ إبراهيمَ وإسحاقَ ويعقوبَ ما أعْطَيْتَهم؟ فذكَر معنى حديثِ عمرِو بنِ علىٍّ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Zeyd b. Eslem'den, o Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr'den, o da babasından nakletti, dedi ki: Mûsâ: “Ey Rabbim! İbrâhim'e, İshak'a ve Ya‘kûb'a verdiğin şeyleri ne sebebiyle verdin?” dedi; ardından Amr b. Alî'nin hadisinin manasını zikretti .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يَمانٍ، عن سفيانَ، عن أبي سِنانٍ الشَّيْبانيِّ، عن ابنِ أبي الهُذَيْلِ، قال: الذبيحُ هو إسحاقُ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o Ebû Sinân eş-Şeybânî'den, o da İbn Ebî'l-Hüzeyl'den nakletti, dedi ki: “Kurban edilecek olan (zebih) İshak'tır” .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني يونسُ، عن ابنِ شهابٍ، أن عمرو بنَ أبي سفيانَ بن أَسِيدِ بنِ جاريةَ الثقفىَّ، أخبره أن * كعبًا قال لأبي هريرةَ: ألا أُخْبِرُك عن إسحاقَ بنِ إبراهيمَ النبيِّ؟ قال أبو هريرةَ: بلى. قال كعبٌ: لمَّا رأى إبراهيمُ ذبحَ إسحاقَ قال الشيطانُ: واللهِ لئن لم أَفْتِنْ عندَ هذا آلَ إبراهيمَ، لا أفْتِنْ أحدًا منهم أبدًا. فتمَثَّل الشيطانُ لهم رجلًا يَعْرِفونه، فأقْبَل حتى إذا خرَج إبراهيمُ بإسحاقَ ليَذْبَحَه دخَل على سارَةً امرأةِ إبراهيمَ، فقال لها: أين أصْبَح إبراهيمُ غاديًا بإسحاقَ؟

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan haber verdi; ona da Amr b. Ebî Süfyân b. Esîd b. Câriye es-Sekafî haber vermiştir ki Ka‘b, Ebû Hüreyre'ye şöyle dedi: “Sana Peygamber İbrâhim'in [oğlu] İshak'tan haber vereyim mi?” Ebû Hüreyre: “Evet” dedi. Ka‘b dedi ki: “İbrâhim İshak'ın kurban edilmesini [rüyasında] gördüğünde şeytan: ‘Vallahi eğer şu anda İbrâhim ailesini saptıramazsam, ebediyen onlardan hiçbirini saptıramam’ dedi. Bunun üzerine şeytan, onlara tanıdıkları bir adam suretinde göründü ve yönelip geldi. Nihayet İbrâhim kurban etmek üzere İshak ile birlikte çıktığında, [şeytan] İbrâhim'in hanımı Sâre'nin yanına girdi ve ona: ‘İbrâhim sabah erkenden İshak'ı alıp nereye gitti?’ dedi.”

قالت سارَةُ: غدا لبعضِ حاجتِه. قال الشيطانُ: لا واللهِ ما لذلك غدا به. قالت سارَةُ: فلِمَ غَدا به؟ قال: غدا به ليذْبَحَه. قالت سارَةُ: ليس مِن ذلك شيءٌ، لم يَكنْ لِيَذْبَحَ ابنَه. قال الشيطانُ: بلى واللهِ. قالت سارَةُ: فلِمَ يَذْبَحُه؟ قال: زَعَم أنَّ ربَّه أمَرَه بذلك. قالت سارةُ: فهذا أحسنُ بأن يُطِيعَ ربَّه إن كان أمَرَه بذلك. فخرج الشيطانُ من عِندِ سَارَةَ حتى أدْرَكَ إسحاقَ وهو يَمْشِى على إثْرِ أبيه فقال له: أين أصبحَ أبوك غاديًا بك؟ قال: غدا بي لبعض حاجتِه. قال الشيطانُ: لا واللهِ ما غدا بك لبعضِ حاجتِه، ولكنه غدا بك ليَذْبَحَك. قال إسحاقُ: ما كان أبى ليَذْبَحَنى. قال: بلى. قال: لِمَ؟ قال: زعم أن ربَّه أمَرَه بذلك. قال إسحاقُ: فوالله لئن أمَرَه بذلك ليُطِيعَنَّه. قال: فترَكه الشيطانُ، وأسْرَع إلى إبراهيم، فقال: أين أصْبَحْتَ غاديًا بابنِك؟ قال: غدَوْتُ به لبعضِ حاجتى. قال: أمَا واللهِ ما غدَوْتَ به إلا لتَذْبَحَه، قال: لِمَ أَذْبَحُه؟ قال: زعَمْتَ أن ربَّكَ أَمَرَك بذلك. قال : فوالله لئن كان أمَرَنى بذلك ربي لأَفْعَلَنَّ. قال: فلمَّا أَخَذ إبراهيمُ إسحاقَ ليَذْبَحَه، وسلَّم إسحاقُ، أعْفاه اللهُ، وفداه بذِبْحٍ عظيمٍ. قال إبراهيمُ لإسحاقَ: قُمْ، أى بُنىَّ، فإن اللهَ قد أعْفاك. وأوْحَى اللهُ إلى إسحاقَ: إني قد أعْطَيْتُك دعوةً أَسْتَجِيبُ لك فيها. قال إسحاقُ: اللهم إنى أدْعُوك أن تستجيبَ لي، أيُّما عبدٍ لقيك من الأوَّلين والآخِرِين لا يُشْرِكُ بك شيئًا، فأَدْخِلْه الجنةَ .

Sâre: “Bir işi için sabah erkenden gitti” dedi. Şeytan: “Hayır, vallahi onun için götürmedi” dedi. Sâre: “Peki onu niçin götürdü?” dedi. Şeytan: “Onu boğazlamak için götürdü” dedi. Sâre: “Öyle bir şey olamaz, o oğlunu boğazlayacak değildir” dedi. Şeytan: “Evet, vallahi [öyle]” dedi. Sâre: “Peki onu niçin boğazlasın?” dedi. Şeytan: “Rabbinin kendisine bunu emrettiğini iddia etti” dedi. Sâre: “Eğer Rabbi bunu ona emrettiyse, Rabbine itaat etmesi en güzel olanıdır” dedi. Bunun üzerine şeytan Sâre'nin yanından çıktı, babasının ardından yürümekte olan İshak'a yetişti ve ona: “Baban sabah erkenden seni alıp nereye gitti?” dedi. İshak: “Beni bir işi için götürdü” dedi. Şeytan: “Hayır, vallahi seni bir işi için götürmedi; aksine seni boğazlamak için götürdü” dedi. İshak: “Babam beni boğazlayacak değildir” dedi. Şeytan: “Evet [boğazlayacak]” dedi. İshak: “Niçin?” dedi. Şeytan: “Rabbinin kendisine bunu emrettiğini iddia etti” dedi. İshak: “Vallahi eğer bunu ona emrettiyse, ona mutlaka itaat edecektir” dedi. Dedi ki: Bunun üzerine şeytan onu bıraktı ve aceleyle İbrâhim'e gidip: “Oğlunu sabah erkenden alıp nereye gittin?” dedi. İbrâhim: “Onu bir işim için götürdüm” dedi. Şeytan: “Bilin ki vallahi sen onu ancak boğazlamak için götürdün” dedi. İbrâhim: “Onu niçin boğazlayayım?” dedi. Şeytan: “Rabbinin sana bunu emrettiğini iddia ettin” dedi. [İbrâhim] dedi ki : “Vallahi eğer Rabbim bana bunu emrettiyse, mutlaka yapacağım”. Dedi ki: İbrâhim, İshak'ı boğazlamak üzere tutup İshak da teslim olunca, Allah onu muaf kıldı ve ona büyük bir kurbanlığı fidye verdi. İbrâhim, İshak'a: “Kalk yavrucuğum, şüphesiz Allah seni muaf kıldı” dedi. Allah da İshak'a şöyle vahyetti: “Sana, hakkında icabet edeceğim bir dua hakkı verdim”. İshak dedi ki: “Allahım! Sana dua ediyorum, bana icabet et; evvelkilerden ve sonrakilerden sana hiçbir şeyi ortak koşmaksızın kavuşan her kulunu cennete koy!” .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنى ابنُ إسحاقَ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ أبي بكرٍ، عن محمدِ بنِ مسلمٍ الزهرىِّ، عن أبي سفيانَ بنِ العَلاء بنِ جاريةَ الثقفيِّ،

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk, Abdullah b. Ebî Bekr'den, o Muhammed b. Müslim ez-Zührî'den, o da Ebû Süfyân b. el-Alâ b. Câriye es-Sekafî'den nakletti;

حليفِ بني زُهْرةَ، عن أبى هريرةَ، عن كعبِ الأحبارِ: أن الذى أُمِر إبراهيمُ بذبحِه مِن ابنَيْه إسحاقُ، وأن اللهَ لما فرّج له ولابنِه مِن البلاءِ العظيمِ الذي كان فيه، قال اللهُ لإسحاقَ: إني قد أعْطَيْتُك بصبرِك لأمرى دعوةً أُعْطِيك فيها ما سألتَ، فسَلْنى. قال: ربِّ أَسْأَلُك أَلَّا تُعَذِّبَ عبدًا من عبادِك لقِيَك وهو مؤمنٌ بك. فكانت تلك مسألتَه التي سأَل .

[kendisi] Benî Zühre'nin müttefikidir; Ebû Hüreyre'den, o da Ka‘bü'l-Ahbâr'dan [şöyle rivayet etti]: İbrâhim'e iki oğlundan boğazlaması emredilen İshak'tır. Allah, onun ve oğlunun içinde bulunduğu büyük belayı giderip ferec verince, Allah İshak'a: “Emrime sabretmenden dolayı sana, dilediğini vereceğim bir dua hakkı bağışladım; benden iste!” buyurdu. İshak: “Rabbim! Senden, sana mümin olarak kavuşan kullarından hiçbirine azap etmemeni istiyorum” dedi. İşte onun dilediği dilek buydu .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن جابرٍ، عن ابنِ سابطٍ قال: هو إسحاقُ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Câbir'den, o da İbn Sâbit'ten nakletti, dedi ki: “O, İshak'tır” .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عقبةَ، عن حمزةَ الزَّيَّاتِ، [عن أبي إسحاقَ] ، عن أبي مَيْسَرَةً، قال: قال يوسفُ للملِكِ في وجهِه: تَرْغَبُ أَن تَأْكُل معى، وأنا واللهِ يوسُفُ بنُ يعقوبَ نبىِّ اللهِ بنِ إسحاقَ ذبيحِ اللهِ بن إبراهيمَ خليلِ اللهِ ؟!

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Ukbe, Hamza ez-Zeyyât'tan, [Ebû İshak'tan] , o da Ebû Meysere'den nakletti, dedi ki: Yûsuf kralın yüzüne karşı şöyle dedi: “Benimle yemek yemekten imtina mı ediyorsun? Vallahi ben Allah'ın dostu İbrâhim'in oğlu, Allah'ın kurbanlığı İshak'ın oğlu, Allah'ın peygamberi Ya‘kûb'un oğlu Yûsuf'um!” .

قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن أبي سِنانٍ، عن ابنِ أبي الهُذَيْلِ، قال: قال يوسُفُ للملِكِ، فذكر نحوَه .

Dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, o Ebû Sinân'dan, o da İbn Ebî'l-Hüzeyl'den nakletti, dedi ki: “Yûsuf krala dedi ki...” ve benzerini zikretti .

وقال آخرون: الذى فُدِى بالذِّبْحِ العظيمِ مِن ابنَيْ إبراهيمَ إسماعيلُ.

Başkaları ise: “İbrâhim'in iki oğlundan büyük kurbanlıkla fidye verilen İsmâil'dir” demişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدَّثنا أبو كريبٍ وإسحاقُ بن إبراهيمَ بنِ حبيبِ بنِ الشهيدِ، قالا: ثنا يحيى بنُ

Bize Ebû Kureyb ve İshâk b. İbrâhîm b. Habîb b. eş-Şehîd anlattılar, dediler ki: Bize Yahyâ b.

يَمانٍ، عن إسرائيلَ، عن ثويرٍ ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عمرَ، قال: الذبيحُ إسماعيلُ .

Yemân, İsrâîl'den, o Süveyr'den , o Mücâhid'den, o da İbn Ömer'den nakletti, dedi ki: “Kurban edilecek olan (zebih) İsmâil'dir” .

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، [قال: ثنا يحيى] ، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثني بيانٌ، عن الشعبيِّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} قال: إسماعيلَ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, [dedi ki: Bize Yahyâ anlattı] , dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bana Beyân, eş-Şa‘bî'den, o da İbn Abbâs'tan {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} “Ve ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik” hakkında: “İsmâil'dir” dediğini nakletti .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا أبو حمزةَ محمدُ بنُ ميمونٍ السُّكَّرىُّ، عن* عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: إن الذى أُمر بذبحه هو إسماعيل" .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hamza Muhammed b. Meymûn es-Sükkerî, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: “Boğazlanması emredilen İsmâil'dir” .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، عن علىِّ بنِ زيدٍ، عن عمارٍ مولى بنى هاشمٍ، أو عن يوسفَ بن مِهْرانَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: هو إسماعيلُ. يعنى: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} .

Bana Ya‘kûb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Ali b. Zeyd'den, o Hâşimoğulları'nın azatlısı Ammâr'dan veya Yûsuf b. Mihrân'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti, {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} “Ve ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik” hakkında: “O, İsmâil'dir” dedi .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُليةَ، قال: ثنا داودُ، عن الشعبيِّ، قال: قال ابنُ

Bana Ya‘kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, eş-Şa‘bî'den nakletti, dedi ki: İbn

عباسٍ: هو إسماعيلُ .

Abbâs: “O, İsmâil'dir” dedi .

وحدَّثنى به يعقوبُ مرةً أخرى، قال: ثنا ابنُ عُليةَ، قال: سُئِل داودُ بنُ أبي هندٍ: أىُّ ابنى إبراهيمَ الذى أُمِر بذبحِه؟ فزعَم أن الشعبيَّ قال: قال ابنُ عباسٍ: هو إسماعيلُ .

Bana bunu Ya‘kûb başka bir defa daha anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Dâvûd b. Ebî Hind'e: “İbrâhim'in iki oğlundan boğazlanması emredilen hangisidir?” diye soruldu; o da eş-Şa‘bî'nin şöyle dediğini ileri sürdü: İbn Abbâs: “O, İsmâil'dir” dedi .

حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن بَيانٍ، عن الشعبيِّ، عن ابنِ عباسٍ، أنه قال فى الذى فداه اللهُ بذبْحٍ عظيمٍ، قال: هو إسماعيلُ .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Beyân'dan, o eş-Şa‘bî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o, Allah'ın büyük bir kurbanlıkla fidye verdiği kimse hakkında: “O, İsmâil'dir” dedi .

حدَّثنا يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُليةَ، قال: ثنا ليثٌ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ}. قال: هو إسماعيلُ .

Bize Ya‘kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Leys, Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} “Ve ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik” sözü hakkında: “O, İsmâil'dir” dediğini nakletti .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني عمرُ بنُ قيسٍ، عن عطاءِ بنِ أبي رَباحٍ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ عباسٍ، أنه قال: المَفْدِىُّ إسماعيلُ، وزَعَمت اليهود أنه إسحاقُ، وكذبَت اليهودُ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Ömer b. Kays, Atâ b. Ebî Rebâh'tan, o da Abdullah b. Abbâs'tan nakletti; o şöyle demiştir: “Fidye verilen İsmâil'dir; Yahudiler onun İshak olduğunu iddia ettiler, oysa Yahudiler yalan söylediler” .

حدَّثنا محمدُ بنُ سِنانٍ القَزَّازُ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن مباركٍ، عن علىِّ بنِ زيدٍ، عن يوسُفَ بنِ مِهْرانَ، عن ابنِ عباسٍ: الذي فداه اللهُ هو إسماعيلُ.

Bize Muhammed b. Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Mübârek'ten, o Ali b. Zeyd'den, o Yûsuf b. Mihrân'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: “Allah'ın fidye verdiği kimse İsmâil'dir.”

حدَّثنا ابنُ سِنانٍ القَزَّازُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن حمادٍ، عن أبي عاصمٍ الغَنَوىِّ، عن أبي الطُّفَيلِ، عن ابنِ عباس مثلَه .

Bize İbn Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hammâd'dan, o Ebû Âsım el-Ganevî'den, o Ebu't-Tufeyl'den, o da İbn Abbâs'tan aynısını nakletti .

حدَّثني إسحاقُ بنُ شاهينَ، قال: ثنا خالدُ بنُ عبدِ اللهِ، عن داودَ، عن عامرٍ، قال: الذي أراد إبراهيمُ ذبحَه إسماعيلُ .

Bana İshâk b. Şâhîn anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Abdillâh, Dâvûd'dan, o da Âmir'den nakletti, dedi ki: “İbrâhim'in boğazlamak istediği [oğlu] İsmâil'dir” .

حدَّثني ابنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن عامرٍ، أنه قال في هذه الآية: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ}. قال: هو إسماعيلُ. قال: وكان قَرْنا الكبشِ مَنُوطَيْن بالكعبةِ .

Bana İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir'den nakletti; o, şu ayet hakkında: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} “Ve ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik” şöyle dedi: “O, İsmâil'dir”. Dedi ki: “Koçun iki boynuzu Kâbe'ye asılmıştı” .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يَمانٍ، عن إسرائيلَ، عن جابرٍ، عن الشعبىِّ، قال: الذبيحُ إسماعيلُ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, İsrâîl'den, o Câbir'den, o da eş-Şa‘bî'den nakletti, dedi ki: “Kurban edilecek olan (zebih) İsmâil'dir” .

قال: ثنا ابنُ يَمانٍ، عن إسرائيلَ، عن جابرٍ، عن الشعبيِّ، قال: رأيتُ قرنَيِ الكبشِ فى الكعبةِ .

Dedi ki: Bize İbn Yemân, İsrâîl'den, o Câbir'den, o da eş-Şa‘bî'den nakletti, dedi ki: “Koçun iki boynuzunu Kâbe'de gördüm” .

قال: ثنا ابنُ يَمانٍ، عن مباركِ بنِ فَضالةَ، عن علىِّ بنِ زيدِ بنِ جُدْعَانَ، عن يوسفَ بن مِهْرانَ، قال: هو إسماعيلُ .

Dedi ki: Bize İbn Yemân, Mübârek b. Fedâle'den, o Ali b. Zeyd b. Cüd‘ân'dan, o da Yûsuf b. Mihrân'dan nakletti, dedi ki: “O, İsmâil'dir” .

قال: ثنا ابنُ يَمانٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: هو

Dedi ki: Bize İbn Yemân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti, dedi ki: “O,

إسماعيلُ .

İsmâil'dir” .

[حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسن: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ}. قال: هو إسماعيلُ] .

[Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Avf, Hasen'den nakletti: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} “Ve ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik”. Dedi ki: “O, İsmâil'dir”] .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: سَمِعْتُ محمدَ بنَ كعبٍ القُرَظىَّ وهو يقولُ: إن الذى أمَر اللهُ إبراهيمَ بذبحِه من ابنَيه إسماعيلُ، وإنا لَنَجِدُ ذلك في كتابِ اللهِ في قصةِ الخبرِ عن إبراهيمَ، وما أُمِر به مِن ذبحِ ابنِه، إسماعيلَ، وذلك أن اللهَ يقولُ حينَ فرَغ مِن قصةِ المذبوحِ مِن ابنىْ إبراهيمَ، قال: {وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ}. يقول: بشَّرْناه بإسحاقَ، ومِن وراءِ إسحاقَ يعقوبَ، يقولُ: بابنٍ وابنِ ابنٍ. فلم يَكُنْ لِيَأْمُرَه بِذَبْحِ إسحاقَ، وله فيه مِن اللَّهِ الموعودُ ما وعَدَه ، وما الذى أُمِر بذبحِه إلا إسماعيلُ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî'yi şöyle derken işittim: “Allah'ın iki oğlundan İbrâhîm'e boğazlamasını emrettiği kimse İsmâil'dir. Biz bunu Allah'ın Kitabı'nda İbrâhîm'e dair haberin ve oğlu İsmâil'i boğazlamakla emrolunduğu şeyin kıssasında bulmaktayız. Şöyle ki: Allah, İbrâhîm'in iki oğlundan kurban edilecek olanın kıssasını bitirdiğinde şöyle buyurmuştur: {وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ} “Biz de ona sâlihlerden bir peygamber olmak üzere İshak'ı müjdeledik”. Yani: ‘Onu İshak ile ve İshak'ın ardından da Ya‘kūb ile müjdeledik’ demektedir; bir oğul ve bir torun ile demektir. Dolayısıyla Allah'ın ona vaad ettiği sözü varken İshak'ı boğazlamasını emretmesi mümkün değildir . Boğazlanması emredilen kişi İsmâil'den başkası değildir” .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن الحسنِ بنِ دينارٍ وعمرو بنِ عبيدٍ، عن الحسنِ بنِ أبى الحسنِ البصرىِّ، أنه كان لا يَشُكُّ في ذلك، أن الذي أُمِر بذبحِه من ابنى إبراهيمَ إسماعيلُ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Hasen b. Dînâr ve Amr b. Ubeyd'den, onlar da el-Hasen b. Ebi'l-Hasen el-Basrî'den nakletti; o, İbrâhîm'in iki oğlundan boğazlanması emredilenin İsmâil olduğu hususunda hiç şüphe etmezdi .

حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمةُ، قال: قال محمدُ بنُ إسحاقَ: سمِعْتُ

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Muhammed b. İshâk şöyle dedi: İşittim...

محمدَ بنَ كعبٍ القُرَظىَّ يقولُ ذلك كثيرًا .

Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî bunu çokça söylerdi .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، عن بُرَيْدَةَ بنِ سفيانَ بنِ فَرْوَةَ الأَسْلَمىِّ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظىِّ، أنه حدَّثهم أنه ذكَر ذلك لعمرَ بنِ عبدِ العزيزِ، وهو خليفةٌ، إذ كان معه بالشامِ، فقال له عمرُ: إن هذا لشَيءٌ ما كنتُ أَنْظُرُ فيه، وإني لأُراه كما قلتَ . ثم أرْسَل إلى رجلٍ كان عندَه بالشامِ كان يهوديًّا، فأسْلَم فحسُن إسلامُه، وكان يُرَى أنه مِن علماء يهودَ، فسأَله عمرُ بنُ عبدِ العزيزِ عن ذلك، فقال محمدُ بنُ كعبٍ: وأنا عندَ عمرَ بنِ عبدِ العزيزِ، فقال له عمرُ: أَيُّ ابنَى إبراهيمَ أُمِر بذبحِه؟ فقال: إسماعيلُ والله يا أميرَ المؤمنين، وإن يهودَ لَتَعْلَمُ بذلك، ولكنهم يَحْسُدونكم معشرَ العرب، على أن يكونَ أباكم الذي كان مِن أمرِ اللهِ فيه، والفضلِ الذى ذكَره اللهُ منه؛ لصبرِه لما أُمِر به، فهم يَجْحَدون ذلك، ويَزْعُمون أنه إسحاقُ؛ لأن إسحاقَ أبوهم. فاللهُ أعلمُ أيُّهما كان، كلٌّ قد كان طاهرًا طيبًا مطيعًا لربِّه .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk, Büreyde b. Süfyân b. Ferve el-Eslemî'den, o da Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî'den nakletti; o kendilerine şöyle anlatmıştır: O, Ömer b. Abdilazîz halife iken ve kendisi de onunla birlikte Şam'da bulunurken bunu ona zikretti. Ömer ona: “Doğrusu bu, üzerinde derinlemesine düşünmediğim bir şeydi; fakat ben de bunu senin dediğin gibi görüyorum” dedi . Sonra Şam'da yanında bulunan, daha önce Yahudi olup Müslüman olmuş ve Müslümanlığı güzelleşmiş, Yahudi âlimlerinden sayılan bir adama haber gönderdi. Ömer b. Abdilazîz ona bunu sordu. Muhammed b. Ka‘b dedi ki: Ben de Ömer b. Abdilazîz'in yanındaydım. Ömer adama: “İbrâhîm'in iki oğlundan hangisinin boğazlanması emredilmişti?” dedi. Adam şöyle dedi: “Allah'a yemin olsun ki İsmâil'dir ey Müminlerin Emiri! Yahudiler de bunu kesinlikle bilmektedir. Fakat onlar, emrolunduğu şeye sabretmesinden ötürü Allah'ın hakkında hüküm verdiği ve övgüyle bahsettiği faziletin sizin atanız olmasını çekemeyip siz Arap topluluğunu kıskanmaktadırlar. Bu sebeple bunu inkâr etmekte ve onun İshak olduğunu iddia etmektedirler; çünkü İshak onların atasıdır. Artık hangisi olduğunu Allah en iyi bilir; her ikisi de tertemiz, pâk ve Rablerine itaatkâr idiler” .

حدَّثني محمدُ بنُ عمارٍ الرازىُّ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ عبيدٍ بنِ أبي كَريمةَ، قال: ثنا عمرُ بنُ عبدِ الرَّحيمِ الخطابيُّ، عن عبد اللهِ بنِ محمدٍ العُتْبىِّ، مِن ولدِ عتبةَ ابنِ أبي سفيانَ، عن أبيه، قال: ثنى عبدُ الله بنُ سعدٍ، عن الصُّنابحىِّ، قال: كنا

Bana Muhammed b. Ammâr er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Ubeyd b. Ebî Kerîme anlattı, dedi ki: Bize Ömer b. Abdirrahîm el-Hattâbî, Utbe b. Ebî Süfyân'ın soyundan olan Abdullah b. Muhammed el-Utbî'den, o da babasından nakletti; [babası] dedi ki: Bana Abdullah b. Sa‘d, es-Sunâbihî'den anlattı, [es-Sunâbihî] dedi ki: Biz

عندَ معاويةَ بن أبي سفيانَ، فذكَروا الذبيحَ؛ إسماعيلُ أو إسحاقُ؟ فقال: على الخبيرِ سقَطْتُم؛ كنا عندَ رسولِ اللهِ ﷺ، فجاءه رجلٌ، فقال: يا رسولَ اللَّهِ، عُدْ علىَّ مما أفاء اللهُ عليك يا بنَ الذَّبِيحَيْن. فضحِك رسولُ اللهِ ﷺ، فقيل له: يا أميرَ المؤمنين، وما الذَّبيحان؟ فقال: إن عبدَ المطلبِ لما أُمِر بحفرِ زمزمَ، نذَر للَّهِ لئن سَهَّل اللهُ له أمرَها، ليَذْبَحَنَّ أحدَ ولدِه. قال: فخرَج السهمُ على عبدِ اللَّهِ، فمنعَه أخوالُه، وقالوا: افْدِ ابنَك بمائةٍ مِن الإبلِ. ففَداه بمائةٍ من الإبلِ، وإسماعيلُ الثاني .

Muâviye b. Ebî Süfyân'ın yanındaydık; kurban edilecek olanı (zebîh) andılar: İsmâil mi yoksa İshak mı? Bunun üzerine şöyle dedi: “Tam ehline rastladınız. Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık. Bir adam gelip: ‘Ey Allah'ın Resûlü! İki kurbanlığın oğlusun; Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden bana da ihsan et’ dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem güldü. Kendisine: ‘Ey Müminlerin Emiri, iki kurbanlık kimdir?’ denildi. Dedi ki: ‘Abdülmuttalib Zemzem'i kazmakla emrolunduğunda, eğer Allah onun işini kolaylaştırırsa çocuklarından birini kurban etmeyi Allah'a adadı’. Dedi ki: ‘Kur'a Abdullah'a çıktı. Fakat dayıları ona engel oldular ve: Oğlunun yerine yüz deve fidye ver, dediler. O da onun yerine yüz deve fidye verdi. İkincisi ise İsmâil'dir’” .

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ عمرَ، قال: ثنا ابنُ جريجٍ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ}. قال: الذي فُدِى به إسماعيلُ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Ömer anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} “Ve ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik”. Dedi ki: “Kendisi yerine fidye verilen İsmâil'dir” .