وقولُه: {لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ}. يقولُ لإبليسَ: لأملأَنَّ جهنمَ منك [ومن تُبَّاعِك] مِن بنى آدمَ أجمعين.
O'nun: {لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ} “Mutlaka cehennemi seninle dolduracağım” sözü; İblis'e şöyle demektedir: Mutlaka cehennemi seninle [ve sana uyan] Âdemoğullarının hepsiyle dolduracağım .
وقولُه: {قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لمشرِكي قومِك، القائلين لك: {أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا} [ص: ٨]: ما أسألُكم على هذا الذكرِ، وهو القرآنُ الذي أتيتُكم به مِن عندِ اللهِ - أجرًا. يعنى: ثوابًا وجزاءً، {وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ}. يقولُ: وما أنا ممن يتكلَّفُ تخرُّصَه وافتراءَه، فتقولوا: {إِنْ هَذَا إِلَّا إِفْكٌ افْتَرَاهُ} [الفرقان: ٤]، و: {إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ} [ص: ٧].
O'nun: {قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ} “De ki: 'Buna karşılık ben sizden bir ücret istemiyorum'” sözü hakkında Yüce Zikr, Peygamberi Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana: {أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا} [Sâd: 8] “Aramızdan zikir ona mı indirildi?” diyen kavminin müşriklerine de ki: Ben size Allah katından getirdiğim bu Zikir, yani Kur'an karşılığında sizden hiçbir ücret -yani bir mükafat ve karşılık- istemiyorum. {وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ} “Ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim”. Buyuruyor ki: Ben onu kendiliğimden uydurmaya ve iftira etmeye yeltenenlerden değilim ki siz: {إِنْ هَذَا إِلَّا إِفْكٌ افْتَرَاهُ} [Furkan: 4] “Bu, onun uydurduğu bir yalandan başkası değildir” ve {إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ} [Sâd: 7] “Bu, bir uydurmadan başka bir şey değildir” diyesiniz.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ}. قال: لا أسألُكم على القرآنِ أجرًا، تعطوننى شيئًا، وما أنا من المُتكلِّفين؛ أتخرَّصُ وأتكلَّفُ ما لم يأْمُرْنى الله به.
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ} “De ki: 'Buna karşılık ben sizden bir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim'” sözü hakkında şöyle demiştir: "Kur'an için sizden bana bir şey vermenizi, yani bir ücret istemiyorum. Ben kendiliğimden uyduranlardan da değilim; yalandan bir şey uydurmam ve Allah'ın bana emretmediği bir şeye kendimi zorlayıp kalkışmam."
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (٨٧) وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (٨٨)}.
Yüce Allah'ın: {إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (٨٧) وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (٨٨)} “O, bütün âlemler için ancak bir öğüttür. Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz.” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ لهؤلاء المشركين مِن قومِك: {إِنْ هُوَ}. يعنى: ما هذا القرآنُ، {إِلَّا ذِكْرٌ}. يقولُ: إلا تذكيرٌ مِن اللهِ {لِلْعَالَمِينَ} مِن الجنِّ والإنسِ، ذكَّرهم ربُّهم؛ إرادةَ استنقاذِ مَن آمَن به منهم من الهلَكةِ.
Yüce Zikr, Peygamberi Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e şöyle buyurmaktadır: Kavminin müşriklerine de ki: {إِنْ هُوَ} “O değildir”, yani bu Kur'an değildir, {إِلَّا ذِكْرٌ} “ancak bir öğüttür”; buyuruyor ki: cin ve insanlardan oluşan {لِلْعَالَمِينَ} “âlemler için” Allah'tan bir öğüttür; Rableri, içlerinden iman edenleri helaktan kurtarmak muradıyla onlara öğüt vermiştir.
وقولُه: {وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ}. يقولُ: ولتعلمُنَّ أَيُّها المشركون باللهِ مِن قريشٍ، {نَبَأَهُ}. يعني: نبأَ هذا القرآنِ، وهو خبرُه، يعنى حقيقةَ ما فيه مِن الوعدِ
Yüce Allah'ın: {وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ} “Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz.” sözü hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Ey Allah'a ortak koşan Kureyşliler! {نَبَأَهُ} “Onun haberini”, yani bu Kur'an'ın haberini -ki o, onun bildirdiğidir; yani içindeki vaadin
والوعيدِ - بعدَ حينٍ.
ve tehditlerin hakikatini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz.
وبمثْلِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ}. قال: صِدْقَ هذا الحديثِ؛ نبأَ ما كذَّبوا به.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ} “onun haberini mutlaka öğreneceksiniz” sözü hakkında şöyle dedi: "Bu sözün doğruluğunu; yalanladıkları şeyin haberini [öğreneceksiniz]."
وقيل: {نَبَأَهُ}: حقيقةَ أمرِ محمدٍ ﷺ، أنه نبيٌّ.
Şöyle de denilmiştir: {نَبَأَهُ} “onun haberini”, Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in durumunun hakikatini, yani onun peygamber olduğunu [öğreneceksiniz].
ثم اختلَفوا في مدةِ الحينِ الذي ذكَره الله في هذا الموضعِ؛ ما هي، وما نهايتُها؛ فقال بعضُهم: نهايتُها الموتُ.
Sonra Allah'ın bu yerde zikrettiği hîn (süre/vakit) müddetinin ne olduğu ve nihayetinin neresi olduğu hususunda ihtilaf ettiler; bazısı dedi ki: Nihayeti ölümdür.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ}: أي بعدَ الموتِ، وقال الحسنُ: يا بنَ آدمَ، عندَ الموتِ يأتيك الخبرُ اليقينُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ} “Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz” sözü hakkında: "Yani ölümden sonra" dediğini aktardı. Hasan[-ı Basrî] de: "Ey Âdemoğlu! Ölüm anında kesin haber sana gelecektir." demiştir .
وقال بعضُهم: كانت نهايتُها إلى يومِ بدرٍ.
Bazıları da dedi ki: Bunun nihayeti Bedir gününe kadardı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ}: قال بعضُهم: يومَ بدرٍ. وقال بعضُهم: يومَ
Bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den O’nun: {وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ} “Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bazıları: “Bedir günü” dedi. Bazıları da şöyle dedi: “... günü
القيامةِ .
Kıyamet [günü] .
وقال بعضُهم: نهايتُها القيامةُ.
Bazıları da dedi ki: Bunun nihayeti kıyamettir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ}. قال: يومَ القيامةِ يعلَمون نبأَ ما كذَّبوا به بعدَ حينٍ مِن الدنيا، وهو يومُ القيامةِ. وقرَأ: {لِكُلِّ نَبَإ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} [الأنعام: ٦٧]. قال: وهذا أيضًا الآخرةُ؛ يستقِرُّ فيها الحقُّ، ويَبْطُلُ الباطلُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ} “Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz” sözü hakkında şöyle dedi: "Kıyamet gününde; dünyadan bir süre sonra, yalanladıkları şeyin haberini öğreneceklerdir, o da kıyamet günüdür." Ve {لِكُلِّ نَبَإ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} [En'âm: 67] “Her haberin gerçekleşeceği bir zaman vardır ve yakında bileceksiniz” ayetini okudu ve şöyle dedi: "Bu da ahirettir; hak onda yerini bulur, batıl ise yok olup gider."
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إن الله أعلَم المشركين المكذِّبين بهذا القرآنِ، أنهم يعلَمون نبأَه بعدَ حينٍ، مِن غيرِ حدٍّ منه لذلك الحينِ بحدٍّ، وقد علِم نبأَه مِن أحيائهم الذين عاشوا إلى ظُهورِ حقيقتِه ووضُوحِ صحتِه في الدنيا، ومنهم مَن علِم حقيقةُ ذلك بهلاِكه ببدرٍ، وقبلَ ذلك، ولا حدَّ عندَ العربِ للحينِ لا يُجاوَزُ ولا يُقصَرُ عنه. فإذ كان ذلك كذلك، فلا قولَ فيه أصحَّ من أن يُطْلَقَ كما أطلَقه الله تعالى، من غيرِ حصرِ ذلك على وقتٍ دونَ وقتٍ.
Bu hususta doğruya en yakın olan söz şudur: Allah, bu Kur'an'ı yalanlayan müşriklere, onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceklerini bildirmiş, fakat bu süreyi belirli bir sınırla sınırlandırmamıştır. Nitekim dünyada onun hakikatinin ortaya çıkışına ve doğruluğunun açıklığına kadar yaşayan diriler onun haberini öğrenmiş; onlardan bir kısmı da Bedir'de ve daha önce helak olmalarıyla bunun hakikatini bilmiştir. Zira Arapların lügatinde "hîn" (süre) için aşılmayacak veya altına inilmeyecek kesin bir sınır yoktur. Durum böyle olunca, bu konuda Allah Teâlâ'nın mutlak bıraktığı gibi belirli bir vakitle sınırlandırmaksızın mutlak bırakmaktan daha doğru bir söz yoktur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةً، قال: ثنا أيوبُ، قال: قال عكرمةُ: سُئِلْتُ عن رجلٍ حلَف أن لا يصنعَ كذا وكذا إلى حينٍ، فقلتُ: إن مِن
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb anlattı, dedi ki: İkrime şöyle dedi: Bana, bir vakte kadar şöyle ve şöyle yapmayacağına yemin eden bir adam hakkında soruldu; ben de dedim ki: Şüphesiz...
الحينِ حينًا لا يُدْرَكُ، ومِن الحينِ حِينٌ يُدْرَكُ، فالحينُ الذي لا يُدْرَكُ قولُه: {وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ}، والحينُ الذي يُدْرَكُ قولُه: {تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا} [إبراهيم: ٢٥]. وذلك مِن حينِ تُصْرَمُ النخلةُ إلى حينِ تُطْلِعُ، وذلك ستةُ أشهرٍ .
Hînden (süreden) idrak edilemeyen (sınırı bilinemeyen) hîn vardır, idrak edilebilen (bilinen) hîn vardır. İdrak edilemeyen hîn, O'nun: {وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ} “Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz” sözüdür. İdrak edilen hîn ise O'nun: {تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا} [İbrâhîm: 25] “Rabbinin izniyle her zaman yemişini verir” sözüdür. Bu da hurmanın devşirildiği zamandan meyve vermeye başladığı zamana kadardır ki bu altı aydır .
آخرُ تفسيرِ سورةِ "ص".
Sâd Suresi tefsirinin sonu.