وقولُه: {هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ}: يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {هَذَا فَوْجٌ}: هذا فرقةٌ وجماعةٌ مُقتحِمةٌ معكم أيُّها الطاغون النارَ. وذلك دخولُ أمةٍ من
Allah Teâlâ'nın: {هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ} “İşte bu [grup da] sizinle beraber [cehenneme] bodoslama dalan bir topluluktur” sözüyle kastedilen; O'nun: {هَذَا فَوْجٌ} “İşte bu bir topluluktur” ifadesi; "Ey azgınlar! İşte bu, sizinle beraber ateşe dalan bir fırka ve gruptur" demektir. Bu da kâfir ümmetlerden bir
الأممِ الكافرةِ بعدَ أمةٍ، {لَا مَرْحَبًا بِهِمْ}، وهذا خبرٌ من اللهِ عن قيلِ الطاغين الذين كانوا قد دخَلوا النارَ قبلَ هذا الفوجِ المقتحمِ للفوجِ المقتحِمِ فيها عليهم: {لَا مَرْحَبًا بِهِمْ}. ولكن الكلامَ اتَّصَل، فصار كأنه قولٌ واحدٌ، كما قيل: {يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ} [الأعراف: ١١٠]. فاتصَل قولُ فرعونَ بقولِ ملئه، وهذا كما قال تعالى ذكرُه مُخبِرًا عن أهلِ النارِ: {كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا} [الأعراف: ٣٨].
ümmetin diğer bir ümmetin peşinden girmesidir. {لَا مَرْحَبًا بِهِمْ} “Onlara rahat yüzü olmasın!” sözü ise, Allah'ın, bu dalan gruptan önce ateşe girmiş olan azgınların, üzerlerine ateşe dalan bu gruba karşı söyledikleri: {لَا مَرْحَبًا بِهِمْ} “Onlara rahat yüzü olmasın!” sözünü haber vermesidir. Fakat söz [aralıksız] birbirine bağlanmış ve sanki tek bir söz gibi olmuştur; nitekim: {يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ} “Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor. O halde ne buyurursunuz?” [A'râf: 110] denildiğinde de Firavun'un sözü ileri gelenlerinin sözüne bağlanmıştır. Bu durum, Yüce Zikr O'nun cehennemliklerden haber vererek: {كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا} “Her ümmet girdikçe yoldaşına lânet eder” [A'râf: 38] buyurması gibidir.
ويعنى بقولِه: {لَا مَرْحَبًا بِهِم}: لا اتَّسَعت بهم مداخلُهم. كما قال أبو الأسودِ :
O'nun: {لَا مَرْحَبًا بِهِم} “Onlara rahat yüzü olmasın” sözüyle: "Girecekleri yerler onlara geniş olmasın/ferahlık bulmasınlar" manası kastedilir. Nitekim Ebu'l-Esved şöyle demiştir :
* [ألا مَرْحَبٌ] وَادِيكَ غيرُ مَضِيقٍ *
* [Genişlik olsun!] Vadin dar değildir *
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ} في النارِ {لَا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُو النَّارِ (٥٩) قَالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَبًا بِكُمْ} حتى بلَغ: {فَبِئْسَ الْقَرَارُ}. قال: هؤلاء التُّبَّاعُ يقولون للرءوسِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: Ateşteki {هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُو النَّارِ (٥٩) قَالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَبًا بِكُمْ} “İşte bu, sizinle birlikte [cehenneme] dalan bir topluluktur. Onlara rahat yüzü olmasın! Şüphesiz onlar ateşe gireceklerdir. [Yeni gelenler:] Hayır, asıl size rahat yüzü olmasın!” [kısmından] {فَبِئْسَ الْقَرَارُ} “Ne kötü bir karargâhtır orası!” ifadesine varıncaya kadar [okudu ve] dedi ki: Bunlar, tâbilerin önderlerine söyledikleri sözlerdir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَبًا بِهِمْ}. قال: الفوجُ: القومُ الذين يَدْخُلون فوجًا بعدَ
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَبًا بِهِمْ} “İşte bu, sizinle birlikte [cehenneme] dalan bir topluluktur. Onlara rahat yüzü olmasın!” sözü hakkında şöyle dedi: Fevc (فَوْج); grup ardınca [grup halinde] giren kavimdir...
فوجٍ. وقرَأ: {كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا}: التي كانت قبلَها.
grup giren kavimdir. [İbn Zeyd]: {كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا} “Her ümmet girdikçe yoldaşına lânet eder” ayetini okudu [ve]: "Kendisinden önce girmiş olana [lânet eder]" dedi.
وقوله: {إِنَّهُمْ صَالُو النَّارِ}. يقولُ: إنهم وارِدو النارِ وداخِلُوها. {قَالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَبًا بِكُمْ}. يقولُ: قال الفوجُ الوارِدون جهنمَ على الطاغين الذين وصَف جل ثناؤُه صفتَهم لهم: بل أنتم أيُّها القومُ لا مرحبًا بكم. أي: لا اتَّسعت بكم أماكنُكم، {أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا}. يَعْنون: أنتم قدَّمتم لنا سُكنَى هذا المكانِ وصِلِيَّ النارِ بإضلالِكم إيَّانَا، ودُعائكم لنا إلى الكفر بالله، وتكذيبِ رُسُلِه؛ حتى ضلَلْنا باتباعِكم، فاستَوْجَبْنا سُكْنَى جهنمَ اليومَ. فذلك تقديُمهم لهم ما قدَّموا في الدنيا من عذابِ اللهِ لهم في الآخرةِ، {فَبِئْسَ الْقَرَارُ}. يقولُ: فبئْس المكانُ يُسْتَقرُّ فيه جهنَّمُ.
O'nun: {إِنَّهُمْ صَالُو النَّارِ} “Şüphesiz onlar ateşe gireceklerdir” sözü; onlar ateşe varacak ve ona gireceklerdir, demektir. {قَالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَبًا بِكُمْ} “[Yeni gelenler:] Hayır, asıl size rahat yüzü olmasın! dediler” sözü ise; cehenneme varan grup, sânı yüce olanın niteliklerini vasfettiği azgınlara şöyle der: "Aksine ey kavim, asıl size rahat yüzü olmasın!", yani mekânlarınız size geniş olmasın/ferahlık bulmayın. {أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا} “Bunu bizim önümüze siz sürdünüz” derken şunu kastederler: Bizi saptırmanızla, Allah'ı inkâr etmeye ve O'nun elçilerini yalanlamaya çağırmanızla bu mekânda kalmayı ve ateşte yanmayı bizim önümüze siz getirdiniz; nitekim size uymakla saptık ve bugün cehennemde kalmayı hak ettik. İşte bu, dünyada onların ahirette Allah'ın azabına uğramalarına sebep olacak şeyi önlerine sürmeleridir. {فَبِئْسَ الْقَرَارُ} “Ne kötü bir karargâhtır orası!” sözü ise; yerleşilecek yer olarak cehennem ne kötüdür, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِي النَّارِ (٦١)}.
Yüce Allah'ın: {قَالُوا رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِي النَّارِ (٦١)} “Onlar: 'Rabbimiz! Bunu bizim önümüze kim sürdüyse, onun ateşteki azabını bir kat daha artır!' derler” sözünün tevili hakkında:
وهذا أيضًا قولُ الفوجِ المقتحِمِ على الطاغين، وهم كانوا أتباعَ الطاغين في الدنيا، يقولُ جلَّ ثناؤُه: قال الأتباعُ: {رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا}. يَعْنُون مَن قدَّم لهم في الدنيا بدعائِهم إلى العملِ الذي يُوجِبُ لهم النارَ التي ورَدوها، وسُكْنَى المنزلِ الذي سكَنوه منها. ويَعْنون بقولِهم: {هَذَا}: هذا العذابَ الذي ورَدْناه. {فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِي النَّارِ}. يَقولون: فأَضْعِفُ له العذابَ في النارِ على العذابِ الذي هو فيه فيها، وهذا أيضًا من دعاءِ الأتباعِ للمَتْبوعين.
Bu da azgınların üzerine dalan grubun sözüdür; onlar dünyada azgınların tâbileri idiler. Sânı yüce olan şöyle buyurmaktadır: Tâbiler dediler ki: {رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا} “Rabbimiz! Bunu bizim önümüze kim sürdüyse”; bununla, dünyada kendilerini vardıkları ateşi ve cehennemden yerleştikleri yurdu hak ettiren amele çağırmak suretiyle bunu önlerine süren kimseyi kastederler. {هَذَا} “bunu” sözleriyle de: Vardığımız bu azabı kastederler. {فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِي النَّارِ} “onun ateşteki azabını bir kat daha artır!” derken de: "Ateşin içinde bulunduğu azabın üstüne ateşteki azabını kat kat artır!" derler. Bu da tâbilerin kendilerine uyulan önderler aleyhine yaptıkları duadır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالُوا مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ (٦٢) أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ (٦٣) إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (٦٤)}.
Yüce Allah'ın: {وَقَالُوا مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ (٦٢) أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ (٦٣) إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (٦٤)} “Ve dediler ki: 'Kendilerini kötülerden saydığımız adamları ne diye göremiyoruz? Onları alaya mı almıştık, yoksa gözlerimiz mi onlardan kaydı?' Şüphesiz bu, cehennem ehlinin tartışması kesin bir gerçektir” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: وقال الطاغون الذين وصَف جلَّ ثناؤه صفتَهم في هذه الآياتِ، وهم فيما ذُكِر؛ أبو جهلٍ والوليدُ بنُ المغيرةِ وذووهما: {مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا}. يقولُ: ما بالُنا لا نَرى معنا في النارِ رجالًا {كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ}. يقولُ: كنا نَعُدُّهم في الدنيا من أشرارِنا. وعَنَوا بذلك فيما ذُكِر: صُهَيبًا وخَبَّابًا وبِلالًا وسَلْمَانَ.
Yüce Zikr O'nun buyuruyor ki: Sânı yüce olanın bu ayetlerde niteliklerini vasfettiği ve zikredildiğine göre Ebû Cehil, Velîd b. Mugîre ve benzerleri olan azgınlar şöyle dediler: {مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا} “Kendilerini... saydığımız adamları ne diye göremiyoruz?”; yani ne oldu bize ki ateşte yanımızda birtakım adamları görmüyoruz, {كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ} “kendilerini kötülerden saydığımız”, yani dünyada kendilerini bizim kötülerimizden sayardık. Zikredildiğine göre bununla Suheyb'i, Habbâb'ı, Bilâl'i ve Selmân'ı kastetmişlerdir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ}: قال: ذاك أبو جهلِ بنُ هشامٍ والوليدُ بنُ المغيرةِ - وذكَر أناسًا؛ صُهَيبًا وعمَّارًا وخبابًا -: كنا نَعُدُّهم من الأشرارِ في الدنيا.
Bana Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, Leys'ten, o Mücâhid'den O'nun: {مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ} “Kendilerini kötülerden saydığımız adamları ne diye göremiyoruz?” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: O [söyleyenler], Ebû Cehil b. Hişâm ve Velîd b. el-Mugîre'dir; [diğer tarafta] Suheyb, Ammâr ve Habbâb gibi insanları zikrederek: "Biz onları dünyada kötülerden sayardık" [demişlerdir].
حدَّثنا أبو السائبِ، قال: ثنا ابن إدريسَ، قال: سمِعتُ ليثًا يَذْكُرُ عن مجاهدٍ في قولِه: {وَقَالُوا مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ}. قال: قالوا: أينَ سَلْمانُ؟ أينَ خَبَّابٌ؟ أينَ بلالٌ ؟
Bize Ebu's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Leys'in, Mücâhid'den O'nun: {وَقَالُوا مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ} “Ve dediler ki: 'Kendilerini kötülerden saydığımız adamları ne diye göremiyoruz?'” sözü hakkında şöyle zikrettiğini işittim: Dediler ki: "Selmân nerede? Habbâb nerede? Bilâl nerede?" .
وقولُه: {أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا}. اختلَفت القرأةُ في قراءتِه؛ فقرَأته عامَّةُ قرأةِ المدينةِ والشامِ وبعضُ قرأةِ الكوفِة: {أَتَّخَذْنَاهُمْ} بفتحِ الألفِ من: {أَتَّخَذْنَاهُمْ}
Allah Teâlâ'nın: {أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا} “Biz onları alaya mı alırdık?” sözü hakkında; kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Şam kurrâsının geneli ile Kûfe kurrâsının bir kısmı {أَتَّخَذْنَاهُمْ} lafzındaki elifin fethasıyla {أَتَّخَذْنَاهُمْ} şeklinde
وقطعِها على وجهِ الاستفهامِ . وقرَأته عامةُ قرأةِ الكوفةِ والبصرةِ، وبعضُ قرأةِ مكةَ بوصلِ الألفِ (من الأشرارِ اتَّخَذْناهُمْ) .
ve istifham (soru) yoluyla hemze-i kat' olarak {أَتَّخَذْنَاهُمْ} şeklinde okumuşlardır . Kûfe ve Basra kurrâsının geneli ile Mekke kurrâsının bir kısmı ise elifin vaslıyla (mine'l-eşrâri-ttehaznâhüm) şeklinde okumuşlardır .
وقد بيَّنا فيما مضى قبلُ أن كلَّ استفهامٍ كان بمعنى التعجبِ والتوبيخِ، فإن العربَ تَسْتَفهِمُ فيه أحيانًا، وتُخْرِجُه على وجهِ الخبرِ أحيانًا .
Daha önce taaccüp (şaşkınlık) ve tevbih (kınama) anlamı taşıyan her istifhamda, Arapların bazen istifham kalıbıyla soru sorduklarını, bazen de bunu haber (düz cümle) şeklinde ifade ettiklerini açıklamıştık .
وأولى القراءتين في ذلك بالصوابِ قراءةُ من قرَأه بالوصلِ على غيرِ وجهِ الاستفهامِ؛ لتقدُّمِ الاستفهامِ قبلَ ذلك في قولِه: {مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا}. فيَصيرُ قولُه: (اتَّخَذْناهُمْ) بالخبرِ أولى، وإن كان للاستفهام وجهٌ مفْهومٌ لما وصَفتُ قبلُ من أنه بمعنى التعجبِ.
Bu hususta iki kıraatten doğruya en yakın olanı , {مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا} “adamları ne diye göremiyoruz?” sözünde istifhamın daha önce geçmiş olması sebebiyle, istifham yolu olmaksızın vasıl ile okuyanların kıraatidir. Böylece (ittehaznâhüm) sözünün haber olması daha uygundur; gerçi daha önce taaccüp anlamında olduğunu açıkladığım veçhile istifhamın da anlaşılır bir yönü vardır.
وإذ كان الصوابُ من القراءةِ في ذلك ما اختَرنا؛ لما وصَفْنا، فمعنى الكلامِ: وقال الطاغون: ما لنا لا نرى سَلْمَانَ وبِلالًا وخبَّابًا - الذين كنا نَعُدُّهم في الدنيا أشرارَنا ، اتَّخذناهم فيها سِخْريًّا نَهْزَأُ بهم فيها - معنا اليومَ في النارِ؟! وكان بعضُ أهلِ العلمِ بالعربيةِ من أهلِ البصرِة يقولُ : من كسَر السينَ من السِّخْرِيٌّ فإنه يُرِيدُ به الهُزْءَ، يُريدُ: يُسخَرُ به. ومن ضمَّها فإنه يجعَلُه من السُّخْرةِ، يتسَخَّرونهم ؛ يَسْتَذِلُّونهم - أزاغت عنهم أبصارُنا وهم معنا!
Açıkladığımız gerekçeden ötürü kıraatte doğru olan bizim tercih ettiğimiz olunca, kelamın manası şöyle olur: Azgınlar dediler ki: "Dünyada kötülerimizden saydığımız, kendileriyle alay edip eğlenceye aldığımız Selmân'ı, Bilâl'i ve Habbâb'ı bugün niye bizimle birlikte ateşte göremiyoruz?!" Basralı Arap dili âlimlerinden bazıları şöyle diyordu : Kim es-sihriyy (السِّخْرِيّ) kelimesinin sîn harfini kesreli okursa bununla alayı kasteder; yani onunla alay edilir demektir. Kim de zammeli okursa (es-suhriyy), onu suhriyyeden (angaryadan/hizmete koşmaktan) sayar; yani onlara boyun eğdirip hizmet ettirirler , onları zelil kılarlar. Yoksa gözlerimiz mi onlardan kaydı da bizimle beraber oldukları halde [onları göremiyoruz]!
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli [olan âlimler de] söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ}. يقولُ: أهم في النارِ، لا نعرِفُ مكانَهم ؟
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o Mücâhid'den {أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ} “Onları alaya mı almıştık, yoksa gözlerimiz mi onlardan kaydı?” hakkında: "Onlar ateşte de biz mi yerlerini bilmiyoruz?" dediğini nakletti.
وحُدِّثتُ عن المحاربيِّ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ: {وَقَالُوا مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ}. قال: هم قومٌ كانوا يَسْخرون من محمدٍ وأصحابِه، فانطُلِق به وبأصحابِه إلى الجنةِ، وذُهِب بهم إلى النارِ، {وَقَالُوا مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ (٦٢) أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ}. يقولون: أزاغت أبصارُنا عنهم، فلا نَدْرِى أينَ هم ؟
Bana Muhâribî'den, onun Cüveybir'den, onun Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre {وَقَالُوا مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ} “Ve dediler ki: 'Kendilerini kötülerden saydığımız adamları ne diye göremiyoruz?'” hakkında şöyle demiştir: Onlar Muhammed ve ashabıyla alay eden bir kavimdi; derken o ve ashabı cennete götürüldü, kendileri ise ateşe götürüldü. {وَقَالُوا مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ (٦٢) أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ} “Ve dediler ki: 'Kendilerini kötülerden saydığımız adamları ne diye göremiyoruz? Onları alaya mı almıştık, yoksa gözlerimiz mi onlardan kaydı?'” [ayetinde]; "Gözlerimiz mi onlardan kaydı da nerede olduklarını bilmiyoruz?" derler .
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا}. قال: أَخطَأْناهم {أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ} فلا نراهم .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in O'nun: {أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا} “Onları alaya mı almıştık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "Onları kaçırdık mı, {أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ} “yoksa gözlerimiz mi onlardan kaydı” da onları göremiyoruz?" .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَقَالُوا مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ}. قال: فقَدوا أهلَ الجنةِ، {أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا} في الدنيا {أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ} وهم مَعنا في النارِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَقَالُوا مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ} “Ve dediler ki: 'Kendilerini kötülerden saydığımız adamları ne diye göremiyoruz?'” sözü hakkında: "Cennet ehlini arayıp bulamadılar; dünyada {أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا} “onları alaya mı almıştık”, {أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ} “yoksa gözlerimiz mi onlardan kaydı” da bizimle beraber ateşteler [ama göremiyoruz]?" dediğini nakletti .
وقولُه: {إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن هذا الذي أخبِرتُكم أيُّها
O'nun: {إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ} “Şüphesiz ki bu, elbette bir gerçektir” sözü. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey
الناسُ من الخبرِ عن تراجُعِ أهلِ النارِ، ولَعْنِ بعضِهم بعضًا، ودعاءِ بعضِهم على بعضٍ في النارِ {لَحَقٌّ} يقينٌ، فلا تَشُكُّوا في ذلك، ولكن استَيْقِنوه؛ {تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ}. وقولُه: {تَخَاصُمُ} رَدُّ على قوله: {لَحَقٌّ}. ومعنى الكلامِ: إِنَّ تخاصُمَ أهلِ النارِ الذي أخبَرتُكم به لحقٌّ.
cehennem ehlinin birbirine söz atışması, birbirlerine lânet etmesi ve ateşte birbirlerinin aleyhine dua etmesine dair bu haber, {لَحَقٌّ} “kesin bir gerçektir”, şüphesiz bir hakikattir; bu konuda şüpheye düşmeyin, aksine kesin olarak inanın. {تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ} “cehennem ehlinin tartışması” [ifadesindeki] {تَخَاصُمُ} sözü O'nun: {لَحَقٌّ} sözüne racidir (bedeldir). Kelamın manası: "Size haber verdiğim cehennem ehlinin tartışması kesin bir gerçektir." demektir.
وكان بعضُ أهلِ العربيةِ من أهلِ البصرةِ يُوجِّه معنى قولِه: {أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ}. إلى: بل زاغَت عنهم.
Basralı Arap dili âlimlerinden bazıları , O'nun: {أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ} “yoksa gözlerimiz mi onlardan kaydı?” sözünün anlamını: "Aksine [gözlerimiz] onlardan kaydı" [manasına] hamletmiştir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ}، فقرَأ: {تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٩٧) إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ} [الشعراء: ٩٧، ٩٨]. وقرَأ: {وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا} حتى بلَغ {إِنْ كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ} [يونس: ٢٨، ٢٩]. قال: إن كنتم تَعبُدوننا، كما تقولون، إن كنا عن عبادتِكم لغافلين، ما كنا نَسْمَعُ ولا نُبْصِرُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ} “Şüphesiz bu, cehennem ehlinin tartışması kesin bir gerçektir” sözü hakkında şu ayetleri okudu: {تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٩٧) إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “Allah'a andolsun ki biz apaçık bir sapıklık içindeymişiz, sizi âlemlerin Rabbi ile bir tuttuğumuz zaman” [Şuarâ: 97, 98]. Ve {وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا} “O gün onların hepsini toplayacağız” [ayetinden] {إِنْ كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ} “Doğrusu sizin bize tapmanızdan hiç haberimiz yoktu” [Yûnus: 28, 29] ayetine kadar okudu [ve putların şöyle diyeceğini] söyledi: "Söylediğiniz gibi bize tapıyor idiyseniz de gerçekten sizin bize tapmanızdan hiç haberimiz yoktu; ne işitiyorduk ne de görüyorduk."
قال: وهذه الأصنامُ. قال: هذه خصومةُ أهلِ النارِ. وقرَأ: {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} [يونس: ٣٠]. قال: وضلَّ عنهم يومَ القيامةِ ما كانوا يَفتَرون في الدنيا.
[İbn Zeyd] dedi ki: Bunlar putlardır. Dedi ki: İşte bu, cehennem ehlinin tartışmasıdır. Ve: {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Uydurdukları şeyler de kendilerinden uzaklaşıp kaybolmuştur” [Yûnus: 30] ayetini okudu [ve]: "Dünyada uydurdukları şeyler kıyamet günü kendilerinden kaybolup gitmiştir" dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ إِنَّمَا أَنَا مُنْذِرٌ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ (٦٥) رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ (٦٦)}.
Yüce Allah'ın: {قُلْ إِنَّمَا أَنَا مُنْذِرٌ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ (٦٥) رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ (٦٦)} “De ki: 'Ben sadece bir uyarıcıyım. Bir ve mutlak galip olan Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. O, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir; O, mutlak üstündür, çok bağışlayandır'” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {قُلْ} يا محمدُ لمشرِكي قومِك: {إِنَّمَا أَنَا مُنْذِرٌ} لكم يا معشرَ قريشٍ بينَ يدَىْ عذابٍ شديدٍ، أُنْذِرُكم عذابَ اللهِ وسخطَه أن يَحِلَّ بكم، على كفرِكم به، فاحذَروه وبادِروا حلولَه بكم بالتوبةِ. {وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ}. يقولُ: وما من معبودٍ تصلُحُ له العبادةُ، وتَنْبَغِى
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminin müşriklerine [şöyle] {قُلْ} “De ki:” {إِنَّمَا أَنَا مُنْذِرٌ} “Ben sadece -ey Kureyş topluluğu! Şiddetli bir azabın öncesinde sizi uyaran, O'nu inkâr etmeniz sebebiyle Allah'ın azabının ve gazabının başınıza inmesinden sizi sakındıran- bir uyarıcıyım. O halde O'ndan sakının ve [azap] başınıza inmeden önce tövbeye koşun! {وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ} “Bir ve mutlak galip olan Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur.” Şöyle buyurmaktadır: Kendisine ibadet edilmeye layık ve uygun olan hiçbir mabut yoktur...
له الربوبيةُ إلا الله الذي يَدِينُ له كلُّ شيءٍ، ويعْبُدُه كلُّ خلقٍ، الواحدُ الذي لا ينْبَغي أن يكونَ له في ملكِه شريكٌ، ولا يَنْبَغى أن تكُونَ له صاحبةٌ، القهارُ لكلِّ ما دونَه بقدرتِه،
rabliği hak eden hiçbir ilah yoktur; ancak her şeyin boyun eğdiği, bütün yaratılmışların kulluk ettiği, mülkünde hiçbir ortağı olması ve bir eşinin bulunması yakışmayan tek (Vâhid) olan, kudretiyle Kendisi dışındaki her şeye mutlak galip gelen (Kahhâr) Allah müstesnadır.
{رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. يقولُ: مالكُ السماواتِ والأرضِ وما بينَهما من الخلقِ. يقولُ: فهذا الذي هذه صفتُه، هو الإلهُ الذي لا إلهَ سِوَاه، لا الذي لا يَمْلِكُ شيئًا ولا يَضُرُّ ولا يَنْفَعُ.
{رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “O, göklerin ve yerin Rabbidir”. Buyuruyor ki: Göklerin, yerin ve bu ikisi arasındaki yaratılmışların sahibidir/malikidir. Yani; işte bu vasıflara sahip olan O Zat, Kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan gerçek ilahtır; hiçbir şeye malik olmayan, ne zarar ne de fayda verebilen varlıklar değil!
وقولُه: {الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ}.
O'nun: {الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ} “mutlak üstündür, çok bağışlayandır” sözü.
يقولُ: العزيزُ في نقمتِه مِن أهلِ الكفرِ به، والمدّعين معه إلهًا غيرَه، الغفارُ لذنوبِ مَن تاب منهم ومِن غيرِهم، من كفرِه ومعاصيه، فأناب إلى الإيمانِ به والطاعةِ له، بالانتهاءِ إلى أمرِه ونهيِه.
Buyuruyor ki: Kendisini inkâr edenlerden ve Kendisiyle beraber başka bir ilah iddia edenlerden intikam almada mutlak üstün ve güçlü (Azîz) olandır; onlardan ve başkalarından inkârından ve günahlarından tövbe edip emrine ve yasağına uyarak O'na imana ve itaate yönelenlerin günahlarını çok bağışlayandır (Gaffâr).
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (٦٨) مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩) إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٧٠)}.
Yüce Allah'ın: {قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (٦٨) مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩) إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٧٠)} “De ki: 'O, büyük bir haberdir. Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz. Onlar orada tartışırlarken benim Mele-i A'lâ hakkında hiçbir bilgim yoktu. Bana ancak, sadece apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunuyor'” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {قُلْ} يا محمدُ لقومكِ المكذِّبيك فيما جئتَهم به مِن عندِ الله مِن هذا القرآنِ، القائلين لك فيه: إنْ هذا إلا اختلاقٌ: {هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ}. يقولُ: هذا القرآنُ خبرٌ عظيمٌ.
Yüce Zikr O'nun Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah katından kendilerine getirdiğin bu Kur'an konusunda seni yalanlayan ve onun hakkında sana: "Bu, uydurmadan başka bir şey değildir" diyen kavmine {قُلْ} “De ki”: {هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ} “O, büyük bir haberdir”. Buyuruyor ki: Bu Kur'an büyük bir haberdir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عبدُ الأعلى بنُ واصلٍ الأسَدِيُّ، قال: ثنا أبو أسامة، عن شِبْلِ بن عبَّادٍ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ}. قال: القرآنُ .
Bana Abdüla'lâ b. Vâsıl el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Usâme, Şibl b. Abbâd'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ} “De ki: O büyük bir haberdir. Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz.” kavli hakkında nakletti; [Mücâhid]: “Kur'an'dır” dedi .
حدَّثني يعقوبُ بن إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا هشامٌ، عن ابن سيرينَ، عن شُرَيْحٍ، أن رجلًا قال له: أتقضى عليَّ بالنبأ؟! قال: فقال له شريحٌ: أوَ ليس القرآنُ نبأً؟ قال: وتلا هذه الآيةَ: {قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ}. قال: وقَضَى عليه .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Hişâm, İbn Sîrîn'den, o da Şüreyh'ten bildirdi ki bir adam ona: "Benim aleyhime haberle (nebe') mi hüküm veriyorsun?!" dedi. Dedi ki: Bunun üzerine Şüreyh ona: "Kur'an bir haber (nebe') değil midir?" dedi ve: {قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ} “De ki: 'O, büyük bir haberdir'” ayetini okudu ve onun aleyhine hüküm verdi .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ}. قال: القرآنُ .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ} “De ki: 'O, büyük bir haberdir. Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz'” sözü hakkında: "[O], Kur'an'dır" dediğini aktardı .
وقولُه: {أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ}. يقولُ: أنتم عنه منصرِفون، لا تعمَلون به، ولا تُصدِّقون بما فيه من حُججِ الله وآياتِه.
O'nun: {أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ} “Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz” sözü. Şöyle buyurmaktadır: Siz ondan yüz çeviriyorsunuz; onunla amel etmiyor, onda bulunan Allah'ın delillerini ve ayetlerini tasdik etmiyorsunuz.
وقولُه: {مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلَى}. يقولُ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل يا محمدُ لمشرِكي قومِك: {مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلَى} [من الملائكةِ]، {إِذْ يَخْتَصِمُونَ} في شأنِ آدمَ مِن قبلِ أن يوحِىَ إليَّ ربِّي، فيُعلِمَنى ذلك. يقولُ: ففى إخبارى لكم عن ذلك، دليل واضحٌ على أن هذا القرآنَ وحىٌ مِن اللهِ، وتنزيلٌ مِن عنده؛ لأنكم تعلَمون أن علمَ ذلك لم يكن عندى قبلَ نزولِ هذا القرآنِ، ولا هو مما شاهدتُه فعاينتُه، ولكنى علِمتُ ذلك بإخبارِ اللهِ إيَّاي به.
O'nun: {مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلَى} “Mele-i A‘lâ hakkında hiçbir bilgim yoktu” sözü. [Allah Teâlâ], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminin müşriklerine de ki: Rabbim bana vahyedip bunu bildirmeden önce Âdem'in durumu hakkında {إِذْ يَخْتَصِمُونَ} “tartıştıkları sırada”, [meleklerden oluşan] {مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلَى} “Mele-i A‘lâ hakkında hiçbir bilgim yoktu.” [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Benim bunu size haber vermemde, bu Kur'an'ın Allah'tan bir vahiy ve O'nun katından indirilmiş olduğuna dair apaçık bir delil vardır. Çünkü sizler bilirsiniz ki bu Kur'an inmeden önce bu bilgi bende yoktu ve bu, bizzat görüp müşahede ettiğim şeylerden de değildir; bilakis ben bunu, Allah'ın bana bildirmesiyle öğrendim.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tevili hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ}. قال: الملأُ الأعلى: الملائكةُ حينَ شووِروا في خلْقِ آدمَ، فاختَصَموا فيه، وقالوا: لا تجعلْ في الأرضِ خليفةً .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbas'tan O'nun: {مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ} “Onlar orada tartışırlarken benim Mele-i A'lâ hakkında hiçbir bilgim yoktu” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "Mele-i A'lâ; Âdem'in yaratılışı konusunda kendilerine danışıldığı zaman tartışan ve: 'Yeryüzünde bir halife yaratma' diyen meleklerdir" .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {بِالْمَلَإِ الْأَعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ}: هو: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} [البقرة: ٣٠].
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den aktardı: {بِالْمَلَإِ الْأَعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ} “onlar orada tartışırlarken Mele-i A'lâ hakkında” ifadesi: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} [el-Bakara: 30] “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim' demişti” ayetidir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلَى}. قال: هم الملائكةُ، كانت خصومتُهم في شأنِ آدمَ حين قال ربُّك للملائكةِ: {إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ} حتى بلَغ: {سَاجِدِينَ}. وحينَ قال: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} حتى بلَغ: {وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ}. ففي هذا اختصَم الملأُ الأعلى .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلَى} “Mele-i A'lâ hakkında hiçbir bilgim yoktu” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Onlar meleklerdir; onların tartışması, Rabbin meleklere: {إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ} “Ben çamurdan bir insan yaratacağım” deyip {سَاجِدِينَ} “secde edenler” sözüne vardığı ve: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” deyip {وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “ve kan dökecek” sözüne vardığı zaman Âdem'in durumu hakkındaydı. İşte Mele-i A'lâ bu hususta tartışmıştı" .
وقولُه: {إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل يا محمدُ لمشرِكي قريشٍ: ما يوحِى الله إليَّ علمَ ما لا علْمَ لى به، مِن نحوِ العلمِ بالملأَ الأعلى، واختصامِهم في أمرِ آدمَ إذْ أراد خَلْقَه - إلا لأنى إنما أنا
Allah Teâlâ'nın: {إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ} “Bana sadece apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunuyor” sözüne gelince; Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kureyş müşriklerine de ki: "Allah bana; Mele-i A'lâ'nın bilgisi ve [Allah] onu yaratmayı dilediğinde Âdem'in durumu hakkındaki tartışmaları gibi, hakkında bilgim olmayan şeylerin ilmini ancak ve ancak ben...
نذيرٌ مبينٌ. فـ {أَنَّمَا}، على هذا التأويلِ، في موضعِ خفضٍ، على قولِ مَن كان يرى أن مثلَ هذا الحرفِ الذي ذَكرْنا لا بدَّ له من حرفٍ خافضٍ، فسواءٌ إسقاطُ خافضِه منه وإثباتُه. وأما على قولِ مَن رأى أن مثلَ هذا يُنْصَبُ إذا أُسْقِط منه الخَافضُ، فإنه على مذهبِه نَصْبٌ، وقد بيَّنا ذلك فيما مضَى، بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضِعِ .
apaçık bir uyarıcı olduğum için vahyediyor. Bu tevil doğrultusunda {أَنَّمَا} lafzı, zikrettiğimiz bu gibi kelimelerin başında mutlaka bir cer harfinin bulunması gerektiğini düşünenlerin görüşüne göre cer konumundadır; zira [onlara göre] cer harfinin düşürülmesiyle sabit tutulması eşittir. Cer harfi düşürüldüğünde bu gibi kelimelerin nasb edildiği görüşünde olanlara göre ise kendi mezhepleri uyarınca nasb konumundadır. Bunu daha önce bu makamda tekrarına hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
وقد يتجِهُ لهذا الكلامِ وجهٌ آخرُ، وهو أن يكونَ معناه: ما يوحِى الله إليَّ إلا إنذارَكم. وإذا وُجِّه الكلامُ إلى هذا المعنى، كانت {أَنَّمَا} في موضعِ رفعٍ؛ لأن الكلامَ يصيرُ حينئذٍ بمعنى: ما يُوحَى إليَّ إلا الإنذارُ.
Bu söz için başka bir vecih daha muhtemeldir; o da anlamının: "Allah bana ancak sizi uyarmayı vahyediyor" şeklinde olmasıdır. Söz bu anlama hamledildiğinde {أَنَّمَا} lafzı ref' konumunda olur; çünkü kelam o takdirde: "Bana ancak uyarı vahyediliyor" anlamını kazanır.
وقولُه: {إِلَّا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ}. يقولُ: إلا أني نذيرٌ لكم، مُبِينٌ لكم إنذارَه إياكم. وقيل: {إِلَّا أَنَّمَا أَنَا}. ولم يُقَلْ: إلا أنما أنك. والخبرُ مِن محمدٍ عن الله؛ لأن الوحىَ قولٌ، فصار في معنى الحكايةِ، كما يُقالُ في الكلامِ: أخبَروني أني مسئٌ. و: أخبَرونى أنك مسئٌ. بمعنًى واحدٍ، كما قال الشاعرُ :
O'nun: {إِلَّا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ} “ancak apaçık bir uyarıcı olduğum” sözü. Şöyle buyurmaktadır: Ancak benim size bir uyarıcı olduğum [ve] O'nun sizi uyarmasını apaçık şekilde bildirdiğim [vahyolunuyor]. Burada: "ancak senin... olduğun" denilmeyip {إِلَّا أَنَّمَا أَنَا} "ancak benim... olduğum" denilmiştir. Haber Muhammed'den Allah'tan nakil iledir; çünkü vahiy bir sözdür ve hikaye (aktarma) anlamına gelmiştir. Nitekim konuşma dilinde aynı anlamda olmak üzere: "Bana benim kusurlu olduğumu bildirdiler" ile "Bana senin kusurlu olduğunu bildirdiler" denilir. Şairin şöyle dediği gibi :
رَجْلَانِ مِن ضَبَّةَ أَخْبَرَانا
Dabbe kabilesinden iki adam bize haber verdi:
إِنَّا رأيْنا رَجُلًا عُرْيانا
Biz çıplak bir adam gördük diye.
بمعنى: أخبَرانا أنهما رأيا. وجاز ذلك لأن الخبرَ أصلُه حكايةٌ.
Yani: İkisi gördüklerini bize haber verdiler anlamındadır. Bunun caiz oluşu, haberin aslının hikaye (aktarma) olmasındandır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ (٧١) فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ (٧٢) فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٧٣) إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ (٧٤)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tefsirine dair açıklama: {إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ (٧١) فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ (٧٢) فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٧٣) إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ (٧٤)} “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: «Ben çamurdan bir insan yaratacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman hemen ona secdeye kapanın!» Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler; ancak İblis hariç. O büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu.”
وقولُه: {إِذْ قَالَ رَبُّكَ}. مِن صلةِ قولِه: {إِذْ يَخْتَصِمُونَ}. وتأويلُ الكلامِ: ما كان لي مِن علمٍ بالملأَ الأعلى إذ يختصِمون حينَ قال ربُّك يا محمدُ للملائكةِ: {إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ}. يعنى بذلك خَلْقَ آدَمَ.
O'nun: {إِذْ قَالَ رَبُّكَ} “Hani Rabbin demişti” sözü, {إِذْ يَخْتَصِمُونَ} “onlar tartışırlarken” sözüne bağlıdır. Kelamın tevili şöyledir: Ey Muhammed! Rabbin meleklere: {إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ} “Ben çamurdan bir insan yaratacağım” dediği vakit, Mele-i A'lâ tartıştıklarında benim onlar hakkında hiçbir bilgim yoktu. Bununla Âdem'in yaratılışını kastetmektedir.
وقولُه: {فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي}. يقولُ تعالى ذكرُه: فإذا سوَّيتُ خَلْقَه، وعدَّلْتُ صورتَه، {وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي}. قيل: عُنِى بذلك: ونَفَخْتُ فيه مِن قُدْرتي.
O'nun: {فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي} “Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman” sözü. Yüce Zikr şöyle buyurmaktadır: Onun yaratılışını tamamlayıp suretini düzgün kıldığımda {وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي} “ve içine ruhumdan üflediğimde”. Bununla: "ve ona kudretimden üflediğimde" manasının kastedildiği söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثتُ عن المسيَّبِ بن شَرِيكٍ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ: {وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي}. قال: مِن قُدْرتى.
Bana Müseyyeb b. Şerîk'ten, o Ebû Ravk'tan, o da Dahhâk'ten {وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي} “ve içine ruhumdan üflediğim zaman” hakkında şöyle dediği rivayet edildi: "Kudretimden [üflediğim zaman]".
{فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ}. يقولُ: فاسجُدوا له وخِرُّوا له سُجَّدًا.
{فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ} “hemen onun için secdeye kapanın!”. Buyuruyor ki: Ona secde edin ve onun için secdeye kapanın.
وقولُه: {فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فلما سوَّى اللهُ خَلْقَ ذلك البشرِ، وهو آدمُ، ونفَخ فيه من رُوحِه، سجَد له الملائكةُ كلُّهم أجمعون، يعنى بذلك: الملائكةُ الذين هم في السماواتِ والأرض، {إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ}. يقولُ: غيرَ إبليسَ، فإنه لم يسْجُدْ، استكبرَ عن السجودِ له؛ تعظُّمًا وتكبُّرًا، {وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ}. يقولُ: وكان بتعظُّمِه ذلك، وتكبُّرِه على ربِّه، ومعصيتِه أمرَه، ممن كفَر في علمِ الله السابقِ، فَجَحَد ربوبيتَه، وأنكَر ما عليه
Allah Teâlâ'nın: {فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ} “Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler” buyruğuna gelince; Zikri Yüce Olan buyuruyor ki: Allah o insanın -ki o Âdem'dir- yaratılışını tamamlayıp ona ruhundan üfleyince, meleklerin hepsi toptan ona secde etti. Bununla göklerde ve yerde bulunan melekleri kastetmektedir. {إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ} “İblis hariç; o büyüklük tasladı”. Buyuruyor ki: İblis hariç; zira o secde etmedi, büyüklük taslayıp ona secde etmekten kaçındı; böbürlenme ve kibirlenme sebebiyle. {وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ} “ve kâfirlerden oldu”. Buyuruyor ki: Bu böbürlenmesi, Rabbine karşı büyüklük taslaması ve O'nun emrine isyan etmesi sebebiyle, Allah'ın geçmiş [ezelî] ilminde inkâr edenlerden, O'nun rubûbiyetini reddeden ve üzerinde...
الإقرارُ له به، مِن الإذعانِ له بالطاعةِ.
ikrar etmesi gereken şeyi inkâr edenlerden biri idi.
كما حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: قال أبو بكرٍ في: {إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ}. قال: قال ابن عباسٍ: كان في علمِ الله مِن الكافرين.
Nitekim bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Ebû Bekir: {إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ} “ancak İblis müstesna. O büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu” hakkında şöyle dedi: İbn Abbas: "Allah'ın ilminde kâfirlerden idi" dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ يَاإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ (٧٥) قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (٧٦)}.
Yüce Allah'ın: {قَالَ يَاإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ (٧٥) قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (٧٦)} “[Allah] buyurdu ki: 'Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni ne alıkoydu? Büyüklük mü tasladın, yoksa yücelerden mi oldun?' Dedi ki: 'Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın'” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: قال الله لإبليسَ، إذ لم يسجُدْ لآدمَ وخالَف أمرَه: {يَاإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ}. يقولُ: أيُّ شيءٍ منعك مِن السجودِ، {لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ}. يقولُ: لخَلْقِ يديَّ. يُخْبرُ تعالى ذكرُه بذلك، أنه خلَق آدمَ بيَدَيه.
Yüce Zikr şöyle buyurmaktadır: Âdem'e secde etmeyip O'nun emrine muhalefet ettiğinde Allah İblis'e şöyle dedi: {يَاإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ} “Ey İblis! Secde etmekten seni ne alıkoydu?”. Buyuruyor ki: Hangi şey seni secdeden alıkoydu, {لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ} “iki elimle yarattığıma”. Buyuruyor ki: İki elimin yarattığına. Yüce Zikr bununla Âdem'i iki eliyle yarattığını haber vermektedir.
كما حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال: أخبَرنى عُبيدٌ المُكْتِبُ، قال: سمعتُ مجاهدًا يحدِّثُ عن ابن عمرَ، قال: خلَق الله أربعةً بيدِه؛ العرشَ، وعَدْنَ، والقلمَ، وآدمَ، ثم قال لكلِّ شيءٍ: كُنْ. فكان .
Nitekim bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bana Ubeyd el-Müktib haber verdi, dedi ki: Mücâhid'i İbn Ömer'den şöyle anlatırken duydum: "Allah dört şeyi bizzat Kendi eliyle yarattı; Arş'ı, Adn [cennetini], Kalem'i ve Âdem'i. Sonra her şeye: 'Ol' dedi, o da hemen oluverdi" .
وقولُه: {أَسْتَكْبَرْتَ}. يقولُ تعالى ذكرُه لإبليسَ: أتعظَّمتَ عن السجودِ لآدمَ، فتركت السجود له استكبارًا عليه، ولم تكن من المتكبرين العالين قبل {أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ}. يقولُ: أم كنتَ كذلك مِن قبلُ ذا عُلوٍّ وتكبُّرٍ على ربِّك؟ {قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ}. يقولُ جلَّ ثناؤه: قال إبليسُ لربِّه: فعَلتُ ذلك فلم أسجدْ للذي أمرْتني بالسجودِ له؛ لأنى خيرٌ منه، وكنتُ خيرًا لأنك
Ve O'nun: {أَسْتَكْبَرْتَ} “Büyüklük mü tasladın?” buyruğu. Yüce Zikr İblis'e şöyle buyurmaktadır: Âdem'e secde etmeyi kendine yediremeyip ona karşı kibirlenerek secde etmeyi terk mi ettin -oysa daha önce böbürlenen ve büyüklük taslayanlardan değildin-, {أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ} “yoksa yücelerden mi idin?”. Buyuruyor ki: Yoksa daha önceden de Rabbine karşı büyüklük taslayan ve kibirlenen biri miydin? {قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ} “[İblis] dedi ki: Ben ondan hayırlıyım; beni ateşten yarattın”. Şânı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: İblis Rabbine şöyle dedi: Bunu yaptım ve kendisine secde etmemi emrettiğin kimseye secde etmedim; zira ben ondan daha hayırlıyım. Ondan daha hayırlıydım, çünkü Sen...
خلقتني مِن نارٍ وخلقتَه مِن طينٍ، والنارُ تأكلُ الطينَ وتُحرِقُه، فالنارُ خيرٌ منه. يقولُ: لم أفعلْ ذلك استكبارًا عليك، ولا لأنى كنتُ مِن العالين، ولكني فعَلتُه مِن أجلِ أنى أشرفُ منه.
beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın; ateş ise çamuru yer ve onu yakar, dolayısıyla ateş ondan daha hayırlıdır". Buyuruyor ki: "Ben bunu Sana karşı büyüklük tasladığımdan yahut yücelerden olduğumdan dolayı yapmadım; aksine bunu sadece ondan daha şerefli olduğum için yaptım".
وهذا تقريعٌ مِن الله المشركين ، الذين كفَروا بمحمدٍ ﷺ، وأبَوا الانقيادَ له، واتِّباعَ ما جاءهم به مِن عندِ الله؛ استكبارًا عن أن يكونوا تَبَعًا لرجلٍ منهم، حين قالُوا: {أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا} [ص: ٨]، و: {هَلْ هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ} [الأنبياء: ٣]. فقَصَّ عليهم تعالى ذكرُه قصةَ إبليسَ وهلاكِه باستكبارِه عن السجودِ لآدمَ، بدعواه أنه خيرٌ منه، مِن أجلِ أنه خُلِقَ مِن نارٍ، وخُلِقَ آدمُ مِن طينٍ، حتى صار شيطانًا رجيمًا، وحَقَّت عليه مِن الله لعنتُه - محذِّرَهم بذلك أن يستحِقُوا باستكبارِهم على محمدٍ ﷺ، وتكذيبِهم إياه فيما جاءهم به مِن عندِ الله، حسدًا وتعظُّمًا، مِن اللعنِ منه والسُّخْطِ، ما استَحقَّه إبليسُ بتكبُّرِه عن السجودِ لآدمَ.
Bu, Allah'ın; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr eden, kendilerinden bir adama tâbi olmayı büyüklüklerine yediremeyerek: {أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا} [Sâd: 8] “Aramızdan Zikir ona mı indirildi?” ve: {هَلْ هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ} [el-Enbiyâ: 3] “Bu da sizin gibi bir insandan başka bir şey midir?” dedikleri vakit ona boyun eğmekten ve Allah katından getirdiğine uymaktan kaçınan müşrikleri bir azarlamasıdır . Yüce Zikr, İblis'in kendisinin ateşten, Âdem'in ise çamurdan yaratılmış olması sebebiyle ondan daha hayırlı olduğu iddiasıyla Âdem'e secde etmekten büyüklük taslaması yüzünden taşlanmış bir şeytan haline gelip Allah'ın lanetine hak kazanışına kadar başına gelenleri ve helak oluşunu onlara anlatmıştır. Böylece onları; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e büyüklük taslamaları ve haset ile kibir yüzünden Allah katından getirdiği hususlarda onu yalanlamaları sebebiyle, İblis'in Âdem'e secde etmekten kibirlenmesi yüzünden hak ettiği lanet ve gazabın benzerini hak etmekten sakındırmaktadır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ (٧٨) قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٧٩)}.
Yüce Allah'ın: {قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ (٧8) قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٧٩)} “[Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse oradan çık! Çünkü sen kovulmuş/taşlanmışsın. Ve muhakkak ki ceza gününe kadar lanetim senin üzerinedir.' [İblis] dedi ki: 'Rabbim! O halde onların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver!'” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: [قال اللهُ] لإبليسَ: {فَاخْرُجْ مِنْهَا}. يعنى مِن الجنةِ، {فَإِنَّكَ رَجِيمٌ}. يقولُ: فإنك مَرْجومٌ بالقولِ، مشتومٌ ملعونٌ.
Yüce Zikr şöyle buyurmaktadır: [Allah] İblis'e : {فَاخْرُجْ مِنْهَا} “Öyleyse oradan çık!”, yani cennetten [çık], {فَإِنَّكَ رَجِيمٌ} “çünkü sen kovulmuş/taşlanmışsın”. Buyuruyor ki: Sen sözle taşlanmış, sövülmüş ve lanetlenmişsin.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ}. قال: والرجيمُ اللعينُ .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ} “Öyleyse oradan çık! Çünkü sen kovulmuş/taşlanmışsın” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: 'Racîm, lanetlenmiş olandır.'
حدِّثتُ عن المُحاربيِّ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ بمثلِه.
Bana Muhâribî'den, o Cüveybir'den, o da Dahhâk'ten benzeri rivayet edildi.
وقولُه: {وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي}. يقولُ: وإن لك طردى مِن الجنةِ، {إِلَى يَوْمِ الدِّينِ}. يعنى: إلى يومِ مجازاةِ العبادِ ومحاسبتِهم.
O'nun: {وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي} “Ve muhakkak ki lanetim senin üzerinedir” sözü. Buyuruyor ki: Seni cennetimden kovmam, {إِلَى يَوْمِ الدِّينِ} “ceza gününe kadar”, yani kulların karşılık göreceği ve hesaba çekileceği güne kadar senin üzerinedir.
{قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: قال إبليسُ لربِّه: ربَّ فإذ لعَنْتنى وأخرَجتنى مِن جنتِك، {فَأَنْظِرْنِي}. يقولُ: فأخِّرْنى في الأجلِ، ولا تُهْلِكُنى، {إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ}. يقولُ: إلى يومِ تَبْعَثُ خلقَك مِن قبورِهم.
{قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “[İblis] dedi ki: 'Rabbim! O halde onların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver!'”. Yüce Zikr şöyle buyurmaktadır: İblis Rabbine dedi ki: Rabbim! Madem beni lanetledin ve cennetinden çıkardın, {فَأَنْظِرْنِي} “bana mühlet ver”, yani ecelimi ertele ve beni helak etme, {إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “onların diriltilecekleri güne kadar”, yani yaratıklarını kabirlerinden diriltip çıkaracağın güne kadar.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٨٠) إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٨١) قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٨٣)}.
Yüce Allah'ın: {قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٨٠) إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٨١) قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٨٣)} “[Allah] buyurdu ki: 'Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin; bilinen vaktin gününe kadar.' [İblis] dedi ki: 'İzzetine andolsun ki onların hepsini mutlaka azdıracağım; ancak onlardan ihlaslı kulların müstesna'” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: قال اللهُ لإبليسَ: فإنك ممن أنظَرتُه إلى يومِ الوقتِ المعلومِ، وذلك الوقتُ الذي جعَله الله أجلًا لهلاكِه. وقد بيَّنتُ وقتَ ذلك فيما مضَى، واختلافَ أهلِ العلمِ فيه .
Yüce Zikr şöyle buyurmaktadır: Allah İblis'e buyurdu ki: Sen bilinen vaktin gününe kadar mühlet verdiklerimdensin. O vakit, Allah'ın onun helaki için belirlediği eceldir. Bunun vaktini ve ilim ehlinin bu konudaki ihtilafını daha önce açıklamıştım .
{قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: قال إبليسُ: {فَبِعِزَّتِكَ}، أي: بقدرتِك وسلطانِك وقهرِك ما دونَك من خلْقِك، {لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ}. يقولُ: لأُضِلَّنَّ بني آدمَ أجمعين.
{قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} “[İblis] dedi ki: 'İzzetine andolsun ki onların hepsini mutlaka azdıracağım'”. Yüce Zikr şöyle buyurmaktadır: İblis dedi ki: {فَبِعِزَّتِكَ} “İzzetine andolsun”, yani kudretine, hâkimiyetine ve yarattıkların üzerindeki mutlak galebene andolsun ki, {لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} “onların hepsini mutlaka azdıracağım”, yani Âdemoğullarının hepsini mutlaka saptıracağım.
{إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ}. يقولُ: إلا مَن أخلَصتَه منهم لعبادتِك، وعصَمتَه مِن إضلالي، فلم تجعَلْ لي عليه سبيلًا، فإني لا أقْدِرُ على إضلالِه وإغوائِه.
{إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} “'Ancak içlerinden ihlasa erdirilmiş kulların müstesna.'” [İblis] şöyle demektedir: Ancak onlardan kendi ibadetin için seçip ihlaslı kıldığın, saptırmamdan koruduğun ve benim için aleyhine hiçbir yol (fırsat) vermediğin kimseler hariçtir; çünkü ben onu saptırmaya ve azdırmaya güç yetiremem.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ}. قال: عَلِم عدوُّ الله أنه ليست له عزّةٌ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} “[İblis] dedi ki: 'İzzetine andolsun ki onların hepsini mutlaka azdıracağım'” ayeti hakkında şöyle dediğini aktardı: "Allah'ın düşmanı, kendisinin hiçbir izzetinin (güç ve üstünlüğünün) olmadığını bildi".
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ (٨٤) لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٥) قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (٨٦)}.
Yüce Allah'ın: {قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ (٨٤) لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٥) قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (٨٦)} “[Allah] buyurdu ki: 'İşte gerçek budur ve Ben gerçeği söylerim: Mutlaka cehennemi seninle ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım!' De ki: 'Buna karşılık ben sizden bir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim.'” sözünün tevili hakkında:
اختلفتِ القرأةُ في قراءةِ قولِه: {قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ}؛ فقرَأه بعضُ أهلِ الحجازِ وعامةُ الكوفيِّين برفعِ الحقِّ الأوّلِ، ونَصْبِ الثاني . وفي رفعِ الحقِّ الأوّلِ إذا قُرئ كذلك وَجْهان؛ أحدُهما: رَفْعُه بضميرٍ: الله الحقُّ، أو: أنا الحقُّ وأقولُ الحقَّ. والثاني: أن يكونَ مرفوعًا بتأويلِ قولِه:
Kurrâ, {قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ} “[Allah] buyurdu ki: 'İşte gerçek budur ve Ben gerçeği söylerim'” sözünün kıraatinde ihtilaf etmiştir; Hicaz ehlinin bir kısmı ve Kûfelilerin geneli birinci "el-hakk"ı ref' (ötre), ikincisini ise nasb (üstün) ile okumuştur . Birinci "el-hakk" bu şekilde okunduğunda ref' edilmesinin iki vechi (açıklaması) vardır; birincisi: gizli bir zamirle merfû olmasıdır: "Allah el-Hakk'tır" yahut "Ben Hakk'ım ve hakkı söylerim" [takdirindedir]. İkincisi ise: şu sözün teviliyle merfû olmasıdır:
{لأَمْلأَنَّ}. فيكونَ معنى الكلامِ حينئذٍ: فالحقُّ أن أملأَ جهنمَ منك. كما يقالُ : عَزْمةٌ صادقةٌ لآتينّك. فرفَعَ "عَزْمةً" بتأويلِ "لآتينّك"؛ لأن تأويلَه: أن آتيَك. كما قال: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ} [يوسف: ٣٥]. ولا بدَّ لقولِه: {بَدَا لَهُمْ} مِن مرفوعٍ، وهو مضمرٌ في المعنى.
{لأَمْلأَنَّ} “mutlaka dolduracağım”. Bu durumda kelamın manası şöyle olur: "Gerçek olan şudur ki, cehennemi mutlaka seninle dolduracağım." Nitekim şöyle denilir : "Sana mutlaka geleceğim, kesin bir karardır." Burada "لآتينّك" (mutlaka sana geleceğim) sözünün teviliyle "عَزْمةً" kelimesini ref' etmiştir; çünkü bunun tevili "أن آتيَك" (sana gelmemdir) şeklindedir. Nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ} [Yusuf: 35] “Sonra delilleri gördükten sonra onu mutlaka zindana atmaları kendilerine uygun göründü”. {بَدَا لَهُمْ} “kendilerine [uygun] göründü” sözü için merfû bir fail mutlaka lazımdır, o da manada gizlidir.
وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ المكيِّين والكوفيِّين، بنصْبِ الحقِّ الأوّلِ والثانى كليهما، بمعنى: حقًّا لأملأنَّ جهنمَ، والحقَّ أقولُ. ثم أُدخِلَتِ الألفُ واللَّامُ عليه وهو منصوبٌ؛ لأن دخولَهما - إذا كان ذلك معنى الكلامِ - وخروجَهما منه سواءٌ، كما سواءٌ قولُهم: حمدًا لله. و: الحمدَ لله. عندهم إذا نُصِبَ. وقد يَحتمِلُ أن يكونَ نصْبُه على وجهِ الإغراءِ، بمعنى: الزموا الحقَّ. أو:
Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Mekkelilerin ve Kûfelilerin bir kısmı ise bunu; 'Cehennemi hak olarak mutlaka dolduracağım ve Ben gerçeği söylerim' manasında olmak üzere hem birinci hem de ikinci 'el-hakk'ı nasb (üstün) ile okumuştur. Sonra [kelime] mansub olduğu halde başına elif-lâm dahil edilmiştir; zira kelamın manası bu olduğunda elif-lâmın dahil olmasıyla dahil olmaması birdir. Nitekim onlara göre mansub yapıldığında 'hamden lillâh' (حمدًا لله) ve 'el-hamde lillâh' (الحمدَ لله) sözleri de birdir. [Birinci 'el-hakk'ın] nasb ile okunmasının 'Hakka sarılın' veya
اتَّبِعوا الحقَّ. والأوّلُ أشبَهُ؛ لأنه خطابٌ مِن اللهِ لإبليسَ، بما هو فاعلٌ به وبتُبَّاعِه.
"Hakka uyun" [demektir]. Ancak birinci [görüş gerçeğe] daha yakındır; zira bu, Allah'tan İblis'e, ona ve ona uyanlara ne yapacağına dair bir hitaptır.
وأولى الأقوالِ في ذلك عندِى بالصوابِ أن يقالَ: إنهما قراءتان مستفيضتان في قرأةِ الأمصارِ، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ؛ لصحةِ معنَيَيْهما.
Bu hususta bana göre doğruya en yakın olan söz şudur: Bunlar, beldelerin kurrâsı arasında yaygın ve meşhur olan iki kıraattir; okuyan kişi bu ikisinden hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir, çünkü her iki kıraatin de manası sahihtir.
وأما الحقُّ الثاني فلا اختلافَ في نصبِه بين قرأةِ الأمصارِ كلِّهم، بمعنى: وأقولُ الحقَّ.
İkinci "el-hakk" kelimesine gelince; bütün belde kurrâsı arasında bunun nasb ile okunmasında hiçbir ihtilaf yoktur ve bu, "ve Ben hakkı söylerim" manasındadır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ}. يقولُ الله: أنا الحقُّ، والحقَّ أقولُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, A'meş'ten, [o da] Mücâhid'den {فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ} “İşte gerçek budur ve Ben gerçeği söylerim” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: "Allah: 'Ben Hakk'ım ve hakkı söylerim' buyurmaktadır."
وحدِّثتُ عن ابن أبي زائدةَ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ، قال: {فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ}: يقولُ الله: الحقُّ منى، وأقولُ الحقَّ .
Bana İbn Ebî Zâide'den, [o] İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den şöyle rivayet edildi: {فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ} “İşte gerçek budur ve Ben gerçeği söylerim” [ayeti hakkında]: "Allah: 'Hak Bendendir ve Ben hakkı söylerim' buyurmaktadır." dedi .
حدَّثنا أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن هارونَ، قال: ثنا أبانُ بنُ تَغْلِبَ، عن طلحةَ الياميِّ، عن مجاهدٍ، أنه قرَأها: {فَالْحَقُّ}، بالرفعِ، {وَالْحَقَّ أَقُولُ} نصبًا، وقال: يقولُ الله: أنا الحقُّ، والحقَّ أقولُ .
Bize Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn'dan anlattı, dedi ki: Bize Ebân b. Tağlib, Talha el-Yâmî'den, o da Mücâhid'den bu ayeti {فَالْحَقُّ} “İşte gerçek budur” ref' ile, {وَالْحَقَّ أَقُولُ} “ve Ben gerçeği söylerim” nasb ile okuduğunu ve: "Allah: 'Ben Hakk'ım ve hakkı söylerim' buyurmaktadır." dediğini aktardı .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ}. قال: قسمٌ أقسَم الله به.
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ} “İşte gerçek budur ve Ben gerçeği söylerim” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: [Bu,] Allah'ın kendisiyle yemin ettiği bir yemindir.