يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: واذكُرْ يا محمدُ إسماعيلَ واليسعَ وذا الكفلِ، وما أبلَوْا في طاعةِ اللهِ، فتأسَّ بهم واسلُكْ مِنهاجَهم في الصبرِ على ما نالَك في اللهِ، والنفاذِ لبلاغِ رسالتِه. وقد بيَّنا قبلُ من أخبارِ إسماعيلَ واليسَعَ وذى الكفلِ فيما مضى من كتابِنا هذا بما أغنى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! İsmail'i, Elyesa'ı, Zülkifl'i ve onların Allah'a itaat uğruna ne güzel imtihanlar verdiklerini an; onlara uy ve Allah uğrunda başına gelenlere sabretmede ve O'nun risaletini tebliğ edip yerine getirmede onların yolunu izle. İsmail, Elyesa ve Zülkifl'in haberlerine dair bu kitabımızın geçmiş kısımlarında bu makamda tekrar etmeyi gereksiz kılacak ölçüde açıklama yapmıştık .
والكِفلُ في كلامِ العربِ: الحظُّ والجَدُّ.
Arap kelamında el-Kifl (الْكِفْل); pay/kısmet ve talih demektir.
وقولُه: {هَذَا ذِكْرٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هذا القرآنُ الذي أنزَلناه إليك يا محمدُ ذِكرٌ لك ولقومِك، ذكَّرناك وإيَّاهم به.
O'nun: {هَذَا ذِكْرٌ} “Bu bir hatırlatmadır/şereftir” sözü; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana indirdiğimiz bu Kur'an, senin ve kavmin için bir zikirdir (şereftir); onunla seni ve onları uyardık/öğüt verdik.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {هَذَا ذِكْرٌ}. قال: القرآنُ.
Bize Muhammed b. el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] rivayet etti: {هَذَا ذِكْرٌ} “Bu bir zikirdir”. [Es-Süddî]: “[O,] Kur'an'dır” dedi.
وقولُه: {وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ}. يقولُ: وإن للمُتَّقين الذين اتقوا الله فخافوه؛ بأداءِ فرائضِه، واجتنابِ معاصِيه - لحسنَ مَرْجِعٍ يَرْجِعون إليه في الآخرة، ومَصيرٍ يَصيرون إليه.
O'nun: {وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآbٍ} “Şüphesiz muttakiler için elbette güzel bir varış yeri vardır” sözü; [şöyle] buyurmaktadır: Farzlarını yerine getirip günahlarından kaçınarak Allah'tan sakınan ve O'ndan korkan muttakiler için, ahirette dönecekleri güzel bir dönüş yeri ve varacakları güzel bir akıbet vardır.
ثم أخبرَ تعالى ذكرُه عن ذلك الذي وعَدهم من حُسْنِ المآبِ ما هو، فقال: {جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوَابُ}.
Sonra zikri yüce olan [Allah], onlara vadettiği o güzel dönüş yerinin ne olduğunu haber vererek şöyle buyurdu: {جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوَابُ} “Kapıları kendilerine açılmış Adn cennetleri.”
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ}. قال: لحسنَ مُنْقَلبٍ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, Süddî'nin O'nun: {وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ} “Şüphesiz muttakiler için elbette güzel bir varış yeri vardır” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Güzel bir dönüş yeridir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوَابُ (٥٠) مُتَّكِئِينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرَابٍ (٥١)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوَابُ (٥٠) مُتَّكِئِينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرَابٍ (٥١)} “Kapıları kendilerine açılmış Adn cennetleri. Orada yaslanmış olarak birçok meyve ve içecek isterler.”
قولُه تعالى ذكرُه: {جَنَّاتِ عَدْنٍ}: بيانٌ عن حسنِ المآبِ وترجمةٌ عنه، ومعناه: بساتينُ إقامةٍ. وقد بيَّنا معنى ذلك بشواهدِه، وذكَرْنا ما فيه من الاختلافِ فيما مضَى، بما أغنى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Zikri yüce olan [Allah]'ın: {جَنَّاتِ عَدْنٍ} “Adn cennetleri” sözü; güzel dönüş yerinin bir açıklaması ve onun beyanıdır. Anlamı ise; ikamet bahçeleridir. Bunun anlamını şahitleriyle daha önce açıklamış ve bu husustaki ihtilafı bu makamda tekrar etmeyi gereksiz kılacak şekilde zikretmiştik .
وقد حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {جَنَّاتِ عَدْنٍ}. قال: سأَل عمرُ كعبًا: ما عَدْنٌ؟ قال: يا أميرَ المؤمنين، قصورٌ في الجنةِ من ذهبٍ، يَسْكُنُها النبيُّون والصدِّيقون والشُّهداءُ وأئمةُ العدلِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin O'nun: {جَنَّاتِ عَدْنٍ} “Adn cennetleri” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Ömer, Kâ'b'a: Adn nedir? diye sordu. O da: Ey Müminlerin Emîri! Cennette altından köşklerdir; oralarda peygamberler, sıddîklar, şehitler ve adil önderler oturur, dedi .
وقولُه: {مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوَابُ}. يعنى: مُفتَّحَةً لهم أبوابُها. وأُدخِلت الألفُ واللامُ في الأبوابِ بدلًا من الإضافةِ، كما قيل: {فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى}
O'nun: {مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوَابُ} “Kapıları kendilerine ardına kadar açılmış olarak” sözü; kapıları kendilerine açılmış olarak, demektir. Tıpkı: {فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى} “Şüphesiz cennet, barınağın ta kendisidir” buyurulduğu gibi, izâfetin yerine [burada] "el-Ebvâb" [kelimesine] elif-lâm dahil edilmiştir.
[النازعات: ٤١]. بمعنى: هي مَأْوَاه، وكما قال الشاعرُ :
[Nâziât: 41] “Şüphesiz cennet, varılacak yerin ta kendisidir” ayetinde olduğu gibi, "el-Ebvâb" kelimesine izafet yerine elif-lam dâhil edilmiştir. Bunun anlamı: "O, onun barınağıdır (me'vâhudur)" demektir; tıpkı şairin dediği gibi :
ما ولَدَتكم حَيَّةُ ابنةُ مالكٍ … سِفاحًا وما كانت أحاديثَ كاذِبِ
Sizi Mâlik'in kızı Hayye zinadan doğurmadı … Ve bunlar bir yalancının sözleri de değildi.
ولكن نرَى أقدامَنا في نعالِكم … وآنَفَنا بينَ اللِّحَى والحَوَاجِبِ
Lakin biz ayaklarımızı pabuçlarınızda görüyoruz … Ve burunlarımızı da sakallar ile kaşlar arasında.
بمعنى: بينَ لِحاكم وحواجبِكم. ولو كانت "الأبوابُ" جاءت بالنصبِ لم يَكُنْ لحنًا، وكان نصبُه على توجيهِ المُفَتَّحةِ في اللفظِ إلى "جناتٍ"، وإن كان في المعنى للأبوابِ، وكان كقولِ الشاعرِ :
Yani: Sakallarınız ile kaşlarınız arasında, demektir. Şayet "el-Ebvâb" kelimesi nasb ile gelseydi lahn (dil hatası) olmazdı. Onun nasb edilmesi, lafızda "mufetteha" kelimesinin anlamca kapılara ait olsa da lafzen "cennât"a yöneltilmesi üzerine olurdu; tıpkı şairin şu sözü gibi olurdu :
وما قومى بثعلبةَ بن سعدٍ … ولا بفَزَارةَ الشُّعْرِ الرِّقابا
Benim kavmim ne Sa'd oğlu Sa'lebe'dir … Ne de enseleri kıllı Fezâre'dir.
ثم نُوِّنت "مُفَتَّحة"، ونُصِبَت "الأبواب".
Sonra "müfettehatün" tenvinlenir ve "el-ebvâbe" nasb edilirdi.
فإن قال لنا قائلٌ: وما في قولِه: {مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوَابُ}. من فائدةِ خبرٍ حتى ذُكِر ذلك؟ قيل: فإن الفائدةَ في ذلك إخبارُ اللهِ تعالى عنها أن أبوابَها تُفْتَحُ لهم بغيرِ فتحِ سكانِها إيَّاها بمعاناةٍ بيدٍ ولا جارحةٍ ولكن بالأمرِ، فيما ذُكِر.
Eğer bize biri: O'nun: {مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوَابُ} “kapıları kendilerine açılmış” sözünde zikredilmesini gerektirecek ne gibi bir haber faydası vardır? diyecek olursa, şöyle denilir: Bundaki fayda; Yüce Allah'ın, o cennetlerin kapılarının, oranın sakinleri tarafından elle veya herhangi bir uzuvla zahmet çekilerek açılmaksızın, zikredildiğine göre sadece bir emirle kendilerine açılacağını haber vermesidir.
كما حدَّثنا أحمدُ بنُ الوليدِ الرَّمْليُّ، قال: ثنا ابن نُفَيلٍ، قال: ثنا ابن دَعْلَجٍ ، عن الحسنِ في قولِه: {مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوَابُ}. قال: أبوابٌ تُكَلَّمُ؛ فتُكَلَّمُ: انفتِحى، انغلِقى .
Nitekim bize Ahmed b. el-Velîd er-Remlî anlattı, dedi ki: Bize İbn Nüfeyl anlattı, dedi ki: Bize İbn Da'lec , Hasan[-ı Basrî]'den O'nun: {مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوَابُ} “kapıları kendilerine açılmış” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Kendileriyle konuşulan kapılardır; onlara "Açıl!", "Kapan!" denir .
وقولُه: {مُتَّكِئِينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرَابٍ}. يقولُ: مُتَّكِئِين في جناتِ عدنٍ على سُرُرٍ، {يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاكِهَةٍ}. يعنى: بثمارٍ من ثمارِ الجنةِ
Allah Teâlâ'nın: {مُتَّكِئِينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرَابٍ} “Orada yaslanarak birçok meyve ve içecek isterler” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Adn cennetlerinde tahtlar/koltuklar üzerinde yaslanmış halde; {يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاكِهَةٍ} “orada meyve isterler” [ifadesi], cennet meyvelerinden meyveler [isterler]
كثيرةٍ وشرابٍ من شرابِها.
birçok meyve ve onun içeceklerinden içecek [isterler], demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ (٥٢) هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسَابِ (٥٣) إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ (٥٤)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ (٥٢) هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسَابِ (٥٣) إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ (٥٤)} “Yanlarında bakışlarını yalnızca eşlerine çevirmiş yaşıt kadınlar vardır. İşte hesap günü için size vadedilen budur. Şüphesiz bu, bizim bitip tükenmeyen rızkımızdır.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وعندَ هؤلاء المتقين الذين أكرمهم اللهُ بما وصَف في هذه الآيةِ من إسكانِهم جناتِ عدنٍ - {قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ}. يعنى: نساءٌ قصَرت أطرافَهُنَّ على أزواجِهنَّ، فلا يُرِدْنَ غيرَهم، ولا يمدُدْنَ أعْيُنَهُنَّ إلى سِواهم.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın bu ayette vasfettiği üzere kendilerini Adn cennetlerine yerleştirmekle ikramda bulunduğu bu muttakilerin yanında {قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ} “bakışlarını yalnızca eşlerine çevirmiş kadınlar vardır”; yani bakışlarını sadece eşlerine hasretmiş, başkasını istemeyen ve gözlerini onlardan başkasına dikmeyen kadınlar vardır.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ}. قال: قصَرن طرفَهن على أزواجِهن، فلا يُرِدْنَ غيرَهم .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ} “Yanlarında bakışlarını yalnızca eşlerine çevirmiş kadınlar vardır” hakkında şöyle dediğini nakletti: Bakışlarını eşlerine hasretmişlerdir, onlardan başkasını istemezler .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ}. قال: قصَرن أبصارَهن وقلوبَهن وأسماعَهن على أزواجِهن، فلا يُرِدْنَ غيرَهم .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den {قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ} “bakışlarını yalnızca eşlerine çevirmiş kadınlar” hakkında şöyle dediğini nakletti: Gözlerini , kalplerini ve kulaklarını eşlerine hasretmişlerdir, onlardan başkasını istemezler .
وقوله: {أَتْرَابٌ}. يعنى: أسنانٌ واحدةٌ.
O'nun: {أَتْرَابٌ} “yaşıtlar” sözü; aynı yaşta olanlar demektir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ على اختلافٍ بينَ أهلِ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü, tevil ehli arasındaki ihtilafla birlikte tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ:
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris [de] anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti:
{قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ}. قال: أمثالٌ .
{قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ} “Bakışlarını yalnızca eşlerine çevirmiş yaşıt kadınlar” hakkında şöyle dediğini nakletti: Birbirine denk/benzer kimselerdir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَتْرَابٌ}. سنٌّ واحدةٌ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {أَتْرَابٌ} “yaşıtlar” hakkında: Aynı yaştadırlar , dediğini nakletti.
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {أَتْرَابٌ}.
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den {أَتْرَابٌ} “yaşıtlar” hakkında:
قال: مُستَوِياتٌ .
Birbirine denk kimselerdir , dediğini nakletti.
قال: وقال بعضُهم : مُتَواخِياتٌ؛ لا يتَبَاغَضْنَ، ولا يَتَعَادَينَ، ولا يَتَغايَرْنَ، ولا يَتَحاسَدْنَ.
Dedi ki: Onlardan bazıları şöyle demiştir : Birbirleriyle kardeşçe anlaşan kadınlardır; birbirlerine buğzetmezler, düşmanlık beslemezler, kıskanmazlar ve haset etmezler.
وقولُه: {هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسَابِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هذا الذي يَعِدُكم اللهُ في الدنيا أيُّها المؤمنون به من الكرامةِ لمن أدخَله الجنةَ منكم في الآخرة.
O'nun: {هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسَابِ} “İşte hesap günü için size vadedilen budur” sözü; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'a iman edenler! İşte bu, Allah'ın dünyada iken ahirette sizden cennete koyacağı kimselere vadettiği ikramdır.
كما حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسَابِ}. قال: هو في الدنيا ليومِ القيامةِ.
Nitekim bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den {هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسَابِ} “İşte hesap günü için size vadedilen budur” hakkında şöyle dediğini nakletti: Bu, dünyada iken kıyamet günü için [yapılan vaaddir].
وقولُه: {إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن هذا الذي أعطَيْنا هؤلاء المتقين في جنَّاتِ عدنٍ من الفاكهةِ الكثيرةِ والشرابِ والقاصراتِ
O'nun: {إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ} “Şüphesiz bu, bizim bitip tükenmeyen rızkımızdır” sözü; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Adn cennetlerinde bu takva sahiplerine verdiğimiz bol meyveler, içecekler ve gözlerini [yalnızca eşlerine] dikmiş
الطرفِ، ومكَّنَّاهم فيها من الوصولِ إلى اللذَّاتِ وما اشتَهته فيها أنفسُهم - {لَرِزْقُنَا} رزَقْناهم فيها كرامةً منَّا لهم، {مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ}. يقولُ: ليس له عنهم انقطاعٌ، ولا له فناءٌ، وذلك أنهم كلَّما أخَذوا ثمرةً من ثمارِ شجرةٍ من أشجارِها فأكَلوها، عادت مكانَها أخرى مثلُها، فذلك لهم دائمٌ أبدًا، لا يَنْقَطِعُ انقطاعَ ما كان أهلُ الدنيا أُوتوه في الدنيا، فانقَطَع بالفناءِ، ونَفِد بالإنفادِ. وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
ve orada lezzetlere ve canlarının çektiği şeylere ulaşma imkânı sağlamamız; {لَرِزْقُنَا} bizden kendilerine bir ikram olarak orada onlara verdiğimiz rızkımızdır. {مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ} “onun bitip tükenmesi yoktur”; yani onların üzerinden kesilip gitmesi ve yok olması söz konusu değildir. Çünkü onlar cennet ağaçlarının meyvelerinden bir meyve alıp yediklerinde, onun yerine derhal bir benzeri geri gelir; bu durum onlar için kesintisiz olarak ebediyen devam eder. Dünya ehlinin dünyada kendilerine verilen şeylerin kesintiye uğradığı gibi yok olup gitmekle kesintiye uğramaz ve tüketilmekle bitmez. Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ}. قال: رزقُ الجنةِ، كلما أُخِذ منه شيءٌ عاد مثلُه مكانَه، ورزقُ الدنيا له نفَادٌ.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den {إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ} “Şüphesiz bu, bizim bitip tükenmeyen rızkımızdır” hakkında şöyle dediğini nakletti: Cennetin rızkıdır; ondan ne zaman bir şey alınsa yerine bir benzeri gelir. Dünya rızkının ise sonu ve tükenişi vardır.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ}.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ} “onun bitip tükenmesi yoktur” hakkında [şöyle dediğini] nakletti:
أي ما له من انقطاعٍ .
Yani onun kesintiye uğraması yoktur .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ (٥٦) هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ (٥٧) وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ (٥٨) هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُو النَّارِ (٥٩) قَالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَبًا بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا فَبِئْسَ الْقَرَارُ (٦٠)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ (٥٦) هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ (٥٧) وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ (٥٨) هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُو النَّارِ (٥٩) قَالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَبًا بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا فَبِئْسَ الْقَرَارُ (٦٠)} “İşte bu [böyledir]. Şüphesiz azgınlar için pek kötü bir varış yeri vardır (55) O, içine girecekleri cehennemdir; o ne kötü bir yataktır! (56) İşte bu bir kaynar su ve irindir; tatsınlar onu! (57) Ve onun türünden çeşit çeşit başkaları da vardır (58) İşte şunlar sizinle birlikte [cehenneme] tıkılacak olan gruptur. Onlara rahatlık yüzü gösterilmesin! Şüphesiz onlar ateşe gireceklerdir (59) [Kendilerine uyanlar da] dediler ki: Hayır, asıl size rahatlık yüzü gösterilmesin! Bunu bizim önümüze siz getirdiniz; ne kötü bir karargâhtır! (60)”.
يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {هَذَا}: الذي وصَفتُ لهؤلاء المتقين. ثم استأنَف جلَّ وعزَّ الخبرَ عن الكافرين به الذين طَغَوا عليه وبَغَوا، فقال: {وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ}. وهم الذين تمرَّدوا على ربِّهم فعصَوا أمرَه، مع إحسانه إليهم {لَشَرَّ مَآبٍ}. يقولُ: لشرَّ مرجِعٍ ومصيرٍ يصيرون إليه في الآخرةِ بعدَ خروجِهم من الدنيا.
Zikri yüce olan [Allah], {هَذَا} “İşte bu [böyledir]” sözüyle: "Şu muttakiler için vasfettiğim [nimetler]dir" [anlamını kasteder]. Sonra aziz ve celil olan [Allah], kendisine nankörlük edip haddi aşan ve azgınlaşan kâfirler hakkındaki habere yeniden başlayarak şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ} “Şüphesiz azgınlar için”. Bunlar, kendilerine olan ihsanına rağmen Rablerine başkaldırıp O'nun emrine isyan eden kimselerdir. {لَشَرَّ مَآبٍ} “pek kötü bir varış yeri vardır”. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Dünyadan ayrıldıktan sonra ahirette dönecekleri ve varacakları en kötü bir varış yeri [onlarındır].
كما حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ}. قال: لشرَّ مُنْقَلبٍ.
Nitekim bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den {وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ} “Şüphesiz azgınlar için pek kötü bir varış yeri vardır” hakkında: En kötü dönüş yeridir, dediğini nakletti.
ثم بَيَّن تعالى ذكرُه ما ذلك الذي إليه يَنْقَلبون ويَصيرون في الآخرةِ، فقال: {جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا}. فترجَم بـ [{جَهَنَّمَ} عن قولِه] : {لَشَرَّ مَآبٍ}. ومعنى الكلامِ: وإن للكافرين لشرَّ مصيرٍ يَصِيرون إليه يومَ القيامةِ؛ لأن مصيرَهم إلى جهنمَ، وإليها منقلبُهم بعدَ وفاتِهم: {فَبِئْسَ الْمِهَادُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فبئس الفِراشُ الذي افترَشوه لأنفسِهم جهنَّمُ.
Sonra zikri yüce olan [Allah], ahirette dönecekleri ve varacakları o yerin ne olduğunu açıklayarak: {جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا} “O, içine girecekleri cehennemdir” buyurdu. Böylece [{جَهَنَّمَ} kelimesiyle O'nun] {لَشَرَّ مَآبٍ} “pek kötü bir varış yeri vardır” sözünü açıkladı. Sözün anlamı şudur: Şüphesiz kâfirler için kıyamet gününde varacakları en kötü bir varış yeri vardır; zira onların varacağı yer cehennemdir ve ölümlerinden sonra dönecekleri yer orasıdır. {فَبِئْسَ الْمِهَادُ} “o ne kötü bir yataktır!”; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kendileri için serip hazırladıkları cehennem ne kötü bir döşektir!
وقولُه: {هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هذا حميمٌ، وهو الذي قد أُغْلِىَ حتى انتهى حرُّه، وغساقٌ فليذوقوه. فالحميمُ مرفوعٌ بـ {هَذَا}. وقولُه: {فَلْيَذُوقُوهُ}. معناه التأخيرُ؛ لأن معنى الكلام ما ذكَرتُ، وهو: هذا حميمٌ وغسَّاقٌ فليذُوقوه. وقد يَتَّجِهُ ذلك إلى أن يَكُونَ {هَذَا} مُكْتَفِيًا بقولِه {فَلْيَذُوقُوهُ}. ثم يُبْتَدَأُ فيُقالُ: حميمٌ وغسَّاقٌ، بمعنى: منه حميمٌ ومنه غسَّاقٌ، كما قال الشاعرُ :
O'nun: {هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ} “İşte bu bir kaynar su ve irindir; tatsınlar onu!” sözü; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu kaynar sudur -ki o, kaynatılarak sıcaklığı son noktaya ulaşmış olandır- ve irindir, onu tatsınlar. Burada "el-Hamîm" kelimesi {هَذَا} ile merfûdur. O'nun: {فَلْيَذُوقُوهُ} sözünün anlamı ise takdim-tehir gereği sonradır; çünkü sözün anlamı zikrettiğim gibidir, yani: "Bu kaynar su ve irindir, onu tatsınlar" demektir. Bu ifadenin {هَذَا} kelimesinin {فَلْيَذُوقُوهُ} sözüyle yetinmesi (tamamlanması) yönü de mümkündür. Sonra [yeni bir cümleye] başlanarak: "ondan bir kısmı hamîm, bir kısmı da gassâktır" anlamında "hâmîmun ve gassâk" denilmiş olur; nitekim şair de şöyle demiştir :
حتى إذا ما أضاءَ الصُّبحُ في غَلَسٍ … وغُودِرَ البقلُ مَلْوِيٌّ ومَحْصودُ
Nihayet sabah alacakaranlıkta aydınlandığında … Yeşillikler bükülmüş ve biçilmiş halde bırakıldı.
وإذا وُجِّه إلى هذا المعنى، جاز في {هَذَا} النصبُ والرفعُ. النصبُ على أن
[Ayet] bu anlama hamledildiğinde, {هَذَا} lafzında nasb ve ref' [harekeleri] caiz olur. Nasb hali, [şuna binaendir ki:]
يُضْمرَ قبلَها لها ناصبٌ، كما قال الشاعرُ :
kendisinden önce onu nasbeden bir amilin takdir edilmesine dayanır; nitekim şair şöyle demiştir :
زِيادَتَنا نُعمانُ لا تَحْرِمَنَّها … تَقِ الله فينا والكتابَ الذي تَتْلُو
Ey Nu'mân! Fazlalığımızdan (bağışımızdan) bizi mahrum etme … Bizim hakkımızda ve okuduğun Kitap konusunda Allah'tan sakın!
والرفعُ بالهاءِ في قولِه: {فَلْيَذُوقُوهُ}. كما يقالُ: الليلَ فبادِرُوه، والليلُ فبادِرُوه.
Ref hali ise O'nun {فَلْيَذُوقُوهُ} sözündeki "he" zamiri iledir; nitekim hem "el-Leyle febâdirûh" hem de "el-Leylü febâdirûh" denilmesi gibidir.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بن المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ}. قال: الحميمُ: الذي قد انتهى حرُّه .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den {هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ} “İşte bu bir kaynar su ve irindir; tatsınlar onu!” hakkında şöyle dediğini nakletti: Hamîm, sıcaklığı son noktaya ulaşmış olandır .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: الحميمُ دموعُ أعينِهم، يجتمِعُ في حياضِ النارِ، فيُسْقَونه .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Hamîm, onların gözyaşlarıdır; cehennem havuzlarında toplanır ve onlara içirilir .
وقولُه: {وَغَسَّاقٌ}. اختلَفت القرأةُ في قراءتِه؛ فقرَأته عامَّةُ قرأةِ الحجازِ والبصرةِ وبعضُ الكوفيين والشامِ بالتخفيف: {وَغَسَّاقٌ}، وقالوا: هو اسمٌ موضوعٌ. وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفةِ: {وَغَسَّاقٌ} مشددةً، ووجَّهوه إلى أنه صفةٌ من قولِهم: غسَقِ يَغْسِقُ غُسُوقًا. إذا سال، وقالوا: إنما معناه: أنهم يُسْقَون الحميمَ، وما يَسِيلُ من صديدِهم .
O'nun: {وَغَسَّاقٌ} “ve irin” sözü; kıraat imamları bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Hicaz ve Basra kurrasının geneli ile Kûfelilerin bir kısmı ve Şam kurrası bunu şeddesiz (hafif) olarak {وَغَسَّاقٌ} şeklinde okumuş ve: "Bu müstakil bir isimdir" demişlerdir. Kûfe kurrasının geneli ise bunu şeddeli olarak {وَغَسَّاقٌ} şeklinde okumuş ve aktığı zaman söylenen "ğasaka yağsiku ğusûkan" sözünden türemiş bir sıfat olarak değerlendirmişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Bunun anlamı, onlara kaynar suyun ve [vücutlarından] akan cerahatlerinin içirileceğidir .
والصوابُ من القولِ في ذلك عندِى أنهما قراءتان، قد قرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ من القرَأَةِ، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ، وإن كان التشديدُ في
Bu hususta bana göre doğru olan görüş; bunların, her biriyle kurrâdan ilim ehlinin okuduğu iki [sahih] kıraat olduğudur. Okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur. Gerçi [söz konusu kelimede] şedde...
السِّينِ آثرُ عندَنا في ذلك؛ لأن ذلك المعروفُ في الكلامِ، وإن كان الآخرُ غيرَ مدفوعةٍ صحتُه.
sîn harfinde şedde olması bu hususta bize göre daha tercihe şayan olsa da; zira dilde meşhur ve maruf olan budur, diğerinin sıhhati de reddedilemez.
واختلَف أهلُ التأويلِ في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: هو ما يَسيلُ من جلودِهم من الصديدِ والدمِ.
Tevil ehli bunun anlamında da ihtilaf etmiştir. Onlardan bazıları: "O, derilerinden akan irin ve kandır" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ}. قال: كنا نُحدَّثُ أن الغسَّاقَ ما يسيلُ من بين جلدِه ولحمِه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ} “İşte bu bir kaynar su ve irindir; tatsınlar onu!” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Bize gassâkın, [cehennemliğin] derisi ile eti arasından akan şey olduğu anlatılırdı .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: الغسَّاقُ الذي يَسيلُ من أعينِهم من دموعِهم، يُسْقَونه مع الحميمِ .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den şöyle dediğini nakletti: Gassâk, gözlerinden akan gözyaşlarıdır; hamîm (kaynar su) ile birlikte onlara içirilir .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ، قال: الغسَّاقُ: ما يَسيلُ من سُرْمِهم ، وما ينقطِعُ من جلودِهم .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da İbrâhim'den şöyle dediğini nakletti: Gassâk, onların dübürlerinden (makatlarından) akan şeyler ve derilerinden kopup dökülenlerdir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: الغسَّاقُ: الصديدُ يَخْرجُ من جلودِهم مما تَصْهَرُهم النارُ في حياضٍ يَجْتَمِعُ فيها فيُسْقَونه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Gassâk; ateşin onları eritmesi sebebiyle derilerinden çıkan, havuzlarda toplanan ve kendilerine içirilen irindir.
حدَّثني يحيى بنُ عثمانَ بن صالحٍ السَّهْمِيُّ، قال: ثنى أبي، قال: ثنا ابن لهيعةَ، قال: ثني أبو قَبيلٍ، أنه سمِع أبا هُبيرةَ الزياديَّ يقولُ: سمِعتُ عبدَ اللهِ بنَ عمرٍو يقولُ: أيُّ شيءٍ الغسَّاقُ؟ قالوا: اللهُ أعلمُ. فقال عبدُ الله بنُ عمرٍو: هو القيحُ الغليظُ، لو أن قطرةً منه تُهَراقُ في المغربِ لأَنْتَنت أهلَ المشرقِ، ولو تُهَراقُ في المشرقِ لأَنْتَنت أهلَ المغربِ .
Bana Yahyâ b. Osmân b. Sâlih es-Sehmî anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bize İbn Lehîa anlattı, dedi ki: Bana Ebû Kabîl, Ebû Hübeyre ez-Ziyâdî'yi şöyle derken işittiğini anlattı: Abdullah b. Amr'ı şöyle derken işittim: "Gassâk nedir [bilir misiniz]?" Dediler ki: "Allah daha iyi bilir." Bunun üzerine Abdullah b. Amr dedi ki: "O koyu bir irindir; şayet ondan bir damla batıya dökülse doğu halkını kokuturdu, şayet doğuya dökülse batı halkını kokuturdu ."
قال يحيى بنُ عثمانَ: قال أبي: ثنا ابن لَهِيعةَ مرةً أخرى، فقال: ثنا أبو قَبِيلٍ، عن عبدِ الله بن هُبيرةَ، ولم يَذْكُرْ لنا أبا هُبَيرةَ.
Yahyâ b. Osmân dedi ki: Babam şöyle dedi: Bize İbn Lehîa başka bir seferinde anlattı ve: "Bize Ebû Kabîl, Abdullah b. Hübeyre'den nakletti" dedi, bize Ebû Hübeyre'yi zikretmedi.
حدَّثنا ابن عوفٍ، قال: ثنا أبو المغيرةِ، قال: ثنا صفوانُ، قال: ثنا أبو يحيى عطيةُ الكَلاعِيُّ، أن كعبًا كان يقولُ: هل تَدْرون ما غسَّاقٌ؟ قالوا: لا والله. قال: عينٌ في جهنم يَسيلُ إليها حُمَةُ كلِّ ذاتِ حُمَةٍ، من حيَّةٍ أو عَقْرَب أو غيرِها، فيَسْتَنْقِعُ، فيُؤْتَى بالآدميِّ، فَيُغْمَسُ فيها غمسةً واحدةً، فيَخْرُجُ وقد سقَط جلدُه ولحمُه عن العظامِ، حتى يَتَعَلَّقَ جلدُه في كعبَيْهِ وعقِبَيْهِ، ويَجُرَّ لحمَه جرَّ الرجلِ ثوبَه .
Bize İbn Avf anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Mugîre anlattı, dedi ki: Bize Safvân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Yahyâ Atıyye el-Kelâî, Ka'b'ın şöyle dediğini anlattı: "Gassâkın ne olduğunu biliyor musunuz?" Dediler ki: "Hayır, vallahi [bilmiyoruz]." Dedi ki: "Cehennemde bir pınardır; yılan, akrep ve benzeri zehirli her hayvanın zehri oraya akar ve orada birikir. Sonra âdemoğlu getirilir ve onun içine bir defa batırılır; derisi ve eti kemiklerinden dökülmüş olarak çıkar, öyle ki derisi topuklarına ve ökçelerine asılı kalır ve adamın elbisesini sürüklediği gibi etini sürükler ."
وقال آخرون: هو الباردُ الذي لا يُسْتَطاعُ من برْدِه
Başkaları da şöyle demiştir: O, soğukluğuna dayanılamayacak derecede soğuk olandır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثتُ عن يحيى بن أبي زائدةَ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَغَسَّاقٌ}.
Bana Yahyâ b. Ebî Zâide'den, o İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {وَغَسَّاقٌ} “ve dondurucu soğuk / irin” [ayeti] hakkında rivayet edildi:
قال: باردٌ لا يُسْتَطاعُ. أو قال: بَرْدٌ لا يُسْتَطاعُ .
Dedi ki: [Soğuğuna] dayanılamayan soğuktur. Veya: [Ona] güç yetirilemeyen bir soğuktur, dedi .
حدَّثني عليُّ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المحاربيُّ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحِّاكِ: {هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ}. قال: يقالُ: الغسَّاقُ: أَبْرَدُ البرْدِ. ويقولُ آخرون: لا، بل هو أنتنُ النَّتْنِ.
Bana Ali b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan {هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ} “İşte bu bir kaynar su ve irindir; tatsınlar onu!” hakkında şöyle dediğini nakletti: Denilir ki: Gassâk, soğuğun en soğuğudur. Başkaları ise: "Hayır, bilakis o kokmuşluğun en pis kokan halidir" der.
وقال آخرون: بل هو المُنْتِنُ.
Başkaları da: "Bilakis o, pis kokandır" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثتُ عن المسيِّبِ، عن إبراهيمَ النُّكْريِّ، عن صالحٍ بن حيانَ، عن أبيه، عن عبدِ اللهِ بن بريدةَ، قال: الغسَّاقُ: المُنْتِنُ، وهو بالطُّخَارِيَّةِ .
Bana el-Müseyyeb'den, onun İbrâhim en-Nükrî'den, onun Sâlih b. Hayyân'dan, onun babasından, onun Abdullah b. Büreyde'den şöyle dediği anlatıldı: Gassâk, pis kokandır; bu kelime Tuhâristan dilindedir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: ثني عمرُو بنُ الحارثِ، عن درَّاجٍ، عن أبي الهيثمِ، عن أبي سعيدٍ الخُدرِيِّ، أن النبيَّ ﷺ، قال: "لو أن دَلْوًا من غسَّاقِ يُهَراقُ في الدنيا لأنتنَ أهلَ الدنيا ".
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Derrâc'dan, o Ebu'l-Heysem'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: “Şayet dünyada gassâktan bir kova dökülseydi, dünya ehline pis koku yayardı (onları kokuturdu) .”
وأولى الأقوالِ في ذلك عندى بالصوابِ قولُ مَن قال: هو ما يَسيلُ من صديدِهم؛ لأن ذلك هو الأغلبُ من معنى الغُسُوقِ، وإن كان للآخَرِ وجهٌ صحيحٌ.
Bu hususta bana göre doğruya en yakın olan görüş: "O, onların irinlerinden akandır" diyenin görüşüdür. Çünkü "el-Ğusûk" kelimesinin anlamına en uygun ve galip olan mana budur; her ne kadar diğer görüşün de sahih bir vechi bulunsa da.
وقولُه: {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ}. اختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته
Allah Teâlâ'nın: {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ} “Ve onun türünden başka çiftler [çeşit çeşit azaplar da vardır]” ayeti hakkında kurrâ, bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir; şöyle ki onu...
عامَّةُ قرأةِ المدينةِ والكوفةِ: {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ} على التوحيدِ ، بمعنى: هذا حميمٌ وغساقٌ فليذُوقوه، وعذابٌ آخرُ من نحوِ الحميمِ ألوانٌ وأنواعٌ. كما يُقالُ: لك عذابٌ من فلانٍ ضروبٌ وأنواعٌ. وقد يَحْتَمِلُ أن يكُونَ مرادًا بالأزواجِ، الخبرُ عن الحميمِ والغسَّاقِ وآخَرَ من شَكْلِه، وذلك ثلاثةٌ، فقيل: {أَزْوَاجٌ}. يُرادُ أن يُنْعَتَ بالأزواجِ تلك الأشياءُ الثلاثةُ. وقرَأ ذلك بعضُ المكيِّين وبعضُ البصريِّين: (وأُخَرُ) على الجماعِ ، وكأن مَن قرَأ ذلك، كان عندَه لا يَصْلُحُ أن يكونَ الأزواجُ - وهى جمعٌ - نعتًا لواحدٍ؛ فلذلك جمَع "آخرَ" لتكونَ الأزواجُ نعتًا لها، والعربُ لا تمتنِعُ أن تَنْعَتَ الاسمَ إذا كان فعلًا بالكثيرِ والقليلِ والاثنين، كما بيَّنا، فتقُولُ: عذابُ فلانٍ أنواعٌ. و: نوعان مختلفان .
Medine ve Kûfe kurrasının geneli bunu tekil olarak {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ} şeklinde okumuştur; yani: "İşte bu bir kaynar su ve irindir; tatsınlar onu; kaynar su kabilinden renk renk ve çeşit çeşit başka bir azap da vardır" demektir. Nitekim: "Senin için falandan çeşit çeşit ve türlü türlü azap vardır" denilir. "Ezvâc" kelimesiyle hamîm, gassâk ve onun türünden bir diğerinden -ki bunlar üçtür- haber verilmesinin kastedilmiş olması da muhtemeldir; bu sebeple o üç şeyin sıfatı kılınmak istenerek {أَزْوَاجٌ} denilmiştir. Mekkelilerden ve Basralılardan bazıları ise bunu çoğul olarak (ve uharu) şeklinde okumuşlardır . Sanki bunu böyle okuyan kimseye göre, çoğul olan "ezvâc" kelimesinin tekil bir kelimeye sıfat olması uygun görülmemiş; bu yüzden "ezvâc" ona sıfat olsun diye "âhar" kelimesini çoğul yapmıştır. Oysa Araplar açıkladığımız üzere isim (mastar/fiil anlamlı kelime) olduğunda onu çoğulla, tekille ve tesniyeyle nitelemekten geri durmazlar; nitekim: "Falanın azabı çeşit çeşittir" ve "iki farklı çeşittir" derler .
وأعجَبُ القراءتين إليَّ أن أَقْرَأَ بها: {وَآخَرُ} على التوحيدِ، وإن كانت الأخرى صحيحةً؛ لاستفاضةِ القراءةِ بها في قرأةِ الأمصارِ، وإنما اختَرنا التوحيدَ؛ لأنه أصَحُّ مَخرجًا في العربيةِ، وأنه في التفسيرِ بمعنى التوحيدِ.
Bu iki kıraatten okumayı en çok beğendiğim kıraat, her ne kadar diğeri de sahih olsa da, İslâm beldelerinin kurrası arasında şöhret bulup yaygınlaşması sebebiyle tekil olarak {وَآخَرُ} kıraatidir. Tekil olanı tercih etmemizin sebebi, Arap dilinde kurallara daha uygun olması ve tefsirde de tekil anlamında bulunmasıdır.
وقيل: إنه الزَّمهريرُ.
Bunun zemherîr (dondurucu soğuk) olduğu da söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن السديِّ، عن مُرَّةَ، عن عبدِ اللهِ: {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ}. قال: الزمهريرُ.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî'den, o Mürre'den, o da Abdullah'tan [şöyle nakletti]: {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ} “Ve onun türünden daha başka çeşitler de vardır” [ayeti hakkında] o: "Zemherîrdir (dondurucu soğuktur)" dedi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى، قال: ثنا سفيانُ، عن السديِّ، عن مرةً، عن عبدِ الله بمثلِه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Süddî'den, o Mürre'den, o Abdullah'tan aynısını nakletti.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا معاويةُ، عن سفيانَ، عن السديِّ، عمَّن أخبَره، عن عبدِ الله بمثلِه، إلا أنه قال: عذابُ الزمهريرِ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Süfyân'dan, o Süddî'den, o da kendisine haber veren kimseden, o Abdullah'tan aynısını nakletti; ancak o: "Zemherîr azabıdır" dedi.
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، عن مرةً الهَمْدانيِّ، عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ، قال: هو الزمهريرُ.
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den, o Mürre el-Hemdânî'den, o Abdullah b. Mes'ûd'dan: "O, zemherîrdir" dediğini nakletti.
حُدِّثتُ عن يحيى بن أبي زائدةَ، عن مباركِ بن فضالةَ، عن الحسنِ، قال: ذكَر الله العذابَ، فذكَر السلاسلَ والأغلالَ وما يكونُ في الدنيا، ثم قال: {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ}. قال: وآخرُ لم يُرَ في الدنيا .
Bana Yahyâ b. Ebî Zâide'den, onun Mübârek b. Fadâle'den, onun Hasan'dan şöyle dediği anlatıldı: Allah azabı zikretti; zincirleri, bukağıları ve dünyada benzeri bulunan şeyleri zikretti; sonra {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ} “Ve onun türünden çeşit çeşit başkaları da vardır” buyurdu. [Hasan] dedi ki: Dünyada görülmemiş başka [azaplar da vardır] .
وأما قولُه: {مِنْ شَكْلِهِ}. فإن معناه: من ضَرْبِه ونحوِه. يقولُ الرجلُ للرجلِ: ما أنت من شَكْلى. بمعنى: ما أنت من ضَرْبي. بفتحِ الشينِ، وأما الشِّكْلُ فإنه من المرأةِ: ما عَلَّقَت مما تَحَسَّنُ به. وهو الدَّلُّ أيضًا منها.
O'nun: {مِنْ شَكْلِهِ} “onun türünden” sözüne gelince; bunun anlamı: onun cinsinden ve benzerindendir. Şîn harfinin fethasıyla (şekl), bir adamın diğerine: "Sen benim şeklimden (dengimden/cinsimden) değilsin", yani: "sen benim cinsimden/türümden değilsin" demesi gibidir. Şîn harfinin kesresiyle (şikl) olana gelince; kadın için söylendiğinde, süslenmek amacıyla taktığı şeylerdir; ayrıca kadının işvesi/nazı anlamına da gelir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ}. يقولُ: من نحوِه .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ} “Ve onun türünden çeşit çeşit başkaları da vardır” sözü hakkında: "Onun cinsinden/benzerindendir" dediğini nakletti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ}: من نحوِه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ} “Ve onun türünden çeşit çeşit başkaları da vardır” [ayeti hakkında]: "Onun cinsinden/benzerindendir" [dediğini] nakletti.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ}. قال: من كلِّ شَكْلِ ذلك العذابِ الذي سمَّى الله، أزواجٌ لم يُسَمِّها الله. قال: والشَّكْلُ: الشَّبِيهُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ} “Ve onun türünden çeşit çeşit başkaları da vardır” sözü hakkında şöyle dedi: "Allah'ın isimlendirdiği o azabın her türünden, Allah'ın isimlendirmediği çeşit çeşit [azaplar vardır]." Dedi ki: Şekl (شَكْل), benzer/denk demektir.
وقولُه: {أَزْوَاجٌ}. يعنى: ألوانٌ وأنواعٌ.
O'nun: {أَزْوَاجٌ} “çeşit çeşit” sözü; türlü türlü ve çeşit çeşit demektir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ}. قال: ألوانٌ من العذابِ .
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o Hasan'dan O'nun: {وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ} “Ve onun türünden çeşit çeşit başkaları da vardır” sözü hakkında: "Azabın türlü türlü çeşitleridir" dediğini nakletti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَزْوَاجٌ}: زوجٌ زوجٌ من العذابِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {أَزْوَاجٌ} “çeşit çeşit” hakkında: "Azaptan çifter çifter [türlerdir]" dediğini nakletti .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قولِه: {أَزْوَاجٌ}. قال: أزواجٌ من العذابِ في النارِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {أَزْوَاجٌ} “çeşit çeşit” sözü hakkında şöyle dedi: "Cehennemdeki azaptan çeşit çeşit türlerdir."