يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {وَاذْكُرْ} أيضًا يا محمدُ {عَبْدَنَا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ} مستغيثًا به فيما نزَل به من البلاءِ: يا ربِّ، إِنِّي مسَّنِى الشيطانُ بنُصْبٍ.
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! {وَاذْكُرْ} “Hatırla” {عَبْدَنَا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ} “Kulumuz Eyyûb'u da; hani o Rabbine” başına gelen belalar karşısında O'ndan yardım dileyerek: 'Ey Rabbim! Şüphesiz şeytan bana bir meşakkat/hastalık dokundurdu' diye nida etmişti.
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {بِنُصْبٍ}؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ الأمصارِ خلا أبي جعفرٍ القارئَ: {بِنُصْبٍ}، بضمِّ النونِ وسكونِ الصادِ. وقرَأ ذلك أبو جعفرٍ بضمِّ النونِ والصادِ كليهما، وقد حُكِى عنه بفتحِ النونِ والصادِ . والنُّصْبُ والنَّصَبُ بمنزلةِ الحُزْنِ والحَزَنِ، والعُدْمِ والعَدَمِ، والرُّشْدِ والرَّشَدِ، والصُّلْبِ والصَّلَبِ.
Kıraat âlimleri O'nun: {بِنُصْبٍ} sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; beldelerin kıraat âlimlerinin geneli -Kari Ebû Ca'fer hariç- bunu: {بِنُصْبٍ} “bir yorgunluk/hastalık” şeklinde nûn harfinin dammesi ve sâd harfinin sükûnu ile okumuştur. Ebû Ca'fer ise bunu hem nûn hem de sâd harfinin dammesiyle okumuştur; ondan her iki harfin fethasıyla okuduğu da nakledilmiştir . Nusb (نُصْب) ve nasab (نَصَب); huzn (حُزْن) ve hazen (حَزَن), udm (عُدْم) ve adem (عَدَم), ruşd (رُشْد) ve raşad (رَشَد), sulb (صُلْب) ve salab (صَلَب) gibidir.
وكان الفرَّاءُ يقولُ: إذا ضُمَّ أولُه لم يُثَقَّلْ؛ لأنهم جعَلوهما على سَمْتَين؛ إذا فتَحوا أولَه ثَقَّلُوا، وإذا ضَمُّوا أولَه خفَّفُوا. قال: وأنشَدني بعضُ العربِ:
el-Ferrâ şöyle derdi: Başı dammeli olduğunda ağırlaştırılmaz (harekelenmez); çünkü onlar bunları iki yol üzere kılmışlardır; başını fethalı yaptıklarında [ikinci harfi de] harekelemişler, başını dammeli yaptıklarında ise [ikinci harfi] sakin kılmışlardır. Dedi ki: Bedevilerden biri bana şu beyti okudu:
لئن بَعَثَتْ أُمُّ الحُمَيدَينِ مائِرًا … لقد غَنِيَتْ فِي غَيرِ بُؤْسٍ ولا جُحْدِ
"Lein be'aset Ümmü'l-Humeydeyni mâiran ... Lekad ganiyet fî gayri bü'sin ve lâ cuhdi" (Ümmü'l-Humeydeyn erzak toplayıcı birini gönderdiyse de, oysa o ne bir darlık ne de bir yokluk içindeydi).
من قولِهم: جحِد عيشُه. إذا ضاق واشتدَّ، قال: فلما قال: "جُحْد" خفَّف.
Bu, onların: "Geçimi daraldı ve şiddetlendi" anlamındaki "Cahide 'ayşuh" (جَحِدَ عَيْشُهُ) sözündendir. Dedi ki: "Cuhd" (جُحْد) dediğinde [ikinci harfi] sakin yaptı.
وقال بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ من البصريين : النُّصْبُ من العذابِ. وقال: العربُ تقولُ: أَنْصَبني. عذَّبنى وبرَّح بي، قال: وبعضُهم يقولُ: نَصَبَنى.
Basralı Arap dili âlimlerinden bazıları şöyle demiştir : Nusb (النُّصْبُ), azap türündendir. Ve dedi ki: Araplar: "Bana azap etti, canımı yaktı" anlamında "Ensabenî" (أَنْصَبَنِي) derler. Dedi ki: Bazıları da "Nasabanî" (نَصَبَنِي) der.
واستشهَد لقيلِه ذلك بقولِ بشرِ بن أبى خازمٍ :
Bu sözüne Bişr b. Ebî Hâzim'in şu beytini şahit getirdi:
تعَنَّاكَ نُصْبٌ من أُمَيْمَةَ مُنْصِبُ … كذِى الشَّجْوِ لمَّا يَسْلُه وسَيَذْهَبُ
Ümeyme’den [kaynaklanan], insanı bitkin düşüren bir meşakkat seni yordu… Tıpkı henüz onu unutamamış olan kederli kimse gibi; oysa o [keder] geçip gidecektir.
وقال: يعنى بالنُّصْبِ البلاءَ والشرَّ.
Dedi ki: Nusb (النُّصْبُ) ile bela ve kötülüğü kastetmektedir.
ومنه قولُ نابغةِ بني ذُبيانَ :
Nâbiga Benî Zübyân'ın şu sözü de bu kabildendir:
كِلِيني لِهَمٍّ يا أُمَيْمَةَ ناصِبِ … وليلٍ أُقَاسِيهِ بَطِيءِ الكَوَاكِبِ
"Kilînî lihemmin yâ Ümeymete nâsibi ... Ve leylin ukâsîhi batîi'l-kevâkibi" (Ey Ümeyme! Beni yoran bir kederle ve yıldızları ağır ağır ilerleyen, [katlanmakta] zorlandığım bir geceyle baş başa bırak).
قال: والنَّصَبُ إذا فُتحت وحُرِّكت حروفُها كانت من الإعياءِ، والنَّصْبُ إذا فُتِح أولُه وسُكِّن ثانيه واحدةُ أنصابِ الحرمِ، وكلُّ ما نُصِب علمًا. وكأن معني النُّصْبِ في هذا الموضِعِ العلةُ التي نالته في جسدِه، والعناءُ الذي لاقَى فيه، والعذابُ في ذهابِ مالِه.
Dedi ki: Nasab (النَّصَبُ), harfleri fethalı ve harekeli olduğunda yorgunluk anlamındadır. Başı fethalı, ikincisi sakin olan nasb (النَّصْبُ) ise Harem'in dikili taşlarından (ensâb) biridir ve alamet olarak dikilen her şeydir. Bu yerdeki nusk (النُّصْبُ) kelimesinin anlamı ise sanki bedenine isabet eden hastalık ve onda çektiği meşakkat, azap ise malının gitmesidir.
والصوابُ من القراءةِ في ذلك عندَنا ما عليه قرأةُ الأمصارِ، وذلك الضمُّ في النونِ، والسكونُ في الصادِ.
Bu hususta bize göre doğru olan kıraat , beldelerin kurrâsının üzerinde olduğu okuyuştur; o da nûn harfinin dammesi ve sâd harfinin sükûnudur.
وأما التأويلُ، فبنحوِ الذي قلْنا فيه قال أهلُ التأويلِ.
Tevile gelince; tevil ehli bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde görüş belirtmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ}، حتى بلَغ: {بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ}: ذهابِ المالِ والأهلِ، والضرِّ الذي أصابه في جسدِه، قال: ابتُلي سبعَ سنينَ وأشهرًا، مُلْقًى على كُناسةٍ لبنى إسرائيلَ، تخْتَلِفُ الدوابُّ في جسدِه، ففرَّج اللهُ عنه، وعظَّم له الأجرَ، وأحسَن عليه الثناءَ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ} “Kulumuz Eyyûb'u da an” [ayetinden] {بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ} “bir yorgunluk ve azap” [ifadesine] kadar [okuyup şöyle] dediğini nakletti: [Bu,] malın ve ailenin elden çıkması ile bedenine isabet eden hastalıktır. [Katâde] dedi ki: Yedi yıl ve birkaç ay imtihan edildi; İsrâiloğullarına ait bir çöplüğe bırakılmıştı ve haşerat bedeninde dolaşıp duruyordu. Sonunda Allah ona bir kurtuluş ve ferahlık verdi, mükâfatını büyüttü ve onu pek güzel bir şekilde övdü.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ}. قال: نُصْبٍ في جسدى، وعذابٍ في مالي .
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin: {مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ} “Doğrusu şeytan bana bir yorgunluk/hastalık ve azap dokundurdu” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Bedenimde bir hastalık/meşakkat ve malımda bir azap .
حُدِّثْتُ عن المحاربيِّ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ: {أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ}. يعنى: البلاءَ في الجسدِ، {وَعَذَابٍ}، قولُه: {وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ} [الشورى: ٣٠].
Muhâribî'den, o Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan rivayet edildi: {أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ} “Doğrusu şeytan bana bir yorgunluk/hastalık dokundurdu”; yani bedendeki bela, {وَعَذَابٍ} “ve azap” ise O'nun: {وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ} “Başınıza gelen herhangi bir musibet kendi ellerinizin kazandığı [günahlar] yüzündendir” [eş-Şûrâ: 30] sözüdür.
وقوله: {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ}، ومعنى الكلامِ: إذ نادى ربَّه مُستغِيثًا به، أَنِّي مسَّنى الشيطانُ ببلاءٍ في جسدى، وعذابٍ بذهابِ مالي وولدى، فاستجَبْنا له، وقلْنا له: اركُضْ برجلِك الأرضَ. أي حرِّكْها وادفَعْها برجلِك. والرَّكْضُ حركةُ الرِّجلِ. يقالُ منه: رُكِضَت الدابةُ. و: لا تَرْكُضُ ثوبَك برجلِك.
O'nun: {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ} “Ayağını [yere] vur” sözü; sözün anlamı şudur: Hani o Rabbine yardım dileyerek: "Doğrusu şeytan bana bedenimde bir bela, malımın ve çocuklarımın gitmesiyle de bir azap dokundurdu" diye seslenmişti, biz de ona icabet ettik ve ona: "Ayağınla yere vur" yani ayağını hareket ettirip onunla yere bas dedik. Rakz (الرَّكْضُ), ayağın hareketidir. Bundan dolayı: "Rukidati'd-dâbbetu" (رُكِضَتِ الدَّابَّةُ / Hayvan dehlendi) ve: "Elbiseni ayağınla vurma/itme" denir.
وقيل: إن الأرضَ التي أُمِر أيوبُ أن يركُضَها برجلِه الجابيةُ .
Eyyûb'a ayağıyla vurması emredilen yerin el-Câbiye olduğu söylenmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ}.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ} “Ayağını [yere] vur”.
الآية، قال: ضرَب برجلِه الأرضَ؛ أرضًا يقالُ لها: الجابيةُ .
[Katâde] ayet hakkında şöyle dedi: Ayağıyla yere; kendisine el-Câbiye denilen bir yere vurdu.
وقولُه: {هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ}. ذُكِر أنه نبَعَت له حينَ ضرَب برجلِه الأرضَ عينان، فشرِب من إحداهما، واغتَسَل من الأخرى.
Ve O'nun: {هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ} “İşte bu, yıkanacak soğuk bir su ve bir içecektir” sözü [hakkında şöyle] zikredilmiştir: [Eyyûb] ayağıyla yere vurduğu zaman kendisi için iki pınar fışkırmış, birinden içmiş, diğeriyle de yıkanmıştır.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ضرَب برجلِه الأرضَ، فإذا عينان تَنْبُعان، فشرِب من إحداهما، واغتَسَل من الأخرى .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti, dedi ki: Ayağıyla yere vurdu; bir de baktı ki iki pınar fışkırıyor. Birinden içti, diğeriyle yıkandı .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن بعضِ أهلِ العلمِ، عن وهبِ بن مُنَبِّهٍ: {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ}. قال: فركَض برجلِه، فانفجَرت له عينٌ، فدخَل فيها واغتَسَل، فأذهَب اللهُ عنه كلَّ ما كان به من البلاءِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o ilim ehlinden bazılarından, o da Vehb b. Münebbih'ten nakletti: {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ} “Ayağını [yere] vur; işte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!”. Dedi ki: Ayağını yere vurdu, onun için bir pınar fışkırdı; içine girip yıkandı ve Allah onda bulunan bütün belayı giderdi.
حدَّثني بشرُ بنُ آدمَ، قال: ثنا أبو قُتَيبةَ، قال: ثنا أبو هلالٍ، قال: سمِعتُ الحسنَ في قولِ اللهِ: {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ}: فركَض برجلِه، فنبَعت عينٌ، [فاغتَسَل منها، ثم مشى نحوًا من أربعين ذراعًا، ثم ركَض برجلِه، فنبَعت عينٌ] ، فشرِب منها، فذلك قولُه: {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ} .
Bana Bişr b. Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Kuteybe anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilâl anlattı, dedi ki: el-Hasan'ın Allah'ın: {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ} “Ayağını [yere] vur” sözü hakkında şöyle dediğini duydum: Ayağıyla yere vurdu, bir pınar fışkırdı [ondan yıkandı, sonra kırk arşın kadar yürüdü, sonra ayağıyla yere vurdu, bir pınar fışkırdı] , ondan da içti. İşte O'nun: {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ} “Ayağını [yere] vur; işte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!” sözü budur.
وعُنِى بقولِه: {مُغْتَسَلٌ}: ما يُغتَسَلُ به من الماءِ، يقالُ منه: هذا مُغْتَسَلٌ وغَسُولٌ. للذى يُغْتَسلُ به من الماءِ.
O'nun: {مُغْتَسَلٌ} “yıkanacak [su]” sözüyle kendisiyle yıkanılan su kastedilmiştir; kendisiyle yıkanılan suya bundan dolayı: "Bu bir muğteseldir ve gasûldür (هَذَا مُغْتَسَلٌ وَغَسُولٌ)" denir.
وقولُه: {وَشَرَابٌ}. يعنى: ويَشْرَبُ منه. والموضِعُ الذي يُغْتَسَلُ فيه يُسَمَّى مُغْتَسَلًا.
O'nun: {وَشَرَابٌ} “ve içilecek [su]” sözü ise; ondan içer, demektir. İçinde yıkanılan yere de muğtesel (مُغْتَسَل) denir.
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {وَوَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ (٤٣) وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٤٤)}.
Yüce Allah'ın: {وَوَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ (٤٣) وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٤٤)} “Bizden bir rahmet ve akıl sahiplerine bir öğüt olmak üzere ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha bağışladık. (43) ‘Eline bir demet [sap] al da onunla vur, yeminini bozma!’ [dedik]. Gerçekten biz onu sabırlı bulduk. O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, [daima Allah'a] yönelen biriydi. (44)” sözünün tevili hakkında [söz]:
اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {وَوَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ}. وقد ذكَرْنا اختلافَهم في ذلك والصوابَ من القولِ عندَنا فيه في سورةِ "الأنبياءِ"، بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Tevil ehli O'nun: {وَوَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ} “ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha bağışladık” sözünün anlamında ihtilaf etmişlerdir. Bu konudaki ihtilaflarını ve bize göre doğru olan görüşü Enbiyâ Suresi'nde bu yerde tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde zikretmiştik .
فتأويلُ الكلامِ: فاغتَسَل وشرِب، ففرَّجنا عنه ما كان فيه من البلاءِ، ووهَبْنا له أهلَه من زوجةٍ وولدٍ: {وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا} له ورأفةً، {وَذِكْرَى}. يقولُ: وتذكيرًا لأولى العقولِ؛ ليعتَبِروا بها فيتَّعِظوا.
Sözün tevili şöyledir: Yıkandı ve içti; biz de onda bulunan belayı giderdik, ona eş ve çocuklardan oluşan ailesini ve ona bir merhamet ve şefkat olarak: {وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا} “katımızdan bir rahmet olarak onlarla beraber bir mislini daha” bağışladık. {وَذِكْرَى} “ve bir öğüt” sözü ise; akıl sahiplerine bir hatırlatma olsun ki bundan ibret alıp ders çıkarsınlar, demektir.
وقد حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرني نافعُ بنُ يزيدَ، عن عُقيلٍ، عن ابن شهابٍ، عن أنسِ بن مالكٍ، أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "إن نبيَّ اللهِ أيوبَ لبِث به بلاؤُه ثمانيَ عشْرةَ سنةً، فرفَضه القريبُ والبعيدُ إلا رجلان من إخوانِه، كانا من أخصِّ إخوانِه به، كانا يَغْدُوَان إليه ويَرُوحان، فقال أحدُهما لصاحبِه: تَعْلَمُ واللهِ لقد أذنَب أيوبُ ذَنْبًا ما أذنَبه أحدٌ من العالمين. قال له صاحبُه: وما ذاك؟ قال: ثمانيَ عشرةَ سنةً لم يَرْحَمْهُ اللهُ، فيَكْشِفَ ما به. فلما راحا إليه لم يَصبرِ الرجلُ حتى ذكَر ذلك له، فقال أيوبُ: لا أَدْرى ما تَقولُ، غيرَ أن الله يَعْلَمُ أنى كُنْتُ أمُرُّ على الرجلين يَتَنازعان فيَذْكُران الله فَأَرجِعُ إلى بيتى فأُكَفِّرُ عنهما، كراهيةَ أن يُذْكَرَ اللهُ إلا في حقٍّ. قال: وكان يَخرُجُ إلى حاجتِه، فإذا قضاها أَمْسَكَت امرأتُه بيدِه حتى يَبْلُغَ، فلما كان ذاتَ يومٍ أبطَأ عليها، وأُوحِيَ إلى أيوبَ في مكانِه: أن {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ}. فاستبطَأَته، فتلقَّته تَنْظُرُ، وأقبَل عليها قد أذهَب اللهُ ما به من البلاءِ، وهو على أحسنِ ما كان، فلما رأَته
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Nâfi‘ b. Yezîd, Ukayl’den, o İbn Şihâb’dan, o da Enes b. Mâlik'ten [şöyle] haber verdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah'ın peygamberi Eyyûb'un uğradığı bela on sekiz yıl sürdü. Kardeşlerinden ona en yakın olan iki adam müstesna, yakını ve uzağı [herkes] onu terk etti. Bu ikisi sabah akşam onun yanına gelir giderlerdi. Derken onlardan biri arkadaşına: 'Vallahi bilirsin ki Eyyûb, âlemlerden hiç kimsenin işlemediği bir günah işlemiştir' dedi. Arkadaşı ona: 'O nedir?' diye sordu. O da: 'On sekiz yıldır Allah ona merhamet edip de başındaki bu belayı gidermedi' dedi. Yanına gittiklerinde adam dayanamayıp bunu ona söyledi. Bunun üzerine Eyyûb şöyle dedi: 'Ne dediğini bilmiyorum; ancak Allah biliyor ki ben, tartışırken Allah'ın adını anan iki adama rastlardım da sırf Allah'ın ancak hak üzere anılmasını istediğimden evime dönüp onların adına kefaret öderdim.' [Râvi] dedi ki: [Eyyûb] ihtiyacını gidermek için dışarı çıkardı. İhtiyacını giderince [evine] ulaşıncaya kadar hanımı elinden tutardı. Bir gün hanımının yanına dönmekte gecikti; [o esnada] bulunduğu yerde Eyyûb'a: {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ} “Ayağını yere vur! İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!” diye vahyedildi. [Hanımı] onun geciktiğini düşünüp bakmak üzere onu karşılamaya gitti. Bir de baktı ki Allah üzerindeki belayı gidermiş ve o olabilecek en güzel hâliyle ona doğru gelmektedir. Onu gördüğünde
قالت: أي بارَك اللهُ فيك، هل رأيتَ نبيَّ اللهِ هذا المُبْتَلَى؟ فواللهِ على ذلك ما رَأَيتُ أحدًا أشبهَ به منك إذ كان صحيحًا. قال: فإني أنا هو. قال: وكان له أَنْدَرانِ ؛ أندرٌ للقمحِ، وأندرٌ للشعيرِ، فبعَث اللهُ سحابَتَينِ، فلما كانت إحداهما على أَنْدَرِ القمحِ، أفرَغت فيه الذهبَ حتى فاض، وأفرَغت الأخرى في أندرِ الشعيرِ الورِقَ حتى فاض" .
[hanımı] şöyle dedi: 'Ey [adam], Allah seni mübarek kılsın! Şu belaya uğramış Allah'ın peygamberini gördün mü? Vallahi o sağlıklı iken ona senden daha çok benzeyen birini görmedim.' [Eyyûb]: 'Şüphesiz ben oyum' dedi. Dedi ki: Onun iki harmanı vardı; biri buğday harmanı, diğeri arpa harmanı. Allah iki bulut gönderdi; bunlardan biri buğday harmanının üzerine geldiğinde içine dolup taşıncaya kadar altın boşalttı, diğeri de arpa harmanına dolup taşıncaya kadar gümüş boşalttı” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَوَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ}. قال: قال الحسنُ وقتادةُ: فأحياهم اللهُ بأعيانِهم، وزاده مثلَهم معهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَوَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ} “ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha bağışladık” ayeti hakkında nakletti: el-Hasan ve Katâde şöyle demişlerdir: Allah onları bizzat kendileri olarak diriltti ve onlarla beraber bir mislini de ona fazladan verdi .
حدَّثني محمدُ بنُ عوفٍ، قال: ثنا أبو المغيرةِ، قال: ثنا صفوانُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ جبيرٍ، قال: لما ابتُلى أيوبُ النبيُّ ﷺ بمالِه وولدِه وجسدِه، وطُرِح في المزبلةِ، جعَلتِ امرأتُه تَخْرُجُ تَكْسِبُ عليه ما تُطْعِمُه، فحسَده الشيطانُ على ذلك، وكان يأتى أصحابَ الخبزِ والشِّواءِ الذين كانوا يَتَصدَّقون عليها، فيقولُ: اطرُدوا هذه المرأةَ التي تَغْشَاكم، فإنها تُعالِجُ صاحبَها وتَلْمَسُه بيدِها، فالناسُ يتَقَذَّرون طعامَكم من أجلِ أنها تَأتيكم وتَغْشَاكم على ذلك، وكان يَلْقاها إذا خرَجت كالمحزونِ لما لقِىَ أيوبُ، فيقولُ: لجَّ صاحبُك، فأبى إلا ما أتى، فواللهِ لو
Bana Muhammed b. Avf anlattı, dedi ki: Bize Ebü’l-Muğîre anlattı, dedi ki: Bize Safvân anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Cübeyr anlattı, dedi ki: Eyyûb Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem malı, evladı ve bedeniyle imtihan edilip çöplüğe atılınca, hanımı dışarı çıkıp ona yedireceği şeyi kazanmaya başladı. Şeytan bu durumu kıskandı ve ona sadaka veren ekmekçiler ile kebapçılara gelip şöyle demeye başladı: 'Yanınıza gelip giden bu kadını kovun; zira o, [hastalığı sebebiyle] arkadaşının bakımını üstlenmekte ve ona eliyle dokunmaktadır. İnsanlar, o bu haldeyken size gelip gittiği için yiyeceklerinizden tiksiniyorlar.' Ayrıca kadın dışarı çıktığında, sanki Eyyûb'un başına gelenlere üzülüyormuş gibi onun karşısına çıkıyor ve şöyle diyordu: 'Arkadaşın direndi ve başına gelenden başkasına razı olmadı. Vallahi eğer...
تَكَلَّمَ بكلمةٍ واحدةٍ لكُشِف عنه كلُّ ضرٍّ، ولرجَع إليه مالُه وولدُه. فتَجِيءُ فتُخْبِرُ أيوبَ، فيقولُ لها: لَقِيَكِ عدوُّ الله فلقَّاك هذا الكلامَ، ويلَكِ إنما مثلُك كمثلِ المرأةِ الزانيةِ إذا جاء صديقُها بشيءٍ، قبَّلته وأدخَلته، وإن لم يَأْتِها بشيءٍ طرَدته وأغلَقت بابَها عنه؛ لمَّا أعطانا اللهُ المالَ والولدَ آمنَّا به، وإذا قبَض الذي له منا نَكْفُرُ به، ونُبَدِّلُ غيرَه؛ إن أقامني اللهُ من مرضى هذا لأجْلِدَنَّك مائةً. قال: فلذلك قال الله: {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ} .
tek bir kelime söyleseydi üzerindeki bütün sıkıntılar kalkar, malı ve evladı ona geri dönerdi.' Kadın gelip Eyyûb'a bunu haber verince Eyyûb ona: 'Allah'ın düşmanı seninle karşılaşmış ve bu sözü sana telkin etmiş. Yazıklar olsun sana! Senin durumun, dostu bir şey getirdiğinde onu öpüp içeri alan, bir şey getirmediğinde ise onu kovup kapısını yüzüne kapatan zina eden kadının durumuna benzer. Allah bize malı ve evladı verdiğinde O'na inandık; bizdeki kendine ait olanı aldığında ise O'na nankörlük mü edeceğiz ve O'nun yerine başkasını mı koyacağız?! Eğer Allah beni bu hastalığımdan ayağa kaldırırsa sana mutlaka yüz sopa vuracağım' dedi. Dedi ki: İşte bundan dolayı Allah: {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ} “Eline bir demet sap al, onunla vur ve yeminini bozma!” buyurdu.
وقولُه: {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا}. يقولُ: وقلْنا لأيوبَ: خُذْ بيدِك ضغثًا. وهو ما يُجْمَعُ من شيءٍ، مثلُ حُزْمَةِ الرُّطْبَةِ، وكملءِ الكفِّ من الشجرِ أو الحشيشِ والشماريخِ، ونحوِ ذلك مما قام على ساقٍ، ومنه قولُ عوفِ بن الخَرِعِ :
O'nun: {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا} “Eline bir demet sap al” sözü; Eyyûb'a: "Eline bir dığs (ضِغْث / demet) al" dedik, demektir. Dığs; yonca demeti, ağaç dalları veya ottan ve hurma salkımı çöplerinden bir avuç dolusu gibi bir araya toplanan ve bir gövde üzerinde duran benzeri şeylerdir. Avf b. el-Harık'ın şu sözü de bundandır:
وأسفلَ مِنِّي نَهْدةً قد ربَطتُها … وأَلْقَيتُ ضِغْثًا من خَلًى مُتَطَيَّبِ
"Ve esfele minnî nehdeten kad rabattuhâ ... Ve elkaytü dığsen min halen mutetayyebi" (Ve altımda güçlü/iri bir kısrağı bağlamış ve [ona] kokulu yaş ottan bir demet atmıştım).
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şekilde görüş belirtmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبد الله بن صالح، قال: ثني معاوية، عن عليّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا}. يقولُ: حُزْمةً .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا} “Eline bir demet sap al” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Bir demet .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ}. قال: أُمِر أن
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [nakletti]; O, {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ} “Eline bir demet sap al da onunla vur ve yeminini bozma!” sözü hakkında şöyle dedi: Kendisine emredildi ki
يَأْخُذَ ضِغْثًا من رُطبةٍ بقدرِ ما حلَف عليه، فيَضْرِبَ به.
üzerine yemin ettiği miktar kadar taze ottan bir demet alıp onunla vurması emredildi.
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ في قولِه: {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا}. قال: عِيدانًا رَطْبةً.
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, İbn Cüreyc'den, o da Atâ'dan O'nun: {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا} “Eline bir demet sap al” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Yaş çubuklar.
حدَّثنا أبو هشامٍ الرِّفاعيُّ، قال: ثنا يحيى، عن إسماعيلَ بن إبراهيمَ بن المهاجرِ، عن أبيه، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ: {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا}. قال: هو الأَثْلُ .
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ, İsmâîl b. İbrâhîm b. el-Muhâcir'den, o babasından, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا} “Eline bir demet sap al” hakkında şöyle dediğini nakletti: O, ılgın ağacıdır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا} الآية، قال: كانت امرأتُه قد عرَضت له بأمرٍ، وأرادها إبليسُ على شيءٍ، فقال: لو تكلَّمتِ بكذا وكذا. وإنما حمَلها عليها الجزَعُ، فحلَف لئن شفاه اللهُ ليَجْلِدَنَّها مِائةَ جلدةٍ، قال: فأُمِر بغصنٍ فيه تسعةٌ وتسعون قضيبًا، والأصلُ تكملةُ المِائةِ، فضرَبها ضربةً واحدةً، فأبرَّ نبيُّ اللهِ، وخفَّف اللهُ عن أَمَتِه، واللهُ رحيمٌ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا} “Eline bir demet sap al” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Hanımı ona bir şey teklif etmişti; İblis kadından bir şey istemiş ve: 'Şöyle şöyle söylesen' demişti. Kadını buna sevk eden şey ise sadece sabırsızlığı ve üzüntüsüydü. [Eyyûb da] şayet Allah kendisine şifa verirse ona mutlaka yüz sopa vuracağına yemin etti . Dedi ki: Bunun üzerine içinde doksan dokuz çubuk bulunan ve köküyle/dalıyla birlikte yüzü tamamlayan bir dal alması emredildi; o da hanımına bir defa vurdu. Böylece Allah'ın peygamberi yeminini yerine getirmiş oldu, Allah da kadın kuluna kolaylık sağladı; Allah çok merhametlidir .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا}. يعنى: ضِغْثًا من الشجرِ الرَّطْبِ، كان حلَف على يمينٍ، فأخَذ من الشجرِ عددَ ما حلَف عليه، فضرَب به ضربةً واحدةً فبرَّت يمينُه، وهو اليومَ في الناسِ يمينُ أيوبَ، مَن أخَذ بها فهو حسنٌ.
Hüseyin'den nakledildiğine göre, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا} “Eline bir demet sap al” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Yaş ağaçtan bir demeti kastetmektedir. O bir yemin etmişti; bunun üzerine ağaç dallarından yemin ettiği sayı kadar aldı ve onunla bir kez vurdu; böylece yemini yerine gelmiş oldu. Bu uygulama bugün insanlar arasında 'Eyyûb yemini' olarak bilinir; kim bunu uygularsa bu güzeldir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ}. قال: ضِغْثًا واحدًا من الكلأِ فيه أكثرُ من مائةِ
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ} “Eline bir demet sap al, onunla vur ve yeminini bozma!” sözü hakkında şöyle dedi: Ottan tek bir demet [ki] içinde yüzden fazla
عودٍ، فضرَب به ضربةً واحدةً، فذلك مائةُ ضربةٍ.
onunla bir defa vurdu; işte bu, yüz vuruş oldu.
حدَّثني محمدُ بنُ عوفٍ، قال: ثنا أبو المغيرةِ، قال: ثنا صفوانُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ جُبَيرٍ: {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ}. [يعنى بالضِّغْثِ القبضةَ من المكانسِ] .
Bana Muhammed b. Avf anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Mugîre anlattı, dedi ki: Bize Safvân anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Cübeyr [şunu] anlattı: {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ} “Eline bir demet sap al, onunla vur”. [Dığs ile süpürge otundan bir tutamı kastetmektedir] .
[وقولُه: {فَاضْرِبْ بِهِ}] . يقولُ: فاضرِبْ زوجتَك بالضِّغْثِ، لتَبَرَّ في يمينِك التي حلَفت بها عليها أن تَضْربَها. {وَلَا تَحْنَثْ}. يقولُ: ولا تحنثْ في يمينِك.
[O'nun: {فَاضْرِبْ بِهِ}] “Onunla vur” sözü ; ona vuracağına dair ettiğin yemini yerine getirmek için o demetle eşine vur, demektir. {وَلَا تَحْنَثْ} “ve yeminini bozma!” sözü ise; yemininde yalancı çıkma/yeminini bozma, demektir.
وقولُه: {إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ}. يقولُ: إنا وجَدْنا أيوبَ صابرًا على البلاءِ، لا يحمِلُه البلاءُ على الخروجِ عن طاعةِ اللهِ والدخولِ في معصيتِه: {نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ}. يقولُ: إنه إلى طاعةِ اللهِ مقبلٌ، وإلى رِضاه رَجَّاعٌ.
O'nun: {إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ} “Şüphesiz biz onu sabırlı bulduk. O ne güzel kuldu!” sözü; biz Eyyûb'u belaya karşı sabırlı bulduk; bela onu Allah'a itaatten çıkmaya ve O'na isyana girmeye sevk etmedi, demektir. {نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ} “O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, daima [Allah'a] yönelendi” sözü ise; o Allah'a itaate yönelen ve O'nun rızasına daima dönen bir kuldur, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ (٤٥) إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (٤٦) وَإِنَّهُمْ عِنْدَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيَارِ (٤٧)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ (٤٥) إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (٤٦) وَإِنَّهُمْ عِنْدَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيَارِ (٤٧)} “(Ey Muhammed!) Güçlü ve basiretli kullarımız İbrâhim'i, İshak'ı ve Yâkub'u da hatırla! Biz onları ahiret yurdunu hatırlama gibi halis bir özellikle seçkin kıldık. Şüphesiz onlar katımızda seçilmiş hayırlı kimselerdendir.”
اختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {عِبَادَنَا}؛ فقرَأته قرأةُ الأمصارِ: {وَاذْكُرْ عِبَادَنَا}. على الجماعِ غيرَ ابن كثيرٍ، فإنه ذُكِر عنه أنه قرَأه: (واذكُرْ عبدَنا). على التوحيدِ، كأنه يُوجِّهُ الكلامَ إلى أن إسحاقَ ويعقوبَ من ذرِّيةِ إبراهيمَ، وأنهما
Kurrâ, O'nun: {عِبَادَنَا} “kullarımız” sözünün kıraatinde ihtilaf etmiştir. Şehirlerin kurrâsı -İbn Kesîr hariç- bunu çoğul olarak {وَاذْكُرْ عِبَادَنَا} “Kullarımızı hatırla” şeklinde okumuştur. İbn Kesîr'den ise bunu tekil olarak (واذكُرْ عبدَنا) [Kulumuzu hatırla] şeklinde okuduğu zikredilmiştir; sanki o, sözü İshak ve Yâkub'un İbrâhim'in soyundan olduğuna ve onların ikisinin
ذُكِرا من بعدِه.
ondan sonra zikredildiğine yöneltmektedir.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن عيينةَ، عن عمرٍو، عن عطاءٍ، سمِع ابنَ عباسٍ يَقْرَأُ: (واذكُرْ عبدَنا إبراهيمَ ). قال: إنما ذكِر إبراهيمُ، ثم ذُكِر ولدُه بعدَه .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr'dan, o Atâ'dan nakletti; o İbn Abbâs'ı (واذكُرْ عبدَنا إبراهيمَ ) [Kulumuz İbrâhim'i hatırla] şeklinde okurken işitmiştir. Dedi ki: Yalnızca İbrâhim zikredilmiş, sonra da onun ardından çocuğu zikredilmiştir .
والصوابُ عندَنا في ذلك من القراءةِ قراءةُ مَن قرَأه على الجماعِ، على أن إبراهيمَ وإسحاقَ ويعقوبَ بيانٌ عن العبادِ، وترجمةٌ عنهم ؛ لإجماعِ الحجةِ من القرأةِ عليه.
Bu hususta bize göre doğru olan kıraat ; kurrâ hüccetinin üzerinde icma etmesi sebebiyle, İbrâhim, İshak ve Yâkub'un "ibâd/kullar" kelimesinin beyanı ve bedeli olması üzere çoğul olarak okuyanların kıraatidir.
وقولُه: {أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ}. ويعنى بالأيدى القوَّةَ، يقولُ: أهلَ القوةِ على عبادةِ اللهِ وطاعتِه. ويعنى بالأبصارِ أنهم أهلُ أبصارِ القلوبِ، يعنى به: أولى العقولِ للحقِّ.
O'nun: {أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ} “Güçlü ve basiretli” sözünde geçen el-Eydî (el-Eydî) ile gücü kastetmektedir; Allah'a ibadet ve O'na itaat hususunda güç sahibi kimseler, demektir. el-Ebsâr (el-ebsâr) ile de onların kalp basiretlerine sahip kimseler olduğunu kastetmektedir ki bu da hakka eren akıl sahipleri demektir.
وقد اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم في ذلك نحوًا مما قلْنا فيه.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiş; bazısı bu hususta bizim söylediğimize benzer görüş belirtmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ}. يقولُ: أولى القوةِ والعبادةِ، {وَالْأَبْصَارِ}. يقولُ: الفقهِ في الدينِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ} “Güçlü ve basiretli” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Güç ve ibadet sahipleri; {وَالْأَبْصَارِ} “ve basiretli” sözü hakkında da: Dinde derin kavrayış sahipleri .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, ...'den
أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ}. قال: فُضِّلوا بالقوَّةِ والعبادةِ.
babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ} “Güçlü ve basiretli” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Güç ve ibadet ile üstün kılındılar.
حدَّثني محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ أنه قال في هذه الآيةِ: {أُولِي الْأَيْدِي}. قال: القوَّةِ .
Bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr'dan bu ayette geçen: {أُولِي الْأَيْدِي} “Güçlü” hakkında şöyle dediğini nakletti: Güç [sahipleri] .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عنبسةَ، عن محمدِ بن عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قوله: {أُولِي الْأَيْدِي}. قال: القوةِ في أمرِ اللهِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den O'nun: {أُولِي الْأَيْدِي} “Güçlü” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Allah'ın emrinde güç [sahipleri].
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عمرٍو، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {أُولِي الْأَيْدِي}. قال: الأيدى: القوةُ في أمرِ اللهِ، {وَالْأَبْصَارِ}: العقولِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Amr'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {أُولِي الْأَيْدِي} “Güçlü” hakkında şöyle dediğini nakletti: el-Eydî: Allah'ın emrinde güç; {وَالْأَبْصَارِ} “ve basiretli” ise: Akıllar [demektir] .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أُولِي الْأَيْدِي}. قال: القوةِ في طاعةِ اللهِ. {وَالْأَبْصَارِ}: قال: البصرِ في الحقِّ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {أُولِي الْأَيْدِي} “Güçlü” hakkında şöyle dediğini nakletti: Allah'a itaatte güç. {وَالْأَبْصَارِ} “ve basiretli” hakkında ise: Hakta basiret, dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ}. يقولُ: أُعطوا قوةً في العبادةِ، وبصرًا في الدينِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ} “Güçlü ve basiretli” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: İbadette güç, dinde basiret verildiler .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ}. قال: الأيدى: القوةُ في طاعةِ اللهِ. {وَالْأَبْصَارِ}: البصرِ بعقولِهم في دينِهم.
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ} “Güçlü ve basiretli” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: el-Eydî: Allah'a itaatte güçtür. {وَالْأَبْصَارِ} “ve basiretli” [ifadesi ise]: Dinleri hususunda akıllarıyla basiret sahibi olmalarıdır.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ}. قال: الأيدى: القوةُ، والأبصارُ: العقولُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den O'nun: {أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ} “Güçlü ve basiretli” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: el-Eydî: Güç, el-ebsâr ise: Akıllardır.
فإن قال لنا قائلٌ: وما الأيدى من القوةِ، والأيدى إنما هي جمعُ يدٍ، واليدُ جارحةٌ؟ وما العقولُ من الأبصارِ، وإنما الأبصارُ جمعُ بصرٍ؟ قيل: إن ذلك مَثَلٌ. وذلك أن باليدِ البطشَ، وبالبطشِ تُعرَفُ قوَّةُ القَوِيِّ؛ فلذلك قيل للقويِّ: ذو يَدٍ. وأما البصرُ فإنه عنَى به بصرَ القلبِ، وبه تُنالُ معرفةُ الأشياءِ، فلذلك قيل للرجلِ العالمِ بالشيءِ: بصيرٌ به. وقد يُمكِنُ أن يكونَ عنَى بقولِه: {أُولِي الْأَيْدِي}: أولى الأيدى عندَ اللهِ بالأعمالِ الصالحةِ. فجعَل اللهُ أعمالَهم الصالحةَ التي عمِلوها في الدنيا أيديًا لهم عندَ اللهِ، تمثيلًا لها باليدِ تكونُ عندَ الرجلِ لآخرَ.
Biri bize: "el-Eydî kelimesinin güçle ne alakası var? el-Eydî ancak yed (el) kelimesinin çoğuludur, el ise bir organdır. Akılların el-ebsâr (gözler/basiretler) ile ne alakası var? Zira ebsâr ancak basar (göz) kelimesinin çoğuludur" derse, şöyle denilir: Bu bir temsildir. Şöyle ki; tutuş elle olur ve güçlünün gücü tutuşuyla bilinir. İşte bundan dolayı güçlü kimseye "el sahibi (zû yed)" denmiştir. Basara gelince, onunla kalp basiretini kastetmiştir ki şeylerin bilgisine onunla ulaşılır. Bu yüzden bir şeyi iyi bilen adama "o hususta basiretli/uzman" denir. Şüphe yok ki O'nun: {أُولِي الْأَيْدِي} “Güçlü” sözüyle: Salih amellerle Allah katında [iyilik] ellerine sahip olanları kastetmiş olması da mümkündür. Böylece Allah, bir adamın diğerine karşı olan eli/iyiliği gibi bir temsille, onların dünyada işledikleri salih amellerini Allah katında kendileri için birer "el" kılmıştır .
وقد ذُكِر عن عبدِ اللهِ أنه كان يقرؤُه: (أُولى الأَيدِ) بغيرِ ياءٍ . وقد يحتمِلُ أن يكونَ ذلك من التأييدِ، وأن يكونَ بمعنى الأيدى، ولكنه أسقَط منه الياءَ، كما قيل: {يَوْمَ يُنَادِ الْمُنَادِ} [ق: ٤١]. بحذفِ الياءِ .
Abdullah'tan bunu yâ harfi olmadan: (أُولى الأَيدِ) [Üli'l-Eyd] şeklinde okuduğu da zikredilmiştir . Bunun teyit (güçlendirme) kökünden olması da, el-Eydî anlamında olup da: {يَوْمَ يُنَادِ الْمُنَادِ} [Kāf: 41] ayetinde yâ harfinin hazfedilmesi gibi ondan yâ harfinin düşürülmüş olması da muhtemeldir.
وقولُه: {إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إنا خصَصْناهم بخاصةٍ ذكرى الدارِ.
O'nun: {إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ} “Biz onları halis bir özellikle seçkin kıldık” sözü; zikri yüce olan Allah: "Biz onları ahiret yurdunu hatırlama gibi özel bir hasletle seçkin kıldık" buyurmaktadır.
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ}؛ فقرَأته عامَّةُ قرأةِ
Kurrâ, O'nun: {بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ} “katıksız bir hasletle, ahiret yurdunu anma [özelliğiyle]” sözünün okunuşunda ihtilaf etmiştir; Medine kurrâsının geneli bunu
المدينةِ: (بخالِصَةِ ذِكرَى الدَّارِ) . بإضافةِ "خالصةِ" إلى "ذكرى الدارِ". بمعنى أنهم أُخلِصوا بخالصةِ الذكرى، و"الذكرى" إذا قُرِئ كذلك غيرُ "الخالصةِ"، كما "المتكبرُ" إذا قُرِئ: {عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ} [غافر: ٣٥]. بإضافةِ "القلبِ" إلى "المتكبرِ"، هو الذي له القلبُ وليس بالقلبِ. وقرَأ ذلك عامَّةُ قرأةِ العراقِ: {بِخَالِصَةِ ذِكْرَى الدَّارِ}. بتنوينِ قولِه: "خالصةٍ"، وردِّ {ذِكْرَى} عليها . على أن الدارَ هي الخالصةُ، فردُّوا "الذكرى" وهي معرفةٌ على "خالصةٍ" وهى نكرةٌ، كما قيل: {لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ} [ص: ٥٥، ٥٦]. فردَّ "جهنمَ" وهى معرفةٌ على "المآب" وهى نكرةٌ .
bunu "hâlisa" kelimesini "zikre'd-dâr" tamlamasına izafe ederek: (بخالِصَةِ ذِكرَى الدَّارِ) şeklinde okumuştur. Bu, onların hatırlamanın halisiyle seçkin kılındıkları anlamındadır . Böyle okunduğunda "ez-Zikrâ", "el-Hâlisa"dan başkadır; nitekim {عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ} [Mü'min: 35] ayetinde "kalp" kelimesi "mütekebbir"e izafe edilerek okunduğunda "mütekebbir", kalbe sahip olan kimsedir, kalbin kendisi değildir. Irak kurrâsının geneli ise bunu "hâlisaten" kelimesini tenvinleyerek ve {ذِكْرَى} kelimesini onun üzerine bedel yaparak {بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ} şeklinde okumuştur. Bu, yurdun halis olanın ta kendisi olması esasına dayanır; böylece marife olan "ez-Zikrâ"yı, nekra olan "hâlisa"ya bedel yapmışlardır; nitekim {لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ} [Sâd: 55-56] ayetinde marife olan "cehennem" kelimesi nekra olan "meâb" kelimesine bedel yapılmıştır .
والصوابُ من القولِ في ذلك عندِى أنهما قراءتان مستفيضتان في قرأةِ الأمصارِ، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bu hususta bana göre doğru olan görüş; bunların şehir kurrâsı arasında yaygın iki kıraat olduğudur. Okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiştir.
وقد اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: إِنَّا أخلَصْناهم بخالصةٍ هي ذكرى الدارِ، أي أنهم كانوا يُذَكِّرون الناسَ الدارَ الآخرةَ، ويَدْعُونهم إلى طاعةِ اللهِ، والعملِ للدارِ الآخرةِ.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; "Biz onları ahiret yurdunu hatırlatma gibi halis bir özellikle seçkin kıldık" demektir. Yani onlar insanlara ahiret yurdunu hatırlatıyor ve onları Allah'a itaate ve ahiret yurdu için amel etmeye çağırıyorlardı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ}. قال: بهذه أخلَصَهم اللهُ، كانوا يَدْعون إلى الآخرةِ وإلى اللهِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ} “Biz onları ahiret yurdunu hatırlama gibi halis bir özellikle seçkin kıldık” hakkında şöyle dediğini nakletti: Allah onları bununla seçkin kıldı; onlar ahirete ve Allah'a davet ediyorlardı .
وقال آخرون: معنى ذلك أنه أخلَصهم بعملِهم للآخرةِ وذِكْرِهم لها.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, ahirete yönelik amelleri ve onu anmaları sebebiyle [Allah'ın] onları seçkin kıldığıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليُّ بنُ الحسنِ الأَزْديُّ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ}. قال: بذكرِ الآخرة، فليس لهم همٌّ غيرُها .
Bana Ali b. el-Hasan el-Ezdî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den O'nun: {إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ} “Biz onları ahiret yurdunu hatırlama gibi halis bir özellikle seçkin kıldık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Ahireti hatırlamalarıyla [seçkin kıldık]; onların bundan başka hiçbir tasaları yoktu .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ}. قال: بذكرِهم الدارَ الآخرةَ وعملِهم للآخرةِ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den {إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ} “Biz onları ahiret yurdunu hatırlama gibi halis bir özellikle seçkin kıldık” hakkında şöyle dediğini nakletti: Ahiret yurdunu anmaları ve ahiret için amel etmeleri sebebiyle .
وقال آخرون: معنى ذلك: إنا أَخْلَصناهم بأفضلِ ما في الآخرةِ. وهذا التأويلُ على قراءةِ من قرَأه بالإضافةِ، وأما القولان الأوَّلان فعلى تأويلِ قراءةِ من قرَأه بالتنوينِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; "Biz onları ahiretteki şeylerin en faziletlisiyle seçkin kıldık" demektir. Bu tevil, izafetle okuyan kimsenin kıraatine göredir. İlk iki görüş ise tenvinle okuyan kimsenin kıraatinin teviline göredir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ}. قال: بأفضلِ ما في الآخرةِ، أخلَصْناهم به وأعطَيْناهم إياه. قال: والدارُ: الجنةُ. وقرَأ: {تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ} [القصص: ٨٣]. قال: الجنةُ. وقرَأ: {وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ} [النحل: ٣٠]. قال: هذا كلُّه الجنةُ. وقال: أَخْلَصناهم بخيرِ الآخرةِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ} “Biz onları ahiret yurdunu hatırlama gibi halis bir özellikle seçkin kıldık” sözü hakkında şöyle dedi: Ahiretteki şeylerin en faziletlisiyle; onları onunla seçkin kıldık ve onu onlara verdik. Dedi ki: ed-Dâr: Cennettir. Ve: {تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ} “İşte o ahiret yurdu; onu yeryüzünde böbürlenmek istemeyenlere veririz” [Kasas: 83] ayetini okudu ve: Cennettir, dedi. Ve: {وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ} “Müttakilerin yurdu ne güzeldir!” [Nahl: 30] ayetini okudu ve: Bunların hepsi cennettir, dedi. Ve: Onları ahiretin hayrıyla seçkin kıldık, dedi .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: بخالصةٍ عقبى الدارِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; yurdun akıbeti gibi halis bir özellikle [seçkin kıldık demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن شريكٍ، عن سالمٍ الأفطسِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ}. قال: عُقْبَى الدارِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Şerîk'ten, o Sâlim el-Aftas'tan, o da Saîd b. Cübeyr'den {بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ} “ahiret yurdunu hatırlama gibi halis bir özellikle” hakkında şöyle dediğini nakletti: Yurdun akıbeti .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: بخالصةٍ أهلِ الدارِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; o yurdun ehlinin en halisiyle/seçkiniyle, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثتُ عن ابن أبي زائدةَ، عن ابن جريجٍ، قال: ثني ابن أبي نجيحٍ، أنه سمِع مجاهدًا يقولُ: {بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ}: هم أهلُ الدارِ، وذو الدارِ، كقولِك: ذو الكَلاعِ، وذو يَزَنٍ.
Bana İbn Ebî Zâide'den, o İbn Cüreyc'den nakledildi; dedi ki: Bana İbn Ebî Necîh, Mücâhid'in {بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ} “ahiret yurdunu hatırlama gibi halis bir özellikle” hakkında şöyle dediğini işittiğini anlattı: Onlar o yurdun ehlidir ve o yurdun sahibidir; tıpkı senin Zû'l-Kelâ' ve Zû Yezen demen gibi.
وكان بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ من البصريين يَتَأَوَّلُ ذلك على القراءةِ بالتنوينِ: {بِخَالِصَةٍ}: عملٍ في ذكرى الآخرةِ .
Basralı Arap dili âlimlerinden bazıları bu ayeti tenvinli kıraate göre: {بِخَالِصَةٍ} “halis bir özellikle”, ahireti anma hususundaki bir amel ile, diye tevil ediyordu .
وأولى الأقوالِ بالصوابِ في ذلك على قراءةِ من قرَأه بالتنوينِ - أن يُقالَ: معناه: إِنَّا أَخْلَصْناهُم بخالصةٍ، هي ذكرى الدارِ الآخرةِ، فعمِلوا لها في الدنيا، فأطاعوا الله وراقَبوه، وقد يَدْخُلُ في وصفِهم بذلك، أن يكونَ من صفتِهم أيضًا الدعاءُ إلى اللهِ، وإلى الدارِ الآخرةِ؛ لأن ذلك من طاعةِ اللهِ والعملِ للدارِ الآخرةِ، غيرَ أن معنى الكلمةِ ما ذكَرْتُ.
Bu konuda tenvinle okuyan kimsenin kıraatine göre doğruya en yakın olan görüş şöyle denilmesidir: Bunun anlamı; "Biz onları ahiret yurdunu anmaktan ibaret olan halis bir özellikle seçkin kıldık; böylece onlar dünyada onun için amel ettiler, Allah'a itaat edip O'ndan sakındılar" demektir. Onların bu özellikle nitelendirilmesine, onların sıfatlarından birinin de Allah'a ve ahiret yurduna davet etmek olması dâhil olabilir; zira bu da Allah'a itaatten ve ahiret yurdu için amel etmekten sayılır. Ne var ki kelimenin anlamı zikrettiğim gibidir.
وأما على قراءةِ من قرَأه بالإضافةِ، فأن يُقالَ: معناه: إنا أَخْلَصْناهم بخالصةِ ما ذُكِر في الدارِ الآخرةِ؛ فلمَّا لم تُذْكَرْ "في" أُضيفت "الذكرى" إلى "الدارِ"، كما قد بيَّنا قبلُ في معنى قولِه: {لَا يَسْأَمُ الْإِنْسَانُ مِنْ دُعَاءِ الْخَيْرِ} [فصلت: ٤٩].
İzâfetle okuyan kimsenin kıraatine gelince, [bu kıraate göre de] şöyle denilmelidir: Bunun anlamı; "Biz onları ahiret yurdunda zikredilen şeyin en hâlisi ile seçkin kıldık" demektir. "Fî" (في) [harf-i cerri] zikredilmeyince, daha önce O'nun: {لَا يَسْأَمُ الْإِنْسَانُ مِنْ دُعَاءِ الْخَيْرِ} “İnsan hayır istemekten usanmaz” [Fussilet: 49] sözünün anlamında açıkladığımız gibi "ez-zikrâ" [kelimesi] "ed-dâr" [kelimesine] muzâf kılınmıştır.
وقولِه: {بِسُؤَالِ نَعْجَتِكَ إِلَى نِعَاجِهِ}.
ve {بِسُؤَالِ نَعْجَتِكَ إِلَى نِعَاجِهِ} “senin tek koyununu kendi koyunlarına katmayı istemekle” sözünün anlamında açıkladığımız gibi "ez-zikrâ" kelimesi "ed-dâr" kelimesine muzâf kılınmıştır.
وقولُه: {وَإِنَّهُمْ عِنْدَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيَارِ}. يقولُ: وإن هؤلاء الذين ذكَرْنا، عندَنا، لمن الذين اصطفيناهم لذكرى الآخرةِ، الأخيارِ، الذين اختَرْناهم لطاعتِنا ورسالتِنا إلى خلقِنا.
O'nun: {وَإِنَّهُمْ عِنْدَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيَارِ} “Şüphesiz onlar katımızda seçilmiş en hayırlı kimselerdendir” sözü; [şöyle] buyurmaktadır: Zikrettiğimiz bu kimseler, katımızda ahireti anmak için süzüp seçtiğimiz kimselerden, itaatimiz ve mahlûkatımıza yönelik elçiliğimiz için seçtiğimiz hayırlılardandır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيَارِ (٤٨) هَذَا ذِكْرٌ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ (٤٩)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيَارِ (٤٨) هَذَا ذِكْرٌ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ (٤٩)} “İsmail'i, Elyesa'ı ve Zülkifl'i de an; hepsi de hayırlı kimselerdendir. Bu bir hatırlatmadır/şereftir. Şüphesiz muttakiler için elbette güzel bir varış yeri vardır.”