حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَعَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ}: يعني محمدًا ﷺ، فـ {قَالَ الكَافِرُونَ هَذَا سَاحِرٌ كَذَّابٌ} .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَعَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ} “Aralarından kendilerine bir uyarıcının gelmesine şaştılar”; yani Muhammed'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] [kastetmektedir]. {قَالَ الكَافِرُونَ هَذَا سَاحِرٌ كَذَّابٌ} “ve kâfirler dediler ki: 'Bu, yalancı bir sihirbazdır'” .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {سَاحِرٌ كَذَابٌ}. يعني محمدًا ﷺ.
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun şu sözünü rivayet etti: {سَاحِرٌ كَذَابٌ} “yalancı bir sihirbaz”. Yani Muhammed'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] [kastetmektedir].
وقولُه: {أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهَا وَحِدًا}. يقولُ: وقال هؤلاء الكافرون الذين لا قالوا: محمدٌ ساحرٌ كذابٌ: أجعل محمدٌ المعبوداتِ كلَّها معبودًا واحدًا، يسمَعُ دعاءَ جميعِنا، ويعلمُ عبادةَ كلِّ عابدٍ عبَدَه منا؟! {إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ}. أي: إِن هذا لشيءٌ عجيبٌ.
O'nun şu sözü: {أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهَا وَحِدًا} “İlahları tek bir ilah mı yaptı?”. Şöyle buyurmaktadır: 'Muhammed yalancı bir sihirbazdır' diyen bu inkârcılar şöyle dediler: 'Muhammed bütün ibadet edilenleri tek bir mabut mu kıldı; hepimizin duasını işitecek ve içimizden kendisine ibadet eden her kulun ibadetini bilecek öyle mi?!' {إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ} “Doğrusu bu, şaşılacak bir şeydir!”; yani doğrusu bu, pek şaşılacak bir şeydir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ}. قال: عجب المشركون أن دُعُوا إلى اللهِ وحدَه، وقالوا: يسمعُ لحاجاتِنا جميعًا إلهٌ واحدٌ؟! ما سمِعنا بهذا في الملةِ الآخرِة.
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ} “İlahları tek bir ilah mı yaptı? Doğrusu bu, şaşılacak bir şeydir!”. Dedi ki: Müşrikler yalnızca Allah'a çağrılmalarına şaştılar ve: 'Bütün ihtiyaçlarımızı tek bir ilah mı işitecek?! Biz bunu son dinde de işitmedik' dediler.
وكان سبب قيل هؤلاء المشركين ما أخبَر اللهُ عنهم أنهم قالوه من ذلك، أن رسول الله ﷺ قال لهم: "أسألُكم أنْ تُجيبونى إلى واحدةٍ تدينُ لكم بها العربُ، وتُعطيكم بها الخَراجَ العَجَمُ". فقالوا: وما هي؟ فقال: "تقولون: لا إله إلا الله". فعندَ ذلك قالوا: {أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا}؟! تعجبًا منهم من ذلك.
Bu müşriklerin, Allah'ın kendilerinden naklettiği o sözü söylemelerinin sebebi şuydu: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurdu: «Sizden, kendisi sayesinde Arapların size boyun eğeceği, Acemlerin de size haraç vereceği tek bir kelimeye icabet etmenizi istiyorum.» Onlar: "O nedir?" dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Lâ ilâhe illallâh (Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur) demenizdir» buyurdu. İşte bunun üzerine buna şaşırarak: {أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا} “İlahları tek bir ilah mı yaptı?!” dediler.
ذكرُ الروايةِ بذلك
Buna dair rivayetin zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا أبو أسامةَ، قال: ثنا الأعمشُ، قال: ثنا عبّادٌ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: لما مرِض أبو طالبٍ دخَل عليه رهطٌ من قريشٍ فيهم أبو جهلِ بنُ هشامٍ، فقالوا: إن ابنَ أخيك يشتُمُ آلهتنا، ويفعلُ ويفعلُ، ويقولُ ويقولُ، فلو بعَثْت إليه فنهيتَه، فبعَث إليه، فجاء النبي ﷺ، فدخَل البيتَ، وبينَهم وبينَ أبي طالب قدرُ مجلسِ رجلٍ. قال: فخشي أبو جهلٍ إن جلَس إلى جنبِ أبي طالبٍ أن يكون أرقَّ له عليه، فوثَب فجلَس في ذلك المجلسِ، ولم يجِدْ رسولُ اللهِ ﷺ مجلسًا قربَ عمِّه، فجلَس عندَ البابِ، فقال له أبو طالبٍ: أي ابنَ أخي، ما بالُ قومِك يشكُونك؟ يزعُمون أنك تشتُمُ آلهتَهم، وتقولُ وتقولُ! قال: فأكثَروا عليه القولَ. وتكلَّم رسولُ اللهِ ﷺ، فقال: "يا عَمِّ إني أريدُهم على كلمةٍ واحدةٍ يقولونها، تَدينُ لهم بها العربُ، وتؤدِّى إليهم بها العَجَمُ الجزيةَ". ففزِعوا لكلمته ولقولِه، فقال القومُ: كلمةً واحدةً؟! نعم وأبيك عشرًا. فقالوا: وما هي؟ فقال أبو طالبٍ: وأيُّ كلمةٍ هى يا بنَ أخي؟ قال: "لا إله إلا الله". قال: فقاموا فزِعين ينقُضُون ثيابهم وهم يقولون: {أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ}! قال: ونزَلَت من هذا الموضعِ إلى قولِه: {لَمَّا يَذُوقُوا عَذَابِ}. اللفظ لأبي كُرِيبٍ .
Bize Ebû Küreyb ve İbn Vekî' rivayet edip dediler ki: Bize Ebû Üsâme rivayet edip dedi ki: Bize el-A'meş rivayet edip dedi ki: Bize Abbâd, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: Ebû Tâlib hastalandığında Kureyş'ten aralarında Ebû Cehil b. Hişâm'ın da bulunduğu bir grup onun yanına girdi ve şöyle dediler: "Kardeşinin oğlu ilahlarımıza sövüyor, şöyle şöyle yapıyor, şöyle şöyle söylüyor. Ona haber göndersensen de bunu ona yasaklasan!" Bunun üzerine [Ebû Tâlib] ona haber gönderdi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gelip odaya girdi. Onlar ile Ebû Tâlib arasında ancak bir kişinin oturabileceği kadar yer vardı. [İbn Abbâs] dedi ki: Ebû Cehil, şayet [Hz. Peygamber] Ebû Tâlib'in yanına oturursa [amcasının] ona karşı daha yumuşak davranacağından endişe etti; hemen sıçrayıp o yere oturdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem amcasının yakınında oturacak yer bulamayınca kapının yanına oturdu. Ebû Tâlib ona: "Ey kardeşimin oğlu, kavminin senin hakkında şikâyette bulunmasının sebebi nedir? İlahlarına sövdüğünü, şöyle şöyle söylediğini iddia ediyorlar!" dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: Onun aleyhinde sözü çoğalttılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem söz alıp şöyle buyurdu: "Ey amca! Ben onlardan söyleyecekleri tek bir kelime istiyorum ki, onun sayesinde Araplar kendilerine boyun eğsin ve Acemler de onlara cizye ödesin." Onun bu kelimesinden ve sözünden irkildiler. Topluluk: "Tek bir kelime mi?! Evet, babana yemin olsun ki on kelime olsun!" dedi ve: "Nedir o?" diye sordular. Ebû Tâlib de: "Ey kardeşimin oğlu, o hangi kelimedir?" dedi. O da: "Lâ ilâhe illallâh (Allah'tan başka ilah yoktur)" buyurdu. [İbn Abbâs] dedi ki: Ürkerek ve elbiselerini silkeleyerek kalktılar ve: {أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ} “İlahları tek bir ilah mı yaptı? Doğrusu bu, şaşılacak bir şeydir!” diyorlardı. [İbn Abbâs] dedi ki: Bu kısımdan O'nun: {لَمَّا يَذُوقُوا عَذَابِ} “henüz azabımı tatmadılar” sözüne kadar olan ayetler indi. Lafız Ebû Küreyb'e aittir .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا معاويةُ بن هشام، عن سفيانَ، [عن الأعمش]، عن يحيى بنِ عُمارةً، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: مرِض أبو طالبٍ، فأتاه رسولُ اللهِ ﷺ يعودُه، وهم حولَه جلوسٌ، وعندَ رأسِه مكانٌ فارغٌ، فقام أبو جهلٍ
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Muâviye b. Hişâm, Süfyân'dan, [el-A'meş'ten], Yahyâ b. Umâre'den, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Ebû Tâlib hastalandı; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu ziyarete geldi. Onlar onun etrafında oturuyorlardı ve başucunda boş bir yer vardı. Ebû Cehil kalktı
فجلَس فيه، فقال أبو طالبٍ: يا بن أخي، ما لقومك يشكُونك؟ قال: "يا عَمِّ، أريدُهم على كلمةٍ تَدِينُ لهم بها العربُ، وتؤدِّى إليهم بها العَجَمُ الجزية". قال: ما هى؟ قال: "لا إله إلا الله". فقاموا وهم يقولون: {مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ (٧)}. ونزل القرآنُ: {ص وَالْقُرْءَانِ ذِي الذِّكْرِ}: ذى الشرفِ، {بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقَاقٍ} حتى قوله: {أَجَعَلَ الأَلِهَةَ إِلَهًا وَحِدًا} .
oraya oturdu. Ebû Tâlib: "Ey kardeşimin oğlu, kavmine ne oluyor da senden şikâyet ediyorlar?" dedi. O da: "Ey amca! Ben onlardan, kendisi sayesinde Arapların kendilerine boyun eğeceği ve Acemlerin de onlara cizye ödeyeceği bir kelime istiyorum" buyurdu. [Ebû Tâlib]: "Nedir o?" dedi. O da: "Lâ ilâhe illallâh" buyurdu. Onlar kalkıp: {مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ (٧)} “Biz bunu son dinde de işitmedik. Bu, bir uydurmadan başka bir şey değildir” diyorlardı. Ve şu Kur'an [ayetleri] indi: {ص وَالْقُرْءَانِ ذِي الذِّكْرِ} “Sâd. Şerefli Kur'an'a andolsun”; yani şeref sahibi [Kur'an'a], {بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقَاقٍ} “Doğrusu inkâr edenler bir gurur ve ayrılık içindedirler” ayetinden şu sözüne kadar: {أَجَعَلَ الأَلِهَةَ إِلَهًا وَحِدًا} “İlahları tek bir ilah mı yaptı?” .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن يحيى بن عُمارةً، عن سعيد بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: مرض أبو طالبٍ. ثم ذكَر نحوَه، إلا أنه لم يقلْ: ذى الشرفِ. وقال: إلى قولِه: {إِنَّ هَذَا لَشَيْءٍ عُجَابٌ} .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Süfyân'dan, el-A'meş'ten, Yahyâ b. Umâre'den, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Ebû Tâlib hastalandı... Sonra benzerini zikretti, ancak: "zi'ş-şeref" (şeref sahibi) demedi ve: O'nun {إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ} “Doğrusu bu, şaşılacak bir şeydir!” sözüne kadar [indi], dedi .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمش، عن يحيى بنِ عُمارةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، [عن ابنِ عباسٍ] قال: مرِض أبو طالبٍ. قال: فجاء النبيُّ ﷺ يعودُه، فكان عندَ رأسِه مَقعَدُ رجلٍ، فقام أبو جهل فجلَس فيه، فشكَوا النبي ﷺ إلى أبي طالبٍ، وقالوا: إنه يقعُ في آلهتنا. فقال: يا بن أخي، ما تريدُ إلى هذا؟ قال: "يا عمِّ، إنما أريدُهم على كلمةٍ تَدينُ لهم بها العرب، وتؤدى إليهم العَجَمُ الجزية". قال: وما هى؟ قال: "لا إله إلا الله". فقالوا: {أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ}!
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, Yahyâ b. Umâre'den, Saîd b. Cübeyr'den, [o da İbn Abbâs'tan] rivayet etti; dedi ki: Ebû Tâlib hastalandı. Dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onu ziyarete geldi. Başucunda bir kişilik oturacak yer vardı. Ebû Cehil kalkıp oraya oturdu. [Kureyşliler] Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i Ebû Tâlib'e şikâyet ederek: "O, ilahlarımıza dil uzatıyor" dediler. [Ebû Tâlib]: "Ey kardeşimin oğlu, bununla ne istiyorsun?" dedi. [Hz. Peygamber]: «Ey amca! Ben onlardan sadece kendisi sayesinde Arapların kendilerine boyun eğeceği, Acemlerin de onlara cizye ödeyeceği tek bir kelime [söylemelerini] istiyorum» buyurdu. [Ebû Tâlib]: "Nedir o?" dedi. [Hz. Peygamber]: «Lâ ilâhe illallâh [demeleridir]» buyurdu. Bunun üzerine onlar: {أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ} “İlahları tek bir ilah mı yaptı? Doğrusu bu, şaşılacak bir şeydir!” dediler.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلَى آلِهَتِكُمْ إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ يُرَادُ (٦) مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ (٧)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلَى آلِهَتِكُمْ إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ يُرَادُ (٦) مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ (٧)} “İçlerinden ileri gelenler: 'Yürüyün ve ilahlarınıza bağlılıkta direnin! Muhakkak ki bu, [sizden] istenen bir şeydir. Biz bunu son dinde de işitmedik. Bu, bir uydurmadan başka bir şey değildir' diyerek kalkıp gittiler”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وانطلق الأشرافُ من هؤلاء الكافرين من قريشٍ، القائلين: {أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا} بأن امضُوا فاصبروا على دينكم وعبادة آلهتِكم ف {أَنِ} من قوله: {أَنِ امْشُوا} في موضع نصبٍ، يتعلق انطلقوا بها، كأنه قيل: انطلِقوا مشيّا، ومُضيًّا على دينِكم. وذُكِر أن ذلك في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (وانطَلَق الملأُ منهم يمشُون، أن اصبِروا على آلهتِكم) .
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا} “İlahları tek bir ilah mı yaptı?” diyen bu Kureyşli inkârcıların ileri gelenleri: "Yürüyün, dininiz ve ilahlarınıza ibadet üzerinde sabredip sebat edin" diyerek kalkıp gittiler. O'nun: {أَنِ امْشُوا} sözündeki {أَنِ} kelimesi nasb mahallindedir ve "intalekū" (kalkıp gittiler) fiiliyle irtibatlıdır; sanki şöyle denilmiş gibidir: Dinleri üzere yürüyüp giderek kalkıp gittiler. Bunun Abdullah'ın kıraatinde şöyle olduğu zikredilmiştir: (وانطَلَق الملأُ منهم يمشُون، أن اصبِروا على آلهتِكم - İçlerinden ileri gelenler: 'İlahlarınıza bağlılıkta direnin' diyerek yürüyüp gittiler) .
وذكِر أن قائلَ ذلك كان عُقْبَةَ ابن أبى مُعَيْطٍ.
Bunu söyleyen kişinin Ukbe b. Ebî Muayt olduğu zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن إبراهيمَ بنِ مهاجرٍ، عن مجاهدٍ: {وَانطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ}. قال: عقبةُ بن أبي معيطٍ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, İbrâhim b. Muhâcir'den, Mücâhid'in: {وَانطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ} “İçlerinden ileri gelenler kalkıp gittiler” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: [O kişi] Ukbe b. Ebî Muayt'tır .
وقوله: {إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ يُرَادُ}. أي: إن هذا القول الذى يقول محمدٌ، ويدعونا إليه، من قول: لا إلهَ إلا اللهُ. شيءٌ يريدُه منا محمدٌ، يطلبُ به الاستعلاءَ علينا، وأن نكونَ له فيه أتباعًا، ولسنا مُجيبيه إلى ذلك.
O'nun şu sözü: {إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ يُرَادُ} “Muhakkak ki bu, istenen bir şeydir”; yani Muhammed'in söylediği ve bizi kendisine çağırdığı 'Lâ ilâhe illallâh' sözü, Muhammed'in bizden istediği bir şeydir; bununla bize üstünlük sağlamayı ve bu konuda bizim kendisine tâbi olmamızı talep etmektedir; biz ise onun bu çağrısına icabet edecek değiliz.
وقولُه: {مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ}. اختلفَ أهلُ التأويلِ في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معناه: ما سمِعنا بهذا الذى يدعونا إليه محمدٌ؛ من البراءةِ من جميعِ الآلهة إلا من اللهِ تعالى ذكرُه، وبهذا الكتابِ الذي جاء به - في الملةِ النصرانية. قالوا: وهى الملةُ الآخرةُ.
O'nun şu sözü: {مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ} “Biz bunu son dinde de işitmedik”. Tevil ehli bunun tevili konusunda ihtilaf etmiştir; onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun manası; Muhammed'in bizi kendisine çağırdığı -Allah teâlâ zikruhu dışındaki tüm ilahlardan berî olmak ve getirdiği bu Kitap- hususunu Hristiyanlık dininde işitmedik. Onlar dediler ki: O (son din), Hristiyanlık dinidir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةٌ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ}. يقولُ: النصرانية .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, İbn Abbâs'ın şu sözü hakkında nakletti: {مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ} “Biz bunu son dinde de işitmedik”. Şöyle der: [O,] Hristiyanlıktır .
حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباس قوله: {مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ}: يعنى: النصرانية، فقالوا: لو كان هذا القرآنُ حقًّا، أخبَرَتْنا به النصارى .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs'ın şu sözü hakkında rivayet etti: {مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ} “Biz bunu son dinde de işitmedik”: Yani Hristiyanlığı [kastetmektedir]; şöyle dediler: 'Eğer bu Kur'an hak olsaydı, Hristiyanlar bunu bize haber verirdi' .
حدَّثني محمدُ بنُ إسحاق، قال: ثنا يحيى بنُ معينٍ، قال: ثنا ابنُ عُيينةَ، عن ابن أبى لبيدٍ، عن القُرظِيِّ في قوله: {مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ}. قال: ملةِ عيسى .
Bana Muhammed b. İshak rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Maîn rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uyeyne, İbn Ebî Lebîd'den, el-Kurazî'nin şu sözü hakkında nakletti: {مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ} “Biz bunu son dinde de işitmedik”. Dedi ki: İsa'nın dininde [işitmedik] .
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمد بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ} : النصرانية .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ} “Biz bunu son dinde de işitmedik”: [O,] Hristiyanlıktır .
وقال آخرون: بل عَنَوا بذلك: ما سمِعنا بهذا في دينِنا؛ دينِ قريشٍ.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine onlar bununla şunu kastettiler: 'Biz bunu kendi dinimizde, yani Kureyş'in dininde işitmedik.'
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عنبسةَ، عن محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قوله: {مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ}. قال: ملةِ قريشٍ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hukkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ} “Biz bunu son dinde [de] işitmedik” sözü hakkında [şöyle dediğini] rivayet etti: [Mücâhid] dedi ki: “Kureyş'in dininde [işitmedik].”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ}. قال: ملةِ قريشٍ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in şu sözü hakkında naklettiler: {فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ} “son dinde”. Dedi ki: Kureyş'in dininde [işitmedik] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ}. أي: في ديننا هذا، ولا في زماننا قطُّ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ} “Biz bunu son dinde de işitmedik”. Yani: Şu dinimizde de, kendi zamanımızda da kesinlikle [böyle bir şey] işitmedik .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيد في قوله: {مَا سَمِعْنَا بهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ} : الدين الآخِرِ. قال: والملةُ الدينُ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {مَا سَمِعْنَا بهَذَا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ} “Biz bunu son dinde de işitmedik” sözü hakkında şöyle dedi: Son din [demektir]. Dedi ki: 'El-Mille' dindir.
وقيل: إن الملأَ الذين انطلَقوا نفرٌ من مشيخةِ قريشٍ؛ منهم أبو جهلٍ، والعاصُ ابنُ وائل، والأسودُ بنُ عبدِ يغوثَ.
Kalkıp giden ileri gelenlerin Kureyş'in yaşlılarından bir grup olduğu söylenmiştir; aralarında Ebû Cehil, el-Âs b. Vâil ve el-Esved b. Abdiyeğûs vardı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمد بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمد بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباط، عن السدىٍّ: أن ناسًا من قريش اجتمعوا؛ فيهم أبو جهلِ بنُ هشامٍ، والعاص بنُ وائل، والأسودُ بنُ المطلب، والأسودُ بنُ عبدِ يغوث، في نفرٍ من مشيخة قريشٍ، فقال بعضُهم لبعض: انطلقوا بنا إلى أبى طالب، فلنكلِّمه فيه، فلْيُنصِفْنا منه، فيأمره فَلْيَكُفَّ عن شتم آلهتنا، ونَدَعَه وإلهَه الذي يَعبُدُ، فإنا نخافُ أن يموت هذا الشيخُ، فيكونَ مِنَّا شيء، فتُعَيّرنا العربُ؛ يقولون: تَرَكوه حتى إذا مات عمُّه تناولُوه. قال: فبعثوا رجلًا منهم يُدعَى المطَّلبَ، فاستأذن لهم على أبي طالبٍ، فقال: هؤلاء
Bana Muhammed b. el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den rivayet etti: Kureyş’ten bir grup insan toplandı; içlerinde Ebû Cehil b. Hişâm, el-Âs b. Vâil, el-Esved b. el-Muttalib ve el-Esved b. Abdiyeğûs’un da bulunduğu Kureyş’in ileri gelen yaşlılarından bir topluluk vardı. Birbirlerine şöyle dediler: "Gelin Ebû Tâlib’e gidelim de onunla [Muhammed] hakkında konuşalım; bize karşı onun hakkında adil ve insaflı davransın, ona ilahlarımıza sövmekten vazgeçmesini emretsin, biz de onu ve taptığı ilahını kendi haline bırakalım. Zira biz bu yaşlı adamın ölmesinden, ardından da bizim tarafımızdan [Muhammed’e] bir zarar gelmesinden ve bu yüzden Arapların bizi «Amcası hayattayken onu kendi haline bıraktılar da amcası ölünce ona iliştiler» diyerek ayıplamasından korkuyoruz." [Esbât] dedi ki: Kendi aralarından el-Muttalib adı verilen bir adamı gönderdiler. [Bu adam] Ebû Tâlib’in yanına girmek için onlar adına izin istedi ve şöyle dedi: "Şunlar
مشيخةُ قومك وسَرَواتُهم يستأذنون عليك. قال: أدخلهم. فلما أُدخلوا عليه قالوا: يا أبا طالب، أنت كبيرنا وسيدنا، فأنصفنا من ابن أخيك، فمُرْه فليكُفَّ عن شتم آلهتنا، ونَدَعَه وإلهَه. قال: فبعث إليه أبو طالب؛ فلما دخل عليه رسول الله ﷺ قال: يا بنَ أخى، هؤلاء مشيخة قومك وسَرَواتُهم، وقد سألوك النَّصَفَ؛ أن تكفَّ عن شتم آلهتهم، ويَدَعُوك وإلهَك. قال: فقال: "أي عَمِّ، أَوَ لا أَدْعُوهم إلى ما هو خيرٌ لهم منها؟ ". قال: وإلامَ تدْعُوهم؟ قال: "أدْعُوهم إلى أن يتكلموا بكلمةٍ تَدين لهم بها العربُ، ويملكون بها العَجَمَ". قال: فقال أبو جهل من بين القومِ: ما هى وأبيك؟ لنُعطِينَّكَها وعشرَ أمثالِها. قال: "تقولون: لا إله إلا الله". قال: فنفَروا وقالوا: سَلْنا غيرَ هذه. قال: "لو جئتُموني بالشمسِ حتى تضعوها في يدى، ما سألتكم غيرَها". قال: فغضبوا، وقاموا من عنده غضابًا، وقالوا: واللَّهِ لنشتُمَنَّك وإلهك الذى يأمرك بهذا. {وَانطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلَى ءَالهَتِكُمْ إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ يُرَادُ} إلى قوله: {إِلَّا اخْتِلَاقٌ}. وأقبل على عمِّه، فقال له عمِّه: يا بنُ أخى، ما شطَطْتَ عليهم. فأقبل على عمِّه، فدعاه فقال: "قل كلمةً أَشْهَدُ لك بها يومَ القيامةِ، تقول: لا إله إلا الله". فقال: لولا أن تعيبَكم بها العربُ، يقولون: جزِع من الموتِ لأعطَيتُكها، ولكن على ملةِ الأشياخِ. قال: فنزلت هذه الآيةُ: {إِنَّكَ لَا تَهْدِى مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاءُ} [القصص: ٥٦].
kavminin ileri gelenleri ve reisleridir, senin yanına girmek için izin istiyorlar." [Ebû Tâlib]: "Onları içeri al" dedi. Yanına girdiklerinde: "Ey Ebû Tâlib! Sen bizim büyüğümüz ve efendimizsin. Kardeşinin oğlu konusunda bize insafla davran; ona ilahlarımıza sövmekten vazgeçmesini emret de biz de onu ve ilahını kendi haline bırakalım" dediler. [Esbât] dedi ki: Ebû Tâlib ona haber gönderdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına girince [Ebû Tâlib]: "Ey kardeşimin oğlu! Şunlar kavminin ileri gelenleri ve reisleridir; senden insaflı davranmanı istediler: Sen onların ilahlarına sövmekten vazgeçeceksin, onlar da seni ve ilahını kendi haline bırakacaklar" dedi. [Esbât] dedi ki: [Hz. Peygamber] şöyle buyurdu: "Ey amca! Ben onları bundan kendileri için daha hayırlı olan bir şeye çağırmayayım mı?" [Ebû Tâlib]: "Onları neye çağırıyorsun?" dedi. O da: "Onları, kendisi sayesinde Arapların kendilerine boyun eğeceği ve Acemlere hâkim olacakları tek bir kelimeyi söylemeye çağırıyorum" buyurdu. [Esbât] dedi ki: Topluluğun arasından Ebû Cehil: "Baban hakkı için o nedir? Onu ve onun on katını sana mutlaka veririz!" dedi. [Hz. Peygamber]: "'Lâ ilâhe illallâh' (Allah'tan başka ilah yoktur) demenizdir" buyurdu. [Esbât] dedi ki: Nefretle kaçındılar ve: "Bizden bundan başka bir şey iste!" dediler. [Hz. Peygamber]: "Güneşi getirip elime koysanız bile sizden bundan başkasını istemem" buyurdu. [Esbât] dedi ki: Öfkelendiler ve öfke içinde onun yanından kalktılar; "Vallahi sana da bunu sana emreden ilahına da mutlaka söveceğiz!" dediler. Ve {وَانطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلَى ءَالهَتِكُمْ إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ يُرَادُ} “İçlerinden ileri gelenler: 'Yürüyün ve ilahlarınıza bağlılıkta direnin! Muhakkak ki bu, [sizden] istenen bir şeydir...' diyerek kalkıp gittiler” ayetinden {إِلَّا اخْتِلَاقٌ} “...uydurmadan başka bir şey değildir” sözüne kadar olan kısım indi. [Hz. Peygamber] amcasına yöneldi; amcası ona: "Ey kardeşimin oğlu, onlara karşı aşırı gitmedin" dedi. Bunun üzerine amcasına yönelip onu [İslâm'a] davet etti ve: "Bir kelime söyle ki kıyamet günü senin lehine onunla şahitlik edeyim; 'Lâ ilâhe illallâh' de" buyurdu. [Ebû Tâlib] dedi ki: "Eğer Arapların, 'Ölümden korktu da söyledi' diyerek sizi ayıplaması olmasaydı onu sana verirdim (söylerdim); lakin [ben] ataların dini üzereyim." [Esbât] dedi ki: Bunun üzerine şu ayet indi: {إِنَّكَ لَا تَهْدِى مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاءُ} “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin; ancak Allah dilediğine hidayet verir” [Kasas: 56].
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قوله: {وَانطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلَى ءَالهَتِكُمْ إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ يُرَادُ}. قال: نزلت حين انطلق أشراف قريشٍ إلى أبي طالبٍ، فكلَّموه في
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, [o da] dedi ki: Bana amcam rivayet etti, [o da] dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan [rivayet ettiğine göre] O'nun şu sözü hakkında: {وَانطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلَى ءَالهَتِكُمْ إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ يُرَادُ} “Onlardan ileri gelenler: ‘Yürüyün, ilahlarınıza [bağlılıkta] sabredip direnin; şüphesiz bu, arzu edilen bir şeydir’ diyerek çekip gittiler”. [İbn Abbâs] dedi ki: [Bu ayet], Kureyş'in ileri gelenleri Ebû Tâlib'e gidip onunla ... hakkında konuştuklarında indi:
النبي ﷺ .
indi .
وقوله: {إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ}. يقول تعالى ذكرُه مخبرا عن قيل هؤلاء المشركين في القرآن: ما هذا القرآن إلا اختلاقٌ. أي: كذبٌ اختلقه محمدٌ وتخرَّصه.
O'nun şu sözü: {إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ} “Bu, bir uydurmadan başka bir şey değildir”. Zikri yüce olan [Allah], bu müşriklerin Kur'an hakkındaki şu sözlerini haber vererek buyurmaktadır: Bu Kur'an bir uydurmadan başka bir şey değildir; yani Muhammed'in uydurduğu ve kendiliğinden düzüp koştuğu bir yalandır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا عبدُ الله، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ}. يقولُ: تخريصٌ .
Bize Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, İbn Abbâs'ın şu sözü hakkında nakletti: {إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ} “Bu, bir uydurmadan başka bir şey değildir”. Şöyle der: Bir düzmecedir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ}. قال: كذبٌ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'in şu sözü hakkında naklettiler: {إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ} “Bu, bir uydurmadan başka bir şey değildir”. Dedi ki: Yalandır .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عنبسةَ، عن محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن القاسم بنُ أبي بَزَّةَ، عن مجاهد: {إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ}. يقولُ: كذبٌ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, Muhammed b. Abdirrahmân'dan, el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, Mücâhid'in: {إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ} “Bu, bir uydurmadan başka bir şey değildir” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: [O,] yalandır.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ}: إلا شيءٌ تَخَلَّقَه .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ} “Bu, bir uydurmadan başka bir şey değildir”: Yani onun kendiliğinden uydurduğu bir şeyden başkası değildir .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمد بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن
Bize Muhammed b. el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât rivayet etti, ...
السديِّ: {إِن هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ} اختلَقه محمدٌ ﷺ.
es-Süddî'den rivayet etti: {إِن هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ} “Bu, bir uydurmadan başka bir şey değildir”; [yani] Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem uydurduğu bir şeydir.
حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ}: قالوا: إن هذا إلا كذبٌ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ} “Bu, bir uydurmadan başka bir şey değildir” sözü hakkında şöyle dedi: 'Bu, ancak bir yalandır' dediler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي بَلْ لَمَّا يَذُوقُوا عَذَابِ (٨) أَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ (٩)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي بَلْ لَمَّا يَذُوقُوا عَذَابِ (٨) أَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ (٩)} “Aramızdan zikir (Kur'an) ona mı indirildi? Hayır, onlar benim zikrimden şüphe içindedirler. Hayır, onlar henüz azabımı tatmadılar. Yoksa Azîz ve bolca lütfeden Rabbinin rahmet hazineleri onların yanında mıdır?”.
يقولُ تعالى ذكرُه مخبرا عن قيل هؤلاء المشركين من قريش: أَأُنزلَ على محمدٍ الذكرُ من بيننا، فخُصَّ به، وليس بأشرفَ منا حسبًا؟!
Zikri yüce olan [Allah], Kureyşli bu müşriklerin şu sözünü haber vererek buyurmaktadır: Soy bakımından bizden daha şerefli olmadığı halde, aramızdan zikir Muhammed'e mi indirildi de o buna tahsis edildi?!
وقوله: {بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِّن ذِكْرِي}. يقولُ تعالى ذكرُه: ما بهؤلاء المشركين ألَّا يكونوا أهلَ علمٍ بأن محمدًا صادقٌ، ولكنهم في شكّ من وحيِنا إليه، وفي هذا القرآنِ الذى أنزَلناه إليه أنه مِن عندِنا، {بَل لَمَّا يَذُوقُوا عَذَابٍ}. يقولُ: بل لم ينزِلْ بهم بأسُنا، فيَذوقوا وبالَ تكذيبِهم محمدًا، وشكِّهم في تنزيلِنا هذا القرآن عليه، ولو ذاقوا العذابَ على ذلك علِموا وأيقَنوا حقيقةً ما هم به مكذِّبون، حينَ لا ينفعُهم علمُهم.
O'nun şu sözü: {بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِّن ذِكْرِي} “Hayır, onlar benim zikrimden şüphe içindedirler”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu müşriklerin durumu, Muhammed'in doğru sözlü olduğunu bilecek bilgiye sahip olmamaları değildir; aksine onlar, ona vahyettiğimiz şeyden ve kendisine indirdiğimiz bu Kur'an'ın bizim katımızdan olduğundan şüphe içindedirler. {بَل لَمَّا يَذُوقُوا عَذَابٍ} “Hayır, onlar henüz azabımı tatmadılar”. Şöyle buyurmaktadır: Aksine azabımız henüz onların başına inmedi ki, Muhammed'i yalanlamalarının ve bu Kur'an'ı ona indirmemizden şüphe etmelerinin vebalini tatsınlar. Şayet bunun üzerine azabı tatsalardı, bilgilerinin kendilerine fayda vermeyeceği o anda yalanladıkları şeyin hakikatini kesin olarak bilir ve anlarlardı.
{أَمْ عِندَهُمْ خَزَائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أم عندَ هؤلاء المشركين المنكرين وحىَ اللهِ إلى محمدٍ {خَزَائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ}. يعني: مفاتيحُ رحمةِ ربِّك يا محمدُ، {الْعَزِيزِ} في سلطانِه، {الْوَهَّابِ} لمن يشاءُ من خلقِه ما يشاءُ، من مُلكٍ وسلطانٍ ونبوةٍ - فيَمنَعوك يا محمدُ ما منَّ اللهُ به عليك من الكرامةِ، وفضَّلك به من الرسالة.
{أَمْ عِندَهُمْ خَزَائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ} “Yoksa Azîz ve bolca lütfeden Rabbinin rahmet hazineleri onların yanında mıdır?”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yoksa Allah'ın Muhammed'e olan vahyini inkâr eden bu müşriklerin yanında {خَزَائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ} “Rabbinin rahmet hazineleri” —yani ey Muhammed, hükümranlığında {الْعَزِيزِ} "Azîz" (mutlak galip) ve yarattıklarından dilediğine mülk, saltanat ve peygamberlik gibi dilediği şeyleri veren {الْوَهَّابِ} "Vehhâb" (karşılıksız bolca lütfeden) Rabbinin rahmetinin anahtarları— mı var ki, ey Muhammed, Allah'ın sana lütfettiği ikramı ve risalet ile seni üstün kılmasını engellesinler?
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَمْ لَهُمْ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ (١٠) جُنْدٌ مَا هُنَالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزَابِ (١١)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {أَمْ لَهُمْ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ (١٠) جُنْدٌ مَا هُنَالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزَابِ (١١)} “Yoksa göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü onların mıdır? Öyleyse sebeplere (göğün yollarına) yükselsinler! Onlar, önceki fırkalardan burada bozguna uğratılmış döküntü bir ordudur”.
يقولُ تعالى ذكرُه: أم لهؤلاء المشركين الذين هم في عِزةٍ وشقاقٍ {مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا}، فإنه لا يُعازُّنى ويُشاقُّنى [إلا من [كان له] ذلك. يقولُ: ليس ذلك لأحدٍ غيرى، فكيف يُعازُّنى ويشاقُّني] مَن كان في مُلكي وسلطاني!
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yoksa bir gurur ve ayrılık içinde olan bu müşriklerin {مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا} “göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü” [onların mıdır]? Zira Bana ancak bu mülke sahip olan kimse üstünlük taslayıp karşı gelebilir. Şöyle buyurmaktadır: Bu [mülk], Benden başkasına ait değildir; öyleyse Benim mülküm ve hükümranlığım altında bulunan biri Bana nasıl üstünlük taslayıp karşı gelebilir!
وقولَه: {فَلْيَرَتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ}. يقولُ: وإن كان لهم مُلكُ السماواتِ والأرض وما بينهما، فلْيَصْعدوا في أبواب السماءِ وطُرقها، فإِنَّ مَن كان له مُلكُ شيءٍ، لم يتعذَّر عليه الإشرافُ عليه وتفقُّدُه وتعهُّدُه.
O'nun şu sözü: {فَلْيَرَتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ} “Öyleyse sebeplere yükselsinler!”. Şöyle buyurmaktadır: Eğer göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü onların ise, göğün kapılarına ve yollarına yükselsinler. Zira bir şeyin mülküne sahip olan kimse için ona nezaret etmek, onu denetlemek ve bakımını üstlenmek imkânsız değildir.
واختلَف أهلُ التأويلِ في معنى الأسبابِ التي ذكَرها اللهُ في هذا الموضعِ؛ فقال بعضهم: عُنِى بها أبوابُ السماءِ.
Tevil ehli, Allah'ın bu yerde zikrettiği “el-esbâb” kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bununla göğün kapıları kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعُا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ}. قال: طُرقِ السماءِ وأبوابِها .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ} “Öyleyse sebeplere yükselsinler!” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: 'Göğün yollarına ve kapılarına' .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَلْيَرْتَقُوا فِي الأَسْبَابِ}. يقولُ: في أبوابِ السماءِ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [rivayet etti; o]: {فَلْيَرْتَقُوا فِي الأَسْبَابِ} “Öyleyse sebeplere yükselsinler!” [ayeti hakkında] şöyle demektedir: Göğün kapılarına.
حدَّثنا محمد بنُ الحسين، قال: ثنا أحمد بنُ المفضل، قال: ثنا أسباط، عن السدى: أما قوله: {فِي الْأَسْبَابِ}. قال: أسباب السماوات.
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: O'nun: {فِي الْأَسْبَابِ} “Sebeplere” sözü hakkında şöyle dedi: Göklerin sebeplerine.
حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ}. قال: طُرقِ السماواتِ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ} “Öyleyse sebeplere yükselsinler!” sözü hakkında şöyle dedi: Göklerin yollarına.
حُدِّثْتُ عن المحاربيٍّ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاك: {أَمْ لَهُم مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. يقول: إن كان لهم ملكُ السماواتِ والأرضِ وما بينَهما، {فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ}. يقولُ: فليرتقُوا إلى السماءِ السابعةِ .
Bana el-Muhâribî'den, o Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan rivayet edildi: {أَمْ لَهُم مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Yoksa göklerin ve yerin mülkü onların mıdır?”. Şöyle der: Eğer göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü onların ise, {فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ} “Öyleyse sebeplere yükselsinler!”. Şöyle der: Yedinci kat göğe yükselsinler .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ الله، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَلْيَرَتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ}. يقولُ: في السماءِ .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَلْيَرَتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ} “Öyleyse sebeplere yükselsinler!” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: [Yani] göğe .
وذُكِر عن الربيع بنِ أنسٍ في ذلك ما حُدِّثْتُ عن المسيب بنُ شريكٍ، عن أبى جعفرٍ الرازيِّ، عن الربيع بنُ أنسٍ، قال: الأسباب أدقُّ من الشعر، وأشدُّ من الحديد، وهو بكلِّ مكان غير أنه لا يُرَى .
Bu hususta er-Rebî' b. Enes'ten şu rivayet zikredilmiştir: Bana el-Müseyyeb b. Şerîk'ten, o Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o da er-Rebî' b. Enes'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Sebepler kıldan ince, demirden serttir; her yerdedir ancak görülmez .
وأصلُ السببِ عندَ العربِ كلُّ ما تسبَّب به إلى الوصولِ إلى المطلوبِ؛ من حبلٍ، أو وسيلةٍ، أو رَحِمٍ، أو قرابةٍ، أو طريق، أو محجَّة، وغير ذلك.
Arapların dilinde sebebin (السبب) aslı; ip, vesile, akrabalık bağı, yakınlık, yol, ana cadde ve benzeri gibi arzu edilen şeye ulaşmaya vasıta kılınan her şeydir.
وقولُه: {جُندٌ مَّا هُنَالِكَ مَهْزُومٌ مِّنَ الْأَحْزَابِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هم {جُندٌ}. يعنى الذين في عزة وشقاقٍ، {هُنَالِكَ}. يعني: ببدرٍ {مَهْزُومٌ}.
Allah Teâlâ'nın: {جُندٌ مَّا هُنَالِكَ مَهْزُومٌ مِّنَ الْأَحْزَابِ} “[Onlar], o fırkalardan orada bozguna uğratılmış bir ordudur” sözüne gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlar bir {جُندٌ} “ordudur” -yani bir kibir ve ayrılık/düşmanlık içinde bulunan kimselerdir-, {هُنَالِكَ} “orada” -yani Bedir'de- {مَهْزُومٌ} “bozguna uğratılmışlardır”.
وقولُه: {هُنَالِكَ} من صلةِ {مَهْزُومٌ}.
O'nun {هُنَالِكَ} “orada” sözü, {مَهْزُومٌ} “bozguna uğratılmış” kelimesinin sılasıdır (bağlantılı zarfıdır).
وقولُه: {مِنَ الْأَحْزَابِ}. يعنى: من أحزابِ إبليسَ وأتباعِه، الذين مضَوا قبلَهم فأهلَكهم اللهُ بذنوبِهم.
O'nun şu sözü: {مِنَ الْأَحْزَابِ} “Önceki fırkalardan”. Şunu kastetmektedir: Kendilerinden önce geçip gitmiş ve günahları sebebiyle Allah'ın helâk ettiği İblis'in fırkalarından ve tâbilerindendirler.
و {مِّنَ} من قوله: {مِنَ الْأَحْزَابِ}. من صلةِ قوله: {جُندٌ}.
{مِنَ الْأَحْزَابِ} “Önceki fırkalardan” ifadesindeki {مِّنَ} harfi, O'nun {جُندٌ} “bir ordudur” sözünün sılasıdır (ona bağlıdır).
ومعنى الكلامِ: هم جندٌ من الأحزاب مهزومٌ هنالِك. {مَّا} في قوله: {جُندٌ مَّا هُنَالِكَ} صلةٌ.
Sözün anlamı şöyledir: Onlar, fırkalardan olup orada bozguna uğratılmış bir ordudur. {جُندٌ مَّا هُنَالِكَ} ifadesindeki {مَّا} ise pekiştirme edatıdır (sıladır).
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta söylediğimiz görüşün bir benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {جُندٌ مَّا هُنَالِكَ مَهْزُومٌ مِّنَ الْأَحْزَابِ}. قال: قريشٌ، {مِّنَ الْأَحْزَابِ}. قال: القرون الماضية .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {جُندٌ مَّا هُنَالِكَ مَهْزُومٌ مِّنَ الْأَحْزَابِ} “Onlar, önceki fırkalardan burada bozguna uğratılmış döküntü bir ordudur” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: [Onlar] Kureyş'tir. {مِّنَ الْأَحْزَابِ} “Önceki fırkalardan” ifadesi için de: 'Geçmiş nesillerdendir' dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {جُندٌ مَّا هُنَالِكَ مَهْزُومٌ مِّنَ الْأَحْزَابِ}. قال: وعَده اللَّهُ وهو بمكة يومَئِذٍ أنه سيهزم جندًا من المشركين، فجاء تأويلها يومَ بدرٍ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] rivayet etti: {جُندٌ مَّا هُنَالِكَ مَهْزُومٌ مِّنَ الْأَحْزَابِ} “Onlar, önceki fırkalardan burada bozguna uğratılmış döküntü bir ordudur”. [Katâde] dedi ki: O gün Mekke'de iken Allah ona müşriklerden bir orduyu hezimete uğratacağını vaat etmişti; bunun tevili Bedir günü gerçekleşti .
وكان بعضُ أهل العربية يتأوَّلُ ذلك: {جُندٌ مَّا هُنَالِكَ}: مغلوبٌ عن أن يصعدَ إلى السماء.
Arap dili ehlinden bazıları bunu şöyle tevil etmekteydi: {جُندٌ مَّا هُنَالِكَ} “İşte orada döküntü bir ordu” [ifadesi], göğe yükselmekten menedilmiş/engellenmiş [bir ordu demektir].
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَفِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ (١٢) وَثَمُودُ وَقَوْمُ لُوطٍ وَأَصْحَابُ الْأَيْكَةِ أُولَئِكَ الْأَحْزَابُ (١٣) إِنْ كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقَابِ (١٤)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَفِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ (١٢) وَثَمُودُ وَقَوْمُ لُوطٍ وَأَصْحَابُ الْأَيْكَةِ أُولَئِكَ الْأَحْزَابُ (١٣) إِنْ كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقَابِ (١٤)} “Onlardan önce Nûh kavmi, Âd ve kazıklar sahibi Firavun da yalanlamıştı. Semûd, Lût kavmi ve Eyke halkı da [yalanlamıştı]. İşte onlar fırkalardır. Onların her biri elçileri yalanladı da cezam hak oldu!”.
يقولُ تعالى ذكرُه: كذَّبت قبلَ هؤلاء المشركين مِن قريش، القائلين: أجعَل الآلهة إلهًا واحدًا. رسلَها - قومُ نوحٍ، وعادٌ، وفرعونُ ذو الأوتادِ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: “İlahları tek bir ilah mı yaptı?” diyen Kureyşli bu müşriklerden önce, Nûh kavmi, Âd ve kazıklar sahibi Firavun da kendi elçilerini yalanlamıştı.
واختلف أهلُ العلم في السبب الذى من أجلِه قيل لفرعونَ: {ذُو الْأَوْتَادِ}؛ فقال بعضُهم: قيل ذلك له؛ لأنَّه كانت له ملاعبُ من أوتادٍ، يُلْعَبُ له عليها.
İlim ehli, Firavun'a neden {ذُو الْأَوْتَادِ} “kazıklar sahibi” denildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Ona bu [isim] verilmiştir; çünkü onun üzerinde kendisi için gösteriler yapılan kazıklardan oyun alanları vardı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدِّثتُ عن عليِّ بنُ الهيثمِ، عن عبد الله بنِ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن سعيدِ بنِ جبير، عن ابنِ عباسٍ: {وَفِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ}. قال: كانت ملاعبُ يُلعب له تحتَها .
Bana Ali b. el-Heysem'den, o Abdullah b. Ebî Ca'fer'den, o babasından, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَفِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ} “Ve kazıklar sahibi Firavun” sözü hakkında şöyle dediği rivayet edildi: Altında kendisi için gösteriler yapılan oyun alanları vardı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {وَفِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ}. قال: كان له أوتاد وأرسانٌ ، وملاعبُ يُلعبُ له عليها .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَفِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ} “Ve kazıklar sahibi Firavun” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Onun kazıkları, ipleri ve üzerinde kendisi için gösteriler yapılan oyun alanları vardı .
وقال آخرون: بل قيل ذلك له كذلك؛ لتعذيبه الناسَ بالأوتادِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis insanlara kazıklarla işkence ettiği için ona böyle denilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا محمد بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضل، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قوله: {ذُو الْأَوْتَادِ}. قال: كان يعذِّبُ الناس بالأوتاد، يعذِّبُهم بأربعةِ أوتادٍ، ثم يرفعُ صخرةً تُمدُّ بالحبالِ، ثم تُلْقَى عليه فتشدَخُه .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {ذُو الْأَوْتَادِ} “Kazıklar sahibi” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: İnsanlara kazıklarla işkence ederdi; onlara dört kazıkla işkence yapar, sonra iplerle çekilen bir kayayı kaldırır, ardından [kayayı] üzerine atıp onu ezerdi .
حدِّثت عن عليِّ بنُ الهيثمِ، عن ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيع بنُ أنسٍ، قال: كان يعذبُ الناس بالأوتادِ.
Bana Ali b. el-Heysem'den, o İbn Ebî Ca'fer'den, o babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: İnsanlara kazıklarla işkence ederdi.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: ذو البنيانِ. قالوا: والبنيانُ هو الأوتادُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı, “binalar sahibi” demektir. Onlar: 'Binalar kazıklardır' dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حُدِّثتُ عن المحاربيِّ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ: {ذُو الْأَوْتَادِ}. قال: ذو البنيان .
Bana el-Muhâribî'den, o Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan rivayet edildi: {ذُو الْأَوْتَادِ} “Kazıklar sahibi”. [ed-Dahhâk] der ki: Binalar sahibi .
وأشبه الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: عُنِى بذلك الأوتادُ؛ إما لتعذيبِ الناسِ، وإما للعبٍ كان يُلْعَبُ له بها، وذلك أن ذلك هو المعروفُ من معنى الأوتاد.
Bu husustaki görüşlerin doğruya en yakın olanı: 'Bununla ya insanlara işkence etmek için ya da kendisi için üzerinde gösteriler yapılan kazıklar kastedilmiştir' diyenin sözüdür; zira kazıkların (الأوتاد) anlamından bilinen ve meşhur olan budur.
{وَثَمُودُ وَقَوْمُ لُوطٍ}. وقد ذكرنا أخبارَ كلِّ هؤلاء فيما مضَى قبلُ من كتابِنا هذا، {وَأَصْحَبُ لَئَيْكَةِ}. يعنى: وأصحابُ الغَيْضةِ.
{وَثَمُودُ وَقَوْمُ لُوطٍ} “Semûd ve Lût kavmi de”. Bütün bunların haberlerini bu kitabımızın daha önceki bölümlerinde zikretmiştik. {وَأَصْحَبُ لَئَيْكَةِ} “Ve Eyke halkı da”. Yani sık orman halkı.
وكان أبو عمرو بنُ العلاءِ فيما حُدِّثتُ عن معمرِ بنِ المثنى، عن أبي عمرٍو، يقولُ: الأيكةُ الحَرجةُ من النبعِ والسِّدر وهو الملتفُّ، ومنه قولُ الشاعرِ:
Muammer b. el-Müsennâ’dan, onun da Ebû Amr’dan rivayet ettiğine dair bana aktarıldığına göre Ebû Amr b. el-Alâ şöyle derdi: “Eyke (الأيكة), neb‘ ve sidr ağaçlarının birbirine girip sarmaş dolaş olduğu sık koruluktur (الحرجة).” Şairin şu sözü de bu kabildendir:
أفمِن بكاءِ حمامةٍ في أَيْكَةِ … يَرْفَضُّ دَمْعُكَ فوقَ ظهرِ المِحْمَلِ
Ağaçlıktaki bir güvercinin ötüşünden dolayı mı … Gözyaşların kılıç bağının üzerine saçılıp dökülüyor?
يعنى مِحْمَل السيفِ .
[Şair] kılıcın taşındığı bağı kastetmektedir .
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimiz görüşün bir benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَأَصْحَابُ لْئَيْكَةِ}. قال: كانوا أصحابَ شجرٍ. قال: وكان عامَّةُ شجرِهم الدَّوْمَ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] rivayet etti: {وَأَصْحَابُ لْئَيْكَةِ} “Ve Eyke halkı”. [Katâde] dedi ki: Onlar ağaçlık [bir bölgenin] halkı idiler. Dedi ki: Ağaçlarının çoğu da dom (palmiye türü) ağacı idi .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمد بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباط، عن السدىِّ قوله: {وَأَصْحَابُ لْئَيْكَةِ}. قال: أصحابُ الغَيْضةِ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {وَأَصْحَابُ لْئَيْكَةِ} “Ve Eyke halkı” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Sık orman halkı .
وقوله: {أَوْلَئِكَ الْأَحْزَابُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هؤلاء الجماعاتُ المجتمعةُ، والأحزابُ المتحزِّبةُ على معاصى اللهِ والكفرِ به، الذين منهم يا محمدُ مشرِكو قومِك، وهم مَسْلُوكٌ بهم سبيلُهم، {إِن كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ الرُّسُلَ}. يقولُ: ما كلُّ هؤلاء الأمم إلا كذَّب رسلَ اللهِ. وهى في قراءةِ عبدِ اللَّهِ فيما ذُكِر لي: (إِن كُلٌّ ما كَذَّب الرُّسلَ) ، {فَحَقَّ عِقَابِ}. يقولُ: فوجَب عليهم عقابُ اللهِ إياهم .
O'nun şu sözü: {أَوْلَئِكَ الْأَحْزَابُ} “İşte onlar fırkalardır”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'a isyan etmek ve O'nu inkâr etmek üzere toplanmış bu topluluklar ve hizipler ki —ey Muhammed, senin kavminin müşrikleri de onlardandır ve onların tuttukları yoldan gitmektedirler—; {إِن كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ الرُّسُلَ} “Onların her biri elçileri yalanladı”. Şöyle buyurmaktadır: Bu ümmetlerin hepsi mutlaka Allah'ın elçilerini yalanlamıştır. Bana zikredildiğine göre Abdullah'ın kıraatinde bu ayet: (إِن كُلٌّ ما كَذَّب الرُّسلَ) şeklindedir . {فَحَقَّ عِقَابِ} “Ve cezam hak oldu”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın onları cezalandırması onların üzerine vacip oldu (hak oldu) .
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِن كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقِّ عِقَابِ}. قال: هؤلاء كلُّهم قد كذَّبوا الرسلَ، فحقَّ عليهم العذابُ.
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [O'nun]: {إِن كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقِّ عِقَابِ} “Onların her biri elçileri yalanladı, böylece azabım hak oldu” ayeti hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Bunların hepsi elçileri yalanlamışlardı, bu yüzden azap üzerlerine hak oldu.
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {وَمَا يَنْظُرُ هَؤُلَاءِ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً مَا لَهَا مِنْ فَوَاقٍ (١٥) وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ (١٦)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَمَا يَنْظُرُ هَؤُلَاءِ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً مَا لَهَا مِنْ فَوَاقٍ (١٥) وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ (١٦)} “Bunlar da ancak, kendisi için bir anlık gecikme bile olmayan tek bir çığlığı beklemektedirler. Dediler ki: 'Rabbimiz! Hesap gününden önce bizim payımızı bize çarçabuk ver!'”.
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَمَا يَنظُرُ هَؤُلَاءِ} المشركون باللَّهِ من قريشٍ، {إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً}. يعنى بالصيحةِ الواحدةِ النفخةَ الأولى في الصُّورِ، {مَّا لَهَا مِن فَوَاقٍ}. يقولُ: ما لتلك الصيحةِ من فِيقةٍ. يعنى: من فتورٍ ولا انقطاعٍ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kureyş'ten olup Allah'a şirk koşan {وَمَا يَنظُرُ هَؤُلَاءِ} “bunlar da beklememektedir”, {إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً} “ancak tek bir çığlığı”. Tek bir çığlıkla Sûr'a birinci üfürülüşü kastetmektedir. {مَّا لَهَا مِن فَوَاقٍ} “Kendisi için bir gecikme bile olmayan”. Şöyle buyurmaktadır: O çığlık için hiçbir duraklama, yani hiçbir gevşeme ve kesilme yoktur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimiz görüşün bir benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri: