حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مَا يَنظُرُ هَؤُلَاءِ إلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً}. يعنى: أمةً محمد ﷺ {مَّا لَهَا مِن فَواقٍ} .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {مَا يَنظُرُ هَؤُلَاءِ إلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً} “Bunlar da ancak tek bir çığlığı beklemektedirler” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: [Bununla] Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ümmetini kastetmektedir. {مَّا لَهَا مِن فَواقٍ} “Kendisi için bir gecikme bile olmayan” .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا المحاربيُّ، عن إسماعيلَ بنُ رافعٍ، عن يزيدَ بن زيادٍ، عن رجلٍ من الأنصارِ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظيِّ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسول الله ﷺ: "إن الله لمَّا فرَغ من خلق السماوات والأرض، خلق الصُّورَ، فأعطاه إسرافيلَ، فهو واضعُه على فِيهِ، شاخصٌ ببصره إلى العرشِ، يَنْتَظِرُ متى يُؤْمرُ". قال أبو هريرةَ: يا رسولَ اللَّهِ، وما الصُّورُ؟ قال: "قَرْنٌ". قال: كيف هو؟ قال: "قَرْن عظيمٌ، يُنفَخُ فيه ثَلاثُ نفخاتٍ؛ نفخةُ الفزع الأولى، والثانيةُ نفخةُ الصَّعْقِ، والثالثة نفخة القيامِ لربِّ العالمين، يأمرُ الله إسْرافيل بالنفخةِ الأولى، فيقولُ: انفخ نفخةَ الفزعِ. فيَفْزَعُ أهلُ السماواتِ وأهلُ الأرضِ إلا مَن شاء اللهُ، ويأمرُه اللهُ فَيُدِيمُها ويُطَوِّلُها فلا يفتُرُ، وهى التى يقولُ اللَّهُ: {مَا يَنظُرُ هَؤُلَاءِ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً مَّا لَهَا مِن فَوَاقٍ} .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize el-Muhâribî, İsmâil b. Râfi'den, [o] Yezîd b. Ziyâd'dan, [o] Ensâr'dan bir adamdan, [o] Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den, [o da] Ebû Hureyre'den [naklen] rivayet etti; [Ebû Hureyre] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah gökleri ve yeri yaratmayı bitirince Sûr'u yarattı ve onu İsrâfîl'e verdi. O da onu ağzına dayamış, ne zaman emredileceğini bekleyerek gözlerini Arş'a dikmiştir.» Ebû Hureyre dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, Sûr nedir?" Şöyle buyurdu: «Bir boynuzdur (borudur).» "O nasıldır?" dedi. Şöyle buyurdu: «Pek büyük bir boynuzdur; içine üç defa üflenir: İlki dehşet (feza') üflemesi, ikincisi bayılma/ölüm (sa'k) üflemesi ve üçüncüsü Âlemlerin Rabbi için kabirlerden kalkış (kıyam) üflemesidir. Allah İsrâfîl'e ilk üflemeyi emreder ve: 'Dehşet üflemesini üfle!' buyurur. Bunun üzerine Allah'ın diledikleri müstesna, göklerdekiler ve yerdekiler dehşete kapılır. Allah ona emreder, o da üflemeyi sürdürür ve uzatır, hiç ara vermez. İşte Allah'ın: {مَا يَنظُرُ هَؤُلَاءِ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً مَّا لَهَا مِن فَوَاقٍ} “Bunlar da ancak kendisi için bir gecikme bile olmayan tek bir çığlığı beklemektedirler” buyurduğu [çığlık] budur.»
واختلَف أهل التأويل في معنى قوله: {مَّا لَهَا مِن فَوَاقٍ}؛ فقال بعضُهم: يعنى بذلك: ما لتلك الصيحة من ارتدادٍ ولا رجوعٍ.
Tevil ehli, O'nun: {مَّا لَهَا مِن فَوَاقٍ} “Kendisi için bir gecikme bile olmayan” sözünün anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bununla, o çığlık için hiçbir geri dönüş ve tekrarlanma olmaması kastedilmektedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {مَّا لَهَا مِن فَوَاقٍ}. يقولُ: مِن تَرْدادٍ .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {مَّا لَهَا مِن فَوَاقٍ} “Kendisi için bir gecikme bile olmayan” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Geri dönüşü (terdâd) [olmayan] .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {مَّا لَهَا مِن فَواقٍ}. يقولُ: ما لها من رجعةٍ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {مَّا لَهَا مِن فَواقٍ} “Kendisi için bir gecikme bile olmayan” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Onun hiçbir dönüşü yoktur .
حدَّثني محمد بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {مَّا لَهَا مِن فَواقٍ}. قال: من رجوعٍ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in: {مَّا لَهَا مِن فَواقٍ} “Kendisi için bir gecikme bile olmayan” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Geri dönüşü [olmayan] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مَا لَهَا مِن فَواقٍ}. يعنى الساعةَ، ما لها من رجوعٍ [ولا مَثْنَويَّةٍ] ولا ارتدادٍ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {مَا لَهَا مِن فَواقٍ} “Kendisi için bir gecikme bile olmayan” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: [Kıyamet] saatini kastetmektedir; onun hiçbir geri dönüşü, [ikincisi/istisnası] ve geri çevrilmesi yoktur.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: ما لهؤلاء المشركين بعدَ ذلك إفاقةٌ، ولا رجوعٌ إلى الدنيا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: Bu müşrikler için bundan sonra hiçbir ayılma ve dünyaya geri dönüş yoktur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمد بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {مَّا لَهَا مِن فَواقٍ}. يقولُ: ليس لهم بعدَها إفاقةُ ولا رجوعٌ إلى الدنيا .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] rivayet etti: {مَّا لَهَا مِن فَواقٍ} “Kendisi için bir gecikme bile olmayan”. Şöyle demektedir: Onlar için ondan sonra hiçbir ayılma ve dünyaya geri dönüş yoktur .
وقال آخرون: الصيحةُ فى هذا الموضعِ العذابُ. ومعنى الكلامِ: ما ينتظرُ هؤلاء المشركون إلا عذابًا يهلكهم، لا إفاقة لهم منه.
Başkaları da şöyle demiştir: Bu yerdeki çığlık, azaptır. Sözün anlamı ise şudur: Bu müşrikler, kendilerini helak edecek ve içinden hiçbir ayılmaları olmayacak bir azaptan başkasını beklememektedirler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زِيدٍ في قوله: {مَّا لَهَا مِن فَوَاقٍ}. قال: ما ينتظرون إلا صيحةً واحدةً ما لها من فَواقٍ، يالها من صيحةٍ لا يُفيقُون فيها كما يُفيقُ الذي يُغشَى عليه، وكما يفيقُ المريضُ - تهلكهم، ليس لهم فيها إفاقةٌ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {مَّا لَهَا مِن فَوَاقٍ} “Kendisi için bir gecikme bile olmayan” sözü hakkında şöyle dedi: Onlar kendisi için hiçbir ayılma (fevâk) bulunmayan tek bir çığlıktan başkasını beklemezler; ne çığlıktır o ki, bayılan kimsenin ayıldığı ve hastanın iyileştiği gibi onda ayılamazlar; onları helak eder, onlar için onda hiçbir ayılma yoktur.
واختلفت القرأةُ فى قراءة ذلك؛ فقرأَته عامةُ قرأة المدينةِ والبصرةِ وبعضُ أهلِ الكوفة: {مِن فَوَاقٍ}. بفتحِ الفاءِ ، وقرَأته عامة قرأة أهل الكوفة: (مِن فُوَاقٍ). بضمِّ الفاءِ .
Kurrâ bunun okunuşunda ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfelilerin bir kısmı onu fâ harfinin fethasıyla {مِن فَوَاقٍ} şeklinde okumuşlardır . Kûfe kurrâsının geneli ise fâ harfinin dammesiyle (مِن فُوَاقٍ) şeklinde okumuşlardır .
واختلف أهلُ العربية فى معناها إذا قُرِئت بفتحِ الفاءِ، وضمِّها؛ فقال بعضُ
Arap dili ehli [ise], fâ harfinin fethası ve dammesiyle okunduğunda [taşıdığı] anlamı hususunda ihtilaf ettiler. Onlardan bazı...
البصريين منهم: معناها إذا فُتِحت الفاءُ: ما لها من راحةٍ. وإذا ضُمَّت جعلها [مِن فُواقِ الناقةِ] : ما بينَ الحَلْبَتين.
Fâ harfi fethalandığında bunun anlamı: “Onun için hiçbir rahatlama yoktur” demektir. Dammelendiğinde ise bunu [devenin fuvâkından] , yani iki sağım arası kadar bir süreden kılmıştır.
وكان بعضُ الكوفيين منهم يقولُ: معنى الفتح والضم فيها واحدٌ، وإنما هما لغتان مثلُ السَّوَافِ والسُّوافِ، وجَمامِ المكُّوكِ وجُمامِه، وقَصاصِ الشَّعرِ وقُصاصِه.
Onlardan Kûfelilerin bazıları ise şöyle demekteydi: Bundaki fetha ve dammenin anlamı birdir; bunlar ancak es-sevâf ile es-süvâf, mekkûkün cemâmı ile cümâmı ve saçın kasâsı ile kusâsı gibi iki lehçedir.
والصوابُ من القول فى ذلك أنهما لغتان، وذلك أنَّا لم نجد أحدًا من المتقدِّمين على اختلافهم في قراءته يفرِّقون بين معنى الضمِّ فيه والفتحِ، ولو كان مختلِفَ المعنى باختلافِ الفتحِ فيه والضمِّ لقد كانوا فرَّقُوا بين ذلك في المعنى. فإذ كان ذلك كذلك، فبأيِّ القراءتين قرأ القارئ فمصيبٌ. وأصلُ ذلك من قولهم: أفاقت الناقةُ، فهي تُفِيقُ إفاقةً. وذلك إذا درَّت ما بين الرضعتين ولدَها إلى الرضعةِ الأخرى، وذلك أن تَرضَعَ البَهْمَةُ أمَّها، ثم تتركها حتى ينزل شيءٌ من اللبن، فتلك الإفاقةُ، يقالُ إِذا اجتمع ذلك فى الضَّرْعِ: فِيقةٌ . كما قال الأعشى :
Bu husustaki sözlerin doğrusu, bunların iki lehçe olduğudur. Zira biz, okunuşundaki ihtilaflarına rağmen önceki âlimlerden hiçbirinin bundaki damme ile fethanın anlamını birbirinden ayırdığını görmedik. Şayet fetha ve damme farklılığı ile anlam da farklılaşmış olsaydı, elbette anlam bakımından bunu birbirinden ayırırlardı. Durum böyle olunca, okuyan kişi bu iki kıraatten hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir. Bunun aslı onların: “Devenin sütü toplandı (efâkat en-nâkatu), o süt toplar (tüfîku ifâkaten)” sözünden gelmektedir. Bu da devenin, yavrusunun iki emişi arasında bir diğer emişe kadar süt salmasıdır. Şöyle ki, yavru annesini emer, sonra biraz süt inene kadar onu bırakır; işte bu ifâkattir. Memede süt toplandığında buna: fîka (فِيقة) denir . Nitekim el-A'şâ şöyle demiştir :
حتى إذا فِيقَةٌ في ضَرْعِها اجتمعت … جاءت لتُرضِعَ شِقَّ النَّفْسِ لو رضَعا
Nihayet memesinde biraz süt toplanınca … Eğer emseydi, can parçasını emzirmek için geldi.
وقوله: {وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ}. يقول تعالى ذكرُه: وقال هؤلاء المشركون بالله من قريشٍ: يا ربَّنا عجِّل لنا كُتُبَنا قبلَ يومِ القيامةِ. والقِطُّ
Allah Teâlâ'nın {وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ} “Ve: 'Rabbimiz! Hesap gününden önce bizim payımızı/defterimizi bize çabucak ver' dediler.” âyetine gelince; Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Kureyş'ten Allah'a ortak koşan bu kimseler: "Ey Rabbimiz! Kıyamet gününden önce [amel] defterlerimizi bize çabucak ver" dediler. el-Kıtt (الْقِطُّ) ise...
في كلام العربِ الصحيفةُ المكتوبةُ، ومنه قولُ الأعشى :
Arap kelamında yazılı sahife/belge demektir. el-A'şâ'nın şu sözü de bundandır :
ولا الملِكُ النُّعمانُ يومَ لقيتَه … بنِعْمَتِه يُعْطِي القُطوطَ ويأفِقُ
Kral Nu'mân da onunla karşılaştığın gün … Nimetiyle bahşiş beratlarını verir ve üstün gelirdi.
يعنى بالقُطوطِ: جمعَ القِطِّ، وهي الكتبُ بالجوائزِ.
el-Kutût (القُطوط) ile kıtt (القِطّ) kelimesinin çoğulunu kastetmektedir ki bunlar bahşiş ve caizelere dair yazılı belgelerdir.
واختلف أهلُ التأويلِ فى المعنى الذى أراد هؤلاء المشركون بمسألتِهم ربَّهم تعجيلَ القِطِّ لهم؛ فقال بعضُهم: إنما سألوا ربَّهم تعجيلَ حظِّهم من العذابِ الذي أُعِدَّ لهم في الآخرة في الدنيا، كما قال بعضُهم: {إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} [الأنفال: ٣٢].
Tevil ehli, bu müşriklerin Rablerinden kıttlarının kendilerine çarçabuk verilmesini istemekle ne kastettikleri hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Onlar ancak ahirette kendileri için hazırlanan azaptan paylarının dünyada çarçabuk verilmesini Rablerinden istemişlerdir. Nitekim bazılarının şöyle dediği gibi: {إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Eğer bu senin katından gelen hak ise, üzerimize gökten taş yağdır veya bize elem verici bir azap getir!” [el-Enfâl: 32].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى علىٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليِّ، عن ابنِ عباسٍ قوله: {عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا}. يقولُ: العذابُ
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا} “Bizim payımızı bize çarçabuk ver” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: [Kastedilen] azaptır .
حدَّثني محمدُ بنُ سعد، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ}. قال: سألوا الله أن يعجل لهم العذاب قبل يوم القيامةِ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ} “Dediler ki: 'Rabbimiz! Hesap gününden önce bizim payımızı bize çarçabuk ver!'” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Allah'tan, kıyamet gününden önce kendilerine azabı çarçabuk vermesini istediler .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عنبسةَ، عن محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بنُ أبى بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِه: {عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا}. قال: عذابَنا.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o Mücâhid'in: {عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا} “Bizim payımızı bize çarçabuk ver” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Azabımızı.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris [de] rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den [rivayet ettiler]:
قوله: {عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا}. قال: عذابَنا .
O'nun: {عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا} “Bizim payımızı bize çarçabuk ver” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Azabımızı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ}. أى: نصيبَنا؛ حظَّنا من العذابِ قبلَ يومِ القيامةِ. قال: قد قال ذلك أبو جهلٍ: اللهمَّ إن كان ما يقولُ محمدٌ حقًّا {فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ} الآية .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ} “Dediler ki: 'Rabbimiz! Hesap gününden önce bizim payımızı bize çarçabuk ver!'” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Yani nasibimizi; kıyamet gününden önce azaptan payımızı. [Katâde] dedi ki: Bunu Ebû Cehil şöyle diyerek söylemişti: “Allah'ım! Eğer Muhammed'in söylediği hak ise {فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ} ‘üzerimize gökten taş yağdır’” ayeti .
وقال آخرون: بل إنما سألوا ربَّهم تعجيلَ أنصِبائِهم [ومنازلِهم] من الجنةِ حتى يرَوها، فيعلَموا حقيقةَ ما يَعِدُهم محمدٌ ﷺ، فيؤمنوا حينئذٍ به ويصدِّقوه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onlar Rablerinden, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in kendilerine vadettiği şeyin hakikatini bilip o vakit ona iman edip onu tasdik etmek için Cennet'teki paylarının [ve konaklarının] kendilerine gösterilip acele verilmesini istemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضل، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قوله: {عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا}. قالوا: أرِنا منازلنا في الجنة حتى نتابعَك .
Bana Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا} “Bizim payımızı bize çarçabuk ver” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Dediler ki: “Sana uymamız için bize Cennet'teki konaklarımızı göster” .
وقال آخرون: مسألتهم نصيبهم من الجنةِ، ولكنهم سأَلوا تعجيلَه لهم في الدنيا.
Başkaları da şöyle demiştir: Onların istemesi Cennet'teki payları hakkındadır, ancak onlar bunun kendilerine dünyada acele verilmesini istemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ثابتٍ الحدَّاد، قال: سمِعتُ سعيدَ بنُ جُبَيرٍ يقولُ في قوله: {عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ}.
İbn Beşşâr bize anlattı, dedi ki: Abdurrahman bize anlattı, dedi ki: Süfyân, Sâbit el-Haddâd'dan nakletti, o da şöyle dedi: Saîd b. Cübeyr'in O'nun: {عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ} “[Rabbimiz!] Hesap gününden önce bizim payımızı bize çabucak ver.” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim:
قال: نصيبنا من الجنةِ .
[Saîd b. Cübeyr] dedi ki: Cennet'teki nasibimiz .
وقال آخرون: بل سألوا ربَّهم تعجيلَ الرزقِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onlar Rablerinden rızkın acele verilmesini istemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرَ بنُ عليٍّ، قال: ثنا أشعثُ السِّجِسْتانيُّ، قال: ثنا شعبةُ، عن إسماعيلَ بنُ أبي خالدٍ في قولِه: {عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا}. قال: رزقَنا .
Bana Muhammed b. Amr b. Ali rivayet edip dedi ki: Bize Eş'as es-Sicistânî rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, İsmâil b. Ebî Hâlid'den O'nun: {عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا} “Bizim payımızı bize çarçabuk ver” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Rızkımızı .
وقال آخرون: [بل سأَلوا الله] أن يعجلَ لهم كتبَهم التي قال اللَّهُ: {فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ} [الحاقة: ١٩]، {وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ} [الحاقة: ٢٥]. في الدنيا، لينظُروا بأيمانِهم يُعْطَوْنها أم بشمائلِهم؟ ولينظُروا من أهلِ الجنةِ هم، أم مِن أهلِ النارِ، قبلَ يومِ القيامةِ، استهزاءً منهم بالقرآنِ وبوعدِ اللهِ.
Başkaları da şöyle demiştir: [Bilakis onlar Allah'tan], Kur'an ile ve Allah'ın vaadiyle alay etmek maksadıyla, kıyamet gününden önce dünyada kendilerine, Allah'ın: {فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ} “Kitabı sağından verilen kimseye gelince” [el-Hâkka: 19] ve {وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ} “Kitabı solundan verilen kimseye gelince” [el-Hâkka: 25] buyurduğu kitaplarının acele verilmesini; böylece kitaplarının kendilerine sağlarından mı yoksa sollarından mı verileceğini ve kıyamet gününden önce Cennet ehlinden mi yoksa Cehennem ehlinden mi olduklarını görmeyi istemişlerdir.
وأولى الأقوالِ فى ذلك عندى بالصوابِ أن يقالَ: إن القومَ سألوا ربَّهم تعجيلَ صِكاكِهم بحظوظِهم من الخيرِ أو الشرِّ، الذى وعَد اللهُ عبادَه أن يؤتِيَهموها في الآخرةِ، قبلَ يومِ القيامةِ في الدنيا، استهزاءً بوعيدِ اللَّهِ.
Bu hususta bana göre gerçeğe en yakın olan görüş şöyle denilmesidir: O kavim, Allah'ın tehdidiyle alay ederek, Allah'ın kullarına ahirette vereceğini vadettiği hayır veya şerden olan paylarına dair belgelerinin kıyamet gününden önce dünyada kendilerine acele verilmesini Rablerinden istemişlerdir.
وإنما قلنا: إن ذلك كذلك؛ لأن القِطَّ هو ما وصَفتُ من الكتبِ بالجوائزِ والحظوظِ، وقد أخبر اللهُ عن هؤلاءِ المشركين أنهم سأَلوه تعجيلَ ذلك لهم، ثم أتبع ذلك قولَه لنبيِّه: {اصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ}. فكان معلومًا بذلك أن مسألتَهم ما سألوا النبي ﷺ لو لم تكن على وجه الاستهزاءِ منهم، لم يكُن بالذي يُتبع الأمرَ بالصبرِ
Bunun böyle olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü kıtt (الْقِطّ), mükâfatlar ve paylara dair [verilen] yazılı belgeler olarak nitelediğim şeydir. Nitekim Allah bu müşriklerin, bunun kendilerine çarçabuk verilmesini O'ndan istediklerini haber vermiş, ardından da Peygamberine söylediği şu sözü eklemiştir: {اصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ} “Onların söylediklerine sabret.” Böylece bilinmiş oldu ki, onların Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den talep ettikleri bu istek, şayet kendileri tarafından bir alay amacıyla olmasaydı, peşi sıra sabır emri getirilmezdi.
عليه، ولكن لما كان ذلك استهزاءً، وكان فيه لرسول الله ﷺ أَذًى، أمره الله بالصبرِ عليه منهم، حتى يأتيَه قضاؤُه فيهم، ولما لم يكنْ فى قولِه: {عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا}. بيانُ أى القُطوطِ [أراد بهم] لم يكنْ لنا توجيهُ ذلك إلى أنه معنيٌّ به القُطوطُ، ببعضِ معانى الخير أو الشرِّ؛ فلذلك قلنا: إن مسألتهم كانت بما ذكرتُ من حظوظِهم من الخير والشرِّ.
Fakat bu bir alay olduğu ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) için bir eziyet içerdiği için Allah, onlar hakkındaki hükmü gelinceye kadar onlardan gelenlere karşı sabretmesini ona emretmiştir. {عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا} “Bizim payımızı bize çarçabuk ver” sözünde hangi belgelerin [onlar için murat edildiğine] dair bir açıklama bulunmadığına göre, bunun hayır veya şer anlamlarından birine mahsus belgeler olduğuna hamletmemiz caiz olmaz. Bu sebeple biz, onların isteklerinin hayır ve şerden paylarına dair zikrettiğim hususlar olduğunu söyledik .
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {اصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنَا دَاوُودَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ (١٧) إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْرَاقِ (١٨) وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ (١٩) وَشَدَدْنَا مُلْكَهُ وَآتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ وَفَصْلَ الْخِطَابِ (٢٠)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {اصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنَا دَاوُودَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ (١٧) إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْرَاقِ (١٨) وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ (١٩) وَشَدَدْنَا مُلْكَهُ وَآتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ وَفَصْلَ الْخِطَابِ (٢٠)} “Onların söylediklerine sabret; o güçlü kulumuz Dâvûd'u hatırla! Çünkü o, daima [Allah'a] yönelen biriydi. Şüphesiz biz dağları onun emrine verdik; akşam ve sabah onunla birlikte tesbih ederlerdi. Toplanıp gelen kuşları da [onun emrine verdik]; her biri ona yönelmekteydi. Onun mülkünü güçlendirdik; ona hikmet ve hakkı batıldan ayıran hitabet verdik”.
يقول تعالى ذكرُه لنبيه محمد ﷺ: اصبر يا محمدُ، على ما يقولُ مُشركو قومِك لك مما تَكْرَهُ قِيلَهم لك، فإنَّا مُمتَحِنوك بالمكاره، امْتِحانَنا سائرَ رُسُلِنا قبلك، ثم جاعِلو العُلُوِّ والرِّفْعَةِ والظَّفَرِ لك، على مَن كَذَّبك وشاقَّك، سُنَّتُنا في الرسل الذين أرْسَلْناهم إلى عبادِنا قبلَك؛ فمنهم عبدُنا أيوب وداودُ بنُ إِيشَا فاذكُره، ذا الأيدِ، ويعنى بقوله: {ذَا الْأَيْدِ}: ذا القُوَّةِ والبَطْش الشديد في ذاتِ الله، والصبرِ على طاعتِه.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminin müşriklerinin sana söyledikleri hoşlanmadığın sözlere karşı sabret. Şüphesiz biz, senden önceki diğer elçilerimizi sınadığımız gibi seni de hoş olmayan şeylerle sınayacağız; sonra senden önce kullarımıza gönderdiğimiz elçiler hakkındaki sünnetimiz (kanunumuz) gereğince, seni yalanlayan ve sana muhalefet eden kimselere karşı üstünlüğü, yüceliği ve zaferi sana nasip edeceğiz. İşte onlardan biri kulumuz Eyyûb ve Îşâ'nın oğlu Dâvûd'dur; o güç sahibi [kulumuzu] hatırla. {ذَا الْأَيْدِ} “O güç sahibi” sözüyle: Allah'ın zatı uğrunda kuvvet ve çetin güç sahibi, O'na itaatte sabırlı olanı kastetmektedir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bizim bu hususta söylediğimiz [görüşün] benzerini, tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمد بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {دَاوُودَ ذَا الْأَيْدِ}. قال: ذا القوَّةِ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, bana babam babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {دَاوُودَ ذَا الْأَيْدِ} “O güç sahibi Dâvûd” ayeti hakkında şöyle demiştir: Kuvvet sahibi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثني أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {ذَا الْأَيْدِ}. قال : القوَّةِ فى طاعةِ اللهِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā' anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; onun {ذَا الْأَيْدِ} “Güç sahibi” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı : Allah'a itaatte kuvvet [sahibi] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَاذْكُرْ عَبْدَنَا دَاوُودَ ذَا الْأَيْدِ}. قال: أُعْطِى قوةً فى العبادة، وفِقهًا في الإسلام، وقد ذُكر لنا أن داودَ ﷺ كان يقومُ الليل ويصومُ نصفَ الدهرِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَاذْكُرْ عَبْدَنَا دَاوُودَ ذَا الْأَيْدِ} “O güç sahibi kulumuz Dâvûd'u hatırla” ayeti hakkında şöyle dedi: Ona ibadette güç ve İslam'da anlayış verilmişti. Bize nakledildiğine göre Dâvûd (aleyhisselâm) geceleri namaza kalkar ve senenin yarısını oruçlu geçirirdi .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّل، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّيِّ قولَه: {دَاوُودَ ذَا الْأَيْدِ}. [قال: ذو] القوة في طاعة الله .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; onun: {دَاوُودَ ذَا الْأَيْدِ} “O güç sahibi Dâvûd” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: [Şöyle dedi: O,] Allah'a itaatte güç [sahibidir] .
حدَّثني يونسُ قال: أخبرنا ابنُ وهب، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {دَاوُودَ ذَا الْأَيْدِ}. قال: ذو القوَّةِ فى عبادة الله. الأيدُ: القوة. وقَرَأَ: {وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ} [الذاريات: ٤٧]. قال: بقُوَّةٍ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {دَاوُودَ ذَا الْأَيْدِ} “O güç sahibi Dâvûd'u [hatırla]” sözü hakkında şöyle dedi: [O,] Allah'a ibadette güç sahibi [demektir]. el-Eyd (الأيد), güç demektir. Ve: {وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ} “Göğü kudretle bina ettik” [ez-Zâriyât: 47] ayetini okuyup: "Güçle/kudretle" dedi.
وقوله: {إِنَّهُ أَوَّابٌ}. يقولُ: إن داودَ رَجَاعٌ مِمَّا يَكْرَهُهُ اللهُ إِلى مَا يُرْضِيه، تَوَّابٌ . وهو مِن قولِهم: آبَ الرجلُ إلى أهلِه. إذا رجَع.
O'nun: {إِنَّهُ أَوَّابٌ} “Çünkü o, daima [Allah'a] yönelen biriydi” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Dâvûd, Allah'ın hoşlanmadığı şeylerden O'nu razı edecek şeylere çokça dönen ve çok tevbe eden biriydi. Bu da Arapların bir kimse döndüğü zaman: "Adam ailesine döndü" (âbe'r-raculü ilâ ehlihî) sözünden gelir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيح، عن مجاهدٍ قوله: {إِنَّهُ أَوَّابٌ}. قال: رَجَّاعٌ عن الذنوبِ .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā' anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; onun {إِنَّهُ أَوَّابٌ} “Çünkü o, daima [Allah'a] yönelen biriydi” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Günahlardan çokça dönen biriydi .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّهُ أَوَّابٌ}. قال: الراجعُ عن الذنوبِ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā' İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {إِنَّهُ أَوَّابٌ} “Çünkü o, daima [Allah'a] yönelen biriydi” ayeti hakkında şöyle dedi: Günahlardan dönen.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {إِنَّهُ أَوَّابٌ}. أى: كان مُطِيعًا للهِ، كثير الصلاةِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini nakletti: {إِنَّهُ أَوَّابٌ} “Çünkü o, daima [Allah'a] yönelen biriydi” [ayeti hakkında]; yani Allah'a itaatkâr, çokça namaz kılan biriydi.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدى قولَه: {إِنَّهُ أَوَّابٌ}. قال: المُسَبِّحُ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; onun: {إِنَّهُ أَوَّابٌ} “Çünkü o, daima [Allah'a] yönelen biriydi” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Çok tesbih eden .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهب، قال: قال ابنُ زيدٍ في قوله: {إِنَّهُ أَوَّابٌ}. قال: الأَوَّابُ: التوابُ الذى يَتُوبُ إلى طاعةِ اللهِ ويَرْجِعُ إليها، ذلك الأَوَّابُ. قال: والأَوَّابُ المُطِيعُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {إِنَّهُ أَوَّابٌ} “Çünkü o, daima [Allah'a] yönelen biriydi” sözü hakkında şöyle dedi: Evvâb; Allah'a itaate tevbe edip ona dönen kimsedir, işte evvâb budur. [Ayrıca] şöyle dedi: Evvâb, itaatkâr kimsedir .
وقوله: {إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْرَاقِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: {إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ} يُسَبِّحن مع داودَ {بِالْعَشِيِّ}، وذلك من وقت العصر إلى الليل، {وَالْإِشْرَاقِ}، وذلك بالغَدَاةِ وَقتَ الضُّحَى. ذُكر أن داود كان إذا سَبَّح سبَّحَتْ معه الجبالُ.
O'nun: {إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْرَاقِ} “Şüphesiz biz dağları onun emrine verdik; akşam ve sabah onunla birlikte tesbih ederlerdi” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ} “Şüphesiz biz dağları boyun eğdirdik”; dağlar Dâvûd ile birlikte {بِالْعَشِيِّ} “akşam” —ki bu ikindi vaktinden geceye kadar olan zamandır— ve {وَالْإِشْرَاقِ} “sabah” —ki bu da sabahleyin kuşluk vaktidir— tesbih ederlerdi . Nakledildiğine göre Dâvûd tesbih ettiği zaman dağlar da onunla birlikte tesbih ederdi.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْرَاقِ}: يُسَبِّحْنَ مع داود إذا سبح بالعَشِى والإشراق .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْرَاقِ} “Şüphesiz biz dağları onun emrine verdik; akşam ve sabah onunla birlikte tesbih ederlerdi” ayeti hakkında: Akşam ve sabah vakti Dâvûd tesbih ettiğinde onunla birlikte tesbih ederlerdi, dedi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْرَاقِ}. قال: حينَ تُشْرِقُ الشمسُ وتَضْحَى .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْرَاقِ} “Akşam ve sabah” sözü hakkında şöyle dedi: Güneşin doğup parıldadığı ve yükseldiği [kuşluk] vaktidir .
حدَّثنا أبو كُرَيب، قال: ثنا محمد بنُ بشرٌ، عن مِسْعَرٍ، عن عبد الكريم، عن
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bişr, Mis'ar'dan, o Abdülkerîm'den, o da
موسى بنُ أبي كثير، عن ابنِ عباسٍ، أنه بَلَغه أن أمَّ هانئ ذكَرَت أن رسول الله ﷺ يوم فتح مكة صلَّى الضُّحَى ثمانَ رَكَعَاتٍ، فقال ابن عباس: قد ظَنَنْتُ أن لهذه الساعةِ صلاةً؛ يقولُ الله: {يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْرَاقِ} .
Mûsâ b. Ebî Kesîr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki: Ümmü Hânî'nin Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Mekke'nin fethi günü sekiz rekât kuşluk namazı kıldığını zikrettiği haberi İbn Abbâs'a ulaştığında İbn Abbâs şöyle dedi: "Ben bu vakit için bir namaz olduğunu düşünüyordum; zira Allah: {يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْرَاقِ} “Akşam ve sabah tesbih ederlerdi” buyurmaktadır" .
حدَّثنا ابن عبد الرحيم البرقيُّ، قال: ثنا عمرُو بنُ أبي سَلَمَةَ، قال: ثنا صَدَقَةُ، قال: ثنى سعيدٌ بنُ أبي عروبة، عن أبى المتوكل، عن أيوبَ بنِ صَفْوانَ، عن عبدِ الله بنُ الحارثِ بنِ نَوْفلٍ، أن ابنَ عباسٍ كان لا يُصَلِّى الضُّحَى. قال: فأَدْخَلْتُه على أمِّ هانئٍ، فقلتُ: أخبرى هذا بما أخبرتنى به. فقالت أم هانئٍ: دخل عليَّ رسول الله ﷺ يومَ الفتحِ فى بيتى، فأمر بماءٍ فصُبَّ في قَصعةٍ، ثم أمر بثوبٍ فأخذ بيني وبينَه، فاغتسل، ثم رَشَّ ناحيةَ البيتِ، فصلَّى ثمانَ ركعاتٍ، وذلك من الضُّحَى؛ قيامُهنَّ وركوعُهنَّ وسُجُودُهنَّ وجُلُوسُهِنَّ سواءٌ ، قَريبٌ بعضُهن مِن بعضٍ. فخرج ابنُ عباسٍ وهو يقولُ: لقد قرأتُ ما بين اللَّوحَين فما عرَفتُ صلاةَ الضُّحَى إلا الآن: {يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْرَاقِ}، وكنتُ أقولُ: أين صلاةُ الإشراقِ؟ ثم قال بَعْدُ: هُنَّ صلاة الإشراقِ .
Bize İbn Abdirrahîm el-Berkī anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme anlattı, dedi ki: Bize Sadaka anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Ebî Arûbe, Ebü'l-Mütevekkil'den, o Eyyûb b. Safvân'dan, o da Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel'den nakletti ki: İbn Abbâs kuşluk namazı kılmazdı. [Abdullah] dedi ki: Onu Ümmü Hânî'nin yanına götürdüm ve: "Bana anlattığını buna da anlat" dedim. Bunun üzerine Ümmü Hânî şöyle dedi: Fetih günü Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) evimde yanıma girdi; su istedi ve bir çanağa [su] döküldü , sonra bir örtü istedi ve benimle onun arasına gerildi; yıkandı, ardından evin bir köşesine su serpti ve sekiz rekât namaz kıldı, bu da kuşluk vaktindeydi; kıyamları, rükûları, secdeleri ve oturuşları birbirine eşit ve birbirine yakındı. Bunun üzerine İbn Abbâs: "İki kapak arasını baştan sona okudum da kuşluk namazını ancak şimdi anladım: {يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْرَاقِ} “Akşam ve sabah tesbih ederlerdi”; ben hep: 'İşrâk namazı nerede?' derdim" diyerek çıktı. Daha sonra da: "İşte onlar işrâk namazıdır" dedi .
حدَّثنا عمرو بنُ علي، قال: ثنا عبد الأعلى، قال: ثنا سعيدُ بنُ أبي عَروبةَ، عن مُتَوكَّل، عن أيوب بنُ صَفْوانَ، مولى عبدِ اللهِ بنِ الحارث، [عن عبدِ اللهِ بنِ الحارث]، أن أم هانئ ابنة أبي طالبٍ، حَدَّثَتْ أن رسول الله ﷺ يوم الفتحِ دخَل
Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Abdüla‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Ebî Arûbe, Mütevekkil'den, o Abdullah b. el-Hâris'in azatlısı Eyyûb b. Safvân'dan, [o da Abdullah b. el-Hâris'ten] nakletti ki: Ebû Tâlib'in kızı Ümmü Hânî, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in fetih günü girdiğini rivayet etti
عليها. ثم ذكَر [نحوَه .
anlattı. Sonra [bunun bir benzerini] zikretti .
وعن] ابن عباسٍ في قوله: {يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ} مثل ذلك .
Ve İbn] Abbâs'tan O'nun: {يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ} “Akşam tesbih ederlerdi” sözü hakkında da bunun bir misli [rivayet edilmiştir] .
وقوله: {وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً}. يقول تعالى ذكرُه: وسخَّرْنا الطيرَ يُسَبِّحْنَ معه محشورة، يعنى مجموعة له. ذُكر أنه ﷺ كان إذا سبَّح أجابته الجبال، واجْتَمَعَت إليه الطيرُ فَسَبَّحت معه، واجتماعُها إليه كان حَشْرَها .
O'nun: {وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً} “Toplanıp gelen kuşları da [onun emrine verdik]” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kuşları da onun için toplanmış olarak onunla birlikte tesbih etmek üzere boyun eğdirdik. Nakledildiğine göre Dâvûd (aleyhisselâm) tesbih ettiği zaman dağlar ona icabet eder, kuşlar da onun yanında toplanıp onunla birlikte tesbih ederdi; onların onun yanında toplanması da haşredilmeleriydi .
وقد ذكرنا أقوالَ أهلِ التأويلِ في معنى الحشرِ فيما مضَى ، فكَرِهنا إعادته.
Tevil ehlinin haşr kelimesinin anlamına dair sözlerini daha önce zikretmiştik ; bu sebeple burada tekrar etmeyi uygun görmedik.
وكان قتادةُ يقولُ في ذلك في هذا الموضعِ ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً}: مُسَخَّرةً .
Katâde ise bu konuda bu yerde şöyle derdi; nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً} “Toplanıp gelen kuşları da” ayeti hakkında: Boyun eğdirilmiş olarak, dedi .
وقوله: {كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ}. يقولُ: كلُّ ذلك له مُطيعٌ، رَجَّاعٌ إلى طاعتِه وأمرِه. ويعنى بالكُلِّ: كلَّ الطير.
O'nun: {كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ} “Her biri ona yönelmekteydi” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Bunların hepsi ona itaatkârdır, onun itaatine ve emrine dönücüdür. "Küll" (hepsi) ile de bütün kuşları kastetmektedir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ}. أي: مُطيعٌ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [naklen] anlattı: {كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ} “Her biri ona yönelmekteydi” [ifadesi], yani itaatkârdır, [demektir].
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ}. قال: كلٌّ له مُطِيعٌ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ} “Toplanıp gelen kuşları da [onun emrine verdik]; her biri ona yönelmekteydi” sözü hakkında şöyle dedi: Hepsi ona itaatkârdır .
وقال آخرون: معنى ذلك: كلُّ ذلك للهِ مُسَبِّحٌ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; bütün bunlar Allah'ı tesbih edicidir, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: [{وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ}. يقولُ: مُسَبِّحٌ للهِ .
Bana Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; onun: [{وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ} “Toplanıp gelen kuşları da [onun emrine verdik]; her biri ona yönelmekteydi” sözü hakkında]: Allah'ı tesbih edicidir, dediğini aktardı .
وقوله] : {وَشَدَدْنَا مُلْكَهُ}. [اخْتَلَف أهل التأويل في المعنى الذي به شُدِّد مُلكُه؛ فقال بعضُهم: شُدّد ذلك بالجنودِ والرجالِ] ؛ فكان يَحْرُسُه كلَّ يومٍ وليلةٍ أربعةُ آلافٍ، [أربعة آلاف.
O'nun şu sözü] : {وَشَدَدْنَا مُلْكَهُ} “Onun mülkünü güçlendirdik”. [Tevil ehli, mülkünün kendisiyle güçlendirildiği anlam konusunda ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bu, ordularla ve adamlarla güçlendirilmişti] ; öyle ki her gece ve gündüz onu dört bin, [dört bin kişi] korurdu.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمد بنُ الحسين، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفضَّل، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {وَشَدَدْنَا مُلْكَهُ}. قال: كان يحرُسُه كل يوم وليلةٍ أربعة [آلافٍ، أربعة آلاف]].
Bize Muhammed b. el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den onun {وَشَدَدْنَا مُلْكَهُ} “Onun mülkünü güçlendirdik” [ayeti] hakkındaki şu sözünü rivayet etti: [es-Süddî] şöyle demiştir: "Her gece ve gündüz onu dört [bin, dört bin kişi] korurdu."
وقال آخرون: كان الذى شُدَّد به مُلْكُه، أن أُعْطِي هَيبةً مِن الناسِ له؛ لقضيةٍ كان قَضاها.
Başkaları ise şöyle demiştir: Mülkünün kendisiyle güçlendirildiği şey, verdiği bir hüküm sebebiyle insanların ona karşı duyduğu bir heybetin kendisine verilmiş olmasıydı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني ابنُ حربٍ، قال: ثنا موسى، قال: ثنا داودُ، عن [عِلْباءَ بنِ أَحمرَ]، عن عكرمة، عن ابنِ عباسٍ، أن رجلًا من بنى إسرائيل اسْتعْدَى على رجلٍ مِن عظمائِهم، فاجْتمَعا عندَ داودَ النبيِّ ﷺ، فقال المُسْتَعْدِى: إِن هذا اغْتَصَبَنِى بَقَرًا لى. فسأل داودُ الرجلَ عن ذلك، فجحَده، فسأل الآخَرَ البَيِّنَةَ، فلم يَكُنْ له بَيِّنةٌ، فقال لهما داودُ: قُوما حتى أنظرَ فى أمرِكما. فقاما مِن عندِه، فأوحَى اللهُ إلى داودَ فى منامه أن يَقْتُلَ الرجلَ الذي اسْتُعْدِى عليه، فقال: هذه رُؤْيا، ولستُ أعجَلُ حتى أَتَثَبَّتَ. فأوحَى اللهُ إلى داودَ فى منامِه مرةً أخرى أن يقتُلَ الرجلَ، وأوحَى الله إليه الثالثة أن يقتله، أو تَأْتِيَه العقوبةُ مِن الله، فأَرْسَل داود إلى الرجلِ: إن الله قد أوحَى إليَّ أن أقتُلَك. فقال الرجلُ: تَقْتُلُنى بغير بينةٍ [ولا ثَبَتٍ]؟ فقال داود: نعم، واللهِ لأُنْفِذنَّ أمرَ اللهِ فيك. فلمَّا عرَف الرجلُ أنه قاتِلُه قال: لا تَعْجَلْ علىَّ حتى أُخْبِرَك؛ إنى واللهِ ما أُخِذتُ بهذا الذنبِ، ولكنِّى كنتُ اغْتَلْتُ والدَ هذا فقتلتُه، فبذلك قُتِلتُ. فأمَر به داودُ فقُتِل، فاشْتَدَّتْ هَيبةُ بنى إسرائيلَ عندَ ذلك لداودَ، وشُدِّد به مُلْكُه، فهو قولُ الله: {وَشَدَدْنَا مُلْكَهُ}.
İbn Harb bana rivayet edip dedi ki: Bize Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Dâvûd, [İlbâ' b. Ahmer'den], o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti ki: İsrâiloğullarından bir adam, onların ileri gelenlerinden bir kişi hakkında şikâyette bulundu. Bunun üzerine Peygamber Dâvûd'un sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda bir araya geldiler. Şikâyetçi olan adam: "Bu adam bana ait sığırları gasbetti" dedi. Dâvûd [aleyhine şikâyet edilen] adama bunu sordu; o inkâr etti. Dâvûd diğerinden delil istedi, ancak onun bir delili yoktu. Bunun üzerine Dâvûd her ikisine: "Kalkın, davanız hakkında bir karara varıncaya kadar [bekleyin]" dedi. Onlar huzurundan ayrıldılar. Allah, Dâvûd'a rüyasında aleyhine dava açılan adamı öldürmesini vahyetti. Dâvûd: "Bu bir rüyadır; iyice araştırıp kesinleştirmedikçe acele etmeyeceğim" dedi. Allah rüyasında Dâvûd'a bir kez daha o adamı öldürmesini vahyetti. Allah üçüncü kez de ona o adamı öldürmesini, aksi takdirde Allah katından kendisine bir cezanın geleceğini vahyetti. Bunun üzerine Dâvûd adama haber gönderip: "Allah bana seni öldürmemi vahyetti" dedi. Adam: "Beni delilsiz [ve kesin bir kanıt olmaksızın] mı öldüreceksin?" dedi. Dâvûd: "Evet, Allah'a yemin olsun ki senin hakkında Allah'ın emrini mutlaka yerine getireceğim" dedi. Adam Dâvûd'un kendisini öldüreceğini anlayınca: "Sana haber verinceye kadar hakkımda acele etme! Allah'a yemin ederim ki ben bu suçtan dolayı yakalanmadım; ancak ben [vaktiyle] bu adamın babasına suikast düzenleyip onu öldürmüştüm; işte bundan dolayı öldürülüyorum" dedi. Bunun üzerine Dâvûd onun hakkında emir verdi ve adam öldürüldü. İşte o vakit İsrâiloğullarının Dâvûd'a duyduğu heybet ve saygı arttı ve mülkü bununla güçlendirildi. Allah'ın: {وَشَدَدْنَا مُلْكَهُ} “Biz onun mülkünü güçlendirdik” buyruğu işte budur.
وأَولى الأقوالِ فى ذلك بالصواب أن يقالَ: إن الله ﵎، أخبر أنه شَدَّد مُلْكَ داودَ، ولم يَخُصَّ ذلك مِن تَشْديده على التشديد بالرجال والجنود، دونَ الهيبةِ مِن الناسِ له، ولا على هيبة الناس له دونَ الجنودِ. وجائزٌ أن يكونَ تشديدُ ذلك كان ببعض ما ذَكَرْنا، وجائزٌ أن يكون كان بجميعِه ، ولا قولَ أوْلَى فى ذلك بالصحةِ من قولِ اللهِ، إذ لم يَخُصَّ ذلك على بعضِ معانى التشديدِ خبرٌ يَجبُ التسليم له.
Bu hususta doğruya en yakın olan görüş şöyle denilmesidir: Allah (celle celâluhu), Dâvûd'un mülkünü güçlendirdiğini haber vermiş; bunu insanların ona duyduğu heybet olmaksızın sadece adamlar ve ordularla güçlendirmeye ya da ordular olmaksızın sadece insanların ona duyduğu heybete has kılmamıştır. Bu güçlendirmenin zikrettiğimiz şeylerin bir kısmıyla olması caiz olduğu gibi, tamamıyla olması da caizdir . Bu hususta doğruluğa Allah'ın sözünden daha layık bir söz yoktur; zira kendisine teslim olunması vacip olan hiçbir haber, bunu güçlendirmenin anlamlarından sadece birine tahsis etmemiştir .
وقوله: {وَآتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ}، اختَلف أهلُ التأويلِ في معنى الحكمةِ في هذا الموضعِ؛ فقال بعضهم: عُنى بها النُّبوَّةُ.
O'nun: {وَآتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ} “Ona hikmet verdik” sözü hakkında tevil ehli bu yerdeki hikmetin anlamı konusunda ihtilaf etmiştir. Bazıları: Bununla peygamberlik kastedilmiştir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدِّيِّ قوله: {وَآتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ}. قال: النُّبُوَّةَ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; onun: {وَآتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ} “Ona hikmet verdik” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Peygamberlik [verdik] .
وقال آخرون: عُنِى بها أنه عُلِّمَ السُّنَنَ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla, ona sünnetlerin öğretildiği kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَآتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ}: أى السُّنَّةَ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [şöyle dediğini] aktardı: {وَآتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ} “Ve ona hikmet verdik”; yani sünneti.
وقد بَيَّنَّا معنى ذلك في غيرِ هذا الموضعِ بشواهدِه، فأغنَى ذلك عن إعادتِه في هذا الموضعِ.
Bunun anlamını şahitleriyle birlikte bu yerin dışında açıklamıştık; bu da burada tekrar etmekten müstağni kılmıştır.
وقوله: {وَفَصْلَ الْخِطَابِ}، اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: عُنِى به أنه عُلِّمَ القضاءَ والفَهْمَ به.
O'nun: {وَفَصْلَ الْخِطَابِ} “ve ayırt edici hitabı (hüküm verme yeteneğini) [verdik]” sözü hakkında tevil ehli bunun anlamı konusunda ihtilaf etmiştir. Bazıları: Bununla, ona hüküm vermenin ve bu konudaki anlayışın öğretildiği kastedilmiştir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَآتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ وَفَصْلَ الْخِطَابِ}. قال: أُعْطِى الفهمَ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَآتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ وَفَصْلَ الْخِطَابِ} “Ona hikmet ve ayırt edici hitap verdik” ayeti hakkında şöyle dedi: Ona anlayış verildi .