اختَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ}؛ فقال بعضُهم: ذلك لخاصٍّ مِن الناسِ، ومعناه: إن تكفُروا أيُّها المشركون باللهِ، فإن الله غنيٌّ عنكم، ولا يَرْضَى لعبادِه المؤمنين الذين أخلَصهم لعبادتِه وطاعتِه - الكفرَ.
Tefsir ehli, Yüce Allah'ın: {إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ} “Eğer inkâr ederseniz şüphesiz ki Allah size muhtaç değildir. O, kulları için küfre razı olmaz” buyruğunun tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bu, insanların özel bir kesimi hakkındadır ve anlamı şudur: Ey Allah'a ortak koşanlar! Eğer inkâr ederseniz şüphesiz ki Allah size muhtaç değildir; O, kulluğuna ve itaatine has kıldığı mümin kulları için küfre razı olmaz.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ}. يعنى الكفارَ الذين لم يُرِدِ اللهُ أن يُطَهِّرَ قلوبَهم فيقولوا: لا إلهَ إلا اللهُ. ثم قال: {وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ}، وهم عبادُه المُخْلِصون الذين قال: {إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ} [الحجر: ٤٢]. فألزَمهم شهادةَ أن لا إلهَ إلا اللهُ، وحَبَّبها إليهم .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: {إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ} “Eğer inkâr ederseniz şüphesiz ki Allah size muhtaç değildir. O, kulları için küfre razı olmaz” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Bununla, Allah'ın 'Lâ ilâhe illallah' demeleri için kalplerini arındırmayı dilemediği kâfirleri kastetmektedir. Sonra: {وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ} “O, kulları için küfre razı olmaz” buyurmuştur ki onlar, O'nun haklarında: {إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ} “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur” [Hicr: 42] buyurduğu ihlaslı kullarıdır. Allah onlara 'Lâ ilâhe illallah' şehadetini gerekli kılmış ve bunu onlara sevdirtmiştir .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ}. قال: لا يرضَى لعبادِه المؤمنين أن يكفُروا.
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ} “O, kulları için küfre razı olmaz” [ayeti hakkında] nakletti; o şöyle demiştir: Mümin kullarının inkâr etmesine razı olmaz.
وقال آخرون: بل ذلك عام لجميع الناس، ومعناه: أيها الناسُ إن تكفروا، فإن الله غنيٌّ عنكم، ولا يرضى لكم أن تكفُروا به.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu bütün insanlar için geneldir ve anlamı şudur: Ey insanlar! Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz Allah size muhtaç değildir ve sizin O'nu inkâr etmenize razı olmaz.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك ما قال جلَّ ثناؤه: {إِنْ تَكْفُرُوا} باللهِ أَيُّها الكفارُ به، {فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ} عن إيمانِكم وعبادتِكم إيَّاه، {وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ}. بمعنى: ولا يَرْضَى لعبادِه أن يكفُروا به، كما يقالُ: لستُ أحبُّ الظلمَ، وإن أحببتُ أن يظلِمَ فلانٌ فلانًا فيُعاقبَ.
Bu konuda doğru olan görüş, Yüce Allah'ın buyurduğu şu sözdür: Ey O'nu inkâr eden kâfirler! Eğer Allah'ı {إِنْ تَكْفُرُوا} [inkâr ederseniz], {فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ} “şüphesiz ki Allah” sizin iman etmenize ve O'na kullukta bulunmanıza “muhtaç değildir”. {وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ} “O, kulları için küfre razı olmaz”; yani kullarının Kendisini inkâr etmelerine razı olmaz. Tıpkı: "Falanın falana zulmedip cezalandırılmasını istesem bile zulmü sevmem" denilmesi gibi.
وقولُه: {وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ}. يقولُ: وإن تؤمِنوا بربِّكم وتُطِيعوه، يَرْضَ شُكْرَكم له. وذلك هو إيمانُهم به وطاعتُهم إياه، فكَنَى عن الشكرِ ولم يُذْكَرْ، وإنما ذَكَر الفعلَ الدالَّ عليه، وذلك نظيرُ قولِ اللهِ: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا} [آل عمران: ١٧٣]. بمعنى: فزادَهم قولُ الناسِ لهم ذلك إيمانًا.
Yüce Allah'ın: {وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ} “Şayet şükrederseniz bunu sizin için beğenip razı olur” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Rabbinize iman eder ve O'na itaat ederseniz, O'na olan şükrünüzden razı olur. Bu da onların O'na iman etmeleri ve O'na itaat etmeleridir. Burada şükrü açıkça zikretmeyip ona kinaye ile işaret etmiş, sadece ona delalet eden fiili zikretmiştir. Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğunun benzeridir: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا} “İnsanlar onlara: 'Halk size karşı toplandı, onlardan korkun' deyince, bu [söz] onların imanını artırdı” [Âl-i İmrân: 173]; yani insanların onlara bu sözü söylemesi onların imanını artırdı.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ}. قال: إن تُطِيعوا يَرْضَه لكم.
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; es-Süddî: {وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ} “Şayet şükrederseniz bunu sizin için beğenip razı olur” buyruğu hakkında: "İtaat ederseniz, bunu sizin için beğenip razı olur" demiştir.
وقوله: {وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى}. يقولُ: لا تأْثَمُ آثمةٌ إِثمَ آثمةٍ أخرى غيرِها، ولا تؤخَذُ إلا بإثمِ نفسِها. يُعْلِمُ ﷿ عبادَه أن على كلِّ نفسٍ ما جَنَت وأنها لا تؤخَذُ بذنبِ غيرِها.
Yüce Allah'ın: {وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى} “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Günahkâr hiçbir nefis, kendisinden başka bir günahkârın günahını yüklenmez ve ancak kendi nefsinin günahıyla hesaba çekilir. Azîz ve Celîl olan Allah kullarına, her nefsin kendi kazandığından sorumlu olduğunu ve başkasının günahıyla hesaba çekilmeyeceğini bildirmektedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السُّديِّ: {وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى}. قال: لا يُؤْخَذُ أحدٌ بذنبِ أحدٍ.
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] anlattı: {وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى} “Hiçbir günahkâr bir başkasının günah yükünü yüklenmez” [ayeti hakkında o] şöyle dedi: Hiç kimse bir başkasının günahı sebebiyle cezalandırılmaz.
وقولُه: {ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ثم بعدَ اجْتراحِكم في الدنيا ما اجْتَرحْتُم مِن صالحٍ وسَيِّئٍ، وإيمانٍ وكفرٍ أَيُّها الناسُ، إلى ربِّكم مصيرُكم من بعد وفاتِكم، {فَيُنَبِّئُكُمْ}. يقولُ: فيخبرُكم بما كنتم في الدنيا تعمَلون مِن خيرٍ وشرٍّ، فيُجازِيكم على كلِّ ذلك جزاءَكم؛ المحسنَ منكم بإحسانِه، والمسيءَ بما يَسْتحِقُّه، يقولُ ﷿ لعبادِه: فاتَّقُوا أن تَلْقَوا رَبَّكم وقد عمِلتُم في الدنيا بما لا يَرْضاه منكم فتَهْلِكوا، فإنه لا يخفَى عليه عملُ عاملٍ منكم.
Yüce Allah'ın: {ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Sonra dönüşünüz Rabbinizedir; O da yaptıklarınızı size haber verecektir” buyruğuna gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Dünyada iyi veya kötü, iman veya inkâr olarak kazandığınız şeylerden sonra, vefatınızın ardından varışınız Rabbinizedir. {فَيُنَبِّئُكُمْ} “O da size haber verecektir”; yani dünyada hayır ve şer olarak ne yapıyorsanız size bildirecek ve bütün bunların karşılığını eksiksiz verecektir; iyilik yapanınızı iyiliğiyle, kötülük yapanınızı da hak ettiğiyle cezalandıracaktır. Azîz ve Celîl olan Allah kullarına şöyle buyurmaktadır: Dünyada O'nun razı olmayacağı işler yapmış olarak Rabbinize kavuşmaktan sakının, yoksa helak olursunuz; zira sizden amel işleyen hiçbir kimsenin ameli O'na gizli kalmaz.
وقولُه: {إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن الله لا يَخْفَى عليه ما أضمرَته صدورُكم، أيُّها الناسُ، مما لا تُدْرِكُه أعينُكم، فكيف بما أدركَته العيونُ، ورأتْه الأبصارُ؟ وإنما يعنى جلّ ثناؤه بذلك، الخبرَ عن أنه لا يخفَى عليه شيءٌ، [وأنه مُحْصٍ على عبادِه أعمالَهم ليجازيَهم بها] ، كي يَتَّقُوه في سِرِّ أمورِهم وعلانيتِها.
Yüce Allah'ın: {إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} “Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” buyruğuna gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Gözlerinizin göremediği ve göğüslerinizin gizlediği şeyler Allah'a gizli kalmaz; nerede kaldı ki gözlerin görüp idrak ettiği şeyler gizli kalsın? Yüce Allah bununla, gizli ve açık bütün işlerinde Kendisinden sakınsınlar diye, O'na hiçbir şeyin gizli kalmayacağını [ve kullarına karşılıklarını vermek üzere amellerini tek tek sayıp kaydettiğini] haber vermeyi kastetmektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيبًا إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ (٨)}.
Yüce Allah'ın: {وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيبًا إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ (٨)} “İnsana bir zarar dokunduğu zaman, Rabbine yönelerek O'na yalvarır. Sonra ona Kendi katından bir nimet verdiğinde, daha önce O'na yalvardığını unutur da O'nun yolundan saptırmak için Allah'a ortaklar koşar. De ki: İnkârınla birazcık yaşayıp zevklen; şüphesiz sen cehennemliklerdensin!” buyruğunun tefsirine gelince;
يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا مسَّ الإنسانَ بَلاءٌ في جسدِه مِن مرضٍ، أو عاهةٍ، أو شدّةٍ في معيشتِه، وجهدٍ وضيقٍ، {دَعَا رَبَّهُ}. يقولُ: استغاثَ بربِّه الذي خلقَه، من شدَّةِ ذلك، ورغِب إليه في كشفِ ما نزَل به من شدةِ ذلك.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İnsana bedeninde hastalık veya bir sakatlık yahut geçiminde bir zorluk, sıkıntı ve darlık gibi bir musibet dokunduğunda; {دَعَا رَبَّهُ} “Rabbine yalvarır”. [Yani] bu durumun şiddetinden dolayı kendisini yaratan Rabbinden yardım diler ve başına gelen bu şiddetli halin giderilmesi için O'na niyazda bulunur.
وقولُه: {مُنِيبًا إِلَيْهِ}. يقولُ: تائبًا إليه مما كان مِن قبلِ ذلك عليه مِن الكفرِ به، وإشراكِ الآلهة والأوثانِ به في عبادتِه، راجعًا إلى طاعتِه.
Yüce Allah'ın: {مُنِيبًا إِلَيْهِ} “O'na yönelerek” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Bundan önce içinde bulunduğu inkârdan, ibadette ilahları ve putları O'na ortak koşmaktan tevbe edip O'na dönerek, O'nun itaatine rücu ederek [yalvarır].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ}. قال: الوجعُ والبلاءُ والشدةُ، {دَعَا رَبَّهُ مُنِيبًا إِلَيْهِ}. قال: مُسْتَغِيثًا به.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; {وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ} “İnsana bir zarar dokunduğu zaman” buyruğu hakkında: "[Zarar,] acı, bela ve şiddettir" demiştir. {دَعَا رَبَّهُ مُنِيبًا إِلَيْهِ} “Rabbine yönelerek O'na yalvarır” buyruğu hakkında ise: "O'ndan yardım dileyerek [yalvarır]" demiştir.
وقولُه: {ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ثم إذا منَحه ربُّه نعمةً منه، يعنى عافيةً، فكشَف عنه ضُرَّه، وأبدَله بالسَّقمِ صحةً، وبالشدةِ رخاءً. والعربُ تقولُ لكلِّ مَن أعطَى غيرَه مِن مالٍ أو غيرِه: قد خَوَّله. ومنه قولُ أبي النَّجْمِ العِجْلِيِّ :
Yüce Allah'ın: {ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ} “Sonra ona Kendi katından bir nimet verdiğinde” buyruğuna gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Sonra Rabbi ona Kendi katından bir nimet yani afiyet ihsan edip zararını giderdiğinde, hastalığını sıhhate, darlığını da bolluğa çevirdiğinde... Araplar, bir başkasına mal veya başka bir şey veren herkes için "Kadd havelehu (ona ihsanda bulundu / bağışladı)" derler. Ebü'n-Necm el-İclî'nin şu beyti de bundandır :
أعطَى * فلم يَبْخَلْ ولم يُبَخَّلِ … كُومَ الذُّرَا مِن خَوَلِ المُخَوَّلِ
Verdi * ne cimrilik etti ne de cimri sayıldı… Bağışlayanın bağışından yüce hörgüçlü develeri.
وحُدِّثْتُ عن أبي عُبَيدةَ معمرِ بن المثنى أنه قال: سمعتُ أبا عمرٍو يقولُ في بيتِ زُهَيرٍ :
Bana Ebû Ubeyde Ma'mer b. el-Müsennâ'dan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Amr'ı, Züheyr'in şu beyti hakkında söylerken işittim :
هنالك إن يُسْتَخْوَلوا المالَ يُخْوِلوا … وإن يُسْأَلُوا يُعْطُوا وإن يَيْسِروا يُغْلوا
Orada kendilerinden mal istenirse bağışlarlar… Kendilerinden bir şey istenince verirler, kolaylık gösterirlerse çıtayı yükseltirler.
قال معمرٌ: قال يونسُ: إنما سمِعناه:
Ma'mer dedi ki: Yûnus şöyle demiştir: Biz bunu ancak şöyle işittik:
* هنالك إِن يُسْتَخْبَلُوا المالَ يُخْبَلُوا *
* Orada kendilerinden ödünç mal istenirse ödünç verirler *
قال: وهى معناها.
[Yûnus] dedi ki: Anlamı da aynıdır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ}: إذا أصابَته عافيةٌ أو خيرٌ.
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; {ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ} “Sonra ona Kendi katından bir nimet verdiğinde” buyruğu hakkında: "Ona bir afiyet veya bir hayır dokunduğunda" demiştir.
وقولُه: {نَسِيَ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ}. يقولُ: ترَك دعاءَه الذي كان يَدْعو إلى الله من قبلِ أن يُكشِفَ ما كان به مِن ضُرٍّ، {وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا}. يعنى: شركاءَ.
Yüce Allah'ın: {نَسِيَ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ} “Daha önce O'na yalvardığını unutur” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Kendisindeki o zarar giderilmeden önce Allah'a yaptığı duasını terk eder. {وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا} “ve Allah'a ortaklar koşar”; yani ortaklar [kılar].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {نَسِيَ}.
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den aktardı: {نَسِيَ}
يقولُ: ترك، هذا في الكافرِ خاصةً.
Şöyle demektedir: Terk etti; bu özellikle kâfir hakkındadır.
ولـ "مَا" التي في قولِه: {نَسِيَ مَا كَانَ}. وجهان؛ أحدُهما: أن يكونَ بمعنى "الذي"، ويكونَ معنى الكلامِ حينَئذٍ: ترَك الذي كان يَدْعوه في حالِ الضُّرِّ الذي كان به. يعنى به الله تعالى ذكرُه فتكونُ "مَا" موضوعةً عندَ ذلك موضعَ "مَن"، كما قيل: {وَلَا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ} [الكافرون: ٥]. يعنى به الله، وكما قيل: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} [النساء: ٣]. والثاني: أن يكونَ بمعنى المصدرِ على ما ذكرتُ، وإذا كانت بمعنى المصدرِ، كان في "الهاءِ" التي في
{نَسِيَ مَا كَانَ} “daha önce ... unutur” buyruğundaki "mâ" (مَا) edatının iki yönü vardır: Birincisi: "ellezî" (الَّذِي) [ismi mevsulü] anlamında olmasıdır. Bu durumda cümlenin anlamı şöyle olur: Kendisine dokunan zarar hâlinde dua etmekte olduğunu terk etti; bununla Yüce Allah'ı kastetmektedir. O vakit "mâ" (مَا), tıpkı: {وَلَا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ} “Siz de benim taptığıma tapacak değilsiniz” [Kâfirûn: 5] -bununla Allah kastedilmektedir- ve tıpkı: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ} “Kadınlardan size helal olanları nikâhlayın” [Nisâ: 3] buyruklarında olduğu gibi "men" (مَنْ) yerine kullanılmış olur. İkincisi: Zikrettiğim üzere masdar anlamında olmasıdır. Masdar anlamında olduğunda,
قولِه: {إِلَيْهِ}. وجهان؛ أحدُهما: أن يكونَ مِن ذكرِ {مَا}. والآخرُ: مِن ذكرِ الربِّ.
{إِلَيْهِ} buyruğundaki "hâ" (ـهِ) zamirinin iki yönü olur: Birincisi: {مَا} lafzına dönmesidir. Diğeri ise: Rabbe dönmesidir.
وقولُه: {وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا}. يقولُ: وجعَل للهِ أمثالًا وأشْباهًا.
Yüce Allah'ın: {وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا} “ve Allah'a ortaklar koşar” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Allah'a emsaller ve benzerler kılar.
ثم اختلَف أهلُ التأويلِ في المعنى الذي جعَلوها فيه له أندادًا؛ فقال بعضُهم: جعَلوها له أندادًا في طاعتِهم إيَّاهم في معاصى اللهِ.
Sonra tefsir ehli, onları Allah'a hangi anlamda ortak koştukları hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Allah'a isyan olan konularda onlara itaat etmek suretiyle onları O'na ortak kılmışlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا}. قال: الأندادُ مِن الرجال، يُطيعونهم في معاصى اللهِ .
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; es-Süddî: {وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا} “ve Allah'a ortaklar koşar” buyruğu hakkında şöyle demiştir: [Bu] ortaklar insanlardandır; Allah'a isyan olan konularda onlara itaat ederler .
وقال آخرون: عُنِى بذلك أنه عبَد الأوثانَ، فجعَلها للهِ أندادًا في عبادتِهم إيَّاها.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla, putlara tapması ve onlara ibadet etmek suretiyle onları Allah'a ortaklar kılması kastedilmiştir.
وأَولى القولَين في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: عُنِي به أنه أطاعَ الشيطانَ في عبادةِ الأوثانِ، فجعَل له الأوثانَ أندادًا؛ لأن ذلك في سياقِ عتابِ اللهِ إيَّاهم على عبادتِها.
Bu konudaki iki görüşten doğruya en yakın olanı: "Bununla, putlara tapma konusunda şeytana itaat etmesi ve putları O'na ortaklar kılması kastedilmiştir" diyenin görüşüdür. Çünkü bu, Allah'ın putlara tapmalarından ötürü onları azarlaması bağlamındadır.
وقولُه: {لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ}. يقولُ: ليُزيلَ مَن أرادَ أن يُوحِّدَ الله ويؤمنَ به، عن توحيدِه والإقرارِ به والدخولِ في الإسلامِ.
Yüce Allah'ın: {لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ} “O'nun yolundan saptırmak için” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Allah'ı birlemek ve O'na iman etmek isteyen kimseyi O'nun tevhidinden, O'nu ikrar etmekten ve İslam'a girmekten uzaklaştırmak için [böyle yapar].
وقولُه: {قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قُل يا محمدُ لفاعلِ ذلك: تمتَّعْ بكفرِك باللهِ قليلًا إلى أن تَسْتوفىَ أجلَك، فتَأْتِيَك مَنِيَّتُك، {إِنَّكَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ}. أي: إنك مِن أهلِ النارِ المَاكِثِين فيها.
Yüce Allah'ın: {قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا} “De ki: İnkârınla biraz zevklenip yaşa!” buyruğuna gelince; zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bunu yapana de ki: Ecelin dolup ölümün sana gelinceye kadar Allah'ı inkârınla biraz zevklenip yaşa! {إِنَّكَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ} “Şüphesiz sen cehennem halkındansın.” Yani: Şüphesiz sen, orada kalıcı olan cehennem ehlindensin.
وقولُه: {تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ}: وعيدٌ مِن اللهِ وتَهَدُّدٌ.
Yüce Allah'ın: {تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ} “inkârınla yaşayıp zevklen” buyruğu, Allah'tan bir tehdit ve bir gözdağıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ (٩)}
Yüce Allah'ın: {أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ (٩)} “Yoksa o, gece saatlerinde secde ederek ve ayakta durarak boyun büken, ahiretten sakınan ve Rabbinin rahmetini uman gibi midir? De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Ancak akıl sahipleri öğüt alıp düşünür.” buyruğunun tefsirine gelince;
اختلفَت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {أَمَّنْ}؛ فقَرأ ذلك بعضُ المكيِّين وبعضُ المدنيِّين وعامةُ الكوفيِّين: (أمَنْ) بتخفيفِ الميمِ . ولقراءتِهم ذلك كذلك وجهان؛ أحدُهما: أن يكونَ الألفُ في "أمَنْ" بمعنى الدعاءِ، يرادُ بها: يا مَن هو قانتٌ آناءَ الليلِ. والعربُ تُنادى بالألفِ * كما تُنادى بـ "يا"، فتقولُ: أزيدُ أقبِلْ. و: يا زيدُ أقِبلْ. ومنه قولُ أوسِ بن حَجَرٍ :
Kıraat âlimleri Yüce Allah'ın: {أَمَّنْ} buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Mekkelilerin bir kısmı, Medinelilerin bir kısmı ve Kûfelilerin geneli bunu mîm harfinin şeddesiz haliyle (أمَنْ) şeklinde okumuşlardır . Onların bu şekilde okumalarının iki yönü vardır; birincisi: "أمَنْ" ifadesindeki elifin nida harfi anlamında olmasıdır; bununla: "Ey gece saatlerinde boyun bükerek ibadet eden kişi!" kastedilmektedir. Nitekim Araplar "yâ" (يا) ile nida ettikleri gibi elifle de nida ederler ve: "Ezeydü akbil!" (Ey Zeyd, beri gel!) ve "Yâ Zeydü akbil!" derler. Evs b. Hacer'in şu sözü de bundandır :
أَبَنِي لُبَيْتَى لَسْتُم بِيدٍ … إلا يدٍ ليسَت لها عَضُدُ
Ey Lübeytâ oğulları! Siz bir el değilsiniz… Pazusu olmayan bir el müstesna.
وإذا وُجِّهَتِ الألفُ إلى النداءِ كان معنى الكلامِ: قُلْ تمتعْ أيُّها الكافرُ بكفرِك قليلًا، إنك مِن أصحابِ النارِ، ويا مَن هو قانتٌ آناءَ الليلِ ساجدًا وقائمًا، إنك مِن أهلِ الجنةِ. ويكونُ في [البيانِ عمَّا] للفريقِ الكافرِ عندَ اللهِ مِن الجزاءِ في الآخرةِ - الكفايةُ عن بيانِ ما للفريقِ المؤمنِ؛ إذ كان معلومًا اختلافُ أحوالِهما في الدنيا، ومعقولًا أن أحدَهما إذا كان مِن أصحابِ النارِ لكفرِه بربِّه، أن الآخرَ مِن أصحابِ الجنةِ، فحَذَف الخبرَ عما له، اكتفاءً بفَهْمِ السامعِ المرادَ منه مِن ذكرِه، إذ كان قد دلَّ على المحذوفِ بالمذكورِ. والثاني: أن تكونَ الألفُ التي في قولِه: (أمَنْ) ألفَ
Elif nida [harfi] olarak değerlendirildiğinde sözün anlamı şöyle olur: Ey inkârcı! İnkârınla birazcık yaşayıp zevklen, şüphesiz ki sen cehennemliklerdensin; ey gece saatlerinde secde ederek ve ayakta durarak boyun büken [mümin]! Şüphesiz ki sen cennetliklerdensin. Kâfir topluluğun Allah katındaki ahiret karşılığına dair [yapılan açıklama], mümin topluluğun [karşılığının] açıklanmasına gerek bırakmamaktadır. Zira ikisinin dünyadaki durumlarının farklı olduğu bilinmektedir ve birinin Rabbini inkâr etmesinden ötürü cehennemliklerden olduğu bilindiğinde, diğerinin cennetliklerden olacağı aklen anlaşılır. Bu sebeple [muhatabın], zikredilenden kastedilen anlamı kavramasıyla yetinilerek ona [mümine] ait olan haber hazfedilmiştir (cümleden düşürülmüştür); zira zikredilen ile hazfedilene delalet edilmiştir. İkinci [yön ise]: (أمَنْ) ifadesindeki elifin...
استفهامٍ، فيكونَ معنى الكلامِ: أهذا كالذى جعَل للهِ أندادًا ليُضِلَّ عن سبيلِه؟ ثم اكتفَى بما قد سبَق مِن خبرِ اللهِ عن فريقِ الكفرِ به مِن أعدائِه، إذ كان مفهومًا المرادُ بالكلامِ، كما قال الشاعرُ :
istifham (soru) elifi olmasıdır. Bu durumda sözün anlamı şöyle olur: Bu kimse, [insanları] O'nun yolundan saptırmak için Allah'a ortaklar koşan kimse gibi midir? Sözden kastedilen mana anlaşıldığı için, Yüce Allah'ın düşmanlarından olan inkârcı topluluk hakkında daha önce geçen haberle yetinilmiştir. Nitekim şair de şöyle demiştir :
فأُقسِمُ لو شيءٌ أتانا رسولُه … سِواكَ ولكنْ لم نَجِدْ لك مَدْفَعَا
Yemin ederim ki senden başka bir şeyin elçisi bize gelseydi [onu geri çevirirdik]… Fakat seni savuşturacak bir çare bulamadık.
فحذَف "لدفَعْناه" وهو مرادٌ في الكلامِ إذ كان مفهومًا عندَ السامعِ مرادُه.
Burada dinleyici açısından kastedilen mana anlaşıldığı için, sözde murad edildiği halde "onu geri çevirirdik" (لدفَعْناه) ifadesi hazfedilmiştir.
وقرأ ذلك بعضُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ أهلِ الكوفةِ: {أَمَّنْ} بتشديدِ الميمِ ، بمعنى: أم مَن هو؟ ويقولون: إنما هي {أَمَّنْ} استفهام اعتُرِض في الكلامِ بعدَ كلامٍ قد مضَى، فجاء بـ "أم"، فعلى هذا التأويلِ يجبُ أن يكونَ جوابُ الاستفهامِ متروكًا مِن أجلِ أنه قد جرَى الخبرُ عن فريقِ الكفرِ، وما أُعِدَّ له في الآخرةِ، ثم أُتبِع الخبرَ عن فريقِ الإيمانِ، فعُلِم بذلك المرادُ، فاستُغْنِى بمعرفةِ السامعِ بمعناه مِن ذكرِه، إذ كان معقولًا أن معناه: أهذا أفضلُ أم هذا؟
Medine ve Basra kıraat âlimlerinin bir kısmı ile Kûfe ehlinden bazıları ise bu kelimeyi mîm harfini şeddeli olarak: {أَمَّنْ} şeklinde "Yoksa o kimse mi?" (أم مَن هو؟) anlamında okumuşlardır. Onlar şöyle demektedir: Bu {أَمَّنْ} lafzı, daha önce geçmiş olan bir sözün ardından araya giren bir istifhamdır ve "em" (أم) edatıyla gelmiştir. Bu tefsire göre, istifhamın cevabının zikredilmeyip bırakılmış olması gerekir. Çünkü inkâr topluluğu ve ahirette onlar için hazırlanan şeyler hakkında haber verilmiş, ardından da iman topluluğu hakkındaki habere geçilmiştir. Böylece maksat anlaşılmış ve sözün manasının: "Bu mu daha hayırlıdır yoksa şu mu?" demek olduğu aklen kavrandığından dinleyicinin anlamı bilmesiyle yetinilip [cevap] zikredilmemiştir.
والقولُ في ذلك عندنا أنهما قراءتان قرَأ بكلِّ واحدةٍ علماءُ مِن القرأةِ، مع صحةِ كلِّ واحدةٍ منهما في التأويلِ والإعرابِ، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bize göre bu konudaki doğru görüş şudur: Bunlar, kıraat âlimlerinden yetkin kimselerin okuduğu, tefsir ve irap bakımından her ikisi de sahih olan iki kıraattir. Dolayısıyla okuyan kimse bu iki kıraatten hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وقد ذكَرنا اختلافَ المختلفِين والصوابَ مِن القول عندَنا، فيما مضَى قبلُ في معنى القانتِ، بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ، غيرَ أنَّا نذكرُ بعضَ أقوالِ أهلِ التأويلِ في ذلك في هذا الموضعِ؛ ليعلمَ الناظرُ في الكتابِ اتفاقَ معنى ذلك في هذا الموضعِ وغيرِه؛ فكان بعضُهم يقولُ: هو في هذا الموضعِ قراءةُ القارئ قائمًا في الصلاةِ.
Daha önce 'kânit' kelimesinin anlamı konusunda farklı görüşte olanların ihtilafını ve bize göre doğru olan görüşü, bu yerde tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde zikretmiştik. Ancak kitaba bakan kimsenin bu yer ile diğer yerlerdeki anlamın birbiriyle uyumunu bilmesi için tefsir ehlinin bu konudaki bazı görüşlerini burada zikredeceğiz. Onlardan bazısı şöyle diyordu: Bu [kelime] bu yerde, okuyucunun namazda ayaktayken [Kur'an] okumasıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا يحيى، عن عُبيد اللهِ، أنه قال: أخبَرنى نافعٌ، عن ابن عمرَ، أنه كان إذا سُئِل عن القُنُوتِ، قال: لا أعلمُ القنوتَ إلا قراءةَ القرآنِ وطولَ القيامِ. وقرَأ: {أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا} .
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ, Ubeydullah'tan rivayet etti; o dedi ki: Bana Nâfi', İbn Ömer'den haber verdi; o, kendisine kunut hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: "Ben kunutun ancak Kur'an okumak ve kıyamı uzatmak olduğunu biliyorum." Ve: {أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا} “Yoksa o, gece saatlerinde secde ederek ve ayakta durarak boyun büken kimse gibi midir?” ayetini okudu .
وقال آخرون: هو الطاعةُ.
Başkaları ise: "O, itaattir" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدِ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ}. يعنى بالقنوتِ الطاعةَ، وذلك أنه قال: {ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذَا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ} إلى: {كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ} [الروم: ٢٥، ٢٦]. قال: مُطِيعون .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: {أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ} “Yoksa o boyun büken kimse mi?” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Kunut ile itaati kastetmektedir; nitekim Yüce Allah: {ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذَا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ} “Sonra sizi yerden bir çağırışla çağırdığı zaman hemen çıkıverirsiniz” ayetinden {كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ} [er-Rûm: 25, 26] “Hepsi O'na boyun eğmiştir” ayetine kadar buyurmuştur. [İbn Abbâs]: "İtaat edicilerdir" demiştir .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ في قولِه: {أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ}. قال: القانتُ المُطِيعُ .
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den Yüce Allah'ın: {أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ} “Yoksa o, gece saatlerinde boyun büken kimse mi?” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Kânit, itaat edendir .
وقوله: {آنَاءَ اللَّيْلِ}. يعنى: ساعاتِ الليلِ.
Yüce Allah'ın: {آنَاءَ اللَّيْلِ} “gece saatlerinde” buyruğuna gelince; gecenin saatlerini kastetmektedir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ}: [ساعاتِ الليل]؛ أوَّلَه، وأوسطَه، وآخرَه.
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, Yüce Allah'ın: {أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ} “Yoksa o, gece saatlerinde boyun büken kimse mi?” buyruğu hakkında: “[Gecenin saatlerinde]; başında, ortasında ve sonunda [itaat edendir].” demiştir.
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {آنَاءَ اللَّيْلِ}. قال: ساعاتِ الليلِ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {آنَاءَ اللَّيْلِ} “gece saatlerinde” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Gecenin saatlerinde .
وقد مضَى بيانُنا عن معنى "الآناءِ" بشواهدِه وحكايةُ أقوالِ أهلُ التأويلِ فيها، بما أغنى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
"Ânâ'" (الآناء) kelimesinin anlamı, şahitleri ve tefsir ehlinin bu konudaki sözlerinin nakli daha önce bu yerde tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde geçmişti .
وقولُه: {سَاجِدًا وَقَائِمًا}. يقولُ: يَقْنُتُ ساجدًا أحيانًا، وأحيانًا قائمًا. يعنى: يطيعُ، والقنوتُ عندَنا: الطاعةُ، ولذلك نُصِب قولُه: {سَاجِدًا وَقَائِمًا}. لأن معناه: أمَّن هو يقنُتُ آناءَ الليلِ ساجدًا طورًا، وقائمًا طورًا. فهُما حالٌ مِن قانتٍ.
Yüce Allah'ın: {سَاجِدًا وَقَائِمًا} “secde ederek ve ayakta durarak” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Kimi zaman secde halinde, kimi zaman da ayakta durarak boyun büker; yani itaat eder. Bize göre kunut itaattir. Bu sebeple Yüce Allah'ın: {سَاجِدًا وَقَائِمًا} buyruğu mensup kılınmıştır. Çünkü manası şöyledir: Yoksa o kimse mi [daha hayırlıdır ki], gece saatlerinde bir defasında secde ederek diğer defasında ayakta durarak boyun büker. Bu iki kelime kânit (قانت) lafzından haldir.
وقولُه: {يَحْذَرُ الْآخِرَةَ}. يقولُ: يَحْذَرُ عذابَ الآخرةِ.
Yüce Allah'ın: {يَحْذَرُ الْآخِرَةَ} “ahiretten sakınan” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Ahiret azabından sakınır.
كما حدَّثنا عليُّ بنُ الحسنِ الأزْدِيُّ، قال: ثنا يحيى بنُ اليَمانِ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {يَحْذَرُ الْآخِرَةَ}. قال: يحذرُ عذابَ الآخرةِ .
Nitekim bize Ali b. el-Hasan el-Ezdî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. el-Yemân, Eş'as'tan, o Ca'fer'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: {يَحْذَرُ الْآخِرَةَ} “ahiretten sakınan” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Ahiret azabından sakınır .
{وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ}. يقولُ: ويَرْجو أن يرحمَه اللهُ، فيُدْخِلَه الجنةَ.
{وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ} “ve Rabbinin rahmetini uman” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Allah'ın kendisine merhamet etmesini ve kendisini cennete koymasını umar.
وقولُه: {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: قُلْ يا محمدُ لقومِك: هل يستوى الذين يعلَمون ما لهم في طاعتِهم لربِّهم مِن الثوابِ، وما عليهم في معصيتِهم إيَّاه مِن التَّبِعاتِ، والذين لا يعلَمون ذلك، فهم
Yüce Allah'ın: {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} “De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” buyruğuna gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: [Ey Muhammed!] Kavmine de ki: Rablerine itaat etmelerinde kendileri için ne büyük bir sevap olduğunu ve O'na isyan etmelerinde aleyhlerine ne gibi sorumluluklar bulunduğunu bilen kimseler ile bunu bilmeyen kimseler -ki onlar-
يَخْبِطون في عَشْواءَ، لا يرجُون بحَسَنِ أعمالهم خيرًا، ولا يَخافون بسيِّئِها شرًّا؟!
karanlıkta bocalayıp duran, iyi amelleriyle bir hayır ummayan ve kötü amelleriyle bir şerden korkmayan kimseler bir olur mu?!
يقولُ: ما هذان بمُتَساوِيَين.
Şöyle buyurmaktadır: Bu ikisi birbirine eşit değildir.
وقد رُوِى عن أبي جعفرٍ محمدِ بن عليٍّ في ذلك ما حدَّثني محمدُ بنُ خلفٍ، قال: ثنى نصرُ بنُ مُزَاحِمٍ، قال: ثنا [سعدانُ الجهني] ، عن [سعدِ أبى] مجاهدٍ، عن جابرٍ، عن أبي جعفرٍ رضوانُ اللهِ عليه: {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ}. قال: نحن الذين يعلَمون، وعدوُّنا الذين لا يعلَمون .
Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali'den bu hususta şu rivayet nakledilmiştir: Bana Muhammed b. Halef rivayet edip dedi ki: Bana Nasr b. Müzâhim rivayet etti, dedi ki: Bize [Sa'dân el-Cühenî] , [Sa'd Ebû] Mücâhid'den, o Câbir'den, o da Ebû Ca'fer'den -Allah'ın rızası üzerine olsun- Yüce Allah'ın: {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} “De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bilenler biziz, bilmeyenler ise bizim düşmanlarımızdır .
وقولُه: {إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إنما يَعْتَبِرُ حُجَجَ اللهِ فيتّعظُ ويَتفكَّرُ فيها فيتدبَّرُها - أهلُ العقولِ والحِجا، لا أهلُ الجهلِ والنَّقْصِ في العقولِ.
Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ} “Ancak akıl sahipleri öğüt alıp düşünür” buyruğuna gelince; şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'ın delillerinden ibret alıp vaaz-u nasihat dinleyen ve onlar üzerinde tefekkür edip derin derin düşünenler, cahil ve akıldan noksan kimseler değil, ancak tam akıl ve basiret sahipleridir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ يَاعِبَادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ (١٠)}.
Yüce Allah'ın: {قُلْ يَاعِبَادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ (١٠)} “De ki: Ey iman eden kullarım! Rabbinizden sakının. Bu dünyada iyilik yapanlar için bir güzellik vardır. Allah'ın arzı geniştir. Sabredenlere mükâfatları ancak hesapsız verilecektir.” buyruğunun tefsirine gelince;
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قُلْ يا محمدُ لعباديَ الذين آمَنوا: يا عباديَ الذين آمَنوا باللهِ، وصدَّقوا رسولَه، اتقوا ربكم بطاعتِه، واجتنابِ معاصيه، {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ}.
Şanı yüce olan Allah Nebisi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! İman eden kullarıma de ki: Ey Allah'a iman edip Resulünü tasdik eden kullarım! O'na itaat ederek ve O'na isyandan kaçınarak Rabbinizden sakının; {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ} “Bu dünyada iyilik yapanlar için bir güzellik vardır”.
ثم اختَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: للذين أطاعوا الله حسنةٌ في هذه الدنيا. وقال: "في" مِن صلةِ "حسنة"، وجعَل معنى الحسنةِ: الصحةَ والعافيةَ.
Sonra tevil ehli bunun yorumunda ihtilaf etti; bazısı şöyle dedi: Bunun anlamı; Allah'a itaat edenler için bu dünyada bir güzellik/iyilik vardır, demektir. [Bu görüşü savunan kişi], "fî" (فِي) [harf-i cerinin] "hasene" (حَسَنَة) kelimesinin sılasından (bağlantılı) olduğunu söyledi ve "hasene"nin anlamını sıhhat ve afiyet olarak kabul etti.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ}. قال: العافيةُ والصحةُ .
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den Yüce Allah'ın: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ} “Bu dünyada iyilik yapanlar için bir güzellik vardır” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: [O güzellik] afiyet ve sıhhattir .
وقال آخرون: "في" مِن صلةِ "أحسنوا"، ومعنى الحسنةِ: الجنةُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: "Fî" (في) edatı "ahsenu" (أحسنوا) fiilinin sılasıdır (bağlantısıdır); hasenenin anlamı ise cennettir.
وقولُه: {وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وأرضُ اللهِ فسيحةٌ واسعةٌ، فهاجِروا مِن أرضِ الشركِ إلى دارِ الإسلامِ.
Yüce Allah'ın: {وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ} “Allah'ın arzı geniştir” buyruğuna gelince; şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'ın arzı ferah ve geniştir; şirk diyarından İslam yurduna hicret ediniz.
كما حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارث، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ}: فهاجِروا واعتَزِلوا الأوثانَ .
Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; ve bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ} “Allah'ın arzı geniştir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Hicret edin ve putlardan uzaklaşın .
وقولُه: {إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إنما يُعطِى الله أهلُ الصبرِ على ما لَقُوا فيه في الدنيا أجرَهم في الآخرة، {بِغَيْرِ حِسَابٍ}. [يقولُ: ثوابَهم بغيرِ حسابٍ] .
Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Sabredenlere mükâfatları ancak hesapsız verilecektir” buyruğuna gelince; şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Dünyada kendi uğrunda karşılaştıkları sıkıntılara sabredenlere Allah ahirette mükâfatlarını ancak {بِغَيْرِ حِسَابٍ} “hesapsız” olarak tam verir. [Yani sevaplarını hesapsız verir] .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ}: لا واللهِ ما هُناك مِكيالٌ ولا ميزانٌ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle dediğini] rivayet etti: {إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Sabredenlere mükâfatları ancak hesapsız verilecektir” [ayeti hakkında]: Hayır, Allah'a yemin olsun ki orada ne ölçek vardır ne de terazi.
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ}. قال: في الجنةِ .
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Sabredenlere mükâfatları ancak hesapsız verilecektir” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Cennette [verilecektir] .
[القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصًا لَهُ الدِّينَ (١١) وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ (١٢) قُلْ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣)}.
[Yüce Allah'ın: {قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصًا لَهُ الدِّينَ (١١) وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ (١٢) قُلْ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣)} “De ki: Bana, dini Allah'a halis kılarak O'na kulluk etmem emrolundu. Ve bana Müslümanların ilki olmam emrolundu. De ki: Rabbime isyan edersem büyük bir günün azabından korkarım.” buyruklarının tefsirine gelince;
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قُلْ يا محمدُ لمُشركي قومِك: إن الله: أمَرني أن أعبدَه مُفْرِدًا له العبادةَ دونَ كلِّ ما تَدْعُون مِن دونِه مِن الآلهةِ والأندادِ.
Şanı yüce olan Allah Nebisi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminin müşriklerine de ki: Allah, O'nun peşi sıra dua ettiğiniz ilahlar ve ortaklar olmaksızın, kulluğu yalnızca O'na tahsis ederek O'na ibadet etmemi bana emretti.
{وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ}. يقولُ: وأمَرني ربِّي جلّ ثناؤُه بذلك، لأن أكونَ بفعلِ ذلك أوَّلَ مَن أسلَم منكم، فخضَع له بالتوحيدِ، وأخلَص له العبادةَ، وبَرِئَ مِن كُلِّ ما دونَه مِن الآلهةِ.
{وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ} “Ve bana Müslümanların ilki olmam emrolundu” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Şanı yüce olan Rabbim, bu ameli işlemek suretiyle aranızdan ilk teslim olan, tevhid ile O'na boyun eğen, ibadeti yalnızca O'na halis kılan ve O'ndan başka bütün ilahlardan beri olan ilk kişi olmam için bana bunu emretti.
وقولُه تعالى: {قُلْ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ}. [يقولُ تعالى ذكرُه: {قُلْ} يا محمدُ لهم: {إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي}] فيما أَمَرنى به من عبادتِه مخلصًا له الطاعةَ ومُفْرِدَه بالربوبيةِ - {عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ}. يعني: عذابَ يومِ القيامةِ، وذلك هو اليومُ الذي يَعْظُمُ هولُه] .
Yüce Allah'ın: {قُلْ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} buyruğuna gelince; [Şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Onlara {قُلْ} "de ki": İtaati yalnızca O'na halis kılarak ve Rabliği yalnızca O'na tahsis ederek O'na ibadet etmem hususunda bana emrettiği şeylerde {إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي}] “Rabbime isyan edersem” {عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “büyük bir günün azabından [korkarım]”; yani kıyamet gününün azabından korkarım. İşte o, dehşeti çok büyük olan bir gündür] .
القولُ في تأويل قولِه تعالى: {قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصًا لَهُ دِينِي (١٤) فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ قُلْ إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ (١٥)}
Yüce Allah'ın: {قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصًا لَهُ دِينِي (١٤) فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ قُلْ إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ (١٥)} “De ki: Ben dinimi yalnız O'na halis kılarak Allah'a kulluk ederim. Siz de O'ndan başka dilediğinize kulluk edin! De ki: Gerçek hüsrana uğrayanlar, kıyamet gününde hem kendilerini hem de ailelerini hüsrana uğratanlardır. Dikkat edin! İşte apaçık hüsran budur.” buyruklarının tefsirine gelince;
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل يا محمدُ لمشركي
Şânı yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! [...] müşriklerine de ki:
قومِك: الله أعبدُ مفرِدًا له طاعتى وعبادتى، لا أجعلُ له في ذلك شريكًا، ولكنى أُفرِدُه بالألوهةِ، وأَبْرأُ مما سواه من الأندادِ والآلهةِ.
İtaatimi ve kulluğumu yalnızca O'na tahsis ederek, bu hususta O'na hiçbir şeyi ortak koşmayarak, ilahlığı yalnızca O'na has kılarak ve O'nun dışındaki tüm ortaklardan ve ilahlardan beri olarak ben yalnız Allah'a kulluk ederim .
فاعبُدوا أنتم أيُّها القومُ، ما شِئتم من الأوثانِ والأصنامِ وغيرِ ذلك مما تعبُدون من سائرِ خلقِه، فستعلَمون وَبَالَ عاقبةِ عبادتِكم ذلك إذا لقيتُم ربَّكم.
Ey topluluk! Siz de putlardan, heykellerden ve O'nun diğer yaratıklarından taptığınız şeylerden dilediğinize tapın! Rabbinize kavuştuğunuz vakit, bunlara tapmanızın kötü akıbetini pek yakında bileceksiniz.
وقولُه: {قُلْ إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: قل يا محمدُ لهم: إن الهالكِين الذين غَبَنوا أنفسَهم، وهلَكت بعذابِ اللهِ أهْلُوهم مع أنفسِهم، فلم يَكُنْ لهم إذ دخَلوا النارَ فيها أهلٌ، وقد كان لهم في الدنيا أهلون.
Yüce Allah'ın: {قُلْ إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ} “De ki: Gerçek hüsrana uğrayanlar, kendilerini hüsrana uğratanlardır” buyruğuna gelince; şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Onlara de ki: Gerçek helak olanlar; kendilerini ziyana sokan ve Allah'ın azabıyla kendileriyle beraber aileleri de helak olup ateşe girdiklerinde dünyada aileleri olduğu halde orada hiçbir aileleri kalmayan kimselerdir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri: