Binûn

"Zümer" Suresinin Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {قُلْ إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. قال: هم الكفارُ الذين خلَقهم اللهُ للنارِ وخلَق النارَ لهم، فزالت عنهم الدنيا، وحُرّمت عليهم الجنةُ، قال اللهُ: {خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ} [الحج: ١١] .

Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: {قُلْ إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “De ki: Gerçek hüsrana uğrayanlar, kıyamet gününde hem kendilerini hem de ailelerini hüsrana uğratanlardır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onlar, Allah'ın cehennem için yarattığı ve cehennemi de kendileri için yarattığı kâfirlerdir. Dünya ellerinden kayıp gitmiş, cennet de onlara haram kılınmıştır. Nitekim Allah: {خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ} “Dünyayı da ahireti de kaybetmiştir” [Hac: 11] buyurmuştur .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {قُلْ إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. قال: هؤلاء أهلُ النارِ، خسِروا أنفسَهم في الدنيا، وخسِروا الأهلين، فلم يجِدوا في النارِ أهْلًا، وقد كان لهم في الدنيا أهلٌ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {قُلْ إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “De ki: Gerçek hüsrana uğrayanlar, kıyamet gününde hem kendilerini hem de ailelerini hüsrana uğratanlardır” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Bunlar cehennemliklerdir; dünyada kendilerini ziyana uğratmışlar, ailelerini de kaybetmişlerdir. Dünyada aileleri olduğu halde ateşte hiçbir aile bulamamışlardır.

حُدِّثتُ عن ابن أبي زائدةَ، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ، قال: غُبنوا أنفسَهم

Bana İbn Ebî Zâide'den, o İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den rivayetle aktarıldı; [Mücâhid] şöyle demiştir: [Onlar] kendilerini aldattılar (ziyana uğrattılar)

وأهْلِيهم. قال: يخسَرون أهْلِيهم، فلا يكونُ لهم أهلٌ يرجِعون إليهم، ويخسَرون أنفسَهم، فيَهْلكون في النارِ، فيَمُوتون وهم أحياءٌ، فيخسَرونها .

ve ailelerini ziyana uğrattılar. [Mücâhid] dedi ki: Ailelerini kaybederler, dolayısıyla yanlarına dönecekleri bir aileleri olmaz; kendilerini de kaybederler, böylece ateşte helak olurlar; diri oldukları halde [adeta] ölürler ve böylece kendilerini hüsrana uğratmış olurlar .

وقولُه: {أَلَا ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أَلَا إِن خُسْرانَ هؤلاء المشركين أنفسَهم وأهْلِيهم يومَ القيامةِ، وذلك هَلَاكُها، {هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هو الهلاكُ الذي يَبِينُ لمَن عايَنه وعلِمه أنه الخسرانُ.

Yüce Allah'ın: {أَلَا ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ} “Dikkat edin! İşte apaçık hüsran budur” buyruğuna gelince; şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Dikkat edin, bu müşriklerin kıyamet gününde hem kendilerini hem de ailelerini ziyana uğratmaları —ki bu onların helak olmasıdır— {هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ} “işte apaçık hüsran budur”. Şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Bu, onu müşahede edip gören ve bilen kimse için hüsran olduğu apaçık ortada olan bir helaktir .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ذَلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ يَاعِبَادِ فَاتَّقُونِ (١٦) وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهَا وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرَى فَبَشِّرْ عِبَادِ (١٧) الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُولَئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ (١٨)}.

Yüce Allah'ın: {لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ذَلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ يَاعِبَادِ فَاتَّقُونِ (١٦) وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهَا وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرَى فَبَشِّرْ عِبَادِ (١٧) الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُولَئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ (١٨)} “Onların üstlerinde ateşten kat kat tabakalar, altlarında da kat kat tabakalar vardır. İşte Allah, kullarını bununla korkutur: Ey kullarım, Benden sakının! Tağuttan, ona kulluk etmekten kaçınan ve Allah'a yönelenlere müjde vardır. O halde kullarımı müjdele! O kullar ki sözü dinlerler ve en güzeline uyarlar. İşte onlar, Allah'ın hidayete erdirdiği kimselerdir. Ve işte onlar, akıl sahiplerinin ta kendileridir.” buyruklarının tefsirine gelince;

يقولُ تعالى ذكرُه: لهؤلاء الخاسرين يومَ القيامة في جهنمَ {مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ}؛ وذلك كهيئة الظُّلَلِ المبنيةِ مِن النارِ، {وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ}. يقولُ: ومن تحتِهم من النارِ ما يَعْلوهم، حتى يصيرَ ما يَعْلُوهم منها من تحتهم ظُلَلًا، وذلك نظيرُ قوله جل ثناؤه: {لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ} [الأعراف: ٤١]. يَغْشاهم مما هو تحتَهم فيها مِن المِهادِ.

Şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Kıyamet gününde cehennemde bu hüsrana uğrayanlar için {مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ} “üstlerinde ateşten tabakalar vardır”; bu da ateşten bina edilmiş gölgelikler/tabakalar gibidir, {وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ} “altlarında da [ateşten] tabakalar vardır”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Altlarında da onları saran ateş tabakası vardır; öyle ki altlarındaki ateş onları kuşatıp birer tabaka haline gelir. Bu da şanı yüce olan Allah'ın şu buyruğunun bir benzeridir: {لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ} [A'râf: 41] “Onlar için cehennemden bir döşek ve üstlerinde de örtüler vardır”; yani cehennemde altlarında bulunan döşekten yükselen ateş onları bürüyüp sarar.

وقولُه: {ذَلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ يَاعِبَادِ فَاتَّقُونِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هذا الذي أخبرتُكم أيُّها الناسُ به، مما للخاسرِين يومَ القيامةِ من العذابِ، تخويفٌ مِن ربِّكم لكم؛ يخوِّفُكم به لتَحْذروه، فتَجْتَنِبوا معاصيَه، وتُنِيبوا مِن كفرِكم إلى الإيمانِ

Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ يَاعِبَادِ فَاتَّقُونِ} “İşte Allah, kullarını bununla korkutur. Ey kullarım! Benden sakının” buyruğuna gelince; Şânı Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Kıyamet gününde hüsrana uğrayanlar için hazırlanmış olan azaba dair size haber verdiğim bu hususlar, Rabbiniz tarafından size yönelik bir korkutmadır; O, [bu azaptan] sakınasınız, O'na isyan etmekten kaçınasınız ve inkârınızdan [vazgeçip] imana...

به وتَصْديقِ رسولِه، واتباعِ أمرِه ونَهْيِه، فتَنْجُوا مِن عذابِه في الآخرةِ، {فَاتَّقُونِ}. يقولُ: فاتَّقُونِ بأداءِ فَرائضى عليكم، واجتنابِ معاصيَّ، لتَنْجُوا مِن عذابي وسَخَطِى.

Resulünü tasdik etmeye, O'nun emrine ve yasağına uymaya yönelesiniz de böylece ahirette O'nun azabından kurtulasınız diye sizi bununla korkutmaktadır. {فَاتَّقُونِ} “Benden sakının” buyruğu ise şöyle demektir: Üzerinize farz kıldığım görevleri yerine getirerek ve haram kıldığım günahlardan kaçınarak Benden sakının ki, azabımdan ve gazabımdan kurtulasınız.

وقولُه: {وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا [الطَّاغُوتَ}. أي: اجْتَنَبوا] عبادةَ كلِّ ما عُبد مِن دونِ اللهِ مِن شيءٍ. وقد بَيَّنَّا معنى الطاغوتِ فيما مضَى قبلُ بشواهدِ ذلك، وذكَرنا اختلافَ أهلِ التأويلِ فيه، بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ ، وذكَرنا أنه في هذا الموضعِ الشيطانُ، وهو في هذا الموضعِ وغيرِه بمعنًى واحدٍ عندَنا.

Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا [الطَّاغُوتَ}. أي: اجْتَنَبوا] “[Tağuttan] kaçınanlar” buyruğuna gelince; yani Allah'tan başka ibadet edilen her şeye ibadet etmekten kaçınanlar [demektir]. Tağutun anlamını daha önce delilleriyle birlikte açıklamış ve tevil ehlinin bu husustaki ihtilafını, burada tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde zikretmiştik . Bu ayette onun şeytan anlamına geldiğini ve bize göre hem bu ayette hem de diğer yerlerde tek bir anlam taşıdığını belirtmiştik.

ذكرُ مَن قال ما ذكرنا في هذا الموضعِ

Bu ayette zikrettiğimiz görüşü söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ}. قال: الشيطانَ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ} “Tağuttan kaçınanlar” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Tağuttan kasıt] şeytandır .

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهَا}. قال: الشيطانَ .

Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهَا} “Tağuttan, ona kulluk etmekten kaçınanlar” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Tağuttan kasıt] şeytandır .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهَا}. قال: الشيطانَ، هو هاهنا واحدٌ وهى جماعةٌ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهَا} “Tağuttan, ona kulluk etmekten kaçınanlar” buyruğu hakkında şöyle dedi: [Tağuttan kasıt] şeytandır; o burada tekildir, oysa kendisi bir topluluktur (çoğul anlamındadır).

والطاغوتُ على قولِ ابن زيدٍ هذا واحدٌ مؤنثٌ، ولذلك قيل: {أَنْ يَعْبُدُوهَا}. وقيل: إنما أُنِّثت؛ لأنها في معنى جماعةٍ.

İbn Zeyd'in bu görüşüne göre tağut, tekil ve müennes bir kelimedir; bundan dolayı {أَنْ يَعْبُدُوهَا} “ona kulluk etmekten” buyrulmuştur. Çoğul anlamında olduğu için müennes yapıldığı da söylenmiştir.

وقوله: {وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ}. يقولُ: وتابوا إلى اللهِ، ورجعوا إلى الإقرارِ بتوحيدِه، والعملِ بطاعته، والبراءةِ مما سِواه مِن الآلهةِ والأندادِ.

Yüce Allah'ın: {وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ} “ve Allah'a yönelenler” buyruğuna gelince; yani Allah'a tövbe eden, O'nun birliğini ikrar etmeye, O'na itaatle amel etmeye ve O'ndan başka ilahlardan ve putlardan uzak durmaya geri dönenler [demektir].

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ}: وأقبَلوا إلى اللهِ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ} “ve Allah'a yönelenler” buyruğu hakkında: "Allah'a yöneldiler" dediğini rivayet etti .

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ قولَه: {وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ}. قال: أجابُوا إليه.

Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den Yüce Allah'ın: {وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ} “ve Allah'a yönelenler” buyruğu hakkında: "O'na icabet ettiler" dediğini rivayet etti.

وقولُه: {لَهُمُ الْبُشْرَى}. يقولُ: لهم البُشْرَى في الدنيا بالجنةِ في الآخرةِ، {فَبَشِّرْ عِبَادِ (١٧) الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ}. يقولُ جلَّ ثناؤه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: فبَشَّرْ يا محمدُ عبادىَ الذين يَسْتَمِعون القولَ مِن القائلين، فيَتَّبعون أرشدَه وأهْدَاه إلى الحقِّ، وأدلَّه على توحيدِ اللهِ والعملِ بطاعتِه، ويترُكون ما سِوى ذلك مِن القولِ الذي لا يدُلُّ على رشادٍ، ولا يَهْدى إلى سَدادٍ.

Yüce Allah'ın: {لَهُمُ الْبُشْرَى} “onlara müjde vardır” buyruğuna gelince; dünyada iken kendilerine ahiretteki cennetin müjdelenmesi vardır demektir. {فَبَشِّرْ عِبَادِ (١٧) الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ} “O halde sözü dinleyen kullarımı müjdele!” buyruğunda şanı yüce olan Allah Nebisi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Söz söyleyenlerin sözünü dinleyip de hakka en çok iletenine, Allah'ın birliğine ve O'na itaatle amel etmeye en çok delalet edenine uyan ve doğru yola iletmeyen, dürüstlüğe sevk etmeyen diğer sözleri terk eden kullarımı müjdele!

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ}: وأحسنُه طاعةُ اللهِ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ} “ve en güzeline uyarlar” [ayeti hakkında şöyle dedi]: "Onun en güzeli, Allah'a itaattir."

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ}. قال: أحسنَ ما يؤمَرون به فيعمَلون به .

Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den Yüce Allah'ın: {فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ} “en güzeline uyarlar” buyruğu hakkında: "Kendilerine emredilenlerin en güzeline [uyarlar] ve onunla amel ederler" dediğini rivayet etti .

وقولُه {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: والذين يَستمعون القولَ فيَتَّبعون أحسنَه، {الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ}. يقولُ: وفَّقَهم اللهُ للرشادِ وإصابةِ الصوابِ، لا الذين يُعْرِضون عن سماعِ الحقِّ، ويعبُدون ما لا يضُرُّ ولا ينفعُ.

Yüce Allah'ın: {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ} “İşte onlar, Allah'ın hidayete erdirdiği kimselerdir” buyruğuna gelince; şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Sözü dinleyip en güzeline uyanlar {الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ} “Allah'ın hidayete erdirdiği kimselerdir”; yani hakkı dinlemekten yüz çeviren ve ne zarar ne de fayda vermeyen şeylere tapanlar değil, doğru yola ve isabetli olana Allah'ın muvaffak kıldığı kimselerdir.

وقولُه: {وَأُولَئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ}. يعنى: أولو العقولِ والحِجا.

Yüce Allah'ın: {وَأُولَئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ} “Ve işte onlar, akıl sahiplerinin ta kendileridir” buyruğu ise; akıl ve feraset sahipleridir demektir.

وذُكر أن هذه الآية نزلت في رَهْطٍ معروفين وحَّدوا الله، وبَرِئوا مِن عبادةِ كلِّ ما دونَ اللهِ، قبل أن يُبْعَثَ نبيُّ اللهِ، فأنزَل الله هذه الآية على نبيِّه يمدحُهم.

Bu ayetin, Allah'ın Peygamberi gönderilmeden önce Allah'ı birleyen ve O'ndan başka her şeye ibadet etmekten uzak duran tanınmış bir topluluk hakkında indiği ve Allah'ın onları övmek üzere bu ayeti Peygamberine indirdiği zikredilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهَا} الآيتين، حدَّثنى أبى أن هاتَين الآيتَين نزَلتا في ثلاثةِ نفرٍ كانوا في الجاهليةِ يقولون لا إله إلا اللهُ؛ زيدِ بن عمرٍو، وأبي ذرٍّ الغِفاريِّ، وسلمانُ الفارسيِّ، نزَل فيهم: {وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهَا} في جاهليتِهم، {وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرَى فَبَشِّرْ عِبَادِ (١٧) الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ}؛ لا إله إلا اللهُ، {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ} بغيرِ كتابٍ ولا نبيٍّ، {وَأُولَئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ}.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهَا} “Tâğûttan, ona kulluk etmekten kaçınanlar...” [ifadesiyle başlayan] iki ayet hakkında şöyle dedi: Babam bana bu iki ayetin Câhiliye döneminde “Lâ ilâhe illallâh” diyen üç kişi hakkında indiğini anlattı; [bunlar] Zeyd b. Amr, Ebû Zerr el-Gıfârî ve Selmân-ı Fârisî'dir. Haklarında şu ayetler indi: Câhiliye dönemlerindeyken {وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهَا} “Tâğûttan, ona kulluk etmekten kaçınanlar”, {وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرَى فَبَشِّرْ عِبَادِ (١٧) الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ} “ve Allah'a yönelenler var ya, müjde onlaradır. O hâlde sözü dinleyip de en güzeline uyan kullarımı müjdele!” [en güzeli ise] “Lâ ilâhe illallâh”tır. [Haklarında bir de şöyle buyuruldu]: Bir kitap ve bir peygamber olmaksızın {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ} “İşte onlar, Allah'ın kendilerini doğru yola ilettiği kimselerdir” {وَأُولَئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ} “ve işte onlar, akıl sahiplerinin ta kendileridir.”

القول في تأويل قوله تعالى: {أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ (١٩) لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهَا غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ الْمِيعَادَ (٢٠)}.

Yüce Allah'ın: {أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ (١٩) لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهَا غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ الْمِيعَادَ (٢٠)} “Hakkında azap sözü kesinleşmiş kimseyi, ateşte olan kimseyi sen mi kurtaracaksın? Fakat Rablerinden sakınanlar için üst üste bina edilmiş, altlarından ırmaklar akan köşkler vardır. Bu, Allah'ın vaadidir. Allah vaadinden asla dönmez.” buyruklarının tefsirine gelince;

يعنى تعالى ذكره بقوله: {أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ}: أفمَن وجَبَت عليه كلمةُ العذابِ في سابقِ علم ربِّك يا محمد بكفره به.

Şanı yüce olan Allah: {أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ} “Hakkında azap sözü kesinleşmiş kimse” buyruğu ile şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! O'nu inkâr etmesi sebebiyle Rabbinin ezeli ilminde hakkında azap hükmü kesinleşmiş olan kimseyi [sen mi kurtaracaksın?]

كما حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ}: بكُفْرِه.

Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ} “Hakkında azap sözü kesinleşmiş kimse” buyruğu hakkında: "Küfrü sebebiyle [kesinleşmiş olan kimsedir]" dediğini rivayet etti.

وقوله: {أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ}. يقول تعالى ذكره لنبيه محمد ﷺ: أفأنت تنقد يا محمدُ مَن هو في النارِ؛ مَن حقَّ عليه كلمةُ العذابِ، فأنت تُنقِذُه. فاستغنى بقوله: {تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ} عن هذا.

Yüce Allah'ın: {أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ} “ateşte olan kimseyi sen mi kurtaracaksın?” buyruğuna gelince; şanı yüce olan Allah Nebisi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Ateşte olan kimseyi —yani hakkında azap sözü kesinleşmiş olan kimseyi— sen mi kurtaracaksın? Dolayısıyla [Allah], {تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ} “ateşte olan kimseyi kurtaracaksın” buyruğu ile buna [yani birinci cümlenin cevabını zikretmeye] ihtiyaç bırakmamıştır.

وكان بعض نحويِّي الكوفة يقولُ: هذا مما يراد به استفهام واحد، فيَسبِقُ الاستفهام إلى غير موضعه، فيُرَدُّ الاستفهام إلى موضعه الذي هو له. وإنما المعنى، والله أعلم، أفأنت تنقذُ مَن في النارِ؛ مَن حقَّتْ عليه كلمة العذاب. قال: ومثله من غير الاستفهام: {أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ} [المؤمنون: ٣٥] فردد {أَنَّكُمْ} مرتين. والمعنى، والله أعلم، أبعدكم أنكم مُخرجون إذا مِتُّم، ومثله قوله: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ} [آل عمران: ١٨٨].

Kûfeli bazı dilbilimciler şöyle demiştir: Bu, tek bir soru kastedildiği halde soru edatının asıl yerinden öne geçtiği ve ardından asıl ait olduğu yere döndürüldüğü yapılardandır. Anlam —doğrusunu en iyi Allah bilir— şöyledir: 'Hakkında azap sözü kesinleşmiş olan ve ateşte bulunan kimseyi sen mi kurtaracaksın?' Demiştir ki: Bunun soru kalıbı dışındaki benzeri şudur: {أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ} [Mü'minûn: 35] “Size, öldüğünüz, toprak ve kemik haline geldiğiniz zaman, sizin mutlaka [yeniden diriltilip] çıkarılacağınızı mı vaat ediyor?” Burada {أَنَّكُمْ} kelimesi iki defa tekrarlanmıştır. Anlam ise —doğrusunu en iyi Allah bilir— 'Öldüğünüz zaman sizin çıkarılacağınızı mı vaat ediyor?' şeklindedir. Bunun bir benzeri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ} [Âl-i İmrân: 188] “Ettiklerine sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi seven kimseleri sakın sanma; evet, onların azaptan kurtulacaklarını sakın sanma!”

وكان بعضُهم يستخطيء القول الذي حكيناه عن البصريين، ويقولُ: لا تكون {من} في قوله {أَفَأَنتَ تُنقِذُ مَن فِي النَّارِ} كناية عمَّن تقدَّم، لا يقال:

Onlardan bazıları ise Basralılardan naklettiğimiz bu görüşü hatalı bulup şöyle demektedir: {أَفَأَنتَ تُنقِذُ مَن فِي النَّارِ} “ateşte olan kimseyi sen mi kurtaracaksın?” buyruğundaki {من} (men) edatı, daha önce geçen ifadeden kinaye (zamir) olamaz; nitekim:

القومُ ضربتُ مَن قام. يقولُ: المعنى التقرير : أفأنت تُنقذ من في النار منهم. وإنما معنى الكلمة: أفأنت تَهْدِى يا محمد من قد سبق له في علم الله أنه من أهل النار إلى الإيمانِ، فتُنْقِذَه من النار بالإيمانِ؟ لستَ على ذلك بقادرٍ.

'el-Kavme darabtü men kâme' (Topluluktan ayağa kalkanı dövdüm) denilmez. [Bu görüş sahibi] der ki: Cümlenin anlamı takriridir : 'Aralarından ateşte olanı sen mi kurtaracaksın?' Sözün asıl anlamı ise şudur: Ey Muhammed! Allah'ın ilminde cehennemlik olduğu önceden kesinleşmiş olan kimseyi sen imana iletip de iman sayesinde onu ateşten kurtarabilir misin? Sen buna kadir değilsin.

وقوله: {لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهَا غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ}. يقول تعالى ذكره: لكن الذين اتَّقَوا ربَّهم بأداء فرائضه واجتناب محارمه، لهم في الجنة غُرفٌ من فوقها غرف مبنيةٌ، عَلاليَّ بعضُها فوق بعض، {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ}. يقول تعالى ذكره: تَجرى من تحت أشجارها ؛ جَنَّاتِها الأنهار.

Yüce Allah'ın: {لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهَا غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ} “Fakat Rablerinden sakınanlar için üst üste bina edilmiş köşkler vardır” buyruğuna gelince; şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Fakat farzlarını yerine getirip haramlarından kaçınarak Rablerinden sakınanlar için cennette üst üste bina edilmiş, birbiri üzerine yükselen yüksek köşkler vardır. {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “altlarından ırmaklar akar” buyruğunda şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Cennetlerindeki ağaçlarının altından ırmaklar akar.

وقوله: {وَعْدَ اللَّهِ}. يقولُ جلَّ ثناؤه: وعَدْنا هذه الغُرَفَ التي من فوقها غرفٌ مبنية في الجنة، هؤلاء المتقين، {لا يُخلِفُ اللهُ الْمِيعَادَ}. يقول جل ثناؤه: والله لا يُخلفهم وعده، ولكنه يُوفي بوعده.

Yüce Allah'ın: {وَعْدَ اللَّهِ} “Bu, Allah'ın vaadidir” buyruğuna gelince; şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Cennetteki bu üst üste bina edilmiş köşkleri bu takva sahiplerine vadettik. {لا يُخلِفُ اللهُ الْمِيعَادَ} “Allah vaadinden asla dönmez” buyruğunda ise şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah onlara verdiği vaadinden asla dönmez, bilakis vaadini tastamam yerine getirir.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطَامًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ (٢١)}.

Yüce Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطَامًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ (٢١)} “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de onu yerdeki kaynaklara akıttı? Sonra onunla türlü türlü renklerde ekinler çıkarır. Sonra o ekin kurur da sen onu sararmış görürsün. Sonra da onu kuru bir çöp yapar. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için bir öğüt vardır.” buyruğunun tefsirine gelince;

يقول تعالى ذكره لنبيه محمد ﷺ: {أَلَمْ تَرَ} يا محمد، {أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً} وهو المطرُ، {فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: فأجراه عيونا في الأرضِ، واحدُها يَنبوعٌ، وهو ما جاشَ مِن الأرض.

Şanı yüce olan Allah Nebisi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! {أَلَمْ تَرَ} “Görmedin mi”, {أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً} “Allah gökten bir su” —yani yağmur— “indirdi”, {فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ} “de onu yerdeki kaynaklara akıttı”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onu yeryüzünde su kaynakları halinde akıttı. Çoğulu 'yenâbî' olan kelimenin tekili 'yenbû'dur; o da yerden kaynayıp fışkıran sudur.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bizim bu hususta söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا أبو كريب، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن سفيان، عن جابر، عن الشعبي في قوله: {فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ}. قال: كل [ندًى وماءٍ] في الأرض من السماءِ نزل .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o Câbir'den, o da Şa'bî'den Yüce Allah'ın: {فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ} “onu yerdeki kaynaklara akıttı” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Yeryüzündeki her [nem ve su] gökten inmiştir .

قال: ثنا ابن يَمانٍ، عن سفيان، عن جابر، عن الحسنِ بن مسلم بن يَنَّاقَ .

[Ebû Küreyb] dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o Câbir'den, o da el-Hasan b. Müslim b. Yennâk'tan rivayet etti .

قال: ثم يُنبت بذلك الماء الذي أنزله من السماء، فجعله في الأرض عُيُونًا - {زَرْعًا مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ}. يعنى: أنواعًا مختلفة؛ مين بين حنطة وشعير وسمسم وأُرز، ونحو ذلك من الأنواع المختلفة، {ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا}. يقولُ: ثم يَيْبَسُ ذلك الزرعُ مِن بعدِ خُضْرتِه، يقالُ للأرضِ إذا يَبِس ما فيها مِن الخَضِرِ وذَوَى : هاجت الأرضُ. و: هاج الزرعُ.

[Allah] şöyle buyurmaktadır: Sonra gökten indirdiği ve yeryüzünde su kaynakları kıldığı o su ile {زَرْعًا مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ} “türlü türlü renklerde ekinler” —yani buğday, arpa, susam, pirinç ve benzeri muhtelif türlerden ekinler— bitirir . {ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا} “Sonra o ekin kurur da sen onu sararmış görürsün”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sonra o ekin yeşilliğinin ardından kurur. Yeryüzündeki yeşillik kuruyup solduğunda 'hâceti'l-ardu' (yer kurudu) ve 'hâce'z-zer'u' (ekin kurudu) denilir.

وقوله: {فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا}. يقول: فتراه من بعدِ خُضْرته ورطوبته قد يبس فصار أصفر، وكذلك الزرعُ إذا يبس اصفر، {ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطَامًا}، والحطام: فتاتُ التِّبْنِ والحشيش، يقولُ: ثم يجعل ذلك الزرع بعد ما صار يبَسًا فُتاتًا مُتكسِّرًا.

Yüce Allah'ın: {فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا} “sonra sen onu sararmış görürsün” buyruğuna gelince; [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sen onu yeşilliğinden ve tazeliğinden sonra kurumuş ve sararmış vaziyette görürsün; nitekim ekin de kuruduğunda sararır. {ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطَامًا} “Sonra da onu bir çer çöp haline getirir”. Hutâm (حُطَام); samanın ve kuru otun ufalanmış kırıntılarıdır. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sonra o ekini, kuruduktan sonra kırılıp ufalanmış kırıntılar haline getirir.

وقوله: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ}. يقول تعالى ذكره: إن في فعل الله ذلك - كالذي وصف - لتذكرةً وموعظةً لأهل العقول والحجا، يتذكرون به، فيعلمون أن من فعل ذلك فلن يتعذر عليه إحداث ما شاء من الأشياء، وإنشاء ما أرادَ مِن الأجسام والأغراض، وإحياءُ مَن هلَك مِن خلقه مِن بعد مماته، وإعادته من بعدِ فَنائِه كهيئته قبلَ فَنائِه، كالذى فعل بالأرض التي أنزل عليها من بعد موتها الماءَ، فأنبت بها الزرع المختلف الألوانِ بقدرته.

Yüce Allah'ın: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ} “Şüphesiz bunda akıl sahipleri için bir öğüt vardır” buyruğuna gelince; Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'ın bu vasfettiği fiilinde, akıl ve basiret sahipleri için bir hatırlatma ve bir öğüt vardır; onunla düşünürler ve bilirler ki, bunu yapan zata dilediği şeyleri var etmek, dilediği cisim ve arazları yaratmak, yaratıklarından ölüp yok olanları ölümünden sonra diriltmek ve fani oluşundan sonra önceki hali gibi yeniden iade etmek asla güç gelmez. Nitekim ölümünün ardından üzerine su indirip kudretiyle rengarenk ekinler bitirdiği yeryüzüne de aynı şeyi yapmıştır.

القول في تأويل قوله تعالى: {أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٢٢)}.

Yüce Allah'ın: {أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٢٢)} “Allah'ın, göğsünü İslam'a açtığı, böylece Rabbinden bir nur üzerinde olan kimse [kalbi mühürlü kimse gibi midir]? Kalpleri Allah'ın zikrinden kaskatı kesilmiş olanların vay haline! İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler” buyruğunun tefsirine gelince;

يقول تعالى ذكره: أفمَن فَسَح الله قلبه لمعرفته والإقرار بوحدانيته والإذعان لربوبيته والخضوع لطاعتِه، {فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ}. يقولُ: فهو على بصيرة مما هو عليه ويقين؛ بتنوير الحقِّ في قلبه، فهو لذلك لأمرِ اللهِ مُتَّبعٌ، وعما نهاه عنه مُنْتَهٍ، فيما يُرْضِيه - كمَن أقسى الله قلبه وأخْلَاه مِن ذكرِه وضيَّقَه عن استماع الحقِّ واتباع الهُدى والعمل بالصوابِ. وترك ذكر الذي أقسى الله قلبه، وجوابَ الاستفهام، اجتزاءً بمعرفة السامعين المراد من الكلام، إذ ذكر أحد الصنفين، وجعَل مكانَ ذكرِ الصنف الآخرِ الخبر عنه، بقوله: {فَوَيْلٌ لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ}.

Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'ın, kendisini tanıması, birliğini ikrar etmesi, rubûbiyyetine boyun eğmesi ve taatine teslim olması için kalbine ferahlık verdiği ve {فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ} “böylece Rabbinden bir nur üzerinde olan” —yani kalbindeki hakikat aydınlanması sayesinde üzerinde bulunduğu yolda bir basiret ve yakin üzere olan, bundan ötürü de Allah'ı razı edecek hususlarda O'nun emrine uyan ve yasakladığı şeylerden kaçınan— kimse; Allah'ın kalbini katılaştırdığı, onu zikrinden yoksun bıraktığı, hakkı dinlemekten, hidayete uymaktan ve doğru olanı yapmaktan göğsünü daralttığı kimse gibi midir? İki gruptan biri zikredilip diğer grubu zikretmek yerine: {فَوَيْلٌ لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ} “Kalpleri Allah'ın zikrinden kaskatı kesilmiş olanların vay haline!” buyruğuyla onun halinden haber verilmekle yetinildiği ve muhatapların sözün maksadını anlayacağı bilindiği için, Allah'ın kalbini katılaştırdığı kimsenin zikri ile istifhamın cevabı hazfedilmiştir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ}: يعني كتابَ اللهِ، هو المؤمِنُ، به يأخُذُ،

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ} “Allah'ın, göğsünü İslam'a açtığı, böylece Rabbinden bir nur üzerinde olan kimse” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Nurdan] kasıt Allah'ın Kitabı'dır; o mümindir, onu esas alır,

وإليه ينتهي .

ve onun sınırlarında durur .

حدثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السُّديِّ قولَه: {أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ}. قال: وسَع صدره للإسلام، والنورُ الهُدَى .

Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den Yüce Allah'ın: {أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ} “Allah'ın, göğsünü İslam'a açtığı... kimse” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Göğsünü İslam için genişletmiştir; nur ise hidayettir .

حُدِّثْتُ عن ابن أبي زائدة، عن ابن جُرَيجٍ، عن مجاهد: {أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ}. قال: ليس المنشرحُ صدرُه مثل القاسى قلبه .

Bana İbn Ebî Zâide'den, onun İbn Cüreyc'den, onun da Mücâhid'den: {أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ} “Allah'ın, göğsünü İslam'a açtığı... kimse” buyruğu hakkında şöyle dediği rivayet edildi: Göğsü açılmış kimse, kalbi katılaşmış kimse gibi değildir .

قوله: {فَوَيْلٌ لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ}. يقول تعالى ذكره: فويلٌ للذين جفت قلوبهم ونَأَتُ عن ذكر الله وأعرضَت، يعني عن القرآن الذي أنزله تعالى ذكرُه، مُذكِّرًا به عبادَه - فلم يؤمن به، ولم يُصدِّق بما فيه. وقيل: {مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ}. والمعنى: عن ذكرِ اللهِ، فوُضِعت "مِن" مكانَ "عن"، كما يقالُ في الكلام: اتَّخَمْتُ مِن طعام أكلتُه، و: عن طعامٍ أكلته. بمعنى واحدٍ.

Yüce Allah'ın: {فَوَيْلٌ لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ} “Kalpleri Allah'ın zikrinden kaskatı kesilmiş olanların vay haline!” buyruğuna gelince; Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'ın zikrinden —yani şânı yüce olan Allah'ın kullarına bir öğüt olsun diye indirdiği Kur'an'dan— kalpleri katılaşıp uzaklaşan ve yüz çeviren, dolayısıyla ona iman etmeyip içindekileri doğrulamayanların vay haline! {مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ} buyruğunun 'an zikrillâh' (Allah'ın zikrinden) manasında olduğu da söylenmiştir; zira tıpkı konuşma dilinde aynı anlamda 'ittahamtu min taâmin ekeltuhu' ve 'an taâmin ekeltuhu' (yediğim yemekten ötürü midem rahatsızlandı) denilmesi gibi burada da 'min' edatı 'an' edatının yerine kullanılmıştır.

وقوله: {أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}. يقول تعالى ذكره: هؤلاء القاسية قلوبهم من ذكر الله في ضلال مبين، لمن تأمله وتدبره بفهم، أنه ضلال عن الحق جائز.

Yüce Allah'ın: {أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler” buyruğuna gelince; Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Kalpleri Allah'ın zikrinden katılaşmış olan bu kimseler, düşünüp basiretle tefekkür eden kimse için haktan büsbütün sapmış, apaçık bir dalalet içindedirler.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (٢٣)}

Yüce Allah'ın: {اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (٢٣)} “Allah, sözün en güzelini; âyetleri birbiriyle uyumlu ve ikişerli/tekrarlanan bir kitap olarak indirmiştir. Rablerinden korkanların ondan derileri ürperir; sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine ısınıp yumuşar. İşte bu, Allah'ın dilediğini kendisiyle hidayete erdirdiği rehberidir. Allah kimi de saptırırsa artık ona hiçbir yol gösteren yoktur” buyruğunun tefsirine gelince;

يقول تعالى ذكرُه: {اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا}. يعني به القرآنَ، {مُتَشَابِهًا}. يقولُ: يُشبهُ بعضه بعضا، لا اختلاف فيه ولا تضاد.

Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: {اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا} “Allah, sözün en güzelini bir kitap olarak indirdi”. Bununla Kur'an'ı kastetmektedir. {مُتَشَابِهًا} “[âyetleri] birbiriyle uyumlu” [buyruğu hakkında ise] şöyle buyurmaktadır: Bir kısmı bir kısmına benzer, onda hiçbir çelişki ve zıtlık yoktur.

كما حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا}: الآية تُشبه الآية، والحرفُ يُشبه الحرف .

Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا} “Allah, sözün en güzelini; âyetleri birbiriyle uyumlu... bir kitap olarak indirmiştir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Âyet âyete benzer, harf harfe benzer .

حدثنا محمد، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباط، عن السُّديِّ: {كِتَابًا مُتَشَابِهًا}. قال: المتشابهُ يُشبهُ بعضُه بعضًا.

Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {كِتَابًا مُتَشَابِهًا} “birbiriyle uyumlu bir kitap” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Müteşâbih; bir kısmı bir kısmına benzeyen demektir.

حدثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا جرير، عن يعقوب، عن جعفر، عن سعيد بن جبيرٍ في قوله: {كِتَابًا مُتَشَابِهًا}. قال: يُشبهُ بعضه بعضا، ويُصَدِّقُ بعضه بعضا، ويدلّ بعضُه على بعضٍ .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Ya'kûb'dan, o Ca'fer'den, o da Saîd b. Cübeyr'den Yüce Allah'ın: {كِتَابًا مُتَشَابِهًا} “birbiriyle uyumlu bir kitap” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bir kısmı bir kısmına benzer, bir kısmı bir kısmını doğrular ve bir kısmı bir kısmına delalet eder .

وقوله: {مَثَانِيَ}. يقولُ: تُثْنَى فيه الأنباء والأخبار والقضاء والأحكام والحُجَجُ.

Yüce Allah'ın: {مَثَانِيَ} “ikişerli/tekrarlanan” buyruğuna gelince; [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onda haberler, kıssalar, hükümler, şer'î kurallar ve deliller tekrar tekrar anlatılır.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني يعقوب بن إبراهيم، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن أبي رجاء، عن الحسن في قوله: {اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ}. قال: ثنَّى الله فيه القضاء، تكونُ السورةُ فيها الآية في سورة أخرى آيةٌ تُشْبهها. وسُئِل عنها عكرمة.

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da el-Hasan'dan Yüce Allah'ın: {اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ} “Allah, sözün en güzelini; birbiriyle uyumlu, ikişerli/tekrarlanan bir kitap olarak indirdi” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah onda hükümleri tekrarlamıştır; [öyle ki] bir surede yer alan bir ayetin benzeri bir diğer surede de bulunur.” İkrime'ye de bu husus sorulmuştur.

حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عيسى، وحدثني الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد قوله: {كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ}. قال: في القرآن كله .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti. Her ikisi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ} “birbiriyle uyumlu ve ikişerli/tekrarlanan bir kitap” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Kur'an'ın tamamında [bu özellik vardır] .

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {مَثَانِيَ}. قال: ثنَّى الله فيه الفرائضَ والقضاء والحدودَ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {مَثَانِيَ} “ikişerli/tekrarlanan” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Allah onda farzları, hükümleri ve had cezalarını tekrarlamıştır .

حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {مَثَانِيَ}. قال: كتابُ اللهِ مَثانى، ثنَّى فيه الأمرَ مِرارًا .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: {مَثَانِيَ} “ikişerli/tekrarlanan” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Allah'ın Kitabı mesânîdir; onda emirleri defalarca tekrarlamıştır .

حدثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط،، عن السُّديِّ في قوله: {مَثَانِيَ}. قال: كتابُ اللهِ مَثانى، ثنّى فيه الأمر مرارًا.

Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den Yüce Allah'ın: {مَثَانِيَ} “ikişerli/tekrarlanan” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Allah'ın Kitabı mesânîdir; onda emri defalarca tekrarlamıştır.

حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السُّديِّ في قوله: {مَثَانِيَ}: ثَنَّى في غير مكانٍ.

Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den Yüce Allah'ın: {مَثَانِيَ} “ikişerli/tekrarlanan” buyruğu hakkında: Birçok yerde tekrarlamıştır, dediğini rivayet etti.

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {مَثَانِيَ}: مُرَدَّدٌ؛ رُدِّد موسى في القرآن وصالحٌ وهود والأنبياء في أمكنةٍ كثيرةٍ .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Yüce Allah'ın: {مَثَانِيَ} “ikişerli/tekrarlanan” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Tekrarlanandır; Kur'an'da Mûsâ, Sâlih, Hûd ve peygamberler birçok yerde tekrarlanmıştır .

وقوله: {تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ}. يقول تعالى ذكره: تقشعر من سماعه إذا تُلِي عليهم، جلود الذين يخافُون ربَّهم، {ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ}. يعنى إلى العمل بما في كتاب الله والتصديق به.

Yüce Allah'ın: {تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ} “Rablerinden korkanların ondan derileri ürperir” buyruğu hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Kendilerine okunduğu vakit onu işitmekten dolayı Rablerinden korkan kimselerin derileri ürperir; {ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ} “Sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine [karşı] yumuşar”. Yani Allah'ın Kitabı'nda bulunanlarla amel etmeye ve onu tasdik etmeye [karşı yumuşar].

وذكر أن هذه الآية نزلت على رسول الله ﷺ من أجل أن أصحابه سألوه الحديث.

Zikredildiğine göre bu ayet, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem, ashabının kendisinden söz/hadis anlatmasını istemeleri sebebiyle indirilmiştir.

ذكرُ الرواية بذلك

Buna dair rivayetin zikri:

حدثنا نصرُ بنُ عبدِ الرحمنِ الأَوْدِيُّ، قال: ثنا حَكَّامُ بنُ سَلْمٍ، عَن أَيُّوبَ بِنِ موسى، عن عمرو الملائي ، عن ابن عباس، قالوا: يا رسول الله لو حدثتنا؟ قال: فنزلت: {اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ} .

Bize Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî rivayet edip dedi ki: Bize Hukkâm b. Selm, Eyyûb b. Mûsâ'dan, o Amr el-Melâî'den , o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: [Sahabiler]: Ey Allah'ın Resûlü, bize söz/hadis anlatsan ya? dediler. [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine: {اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ} “Allah, sözün en güzelini... indirmiştir” ayeti nazil oldu .

حدثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا حكّام، عن أيوب بن سيَّارٍ أبي عبدِ الرحمنِ، عن عمرو بن قيس، قال: قالوا: يا نبي الله. فذكر مثله.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hukkâm, Eyyûb b. Seyyâr Ebû Abdirrahmân'dan, o Amr b. Kays'tan rivayet etti; dedi ki: Ey Allah'ın Nebisi! dediler... ve benzerini zikretti.

{ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ}. يقول تعالى ذكره: هذا الذي يصيب هؤلاء القوم الذين وصفت صفتهم عند سماعهم القرآنَ؛ مِن اقشعرارِ جلودهم، ثم لينها ولين قلوبهم إلى ذكرِ اللهِ مِن بعدِ ذلك - {هُدَى اللهِ}. يعني: توفيق الله إيَّاهم، وفَّقهم له، {يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ}. يقولُ: يَهْدِى ﵎ بالقرآنِ مَن يَشَاءُ مِن عباده.

Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ} “İşte bu, Allah'ın dilediğini kendisiyle hidayete erdirdiği rehberidir” buyruğuna gelince; Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Kur'an'ı işittiklerinde vasıflarını anlattığım bu topluluğa isabet eden derilerinin ürpermesi, ardından da derilerinin ve kalplerinin Allah'ın zikrine yumuşayıp ısınması hali {هُدَى اللَّهِ} “Allah'ın hidayetidir”; yani Allah'ın onları muvaffak kıldığı tevfikidir. {يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ} “dilediğini kendisiyle hidayete erdirir”; [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah celle senâuh Kur'an ile kullarından dilediğini hidayete ulaştırır.

وقد يتوجه معنى قوله: {ذَلِكَ هُدَى} الله إلى أن يكونَ {ذَلِكَ} مِن ذكرِ القرآن، فيكون معنى الكلام: هذا القرآن بيانُ اللهِ يَهْدِى بِه مَن يَشَاءُ؛ يوفِّقُ للإيمان به مَن يشاءُ.

Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ} “İşte bu, Allah'ın rehberidir” buyruğunun anlamı, {ذَلِكَ} (işte bu) lafzının Kur'an'ı işaret etmesi şeklinde de olabilir; bu durumda sözün anlamı: “Bu Kur'an, Allah'ın bir beyanıdır; dilediğini onunla hidayete erdirir, yani dilediği kimseyi ona iman etmeye muvaffak kılar” şeklinde olur.

وقوله: {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ}. يقول تعالى ذكره: ومَن يَخْذُلْه

Yüce Allah'ın: {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ} “Allah kimi saptırırsa artık ona hiçbir yol gösteren yoktur” buyruğuna gelince; Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: [Her] kime yardımını keserse...

الله عن الإيمان بهذا القرآن والتصديق بما فيه، فيُضِلَّه عنه - {فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ}. يقولُ: فما له من مُوفِّقٍ له، ومسدِّدٍ يُسَدِّدُه في اتِّباعه.

ondan saptırırsa, {فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ} “artık ona hiçbir yol gösteren yoktur”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Artık onu muvaffak kılacak ve ona uymada istikamet verecek hiçbir kimse yoktur.

القول في تأويل قوله تعالى: {أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٢٤) كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٢٥)}.

Yüce Allah'ın: {أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٢٤) كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٢٥)} “Kıyamet gününde yüzüyle azabın kötülüğünden korunmaya çalışan kimse [azaptan emin olan gibi midir]? Zalimlere: 'Kazanmakta olduğunuz şeyleri tadın!' denilir. Onlardan öncekiler de yalanlamışlardı; bu yüzden azap onlara hiç farkında olmadıkları bir yerden geldi” buyruğunun tefsirine gelince;

اختلف أهل التأويل في صفة اتِّقاء هذا الضالِّ بوجهه سُوء العذابِ؛ فقال بعضُهم: هو أن يُرْمَى به في جهنم مَكْبوبًا على وجهه، فذلك اتِّقاؤُه إيَّاه.

Tevil ehli, bu sapkın kimsenin yüzüyle azabın kötülüğünden nasıl korunacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Yüzüstü cehenneme atılmasıdır; onun korunması işte bundan ibarettir' demişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ}. قال: يَخِرُّ على وَجْهه في النار، يقول: هو مِثْلُ: {أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ} [فصلت: ٤٠].

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti. Her ikisi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذَابِ} “Kıyamet gününde yüzüyle azabın kötülüğünden korunmaya çalışan kimse” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Yüzüstü ateşe yıkılır; [Mücâhid] der ki: Bu, {أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Ateşe atılan kimse mi daha hayırlıdır, yoksa kıyamet günü güven içinde gelen kimse mi?” [Fussilet: 40] ayeti gibidir .

وقال آخرون: هو أن يُنْطَلَقَ به إلى النارِ مكتوفًا، ثم يُرْمَى به فيها، فأَوَّلُ ما تَمَسُّ النار وجهه. وهذا قولٌ يُذكرُ عن ابن عباس من وجه كرهت ذكره؛ لضعف سَنَدِه ، وهذا أيضًا مما تُرِك جوابه، استغناءً بدلالة ما ذُكر من الكلام عليه عنه. ومعنى الكلام: أفمَن يَتَّقِي بوجهه سُوء العذاب يومَ القيامة خيرٌ، أم مَن ينعَمُ في الجنانِ؟

Başkaları ise şöyle demiştir: Elleri boynuna bağlı olarak ateşe götürülüp sonra içine fırlatılmasıdır; böylece ateşin ilk dokunduğu yer yüzü olur. Bu, İbn Abbâs'tan da rivayet edilen bir görüştür; ancak senedinin zayıflığı sebebiyle zikretmek istemediğim bir yolla nakledilmiştir . Bu da, sözde zikredilenlerin delaletiyle yetinilerek cevabı hazfedilmiş ayetlerdendir. Sözün manası şöyledir: Kıyamet gününde yüzüyle azabın kötülüğünden korunmaya çalışan kimse mi daha hayırlıdır, yoksa cennetlerde nimet içinde olan kimse mi?

وقوله: {وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ}. يقولُ: ويقالُ

Yüce Allah'ın: {وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ} “Ve zalimlere: 'Kazanmakta olduğunuz şeyleri tadın!' denilir” buyruğuna gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Ve denilir ki...

يومئذ للظالمين أنفسهم بإكسابهم إيَّاها سَخَطَ اللهِ: ذُوقوا اليومَ أَيُّها القومُ وَبالَ ما كنتم في الدنيا تكسبون من معاصى الله.

O gün, Allah'ın gazabını kendilerine kazandırmak suretiyle nefislerine zulmedenlere şöyle denilir: Ey topluluk! Dünyada iken Allah'a karşı işlediğiniz günahların vebalini bugün tadın!

وقوله: {كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ}. يقول تعالى ذكره: كذَّب الذين من قبلِ هؤلاء المشركين من قريش، من الأمم الذين مَضَوا في الدهورِ الخالية - رُسُلَهم، {فَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ}. يقولُ: فجاءهم عذابُ اللهِ مِن الموضع الذي لا يشعُرون؛ أي لا يعلمون بمجيئه منه.

Yüce Allah'ın: {كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler de yalanlamışlardı” buyruğuna gelince; Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Kureyşli bu müşriklerden önce gelip geçmiş asırlardaki ümmetler de elçilerini yalanlamışlardı; {فَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ} “bu yüzden azap onlara hiç farkında olmadıkları bir yerden geldi”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın azabı onlara hiç farkında olmadıkları, yani oradan geleceğini bilmedikleri bir yerden geliverdi.

القول في تأويل قوله تعالى: {فَأَذَاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْيَ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٢٦)}.

Yüce Allah'ın: {فَأَذَاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْيَ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٢٦)} “Böylece Allah onlara dünya hayatında rezilliği tattırdı. Ahiret azabı ise elbette daha büyüktür; keşke bilselerdi!” buyruğunun tefsirine gelince;

يقول تعالى ذكره: فعجل الله لهؤلاء الأمم الذين كذَّبوا رُسُلَهم الهوانَ في الدنيا والعذاب قبل الآخرة، ولم يُنْظِرْهم إذ عَتَوا عن أمرِ ربِّهم، {وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ}. يقولُ: ولعذابُ اللهِ إيَّاهم في الآخرة إذا أدخلهم النار، فعذَّبهم بها - أكبرُ من العذابِ الذي عذَّبهم به في الدنيا، {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ}. يقولُ: لو علم هؤلاء المشركون من قريشٍ ذلك.

Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Elçilerini yalanlayan bu ümmetler Rablerinin emrinden çıkıp azgınlaştıklarında, Allah ahiretten önce dünyada onlar için zilleti ve azabı çabuklaştırdı ve onlara mühlet vermedi. {وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ} “Ahiret azabı ise elbette daha büyüktür”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onları ateşe sokup orada azaplandırdığında Allah'ın ahiretteki azabı, dünyada kendilerine tattırdığı azaptan daha büyüktür; {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “keşke bilselerdi!” buyruğunda ise: Kureyşli bu müşrikler keşke bunu bilselerdi! demektedir.

القول في تأويل قوله تعالى {وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٧) قُرْآنًا عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٢٨)}.

Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٧) قُرْآنًا عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٢٨)} “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik, umulur ki öğüt alırlar. Korunsunlar diye pürüzsüz Arapça bir Kur'an olarak [indirdik]” buyruğunun tefsirine gelince;

يقول تعالى ذكره: ولقد مَثَّلنا لهؤلاء المشركين باللهِ مِن كُلَّ مَثَلٍ مِن أمثالِ القُرون الخالية؛ تخويفًا مِنَّا لهم وتحذيرًا، {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ}. يقولُ: ليتذكروا فيَنْزَجروا عما هم عليه مُقيمون من الكفر بالله.

Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Biz, kendilerine tarafımızdan bir korkutma ve bir uyarı olsun diye Allah'a şirk koşan bu kimselere geçmiş nesillerin kıssalarından her türlü misali getirdik. {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “Umulur ki öğüt alırlar”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: [Bunu yaptık ki] düşünüp öğüt alsınlar da Allah'ı inkâr etme hususunda üzerinde bulundukları [bu ısrarlı] durumdan vazgeçip sakınsınlar.

وقوله: {قُرْآنًا عَرَبِيًّا}. يقول تعالى ذكره: ولقد ضربنا للناس في هذا القرآن من كلِّ مثلٍ قرآنًا عربيًا، {غَيْرَ ذِي عِوَجٍ}. يعنى : ذى لَبْسٍ.

Yüce Allah'ın: {قُرْآنًا عَرَبِيًّا} “Arapça bir Kur'an olarak” buyruğuna gelince; Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Andolsun ki biz insanlara bu Kur'an'da her türlü misali Arapça bir Kur'an olarak getirdik. {غَيْرَ ذِي عِوَجٍ} “pürüzsüz” buyruğunda ise anlaşılmazlık ve kapalılık bulunmayan demek istemektedir.

كما حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ: {قُرْآنًا عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ}: غيرَ ذِي لَبْسٍ .

Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti. Her ikisi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {قُرْآنًا عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ} “pürüzsüz Arapça bir Kur'an olarak” buyruğu hakkında: Kendisinde hiçbir kapalılık ve karışıklık bulunmayan, dediğini rivayet etti .

ونُصِب قوله: {قُرْآنًا} على الحال من قوله : {هَذَا الْقُرْآنِ}؛ لأن القرآن معرفةٌ، وقوله: {قُرْآنًا عَرَبِيًّا} نكرة.

Ayetteki: {قُرْآنًا} “[Arapça bir] Kur'an olarak” kelimesi, {هَذَا الْقُرْآنِ} “bu Kur'an'da” ifadesinden hâl (durum belirteci) olduğu için mansub kılınmıştır; çünkü [el-]Kur'an marifedir (belirlidir), {قُرْآنًا عَرَبِيًّا} “[pürüzsüz] Arapça bir Kur'an olarak” ifadesi ise nekredir (belirsizdir).

وقوله: {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ}. يقولُ: جعلنا قرآنا عربيا، إذ كانوا عَرَبًا، ليفهموا ما فيه من المواعظ، حتى يَتَّقوا ما حَذَّرهم الله فيه من بأسه وسَطوتِه، فيُنيبوا إلى عبادته، وإفرادِ الألوهة له، ويَتَبرَّءُوا مِن الأَنْدادِ والآلهة.

Yüce Allah'ın: {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “korunsunlar diye” buyruğuna gelince; [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlar Arap oldukları için, içindeki öğütleri anlasınlar, böylece Allah'ın Kur'an'da kendilerini uyardığı azabından ve şiddetinden sakınsınlar, O'na ibadete ve ulûhiyeti yalnızca O'na has kılmaya yönelsinler, putlardan ve sahte ilahlardan uzak dursunlar diye onu Arapça bir Kur'an kıldık.

القول في تأويل قوله تعالى: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٢٩)}.

Yüce Allah'ın: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٢٩)} “Allah, hakkında birbirleriyle çekişip duran birçok ortakların bulunduğu bir adamla, yalnızca bir kişiye ait olan bir adamı misal verdi. Bu ikisi misal bakımından eşit olur mu? Hamd Allah'a mahsustur; fakat onların çoğu bilmezler” buyruğunun tefsirine gelince;

يقول تعالى ذكره: مَثَّل الله مثلا للكافر بالله، الذي يعبدُ آلهةً شَتَّى، ويطيعُ جماعة من الشياطين، والمؤمن الذي لا يعبد إلا الله الواحد. يقول تعالى ذكره: {ضَرَبَ اللهُ مَثَلًا} لهذا الكافر، {رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ}. يقولُ: هو بين جماعةٍ مالكين متشاكسين، يعنى مختلفين متنازعين، سيئةً أخلاقهم، من قولهم: رجلٌ شَكِسٌ. إذا كان سيِّئ الخُلُق، وكل واحد منهم يستخدمه بقدر نصيبه وملكه فيه، {وَرَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ}. يقولُ: ورجلا خُلُوصًا لرجلٍ، يعنى المؤمنَ الموحد، الذي

Yüce [Allah'ın] zikri şöyle buyurmaktadır: Allah; çeşitli ilahlara tapan ve birtakım şeytanlara itaat eden kâfir ile yalnızca bir olan Allah'a ibadet eden mümin için bir misal getirdi. Yüce [Allah'ın] zikri şöyle buyurmaktadır: {ضَرَبَ اللهُ مَثَلًا} “Allah bir misal verdi” bu kâfir için, {رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ} “hakkında ortakların bulunduğu bir adamı”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: O; huyları kötü, birbirleriyle ihtilaflı ve çekişme halinde olan birtakım ortak malikler arasındadır. Nitekim bu, [Arapların] bir kimse kötü ahlaklı olduğu zaman söyledikleri: رجلٌ شَكِسٌ / racülün şekisün (huysuz/geçimsiz adam) sözünden [gelmektedir]. Onlardan her biri, kendisindeki hissesi ve mülkiyeti nispetinde onu hizmetinde kullanır. {وَرَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ} “ve yalnızca bir adama teslim olmuş [ona ait] olan bir adamı”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yalnızca bir adama tahsis edilmiş bir adamı; yani...