Binûn

"Zümer" Suresinin Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أخلص عبادته لله لا يعبد غيره، ولا يدين لشيءٍ سواه بالربوبية.

kulluğunu Allah'a has kılmış, O'ndan başkasına ibadet etmez ve O'nun dışındaki hiçbir şeye rablik tanımaz.

واختلفت القرأة في قراءة قوله: {وَرَجُلًا سَلَمًا}؛ فقرأ ذلك بعضُ قرأةِ أهل مكة والبصرة: (ورَجُلًا سالمًا لرجلٍ) ، وتأوَّلوه بمعنى: رجلا خالصا لرجلٍ. وقد روى ذلك أيضًا عن ابن عباس.

Kıraat âlimleri: {وَرَجُلًا سَلَمًا} “yalnızca [bir kişiye] ait olan bir adamı” buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Mekke ve Basra ehlinin bazı kurrâsı bunu: (ورَجُلًا سالمًا لرجلٍ) “yalnızca bir kişiye salim/bağlı olan bir adamı” şeklinde okumuşlar ve bunu: 'Yalnızca tek bir kişiye tahsis edilmiş adam' manasında yorumlamışlardır. Bu [kıraat] İbn Abbas'tan da rivayet edilmiştir.

حدثنا أحمد بن يوسفَ، قال: ثنا القاسم، قال: ثنا حجاج، عن هارون، عن جرير بن حازم، عن حميد، عن مجاهد، عن ابن عباس، أنه قرأها: (سالمًا لرَجُل). يعني بالألف، وقال: ليس فيه لأحد شيءٌ .

Bize Ahmed b. Yûsuf rivayet edip dedi ki: Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn'dan, o Cerîr b. Hâzim'den, o Humeyd'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre o, bu ayeti: (سالمًا لرَجُل) “yalnızca bir adama salim olan” şeklinde, yani elif ile okumuş ve: “Onda hiç kimse için bir hak/pay yoktur” demiştir .

وقرأ ذلك عامة قرأة المدينة والكوفة: {وَرَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ} بمعنى: صُلْحًا.

Medine ve Kûfe kurrâsının geneli ise bunu: {وَرَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ} “sulh/teslimiyet üzere” manasında [okumuşlardır].

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندنا أنهما قراءتان معروفتان، قد قرأ بكل واحدة منهما علماءُ من القرأَةِ، مُتقاربتا المعنى، فبأيَّتِهما قرأ القارئُ فهو مصيبٌ، وذلك أن السَّلَمَ مصدرٌ، مِن قول القائل: سَلِمَ فلانٌ للهِ سَلَمًا. بمعنى: خَلَص له خُلُوصًا. تقولُ العرب: ربح فلانٌ في تجارته رِبْحًا ورَبَحًا. وسَلِمَ سِلْمًا وسَلَمًا وسلامةً، وأن السالم من صفة الرجل، وسَلَمٌ مصدرٌ من ذلك. وأما الذي توهَّمه مَن رغب عن قراءة ذلك {سَلَمًا} من أن معناه صُلحًا، فلا وجه للصُّلح في هذا الموضع؛ لأن الذي تقدم من صفة الآخرِ، إنما تقدَّم بالخبر عن اشتراك جماعةٍ فيه دونَ الخبر عن حربه بشيءٍ مِن الأشياء، فالواجب أن يكون الخبرُ عن مخالفه بخلوصه لواحد لا شريك له، ولا موضع للخبر عن الحرب والصُّلْحِ

Bize göre bu hususta doğru olan görüş; bunların her ikisinin de meşhur iki kıraat olduğudur. Kurrâdan ilim ehli kimseler bunların her ikisiyle de okumuşlardır ve anlamları birbirine yakındır. Dolayısıyla okuyan kişi bunlardan hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir. Şöyle ki; *selem* (السَّلَم), söyleyenin: "Falan kimse Allah için ihlaslı oldu/halisane teslim oldu" anlamında söylediği *selime fulânun lillâhi selemen* (سَلِمَ فلانٌ للهِ سَلَمًا) sözünden gelen bir mastardır; yani "ona tam bir ihlasla bağlandı/tahsis oldu" manasındadır. Nitekim Araplar: *Rebiha fulânun fî ticâratihî ribhan ve rebehan* (ربح فلانٌ في تجارته رِبْحًا ورَبَحًا) ve *selime silmen ve selemen ve selâmeten* (سَلِمَ سِلْمًا وسَلَمًا وسلامةً) derler. *Sâlim* (السالم) adamın sıfatıdır, *selem* (سَلَم) ise bundan bir mastardır. Bunu {سَلَمًا} şeklinde okumaktan imtina eden kimsenin, onun anlamının sulh/barış olduğuna dair vehmine gelince; bu makamda sulhun hiçbir tutar yanı yoktur. Çünkü diğer adamın vasfına dair daha önce geçen ifade, onun herhangi bir şeyle savaştığını değil, onda birtakım ortakların bulunduğunu haber vermektedir. Bu durumda onun zıddı hakkında verilecek haberin de hiçbir ortağı olmaksızın sadece tek bir kişiye tahsis/halis olması gerekmektedir. Dolayısıyla savaş ve sulhtan

في هذا الموضعِ.

haber vermenin yeri yoktur.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قوله: (رجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشَاكِسونَ ورَجُلًا سالمًا لرجل). قال: هذا مَثَلُ إلهِ الباطل وإله الحق .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti. Her ikisi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: (رجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشَاكِسونَ ورَجُلًا سالمًا لرجل) “Hakkında birbirleriyle çekişip duran birçok ortakların bulunduğu bir adamla, yalnızca bir kişiye ait olan bir adamı [misal verdi]” buyruğu hakkında: “Bu, bâtıl ilah ile hak ilahın misalidir” dediğini rivayet etti .

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ}. قال: هذا المُشْرِكُ تتنازعه الشياطين، لا يُقر به بعضُهم لبعضٍ، (ورَجُلًا سالمًا لرَجُلٍ). قال: هو المؤمنُ، أخلَص الدعوة لله والعبادة .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ} “Allah, hakkında birbirleriyle çekişip duran birçok ortakların bulunduğu bir adamı misal verdi” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bu, şeytanların birbirleriyle çekiştikleri ve bazısının diğerine terk etmeye yanaşmadığı müşriktir. (ورَجُلًا سالمًا لرَجُلٍ) ‘Yalnızca bir kişiye ait olan bir adamı’ ifadesine gelince; o da duayı ve ibadeti sırf Allah'a has kılan mümindir” .

حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ} إِلى قوله: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}. قال: الشركاء المتشاكسون: الرجلُ الذي يعبد آلهةٌ شَتَّى، كلُّ قوم يعبدون إلها يرضونه، ويكفرون بما سواه من الآلهة، فضرب الله هذا المثل لهم، وضرب لنفسه مثلا، يقول. رجُلٌ سَلَمٌ لرجل. يقولُ: يعبدون إلها واحدًا لا يختلفون فيه.

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [naklen] Yüce Allah’ın: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ} “Allah, hakkında birbirleriyle çekişip duran birçok ortakların bulunduğu bir adamı misal verdi” ayetinden {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Hayır, onların çoğu bilmezler” buyruğuna kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Birbirleriyle çekişip duran ortaklar; türlü türlü ilahlara tapan adamdır. Her topluluk razı olduğu bir ilaha kulluk eder ve onun dışındaki ilahları inkâr eder. İşte Allah onlar için bu misali verdi. Kendi [zatı] için de bir misal vererek şöyle buyurmaktadır: [Yalnızca] bir adama teslim olmuş bir adam. Şöyle demektedir: Onlar, hakkında ihtilafa düşmedikleri tek bir ilaha kulluk ederler.”

حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط،، عن السُّديِّ في قوله: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ}. قال: مَثَلٌ لأوثانهم التي كانوا يعبدون .

Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den Yüce Allah'ın: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ} “Allah, hakkında birbirleriyle çekişip duran birçok ortakların bulunduğu bir adamı misal verdi” buyruğu hakkında: “Taptıkları putları için bir misaldir” dediğini rivayet etti .

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: (ضَرَبَ اللهُ مثَلًا رَجُلًا فيهِ شُرَكاءُ متشاكِسُونَ ورَجُلًا سالما لرَجُلٍ). قال: أرأيتَ الرجل الذي فيه شركاءُ مُتشاكسون، كلهم سيء الخُلُقِ، ليس منهم واحدٌ [يَلْقاه إلَّا أخذ بطَرَفٍ مِن مال - إلَّا استخدمه - أسَواءٌ هم] والذي لا يملكه إلا واحدٌ؟ فإنما هذا مَثَلٌ ضرَبه الله لهؤلاء الذين يعبدون الآلهة، وجعلوا لها في أعناقهم حقوقا، فضربه الله مثلا لهم، وللذى يعبُدُه وحدَه، {هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}. وفى قوله: (ورَجُلًا سالما لرَجُلٍ). يقولُ: ليس معه شِرْكٌ .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd: (ضَرَبَ اللهُ مثَلًا رَجُلًا فيهِ شُرَكاءُ متشاكِسُونَ ورَجُلًا سالما لرَجُلٍ) “Allah, hakkında birbirleriyle çekişip duran birçok ortakların bulunduğu bir adamla, yalnızca bir kişiye ait olan bir adamı misal verdi” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Hakkında hepsi de kötü ahlaklı birtakım ortaklar bulunan ve karşılaştıkları her durumda kendisini hizmetinde kullanmaktan başka bir şey yapmayan bir adam ile [sadece tek bir kişinin maliki olduğu adam bir olur mu?] İşte bu, ilahlara tapan ve boyunlarına o ilahlar için haklar yükleyen kimseler ile yalnızca Allah'a ibadet eden kimse için Allah'ın verdiği bir misaldir. {هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Bu ikisi misal bakımından eşit olur mu? Hamd Allah'a mahsustur; fakat onların çoğu bilmezler”. (ورَجُلًا سالما لرَجُلٍ) “yalnızca bir kişiye ait olan bir adamı” buyruğunda ise: ‘Onda hiçbir ortaklık yoktur’ demektedir” .

وقوله: {هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا}. يقول تعالى ذكره: هل يَستوي مَثَلُ هذا الذي يخدِمُ جماعةً شركاء سيئةً أخلاقهم مختلفةً فيه لخدمته، مع مُنازعته شركاءه فيه، والذي يخدِمُ واحدًا لا ينازعه فيه مُنازعٌ، إذا أطاعه عرف له موضعَ طاعته وأكرمه، وإذا أخطأ صفح له عن خَطَئِه. يقولُ: فأيُّ هذين أحسن حالًا، وأروح جسمًا، وأقلُّ تَعَبًا ونَصَبًا.

Yüce Allah'ın: {هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا} “Bu ikisi misal bakımından eşit olur mu?” buyruğuna gelince; Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ahlakları kötü ve ortakların birbirleriyle çekiştiği, hizmeti konusunda ihtilaflı oldukları bir zümreye hizmet eden kimsenin misali ile kendisine hiçbir ortağın karışmadığı, itaat ettiğinde itaatini takdir edip ikramda bulunan, hata ettiğinde ise hatasını bağışlayan tek bir kişiye hizmet eden kimsenin misali bir olur mu? [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu ikisinden hangisi durumca daha iyi, bedence daha rahat, yorgunluk ve meşakkat bakımından daha azdır?

كما حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس: {هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}. يقولُ: مَن اختلف فيه خيرٌ، أم من لم يُخْتلَف فيه؟

Nitekim bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [naklen] rivayet etti: {هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Bu ikisi misal bakımından bir olur mu? Hamd Allah’a mahsustur; fakat onların çoğu bilmezler” [ayeti hakkında] şöyle demektedir: Hakkında ihtilaf edilen kimse mi daha hayırlıdır, yoksa hakkında ihtilaf edilmeyen kimse mi?

وقوله: {الْحَمْدُ لِلَّهِ}. يقولُ: الشكر الكامل، والحمد التام لله وحده، دون كل معبود سواه.

Yüce Allah'ın: {الْحَمْدُ لِلَّهِ} “Hamd Allah'a mahsustur” buyruğuna gelince; [Allah] şöyle buyurmaktadır: Eksiksiz şükür ve tam övgü, O'ndan başka tapılan her şeye değil, yalnızca Allah'a aittir.

وقوله: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}. يقول جل ثناؤه: وما يَستوى هذا المُشْتَرَكُ فيه، والذي هو منفردٌ مِلْكُه لواحدٍ، بل أكثر هؤلاء المشركين بالله لا يعلمون أنهما لا يستويان، فهم بجهلهم بذلك يعبدون آلهة شتَّى مِن دونِ الله. وقيل: {هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا}. ولم يُقَلْ: مَثَلين. لأنهما كليهما ضُرِبا مثلا واحدًا، فجرَى المَثَلُ فيهما بالتوحيد، كما قال جل ثناؤه: {وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آَيَةً} [المؤمنون: ٥٠] إذ كان معناهما واحدا في الآية. والله أعلم.

Yüce Allah'ın: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “fakat onların çoğu bilmezler” buyruğuna gelince; Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ortaklaşa sahip olunan kimse ile mülkiyeti tek bir kişiye ait olan kimse asla bir olmaz; fakat Allah'a ortak koşan bu kimselerin çoğu bu ikisinin eşit olmadığını bilmezler. İşte onlar bu cehaletleri sebebiyle Allah'ı bırakıp çeşitli ilahlara tapmaktadırlar. Ayette niçin {مَثَلَيْنِ} “iki misal” denilmeyip de {هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا} “misal bakımından eşit olurlar mı?” denildiği sorulacak olursa, şöyle denilir: Çünkü her ikisi tek bir misal olarak verilmiştir; bu sebeple misal ikisi hakkında tekil olarak zikredilmiştir. Nitekim Şânı yüce olan Allah: {وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آَيَةً} “Meryem'in oğlunu ve annesini bir ayet kıldık” [Mü'minûn, 50] buyurmuştur; çünkü ayette ikisinin anlamı tektir. Doğrusunu Allah bilir.

القول في تأويل قوله تعالى: {إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ (٣٠) ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ (٣١) فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ (٣٢)}

Yüce Allah'ın: {إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ (٣٠) ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ (٣١) فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ (٣٢)} “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler. Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız. Allah'a karşı yalan uyduran ve kendisine geldiğinde gerçeği yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok?” buyruğunun tefsirine gelince;

يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمد ﷺ: إنك يا محمد ميت عن قليل، وإن هؤلاء المُكَذِّبيكَ مِن قومك والمؤمنين منهم ميتون،

Şânı yüce olan Allah Peygamberi Muhammed'e ﷺ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şüphesiz sen pek yakında öleceksin; kavminden seni yalanlayan bu kimseler de müminler de öleceklerdir.

{ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ}. يقولُ: ثم إن جميعكم؛ المؤمنين والكافرين يوم القيامة عند ربكم تختصمون، فيأخذ للمظلوم منكم من الظالم، ويَفْصِلُ بين جميعكم بالحق.

{ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ} “Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sonra kıyamet gününde hepiniz -müminler ve kâfirler- Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız; O da sizden mazlumun hakkını zalimden alacak ve hepinizin arasında hak ile hükmedecektir.

واختلف أهل التأويل في تأويل ذلك؛ فقال بعضُهم: عُنى به اختصام المؤمنين والكافرين، واختصام المظلوم به والظالم.

Te’vil ehli bunun yorumunda ihtilaf etmiştir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bununla müminler ile kâfirlerin davalaşması ve mazlum ile zalimin onun hakkında davalaşması kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس في قوله: {ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ}. يقولُ: يُخاصِمُ الصادقُ الكاذب، والمظلوم الظالم، والمهتدى الضال، والضعيفُ المستكبر .

Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbas'tan Yüce Allah'ın: {ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ} “Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Doğru sözlü olan yalancı ile, mazlum zalim ile, doğru yolda olan sapkın ile, zayıf olan da kibirlenen ile davalaşır” .

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ}. قال: أهل الإسلام وأهل الكفر .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd: {ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ} “Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” buyruğu hakkında: “İslam ehli ile küfür ehlidir” dedi .

حدثنا ابن البَرْقيِّ، قال: ثنا ابن أبي مريم، قال: ثنا ابن الدَّراوَرْدِيِّ، قال: ثنى محمد بن عمرو، عن يحيى بن عبدِ الرحمن بن حاطب، عن عبدِ اللهِ بن الزبير، قال: لما نزلت هذه الآية: {إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ (٣٠) ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ}. قال الزبير: يا رسولَ اللهِ، أَيُكَرَّرُ علينا ما كان بيننا في الدنيا مع خواصِّ الذنوبِ؟ فقال النبيُّ ﷺ: "نَعَمْ، حتى يُؤدَّى إلى كلِّ ذِي حَقٌّ حقُّه" .

Bize İbnü'l-Berkî rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem rivayet edip dedi ki: Bize İbnü'd-Derâverdî rivayet edip dedi ki: Bana Muhammed b. Amr, Yahyâ b. Abdirrahmân b. Hâtıb'dan, o da Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet etti, dedi ki: {إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ (٣٠) ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ} “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler. Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” ayeti indiğinde Zübeyr: “Ey Allah'ın Resûlü! Dünyada aramızda geçen şeyler, şahsi günahlarla birlikte üzerimize tekrar mı açılacak ?” dedi. Bunun üzerine Peygamber ﷺ: “Evet, her hak sahibine hakkı verilinceye kadar [davalaşacaksınız]” buyurdu .

وقال آخرون: بل عُنِي بذلك اختصام أهل الإسلام.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis bununla İslam ehlinin birbiriyle davalaşması kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا ابن حُميد، قال: ثنا يعقوب، عن جعفرٍ، عن سعيد، عن ابن عمر، قال: نزلت علينا هذه الآية وما ندرى ما تفسيرها، حتى وقعت الفتنةُ، فقلنا: هذا الذي وَعَدَنا ربُّنا أن نخْتَصِمَ فيه: {ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ} .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kūb, Ca'fer'den, o Saîd'den, o da İbn Ömer'den rivayet etti, dedi ki: “Bu ayet bize indiğinde, fitne ortaya çıkıncaya kadar tefsirinin ne olduğunu bilmiyorduk. [Fitne çıkınca] şöyle dedik: İşte Rabbimizin hakkında davalaşacağımızı vadettiği şey budur: {ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ} ‘Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız’” .

حدثني يعقوب، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: ثنا ابن عون، عن إبراهيم، قال: لما نزلت: {إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ (٣٠) ثُمَّ إِنَّكُمْ} الآية، قالوا: ما خُصومتنا بينَنا [ونحن إخوان] ؟ قال: فلما قُتِل عثمان بن عفان، قالوا: هذه خصومتنا بيننا .

Bana Ya'kūb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize İbn Avn, İbrâhim'den rivayet etti, dedi ki: {إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ (٣٠) ثُمَّ إِنَّكُمْ} ‘Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler. Sonra siz...’ ayeti indiğinde: ‘Bizler kardeş olduğumuz hâlde aramızdaki davalaşma ne olabilir ki? ’ dediler. Osman b. Affân öldürülünce: ‘İşte aramızdaki davalaşmamız budur’ dediler .

حُدِّثْتُ عن ابن أبي جعفر، عن أبيه، عن الربيع بن أنس، عن أبي العالية في قوله: {ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ}. قال: هُم أهل القبلة .

Bana İbn Ebî Ca'fer'den, onun babasından, onun er-Rebî' b. Enes'ten, onun da Ebü'l-Âliye'den Yüce Allah'ın: {ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ} “Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” buyruğu hakkında: “Onlar kıble ehlidir” dediği rivayet edildi .

وأَولى الأقوال في ذلك بالصواب أن يقال: عُنى بذلك: إنك يا محمد ستموتُ، وإنكم أيُّها الناسُ ستموتون، ثم إن جميعكم أيُّها الناسُ تَخْتَصِمون عندَ ربِّكم؛ مؤمنكم وكافرُكم، ومُحِقُّوكم ومُبْطِلُوكم، وظالموكم ومظلوموكم،

Bu hususta doğruya en yakın olan görüş şunun söylenmesidir: Bununla; ‘Ey Muhammed! Şüphesiz sen de öleceksin, ey insanlar, sizler de öleceksiniz! Sonra ey insanlar, mümininiz ve kâfirinizle, haklı olanınız ve bâtıl üzere olanınızla, zaliminiz ve mazlumunuzla hepiniz Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız’ [anlamı] kastedilmiştir;

حتى يؤخذ لكلِّ [من كلٍّ منكم] ممن لصاحبِه قِبَلَه حَقٌّ - حقُّه.

tâ ki kimin arkadaşı üzerinde bir hakkı varsa, [hepinizden her bir hak sahibi için] hakkı bizzat alınıncaya kadar.

وإنما قلنا هذا القول أولى بالصواب؛ لأن الله عمَّ بقوله: {ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ} خطابَ جميعِ عباده، فلم يَخْصُصْ بذلك منهم بعضًا دونَ بعضٍ، فذلك على عمومه على ما عَمَّه الله به، وقد تنزلُ الآية في معنًى، ثم يكون داخلًا في حكمها كلُّ ما كان في حكم معنى ما نزلت به.

Biz bu görüşün gerçeğe en uygun olduğunu söyledik; çünkü Allah: {ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ} “Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” buyruğuyla hitabı bütün kullarına genellemiş, onlardan hiçbirini diğerinden ayırt etmemiştir. Dolayısıyla bu [hitap], Allah'ın genel kıldığı vecih üzere umumi kalmalıdır. Bazen ayet belirli bir mana hakkında iner de, daha sonra kendisi hakkında indiği mananın hükmüne giren her şey bu ayetin hükmüne dâhil olur.

وقوله: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ} يقول تعالى ذكره: فمَن مِن خلق الله أعظمُ فِرْيَةً ممن كذب على الله، فادَّعَى أن له ولدا وصاحبة، أو أنه حرَّم ما لم يُحَرَّمه من المطاعم، {وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ} يقول: وكذب بكتاب الله إذ أنزله على محمد، وابتعثه الله به رسولا، وأنكر قول لا إله إلا الله.

Yüce Allah'ın: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ} “Allah'a karşı yalan uyduran ve kendisine geldiğinde gerçeği yalanlayandan daha zalim kim olabilir?” buyruğuna gelince; Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'ın yarattıkları içinden, Allah'ın çocuğu ve eşi olduğunu iddia ederek yahut O'nun haram kılmadığı yiyecekleri haram kıldığını ileri sürerek Allah'a karşı yalan uydurandan daha büyük iftiracı kim olabilir? {وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ} “ve kendisine geldiğinde gerçeği yalanlayandan” buyruğunda ise: Muhammed'e indirip onu elçi olarak gönderdiğinde Allah'ın Kitabını yalanlayan ve 'Lâ ilâhe illallâh' sözünü inkâr eden kimseden [daha zalim kim olabilir?] demektedir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ}. أي: بالقرآن .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ} “ve kendisine geldiğinde gerçeği yalanlayandan” buyruğu hakkında: “Yani Kur'an'ı [yalanlayandan]” dediğini rivayet etti .

وقوله: {أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ}. يقولُ ﵎: أليس في النار مأوى ومسكنٌ لمن كفر باللهِ، وامتنع من تصديق محمد ﷺ، واتباعه على

Yüce Allah'ın: {أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْكَافِرِينَ} “Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok?” buyruğu hakkında; [Allah] -teâlâ zikruhû- şöyle buyurmaktadır: Allah'ı inkâr eden, Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik etmekten ve onun

ما يَدعوه إليه، مما أتاه به مِن عندِ الله من التوحيد، وحكم القرآن.

ona uymaktan kaçınan kimse için cehennemde bir sığınak ve konaklama yeri mi yok?

القول في تأويل قوله تعالى: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (٣٣) لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ (٣٤)}

Yüce Allah'ın: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (٣٣) لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ (٣٤)} “Doğruyu getiren ve onu tasdik eden var ya, işte takva sahipleri onlardır. Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır. İşte bu, iyilik yapanların mükâfatıdır” buyruğunun tefsirine gelince;

اختلف أهل التأويل في الذي جاء بالصدقِ وصدق به، وما ذلك؟ فقال بعضُهم: الذي جاء بالصدق رسول الله ﷺ، قالوا: والصدق الذي جاء به: لا إله اللَّهِ إلا الله، والذي صدق به أيضًا، هو رسول الله ﷺ.

Tefsir ehli, doğruyu getiren ve onu tasdik edenin kim olduğu ve bunun ne anlama geldiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Doğruyu getiren Resûlullah'tır ﷺ. Onlar şöyle demişlerdir: Getirdiği doğru ise 'Lâ ilâhe illallâh'tır; onu tasdik eden de yine Resûlullah'tır ﷺ.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن علي، عن ابن عباس قوله: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}. يقولُ: مَن جاء بـ "لا إله إلا الله"، {وَصَدَّقَ بِهِ}. يعني رسوله .

Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbas'tan Yüce Allah'ın: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ} “Doğruyu getiren” buyruğu hakkında: “‘Lâ ilâhe illallâh’ı getiren kimsedir”, {وَصَدَّقَ بِهِ} “ve onu tasdik eden” buyruğu hakkında ise: “Yani O'nun elçisidir” dediğini rivayet etti .

وقال آخرون: الذي جاء بالصدق رسول الله ﷺ، والذي صدق به أبو بكر اللَّهِ ﵁.

Başkaları ise şöyle dedi: Doğruyu getiren Resûlullah'tır ﷺ, onu tasdik eden ise Ebû Bekir'dir radıyallâhu anh.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثني أحمد بن منصورٍ، قال: ثنا أحمدُ بنُ مُصعبٍ المَرْوَزِيُّ، قال: ثنا عمر بن إبراهيم بن خالد، عن عبد الملكِ بن عُمَيرٍ، عن أَسِيدِ بن صفوان، عن علي ﵁ في قوله: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}. قال: محمد ﷺ،

Bana Ahmed b. Mansûr rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. Mus'ab el-Mervezî rivayet edip dedi ki: Bize Ömer b. İbrâhîm b. Hâlid, Abdülmelik b. Umeyr'den, o Esîd b. Safvân'dan, o da Ali'den radıyallâhu anh {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ} “Doğruyu getiren” [buyruğu] hakkında: “Muhammed'dir sallallâhu aleyhi ve sellem,” dediğini rivayet etti.

{وَصَدَّقَ بِهِ}. قال: أبو بكر ﵁ .

{وَصَدَّقَ بِهِ} “ve onu tasdik eden” [buyruğu hakkında da]: “Ebû Bekir'dir radıyallâhu anh” dediğini rivayet etti .

وقال آخرون: الذي جاء بالصدق: رسول الله ﷺ، والصدقُ القرآن، والمُصَدِّقون به المؤمنون.

Başkaları ise şöyle dedi: Doğruyu getiren Resûlullah'tır ﷺ; 'sıdk' (doğru) Kur'an'dır, onu tasdik edenler de müminlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}. قال: هذا رسول الله ﷺ ما جاء بالقرآن، وصدَّق به المؤمنون .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ} “Doğruyu getiren” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bu, Kur'an'ı getiren Resûlullah'tır ﷺ; onu tasdik edenler de müminlerdir” .

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ}: رسولُ الله ﷺ، وصدَّق به المسلمون .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ} “Doğruyu getiren” buyruğu hakkında: “Resûlullah'tır ﷺ; onu tasdik edenler de Müslümanlardır” dedi .

وقال آخرون: الذي جاء بالصدقِ جبريلُ، والصدقُ: القرآنُ الذي جاء به من عند الله، وصدق به رسول الله ﷺ.

Başkaları ise şöyle dedi: Doğruyu getiren Cebrail'dir; 'sıdk' (doğru) ise onun Allah katından getirdiği Kur'an'dır; onu tasdik eden de Resûlullah'tır ﷺ.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السدي في قوله: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ}: محمد ﷺ .

Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den Yüce Allah'ın: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ} “Doğruyu getiren ve onu tasdik eden” buyruğu hakkında: “Muhammed'dir ﷺ” dediğini rivayet etti .

وقال آخرون: الذي جاء بالصدقِ المؤمنون، والصدقُ القرآنُ، وهم المصدِّقون به.

Başkaları ise şöyle dedi: Doğruyu getirenler müminlerdir; doğruluk (es-sıdk) Kur'an'dır ve onu tasdik edenler de onlardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا ابن حميد، قال: ثنا جرير، عن منصور، عن مجاهد قوله: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ}. قال: الذين يجيئون بالقرآن يوم القيامة، فيقولون: هذا الذي أعطيتُمونا، فاتَّبَعْنا ما فيه .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ} “Doğruyu getiren ve onu tasdik eden” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Kıyamet günü Kur'an'la gelip: 'İşte bize verdiğin [kitap] budur; biz de içindekilere uyduk' diyen kimselerdir” .

قال: ثنا حكامٌ، عن عمرو، عن منصور، عن مجاهدٍ {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ}. قال: هم أهل القرآن، يجيئون به يوم القيامة يقولون: هذا الذي أعطيتُمونا، فاتَّبَعْنا ما فيه.

[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Hükkâm, Amr'dan, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ} “Doğruyu getiren ve onu tasdik eden” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Onlar Kur'an ehlidir; kıyamet günü onunla gelip: 'İşte bize verdiğin [kitap] budur; biz de içindekilere uyduk' derler.”

والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقال: إن الله تعالى ذكره عنى بقوله: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ}. كلَّ مَن دَعا إلى توحيدِ اللَّهِ، وتصديق رسوله، والعمل بما ابتعث به رسوله؛ من بين رسول الله وأتباعه والمؤمنين به، وأن يقال: الصدقُ هو القرآنُ، وشهادة أن لا إله إلا الله، والمُصَدِّقُ به المؤمنون بالقرآنِ، مِن جميع خلق الله كائنا من كان من نبي الله وأتباعه.

Bu konuda doğru olan görüş şöyle demektir: Şânı yüce olan Allah, {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ} “Doğruyu getiren ve onu tasdik eden” buyruğu ile; Allah'ın elçisi, ona tâbi olanlar ve ona inananlar da dâhil olmak üzere Allah'ın birliğine, elçisinin doğruluğuna ve elçisinin gönderildiği esaslara göre amel etmeye davet eden herkesi kastetmiştir. Ayrıca şöyle denilmelidir: 'Sıdk' (doğru), Kur'an ve 'Lâ ilâhe illallâh' şehadetidir; onu tasdik eden de Allah'ın peygamberi ve ona tâbi olanlar başta olmak üzere Allah'ın yarattıklarından Kur'an'a inanan kim olursa olsun bütün müminlerdir.

وإنما قلنا ذلك أولى بالصواب؛ لأن قوله تعالى ذكرُه: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ} عَقِيبَ قوله: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ}، وذلك ذمّ مِن اللَّهِ المُفْتَرِين عليه، المُكذَّبين بتنزيله ووَحْيِه، الجاحدين وحدانيته، فالواجب أن يكون عقيب ذلك مدحُ مَن كان بخلافِ صفة هؤلاء

Bunun doğruya daha yakın olduğunu söylememizin sebebi şudur: Şânı yüce olan Allah'ın: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ} “Doğruyu getiren ve onu tasdik eden” buyruğu, {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جَاءَهُ} “Allah hakkında yalan uydurandan ve kendisine gelen doğruyu yalanlayandan daha zalim kimdir?” buyruğunun hemen ardından gelmektedir. Bu ise Allah'a iftira edenlerin, O'nun indirdiği [kitabı] ve vahyini yalanlayanların ve O'nun birliğini inkâr edenlerin Allah tarafından yerilmesidir. Dolayısıyla bunun hemen ardından, bu kimselerin niteliklerinin aksine bir vasfa sahip olanların övülmesi gerekir.

المذمومين، وهم الذين دَعوهم إلى توحيدِ اللهِ، ووصفه بالصفة التي هو بها، وتصديقهم بتنزيلِ اللهِ ووَحْيِه، والذين هم كانوا كذلك يوم نزلت هذه الآيةُ؛ رسول الله ﷺ وأصحابه ومن بعدهم، القائمون في كل عصر وزمان بالدعاء إلى توحيد الله، وحكم كتابه؛ لأن الله تعالى ذكره، لم يَخُصَّ وصفه بهذه الصفة التي في هذه الآية، على أشخاصٍ بعينهم ، ولا على أهل زمانٍ دون غيرهم، وإنما وصفهم بصفة، ثم مدحهم بها، وهى المجيء بالصدق والتصديق به، فكلُّ مَن كان ذلك وصفه، فهو داخلٌ في جملة هذه الآية، إذا كان من بنى آدم.

Bu yerilenlerin aksine olanlar ise; onları Allah'ın birliğine ve O'nu lâyık olduğu sıfatla nitelemeye davet eden, Allah'ın indirdiğini ve vahyini tasdik eden kimselerdir. Bu ayet indiği gün bu vasıfta olanlar; Resûlullah ﷺ, ashâbı ve onlardan sonra her çağ ve zamanda Allah'ın tevhidini ve Kitabının hükmünü tebliğ edenlerdir. Çünkü şânı yüce olan Allah bu ayetteki vasfı belirli şahıslara veya başka bir zamanın dışındaki belirli bir zamanın ehline has kılmamıştır. Aksine onları bir nitelikle nitelemiş ve ardından doğruyu getirmek ve onu tasdik etmek şeklinde olan bu vasıfla onları övmüştür. Dolayısıyla âdemoğlundan olup bu niteliğe sahip olan herkes bu ayetin kapsamına dâhildir.

ومن الدليل على صحة ما قلنا، أن ذلك كذلك في قراءة ابن مسعود: (وَالَّذِى جاءُوا بالصِّدْقِ وصدَّقُوا به)، فقد بُيِّن ذلك من قراءته، أن "الذي" من قوله: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ} لم يُعْنَ بها واحد بعينه، وأنه مراد بها جماع، ذلك صفتهم، ولكنها أُخرجت بلفظ الواحد، إذ لم تَكُنْ موقتة، وقد زعم بعضُ أهل العربية من البصريين، أن (الذي) في هذا الموضع، جُعِل في معنى جماعة، بمنزلة "من"، ومما يؤيدُ ما قلنا أيضًا قوله: {أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ} فَجُعِل الخبرُ عن "الذي" جماعًا؛ لأنها في معنى جماع، وأما الذين قالوا: عُنِي بقوله: {وَصَدَّقَ بِهِ}. غيرُ "الذي جاء بالصدقِ"، فقول بعيد من المفهوم؛ لأن ذلك لو كان كما قالوا، لكان التنزيل: والذي جاء بالصدقِ، والذي صدق به، أولئك هم المُتَّقُون، فكانت تكونُ "الذي" مكررةً مع التصديق، ليكونَ المصدَّقُ غيرَ

Söylediğimiz şeyin doğruluğunun delillerinden biri de bunun İbn Mes‘ûd'un kıraatinde: (وَالَّذِى جاءُوا بالصِّدْقِ وصدَّقُوا به) şeklinde olmasıdır. Nitekim onun bu kıraatinden, Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ} “Doğruyu getiren” buyruğundaki “el-lezî” (الذي) lafzıyla belirli bir şahsın kastedilmediği, bilakis kendilerinin niteliği bu olan bir topluluğun kastedildiği açıkça anlaşılmaktadır; fakat belirli bir şahsa/zamana tahsis edilmediği için tekil lafızla getirilmiştir. Basralı bazı dil âlimleri, bu makamdaki “el-lezî” (الذي) lafzının tıpkı “men” (مَنْ) gibi çoğul anlamında kılındığını ileri sürmüşlerdir. Söylediğimizi destekleyen hususlardan biri de Allah'ın: {أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ} “İşte onlar muttakilerin ta kendileridir” buyruğudur. Zira çoğul anlamında olduğu için “el-lezî”den verilen haber çoğul kılınmıştır. {وَصَدَّقَ بِهِ} “ve onu tasdik eden” buyruğunda “doğruyu getiren”den başkasının kastedildiğini söyleyenlerin görüşüne gelince; bu, [dilsel] anlayıştan uzak bir sözdür. Zira durum onların dediği gibi olsaydı indirilen vahiy: "Doğruyu getiren ve onu tasdik eden kimse; işte onlar muttakilerdir" şeklinde olurdu; böylece tasdik eden ile

المصدِّقِ، فأما إذا لم يُكَرَّر، فإن المفهوم من الكلام، أن التصديق من صفة الذي جاء بالصدقِ لا وجه للكلام غيرُ ذلك .

tasdik edilenin farklı kimseler olduğunu belirtmek üzere “el-lezî” lafzı tasdik fiiliyle birlikte tekrar edilirdi. Tekrar edilmediğine göre sözden anlaşılan şey, tasdik etmenin de doğruyu getirenin bir niteliği olduğudur; sözün bundan başka bir yönü yoktur .

وإذا كان ذلك كذلك، وكانت "الذي" في معنى الجماعِ، بما قد بَيَّنَّا، كان الصواب من القول في تأويله ما بَيَّنَّا.

Durum böyle olunca ve açıkladığımız üzere “el-lezî” lafzı da çoğul anlamında bulunuca, ayetin tefsirinde doğru olan görüş bizim açıkladığımız görüştür.

وقوله: {أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}. يقول جل ثناؤه: هؤلاء الذين هذه صفتهم، هم الذين اتَّقَوا الله، بتوحيده والبراءة من الأوثان والأنداد، وأداء فرائضه، واجتناب معاصيه، فخافوا عقابه.

Yüce Allah'ın: {أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ} “İşte takva sahipleri onlardır” buyruğuna gelince; Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: İşte bu vasfa sahip olanlar; Allah'ı birleyerek, putlardan ve ortak koşulan şeylerden berî olarak, O'nun farzlarını yerine getirip günahlarından kaçınarak Allah'tan sakınan ve O'nun azabından korkan kimselerdir.

كما حدثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن علي، عن ابن عباس: {أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}. يقولُ: اتَّقَوا الشرك .

Nitekim bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbas'tan {أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ} “İşte takva sahipleri onlardır” buyruğu hakkında: “Şirkten sakınmışlardır” dediğini rivayet etti .

وقوله: {لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ}. يقول تعالى ذكره: لهم عند ربهم يوم القيامة، ما تَشْتَهِيه أنفسهم، وتَلَذَّه أعينهم، {ذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ}. يقولُ تعالى ذكره: هذا الذي لهم عند ربهم، جزاء من أحسن في الدنيا، فأطاع الله فيها، وائْتَمَر لأمره، وانتهى عما نهاه فيها عنه.

Yüce Allah'ın: {لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır” buyruğuna gelince; Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Kıyamet gününde Rableri katında canlarının çektiği ve gözlerinin zevk aldığı her şey onlarındır. {ذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ} “İşte bu, iyilik yapanların mükâfatıdır” buyruğuna gelince; Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Rableri katında onlar için hazırlanan bu mükâfat, dünyada iken güzel davranıp Allah'a itaat eden, O'nun emrine uyan ve dünyada yasakladığı şeylerden kaçınan kimsenin karşılığıdır.

القول في تأويل قوله تعالى: {لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ (٣٥)}.

Yüce Allah'ın: {لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ (٣٥)} “Böylece Allah, onların yaptıkları en kötü amelleri bile örtecek ve yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlarını verecektir” buyruğunun tefsirine gelince;

يقول تعالى ذكره: وجَزَى هؤلاء المحسنين ربُّهم بإحسانهم، كى يكفِّرَ عنهم أسوأ الذي عملوا في الدنيا من الأعمال، فيما بينهم وبين ربهم، بما كان منهم فيها من توبةٍ، وإنابةٍ مما اجترحوا من السيئات فيها: {وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ}. يقول:

Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Rableri, dünyada işledikleri kötülüklerden ötürü gösterdikleri tevbe ve [Allah'a] yönelişleri sebebiyle, Rableri ile kendi aralarında geçen ve dünyada yaptıkları amellerin en kötüsünü onlardan örtüp bağışlamak için bu ihsan sahiplerini iyiliklerine karşılık mükâfatlandırmıştır: {وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ} “ve onların mükâfatlarını verecektir”. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır:

ويُثيبهم ثوابهم، {بِأَحْسَنِ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ} في الدنيا مما يُرْضِى الله عنهم، دون أسوئها.

Onların dünyada yaptıkları kötü amellerini değil, Allah'ın kendilerinden razı olacağı {بِأَحْسَنِ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ} “yaptıklarının en güzeliyle” mükâfatlarını kendilerine ihsan edecektir.

كما حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}: ألهم ذنوب؟ أي ربِّ نَعَمْ: {لَهُم} فيها {لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ (٣٤) لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ}؛ وقرأ: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ} حتى بلغ: {وَمَغْفِرَةٌ} [الأنفال: ٢ - ٤]؛ لئلا يَيْأَسَ مَن لهم الذنوبُ ألا يكونوا منهم، {وَرِزْقٌ كَرِيمٌ}. وقرأ: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ} [الأحزاب: ٣٥] إلى آخر الآية.

Nitekim bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ} “Doğruyu getiren ve onu tasdik eden var ya, işte takva sahipleri onlardır” buyruğu hakkında şöyle dedi: Onların günahları var mıdır? Evet ey Rabbim! Onlar için orada: {لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ (٣٤) لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır. İşte bu, iyilik yapanların mükâfatıdır. Böylece Allah, onların yaptıkları en kötü amelleri bile örtecek ve yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlarını verecektir” buyruğu vardır. Günahı olan kimseler onlardan olmaktan ümit kesmesinler diye {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ} “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman yürekleri titrer” ayetinden {وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} “...ve bağışlanma ile cömertçe verilmiş bir rızık vardır” [Enfâl: 2-4] kısmına kadar okudu; ayrıca {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ} “Şüphesiz Müslüman erkeklerle Müslüman kadınlar...” [Ahzâb: 35] ayetini sonuna kadar okudu.

القول في تأويل قوله تعالى: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (٣٦) وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقَامٍ (٣٧)}.

Yüce Allah'ın: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (٣٦) وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقَامٍ (٣٧)} “Allah kuluna yetmez mi? Seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar. Allah kimi saptırırsa artık ona doğru yolu gösterecek yoktur. Allah kime de hidayet verirse artık onu saptıracak yoktur. Allah mutlak güç sahibi ve intikam alıcı değil midir?” buyruğunun tefsirine gelince;

اختلفت القرأة في قراءةِ قوله: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ}؛ فقرأ ذلك بعضُ قرأةِ المدينة وعامة قرأة الكوفة: (أليس الله بكافٍ عبادَه) على الجماع ، بمعنى: أليس الله بكافٍ محمدًا وأنبياءه من قبله ما خوَّفَتْهم أممهم، من أن تنالهم آلهتهم بسُوءٍ.

Kıraat imamları Yüce Allah'ın: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ} “Allah kuluna yetmez mi?” buyruğunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir: Medine kurrâsından bazıları ile Kûfe kurrâsının geneli bunu çoğul olarak (أليس الله بكافٍ عبادَه) [Allah kullarına yetmez mi?] şeklinde ; yani Allah, kavimlerinin ilahları tarafından kendilerine bir kötülük dokunacağı korkusuna karşı Muhammed'e ve ondan önceki peygamberlerine yetmez mi manasında okumuşlardır.

وقرأ ذلك عامةُ قرأة المدينة والبصرة، وبعضُ قرأة الكوفة: {بِكَافٍ عَبْدَهُ}. على التوحيد، بمعنى: أليس الله بكاف عبده محمدًا.

Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfe kurrâsından bazıları ise bunu tekil olarak {بِكَافٍ عَبْدَهُ} “[Allah] kuluna yetmez mi?” şeklinde okumuşlardır; yani: Allah kulu Muhammed'e yetmez mi?

والصواب من القولِ في ذلك أنهما قراءتان مشهورتان في قرأةِ الأمصار، فبأيَّتِهما قرأ القارئُ فمصيبٌ؛ لصحة معنيَيهما، واستفاضة القراءةِ بهما في قرأةِ الأمصار.

Bu hususta doğru olan görüş şudur: Bunlar, İslâm beldelerinin kurrâsı arasında meşhur olan iki kıraattir; okuyucu hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir; zira her iki kıraatin anlamı da doğrudur ve beldelerin kurrâsı arasında her ikisinin kıraati de yaygın ve mütevâtirdir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثني محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّيِّ: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ}. يقول: محمدا ﷺ .

Bana Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ} “Allah kuluna yetmez mi?” buyruğu hakkında: “[Kulu ile kastedilen] Muhammed'dir ﷺ” dediğini rivayet etti .

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ}. قال: بلى، واللَّهِ ليَكْفِينَّه الله، ويُعِزُّه وينصُرُه كما وعده .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ} “Allah kuluna yetmez mi?” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Evet! Allah'a yemin olsun ki, Allah vaad ettiği gibi ona yetecek, onu aziz kılacak ve ona yardım edecektir” .

وقوله: {وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ}. يقول تعالى ذكره لنبيه محمد ﷺ: ويُخوَّفُك هؤلاء المشركون يا محمد، بالذين مِن دونِ اللَّهِ مِن الأوثان والآلهة، أن تُصِيبَك بسُوءٍ، ببراءتك منها، وعيبك لها، والله كافيك ذلك.

Yüce Allah'ın: {وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} “Seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar” buyruğuna gelince; Şânı yüce olan Allah peygamberi Muhammed'e ﷺ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu müşrikler, onlardan uzak durman ve onları yermen sebebiyle Allah'tan başka putlar ve ilahların sana bir kötülük dokunduracağıyla seni korkutuyorlar; oysa Allah bu hususta sana yetecektir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ}: الآلهة، قال: بعث رسول الله ﷺ خالد بن الوليد إلى شعبٍ بسُقَامٍ ليكسر العُزَّى، فقال سادِنُها، وهو قَيِّمُها: يا خالدُ، إِنِّي أُحَذِّرُكَها، إن لها

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} “Seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar” [ayeti hakkında]: “[Bundan kasıt] ilahlardır” dediğini rivayet etti. [Katâde devamla] şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Uzzâ'yı kırması için Hâlid b. el-Velîd'i Sukâm'daki bir dağ geçidine gönderdi. Bunun üzerine onun sâdini (mâbed hizmetkârı) -ki o, onun işlerini yürüten bakıcısıydı- şöyle dedi: “Ey Hâlid! Seni ona karşı uyarıyorum; şüphesiz onun

شدّةً لا يقومُ إليها شيء. فمشى إليها خالدٌ بالفأس، فهَشَّم أنفها .

karşısında hiçbir şeyin duramayacağı bir şiddeti vardır' dedi. Bunun üzerine Hâlid baltayla üzerine yürüdü ve onun burnunu kırdı .

حدثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّيِّ: {وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ}. يقولُ: بآلهتهم التي كانوا يعبدون .

Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} “Seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar” buyruğu hakkında: “Taptıkları ilahlarıyla [korkutuyorlar]” dediğini rivayet etti .

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ}. قال: يُخوِّفونك بآلهتهم التي مِن دونِه .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} “Seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar” buyruğu hakkında: “O'ndan başka edindikleri ilahlarıyla seni korkutuyorlar” dedi .

وقوله: {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ}. يقول تعالى ذكره: ومَن يَخْذُله الله، فيُضله عن طريق الحق وسبيل الرشد، فما له سواه مِن مُرشدٍ ومُسَدِّدٍ إلى طريق الحق، ومُوَفِّقٍ للإيمان بالله، وتصديق رسوله، والعمل بطاعته، {وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ}. [يقولُ: ومَن يوفِّقه الله للإيمان به والعمل بكتابه، {فَمَا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ}] . يقولُ: فما له مِن مُزِيعٍ يُزِيغُه عن الحق الذي هو عليه إلى الارتداد إلى الكفرِ، {أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقَامٍ}. يقولُ جلَّ ثناؤه: أليس الله يا محمد بعزيز في انتقامه مِن كَفَرة خلقه، ذى انتقام من أعدائه، الجاحدين وحدانيته.

Yüce Allah'ın: {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ} “Allah kimi saptırırsa artık ona doğru yolu gösterecek yoktur” buyruğuna gelince; Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah kimi yardımsız bırakıp hak yoldan ve doğruluk yolundan saptırırsa, artık onun için O'ndan başka hak yola ulaştıracak, doğrultacak, Allah'a imana, elçisini tasdike ve O'na itaate muvaffak kılacak kimse yoktur. {وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ} “Allah kime de hidayet verirse artık onu saptıracak yoktur”. [Şöyle buyurmaktadır: Allah kimi kendisine imana ve Kitabıyla amel etmeye muvaffak kılarsa, {فَمَا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ} “artık onu saptıracak yoktur”] . Şöyle buyurmaktadır: Artık onu üzerinde bulunduğu haktan küfre dönmeye saptıracak hiç kimse yoktur. {أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقَامٍ} “Allah mutlak güç sahibi ve intikam alıcı değil midir?” buyruğuna gelince; Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah, yarattıklarının kâfir olanlarından intikam almasında mutlak güç sahibi ve birliğini inkâr eden düşmanlarından intikam alıcı değil midir?

القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ (٣٨)}

Yüce Allah'ın: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ (٣٨)} “Andolsun ki onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler. De ki: 'Gördünüz mü ya, Allah bana bir zarar vermek dilese, sizin Allah'tan başka taptığınız şeyler O'nun vereceği zararı giderebilirler mi? Yahut bana bir rahmet dilese, onlar O'nun bu rahmetini tutabilirler mi?' De ki: 'Allah bana yeter! Tevekkül edenler yalnız O'na tevekkül etsinler'” buyruğunun tefsirine gelince;

يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ولئن سألت يا محمد هؤلاء المشركين،

Şânı yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Andolsun ki ey Muhammed, şu müşriklere...

العادلين بالله الأوثان والأصنام: من خلق السموات والأرضَ؟ ليقولُنَّ: الذي خلقهنَّ اللَّهُ. فإذا قالوا ذلك، فَقُلْ: أفرأيتُم أيُّها القومُ، هذا الذي تعبدون مِن دونِ اللَّهِ من الأصنام والآلهة، {إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ}. يقولُ: بشدةٍ في معيشتي، هل هنَّ كاشفاتٌ عنِّي ما يُصِيبُني به ربِّي مِن الضُّرِّ؟ {أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ}. يقول: إن أرادَني ربِّي أن يُصِيبَني سَعَةٌ في معيشتي، وكثرة مالي، ورخاءٌ وعافيةٌ في بَدَني، هل هنَّ ممسكاتٌ عنِّي ما أراد أن يُصِيبَني به من تلك الرحمة؟ وترك الجواب لاستغناء السامع بمعرفة ذلك، ودلالة ما ظهر من الكلام عليه. والمعنى: فإنهم سيقولون: لا. فقل: حسبي الله مما سواه من الأشياء كلِّها، إيَّاه أعبد، وإليه أفزَع في أموري، دونَ كلِّ شيءٍ سواه،، فإنه الكافي، وبيده الضُّرُّ والنفعُ، لا إلى الأصنام والأوثان التي لا تضُرُّ ولا تنفَعُ، {عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكَّلُونَ}. يقولُ: على الله يتوكل من هو متوكلٌ، وبه فليثق لا بغيره.

“Gökleri ve yeri kim yarattı?” diye sorsan, mutlaka: “Onları Allah yarattı” diyeceklerdir. Onlar böyle söylediklerinde de ki: Ey kavmim! Gördünüz mü Allah'tan başka taptığınız şu putları ve ilahları? {إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ} “Allah bana bir zarar vermek dilese”; yani geçimimde bir darlık vermek dilese, Rabbimin bana dokundurduğu bu zararı onlar kaldırabilirler mi? {أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ} “Yahut bana bir rahmet dilese”; yani Rabbim bana geçimimde bir genişlik, malımda çokluk, bedenimde bir bolluk ve afiyet dokundurmak istese, onlar O'nun bana dokundurmak istediği bu rahmeti engelleyebilirler mi? Muhatabın bunu bilmesine duyulan kanaatten ve sözün zahirinin buna delalet etmesinden ötürü cevap hazfedilmiştir. Anlamı şudur: Şüphesiz onlar: “Hayır [engelleyemezler]” diyeceklerdir. Sen de de ki: O'nun dışındaki her şeyden beni koruyacak olarak Allah bana yeter! Yalnızca O'na kulluk ederim ve her işimde O'ndan başkasına değil yalnız O'na sığınırım; çünkü kâfi olan O'dur, zarar da fayda da O'nun elindedir; ne zarar ne de fayda vermeyen putların ve heykellerin elinde değildir. {عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكَّلُونَ} “Tevekkül edenler yalnız O'na tevekkül etsinler” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Tevekkül eden kimse yalnız Allah'a tevekkül etsin ve başkasına değil sadece O'na güvensin.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} حتى بلغ: {كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ}. يعنى الأصنامَ، {أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ} .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} “Andolsun ki onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler” ayetinden {كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ} “O'nun vereceği zararı giderebilirler mi?” -bununla putları kastetmektedir- ve {أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ} “Yahut bana bir rahmet dilese, onlar O'nun bu rahmetini tutabilirler mi?” kısmına kadar olan buyruğu hakkında [aynı açıklamayı yaptığını] rivayet etti .

واختلفت القرأةُ في قراءةِ: {كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ}: {مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ}؛ [فقرأه بعضُهم] بالإضافة، وخفض الضُّرِّ والرحمة. وقرأه بعض قرأة المدينة

Kurrâ; {كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ} “O'nun vereceği zararı giderebilirler mi?” [ve] {مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ} “O'nun rahmetini tutabilirler mi?” [ifadelerinin] kıraatinde ihtilaf etmiştir. [Onlardan bazıları bunu] izâfetle, “ed-durr” ve “er-rahme” kelimelerini mecrur (esreli) olarak okumuştur. Medine kurrâsından bazıları ise bunu

وعامة قرأة البصرة بالتنوين، ونصبِ الضُّرِّ والرحمة .

ve Basra kurrâsının geneli ise tenvin ile, “durr” ve “rahmet” kelimelerini mansub (üstünlü) olarak okumuştur .

والصواب من القول في ذلك عندنا أنهما قِراءتان مشهورتان، متقاربتا المعنى، فبأيّتِهما قرأ القارئ فمصيبٌ، وهو نظيرُ قوله: {مُوهِنُ كَيْدِ الكَافِرِينَ} [الأنفال: ١٨]. في حال الإضافة والتنوين .

Bize göre bu hususta doğru olan görüş şudur: Bunlar, anlamları birbirine yakın olan iki meşhur kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir. Bu durum, izâfet ve tenvin hali bakımından {مُوهِنُ كَيْدِ الكَافِرِينَ} “...kâfirlerin tuzağını boşa çıkarandır” [Enfâl: 18] ayetinin benzeridir .

القولُ في تأويل قوله تعالى: {قُلْ يَاقَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٩) مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ (٤٠)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {قُلْ يَاقَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٩) مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ (٤٠)} “De ki: 'Ey kavmim! Elinizden geleni yapın; şüphesiz ben de yapmaktayım! Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini ve üzerine sürekli bir azabın kimin ineceğini yakında bileceksiniz!'”

يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قُلْ يا محمد لمُشْركي قومك، الذين اتَّخَذوا الأوثان والأصنام آلهةً يعبدونها من دونِ اللَّهِ: اعملوا أَيُّها القومُ على تمكُّنِكم من العمل الذي تعملون ومنازلكم.

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Allah'ı bırakıp putları ve heykelleri kendilerine ibadet ettikleri ilahlar edinen kavminin müşriklerine de ki: Ey kavmim! Yapmakta olduğunuz işe imkânınız ve durumunuz neye elveriyorsa ona göre amel edin.

كما حدثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثنى الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {عَلَى مَكَانَتِكُمْ}. قال: على ناحيتكم .

Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen Yüce Allah'ın: {عَلَى مَكَانَتِكُمْ} “Elinizden geleni yapın / Durumunuza göre amel edin” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Kendi tuttuğunuz yol üzere [yapın] .

{إِنِّي عَامِلٌ} كذلك على تُؤَدَةٍ، على عمل مَن سَلَفَ مِن أنبياءِ اللَّهِ قبلي، {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} إذا جاءكم بأسُ اللَّهِ، من المُحَقُّ مِنَّا مِن المُبْطِلِ، والرشيدُ مِن الغَوِيِّ.

{إِنِّي عَامِلٌ} “Şüphesiz ben de yapmaktayım”, yani aynı şekilde ağırbaşlılıkla, benden önceki geçmiş Allah'ın peygamberlerinin ameli üzere [amel edeceğim]. {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “Yakında bileceksiniz”; Allah'ın azabı size geldiğinde, hangimizin haklı, hangimizin bâtıl ehli olduğunu, hangimizin doğru yolda, hangimizin sapıklıkta olduğunu [bileceksiniz].