Binûn

"Zümer" Suresinin Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله: {مَن يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ}. يقول تعالى ذكره: مَنْ يأتيه عَذَابٌ يُخْزِيه ما أتاه من ذلك العذاب، يعنى يُذِلُّه ويُهِينُه، {وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ}. يقولُ: ويَنزِلُ عليه عذابٌ دائمٌ لا يُفارِقُه.

Yüce Allah'ın: {مَن يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ} “Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Başına gelen o azabın kendisini rezil edeceği kimse kime gelecektir? Yani [azap] onu zillete düşürür ve hor hakir kılar. {وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ} “ve üzerine sürekli bir azabın ineceğini [yakında bileceksiniz]”; yani üzerine kendisinden asla ayrılmayacak kalıcı bir azap inecektir.

القول في تأويل قوله تعالى: {إِنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (٤١)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {إِنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (٤١)} “Şüphesiz biz bu Kitab'ı insanlar için sana hak ile indirdik. Artık kim doğru yolu seçerse kendi lehinedir; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Sen onların üzerine bir vekil değilsin.”

يقول تعالى ذكره لنبيه محمد ﷺ: إنا أنزلنا عليك يا محمد الكتابَ تِبْيانًا للناس بالحقِّ، {فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ}. يقولُ: فمَن عمل بما في الكتاب الذي أنزلناه إليك واتَّبَعه، {فَلِنَفْسِهِ}، يقولُ: فإنما عمل بذلك لنفسه، وإياها بغَى الخير لا غيرها؛ لأنه أكسبها رضا الله والفوز بالجنة، والنجاةَ مِن النارِ، {وَمَنْ ضَلَّ}. يقولُ: ومَن جار عن الكتاب الذي أنزلناه إليك، والبيان الذي بَيَّناه لك، فضَلَّ عن قصدِ المَحَجَّةِ ، وزال عن سواء السبيل، فإنما يجورُ على نفسه، وإليها يسوقُ العَطَبَ والهلاك؛ لأنه يُكْسِبُها سَخَطَ اللَّهِ، وأليم عقابه، والخزي الدائم، {وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ}. يقول تعالى ذكره: وما أنت يا محمد على من أرسلتك إليه من الناسِ، برقيبٍ تَرقُبُ أعمالهم، وتحفَظُ عليهم أفعالهم، إنما أنت رسولٌ، وإنما عليك البلاغ، وعلينا الحساب.

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şüphesiz biz insanlar için bu Kitab'ı bir açıklama olarak hak ile indirdik. {فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ} “Artık kim doğru yolu seçerse kendi lehinedir”; yani sana indirdiğimiz Kitap'taki hükümlerle amel edip ona uyan kimse, {فَلِنَفْسِهِ} “kendi lehinedir”, yani bunu ancak kendi nefsi için yapmıştır ve başkası için değil bizzat kendi nefsi için hayır dilemiştir; zira ona Allah'ın rızasını, cenneti kazanmayı ve cehennemden kurtuluşu temin etmiştir. {وَمَنْ ضَلَّ} “Kim de saparsa”; yani sana indirdiğimiz Kitap'tan ve sana açıkladığımız beyandan yüz çevirip doğru yoldan sapar ve dosdoğru yoldan ayrılırsa, o ancak kendi nefsi aleyhine zulmetmiş olur ve helaki ve yok oluşu kendi nefsine sürüklemiş olur; çünkü ona Allah'ın gazabını, O'nun elem verici azabını ve ebedî rezilliği kazandırmıştır. {وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ} “Sen onların üzerine bir vekil değilsin”. Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sen seni kendilerine gönderdiğimiz insanların üzerinde onların amellerini gözetleyen ve yaptıklarını onların aleyhine kaydedip koruyan bir bekçi/gözetici değilsin; sen ancak bir elçisin, sana düşen sadece tebliğdir, hesap görmek ise bize aittir.

كما حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ}. أي: بحفيظ .

Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ} “Sen onların üzerine bir vekil değilsin” buyruğu hakkında: “Yani bir koruyucu/bekçi [değilsin]” dediğini rivayet etti.

حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّيِّ في قوله: {وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ} قال: بحفيظ.

Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den Yüce Allah'ın: {وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ} “Sen onların üzerine bir vekil değilsin” buyruğu hakkında: “Bir koruyucu/bekçi [değilsin]” dediğini rivayet etti.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٤٢)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٤٢)} “Allah, ölümleri vaktinde nefisleri alır; ölmeyenleri de uykularında [alır]. Sonra hakkında ölüm hükmü verdiklerini tutar, diğerlerini ise belirlenmiş bir süreye kadar salıverir. Şüphesiz bunda, düşünen bir topluluk için ibretler vardır.”

يقول تعالى ذكره: ومن الدلالة على أن الألوهةَ لله الواحد القهار خالصةٌ، دونَ كلِّ ما سواه - أنه يُمِيتُ ويُحْيِي، ويفعَلُ ما يشاء، ولا يقدِرُ على [شيء من ذلك] سواه. فجعل ذلك خبرًا يُنبِّههم به على عظيم قُدرتِه، فقال: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا}، فيَقْبِضُها عند فناء أجلها، وانقضاء مدة حياتها، ويَتَوفَّى أيضًا التي لم تمت في منامها، كما التي ماتت عند مماتِها، {فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ}. ذكر أن أرواح الأحياء والأمواتِ تلتقى في المنام، فيتعارفُ ما شاء الله منها، فإذا أراد جميعها الرجوع إلى أجسادِها، أمسك الله أرواح الأموات عنده وحبسها، وأرسل أرواح الأحياء حتى ترجع إلى أجسادِها، إلى أجل مسمى، وذلك إلى انقضاء مدة حياتها.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: İlahlığın, O'nun dışındaki her şeyden ayrı olarak sadece bir ve mutlak galip olan Allah'a ait olduğunun delillerinden biri de; O'nun öldürmesi, diriltmesi, dilediğini yapması ve O'ndan başka hiçbir kimsenin [buna benzer hiçbir şeye] güç yetirememesidir. Allah, kudretinin büyüklüğünü onlara hatırlatmak üzere bunu bir haber kılarak şöyle buyurmuştur: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا} “Allah, ölümleri vaktinde nefisleri alır”; yani ecelleri dolup hayat süreleri sona erdiğinde onları kabzeder. Tıpkı ölen kimseyi ölümü anında vefat ettirdiği gibi, henüz ölmemiş olanı da uykusunda vefat ettirir. {فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ} “Sonra hakkında ölüm hükmü verdiklerini tutar”. Rivayet edilmiştir ki hayattakilerin ve ölülerin ruhları uykuda karşılaşır ve Allah'ın dilediği kadarı birbirini tanır. Hepsi birden bedenlerine dönmek istediğinde, Allah ölülerin ruhlarını kendi katında tutar, hapseder; yaşayanların ruhlarını ise belirlenmiş bir süreye kadar -yani hayat süreleri sona erene dek- bedenlerine dönmeleri için salıverir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوب، عن جعفر، عن سعيد بن جُبَيرٍ في قوله: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا} الآية. قال: يَجمعُ بين أرواح الأحياء وأرواح الأموات، فيتعارفُ منها ما شاء الله أن يتعارف، فيُمسك التي قضى عليها الموتَ، ويُرْسِلُ الأخرى إلى أجسادِها.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ya‘kūb, Ca‘fer’den, o da Saîd b. Cübeyr’den Yüce Allah’ın: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا} “Allah, ölümleri vaktinde nefisleri alır...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Allah] dirilerin ruhları ile ölülerin ruhlarını bir araya getirir; böylece Allah’ın tanışmasını dilediği kadarı birbiriyle tanışır. Ardından hakkında ölüm hükmettiği [ruhları] tutar, diğerlerini ise bedenlerine geri gönderir.

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا}. قال: تُقْبَضُ الأرواحُ عندَ نيامِ النائمِ، فيَقبِضُ روحَه في منامِه، فيَلقَى الأرواحُ بعضُها بعضًا؛ أرواحُ الموتى وأرواحُ النيامِ، فتَلتقِي فتَساءَلُ. قال: فيُخلَّى عن أرواحِ الأحياءِ، فترجعُ إلى أجسادِها، وتريدُ الأخرى أن ترجِعَ، فيَحبِسُ التي قضَى عليها الموتَ، {وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. قال: إلى بقية آجالِها .

Bize Muhammed b. el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den Yüce Allah'ın: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا} “Allah, ölümleri vaktinde nefisleri alır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Uyuyan kimse uyuduğunda ruhlar kabzedilir; uykusunda onun ruhunu alır. Ruhların bir kısmı diğer kısmıyla karşılaşır; ölülerin ruhları ile uyuyanların ruhları buluşup birbirlerine sorular sorarlar. Dedi ki: Yaşayanların ruhları serbest bırakılır ve bedenlerine geri dönerler. Diğerleri de dönmek ister; ancak [Allah] hakkında ölüm hükmü verdiği ruhu tutar, {وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “diğerlerini ise belirlenmiş bir süreye kadar salıverir”; yani ecellerinin geri kalan kısmına kadar [salıverir] .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا}. قال: فالنومُ وفاةٌ، {فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى} التي لم يَقبِضْها، {إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا} “Allah, ölümleri vaktinde nefisleri alır; ölmeyenleri de uykularında [alır]” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Uyku da bir vefattır (ölümdür). {فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى} “Sonra hakkında ölüm hükmü verdiklerini tutar, diğerlerini ise” -yani kabzetmediklerini- {إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “belirlenmiş bir süreye kadar [salıverir]” .

وقولُه: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن في قبضِ اللهِ نفسَ النائمِ والميتِ، وإرسالِه بعدُ نفسَ هذا ترجِعُ إلى جسمِها، وحبسِه لغيرِها عن جسمِها - لعبرةً وعظةً لَمن تفكَّر وتدبَّر، وبيانًا له أَن الله يُحيي مَن يَشَاءُ من خلقِه إذا شاء، ويُمِيتُ مَن شاء إذا شاء.

Yüce Allah'ın: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} “Şüphesiz bunda, düşünen bir topluluk için ibretler vardır” buyruğu hakkında zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah'ın uyuyanın ve ölenin nefsini kabzetmesinde, sonra bunun nefsini bedenine dönsün diye salıverip diğerininkini ise bedeninden alıkoymasında; düşünen ve tefekkür eden kimse için büyük bir ibret, öğüt ve Allah'ın dilediği kulunu dilediği vakit diriltip dilediğini de dilediği vakit öldürdüğüne dair açık bir delil vardır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعَاءَ قُلْ أَوَلَوْ كَانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئًا وَلَا يَعْقِلُونَ (٤٣) قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٤٤)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعَاءَ قُلْ أَوَلَوْ كَانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئًا وَلَا يَعْقِلُونَ (٤٣) قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٤٤)} “Yoksa onlar Allah'tan başka şefaatçiler mi edindiler? De ki: 'Onlar hiçbir şeye mâlik değillerse ve akıl da erdiremiyorlarsa yine de mi [şefaatçi edineceksiniz]?' De ki: 'Şefaat bütünüyle Allah'ındır. Göklerin ve yerin mülkü O'nundur. Sonra O'na döndürüleceksiniz.'”

يقولُ تعالى ذكرُه: أَتَّخَذ هؤلاء المشركون باللهِ مِن دونِه آلهتَهم التي يعبُدونها

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'a ortak koşan bu müşrikler, O'nu bırakıp da taptıkları ilahlarını

شفعاءَ تشفعُ لهم عندَ اللهِ في حاجاتِهم؟!

ihtiyaçlarında Allah katında kendilerine şefaat edecek şefaatçiler mi edindiler?!

وقولُه: {قُلْ أَوَلَوْ كَانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئًا وَلَا يَعْقِلُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل يا محمدُ لهم: أتتخِذون هذه الآلهةَ شفعاءَ كما تزعُمون، ولو كانوا لا يملِكُون لكم نفعًا ولا ضرًّا ولا يعقِلون شيئا؟! قل لهم: إن تكونوا تعبُدونها لذلك، وتشفَعُ لكم عندَ اللهِ، فأخلِصوا عبادتكم للهِ، وأفرِدوه بالألوهةِ؛ فإن الشفاعةَ جميعًا له، لا يشفَعُ عنده إلا مَن أذِن له، ورضِى له قولًا، وأنتم متى أخلَصتم له العبادةَ فدَعوتموه، شفَّعَكم. {لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. يقولُ: للهِ سلطانُ السماواتِ والأرضِ ومُلكُها، وما تعبُدون أيُّها المشرِكون من دونِه مِلْكٌ له. يقولُ: فاعبُدوا المَلِكَ لا المملوكَ الذي لا يملِكُ شيئًا، {ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ}. يقولُ: ثم إلى الله مصيرُكم، وهو معاقِبُكم على إشراكِكم به إن مُتُّم على شركِكم.

Yüce Allah'ın: {قُلْ أَوَلَوْ كَانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئًا وَلَا يَعْقِلُونَ} “De ki: 'Onlar hiçbir şeye mâlik değillerse ve akıl da erdiremiyorlarsa yine de mi?'” buyruğu hakkında zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Onlara de ki: Bu ilahlar sizin için ne bir faydaya ne de bir zarara mâlik olmadıkları ve hiçbir şeye akıl erdiremedikleri halde yine de iddia ettiğiniz gibi onları şefaatçi mi ediniyorsunuz?! Onlara de ki: Şayet onlara bunun için kulluk ediyorsanız ve Allah katında size şefaat edeceklerini umuyorsanız, kulluğunuzu yalnızca Allah'a has kılın ve O'nu ilahlıkta birleyin; zira şefaat bütünüyle O'nundur, O'nun katında ancak O'nun izin verdiği ve sözünden hoşnut olduğu kimse şefaat edebilir. Siz ibadeti O'na has kılıp O'na dua ettiğiniz takdirde O sizin şefaatinizi kabul eder. {لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin mülkü O'nundur”; yani göklerin ve yerin egemenliği ve mülkü Allah'ındır; ey müşrikler, sizin O'ndan başka taptığınız şeyler de O'nun mülküdür. Şöyle buyurmaktadır: O halde hiçbir şeye mâlik olmayan memlûke (kula/yaratılana) değil, asıl Mâlik ve Hükümdar olana kulluk edin! {ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Sonra O'na döndürüleceksiniz”; yani sonra dönüşünüz Allah'adır ve şayet şirkiniz üzere ölürseniz, O'na ortak koşmanız sebebiyle sizi cezalandıracaktır.

ومعنى الكلامِ: للهِ الشفاعةُ جميعًا، له مُلكُ السماواتِ والأرضِ، فاعبُدوا المالكَ الذي له مُلكُ السماواتِ والأرضِ، الذي يقدِرُ على نفعِكم في الدنيا، وعلى ضرِّكم فيها، وعندَ مرجعِكم إليه بعدَ مماتِكم، فإنكم إليه تُرجَعون.

Sözün anlamı şudur: Şefaat bütünüyle Allah'ındır, göklerin ve yerin mülkü O'nundur; o halde dünyada size fayda vermeye ve zarar dokundurmaya, ölümünüzden sonra da O'na döndüğünüzde size karşılık vermeye kādir olan, göklerin ve yerin mülkünün sahibi Mâlik'e kulluk edin; zira siz nihayet O'na döndürüleceksiniz.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعَاءَ}: الآلهة، {قُلْ أَوَلَوْ كَانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئًا}: الشفاعة .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: “{أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعَاءَ} 'Yoksa onlar Allah'tan başka şefaatçiler mi edindiler?' [ifadesiyle] ilahları; {قُلْ أَوَلَوْ كَانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئًا} 'De ki: Onlar hiçbir şeye mâlik değillerse de mi?' [ifadesiyle de] şefaati [kastetmektedir]” .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. [Yine] bana rivayet etti...

الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا}. قال: لا يشفعُ عندَه أحدٌ إلا بإذنه .

el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen Yüce Allah'ın: {قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا} “De ki: 'Şefaat bütünüyle Allah'ındır'” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: O'nun izni olmadan O'nun katında hiç kimse şefaat edemez .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٥)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٥)} “Allah tek olarak anıldığı zaman, ahirete inanmayanların kalpleri daralıp tiksinir. O'ndan başkaları anıldığı zaman ise hemen yüzleri güler, sevinirler.”

يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا أُفْرِد اللهُ جلَّ ثناؤُه بالذكرِ، فدُعِي وحدَه، وقيل: لا إلهَ إلا اللهُ. اشْمَأَزَّت قلوبُ الذين لا يؤمِنون بالمعادِ والبعثِ بعدَ المماتِ. وعُنِي بقولِه: {اشْمَأَزَّتْ}: نفَرَت من توحيدِ اللهِ، {وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ}. يقولُ: وإذا ذُكِر الآلهةُ التي يدْعُونها من دونِ اللهِ مع اللهِ، فقيل: تلك الغرانيقُ العُلَى، وإن شفاعتَها لتُرْتجَى - إذا الذين لا يؤمِنون بالآخرةِ، يستبشِرون بذلك ويفرَحون.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Övgüsü yüce olan Allah zikirde bir kılınıp yalnızca O'na dua edildiğinde ve “Lâ ilâhe illallâh” dendiğinde, ahirete ve ölümden sonraki dirilişe inanmayanların kalpleri daralır, tiksinir. Yüce Allah'ın {اشْمَأَزَّتْ} “daralıp tiksinir” buyruğu ile, Allah'ın tevhidinden nefret edip kaçmaları kastedilmiştir. {وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} “O'ndan başkaları anıldığı zaman ise”; yani Allah ile beraber Allah'tan başka yalvardıkları ilahlar anılıp da: “Bunlar yüce kuğulardır (putlardır) ve şüphesiz onların şefaati umulur” dendiğinde, ahirete inanmayan kimseler buna sevinip neşelenirler.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ}. أي: كفَرَت قلوبُهم واستكبَرت، {وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ}: الآلهةُ، {إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} .

Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ} “Allah tek olarak anıldığı zaman, ahirete inanmayanların kalpleri daralıp tiksinir” buyruğu hakkında: “Yani kalpleri inkâr etti ve kibirlendi; {وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ}: [yani] ilahlar [anıldığında], {إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ}: 'hemen yüzleri güler, sevinirler'” dediğini rivayet etti.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. [Yine] bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; [her ikisi] birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [şöyle rivayet etti]:

قولَه: {اشْمَأَزَّتْ}. قال: انقبَضت. قال: وذلك يومَ قرَأ عليهم "النجم"، عندَ بابِ الكعبةِ .

Yüce Allah'ın: {اشْمَأَزَّتْ} buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Daraldı, sıkıştı. Dedi ki: Bu da Kâbe'nin kapısında onlara “en-Necm” Suresi'ni okuduğu gündü .

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {اشْمَأَزَّتْ}. قال: نفَرَت، {وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ}: أوثانُهم .

Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den Yüce Allah'ın: {اشْمَأَزَّتْ} buyruğu hakkında: “Nefret edip kaçtı; {وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} 'O'ndan başkaları anıldığı zaman ise': [yani] putları [anıldığında]” dediğini rivayet etti .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٤٦)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٤٦)} “De ki: 'Ey gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görünen âlemi bilen Allahım! Kullarının hakkında ayrılığa düştükleri şeyler hususunda aralarında ancak sen hükmedersin.'”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ: اللهمَّ خالقَ السماواتِ والأرضِ {عَالِمَ الْغَيْبِ}، الذي لا تراه الأبصارُ، ولا تُحِسُّه العيونُ، {وَالشَّهَادَةِ}: الذي تشهَدُه أبصارُ، خلقِه، وتراه أعينُهم، {أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ} فتفصِلُ بينَهم بالحقِّ يومَ تجمعُهم لفصلِ القضاءِ بينَهم فيما كانُوا فيه في الدنيا يختلِفون من القولِ فيك وفي عظمتِك وسلطانِك، وغيرِ ذلك من اختلافِهم بينَهم، فتقضِي يومَئذٍ بينَنا وبينَ هؤلاء المشركين، الذين إذا ذُكِرْتَ وحدَك اشمأزَّت قلوبُهم، وإذا ذُكِر مَن دونَك استبشَروا - بالحقِّ.

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! De ki: Ey göklerin ve yerin yaratıcısı olan Allahım ! {عَالِمَ الْغَيْبِ} “gaybı... bilen”, yani gözlerin görmediği ve duyuların algılamadığı [şeyleri bilen], {وَالشَّهَادَةِ} “ve görünen âlemi”, yani yaratıklarının gözlerinin gördüğü ve bizzat müşahede ettiği şeyleri bilen Allahım! {أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ} “Kulların arasında sen hükmedersin”; yani aralarında kesin hükmü vermek üzere onları bir araya getireceğin gün, dünyadayken Senin hakkında, Senin büyüklüğün ve egemenliğin hakkında söyledikleri sözlerde ve aralarındaki diğer ihtilaflarda onların arasında hak ile hükmedip ayırt edersin. O gün bizimle; sadece Sen anıldığında kalpleri daralan, Senden başkası anıldığında ise sevinen bu müşriklerin arasında hak ile hüküm verirsin.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {فَاطِرَ}. قال: خالقَ. وفى قولِه: {عَالِمَ الْغَيْبِ}. قال: ما غاب عن

Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen], O'nun {فَاطِرَ} “yaratan” buyruğu hakkında: “Yaratıcı [demektir]” dediğini; {عَالِمَ الْغَيْبِ} “gaybı bilen” buyruğu hakkında da şöyle dediğini rivayet etti: “[Gayb,] kullardan

العبادِ، فهو يعلمُه، {وَالشَّهَادَةِ}: ما عرَف العبادُ وشهِدوا، فهو يعلمُه.

Kullardan gizli kalan her şeydir, O bunu bilir. {وَالشَّهَادَةِ} ise: Kulların bildiği ve şahit olduğu her şeydir, O bunu da bilir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ (٤٧)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ (٤٧)} “Eğer yeryüzünde bulunanların hepsi ve bir katı daha o zulmedenlerin olsaydı, kıyamet günündeki azabın kötülüğünden kurtulmak için elbette bunları fidye verirlerdi. Artık hiç hesaba katmadıkları şeyler Allah tarafından karşılarına çıkmıştır.”

يقولُ تعالى ذكرُه: ولو أن لهؤلاء المشركين باللهِ يومَ القيامةِ، وهم الذين ظلَموا أنفسَهم، {مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا} في الدنيا من أموالِها وزينتِها، {وَمِثْلَهُ مَعَهُ} مضاعفًا، فقُبِل ذلك منهم عوضًا من أنفسِهم، لفَدَوا بذلك كلِّه أنفسَهم عِوضًا منها؛ لينجُوا من سوءِ عذابِ اللهِ، الذي هو معذِّبُهم به يومَئذٍ، {وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ}. يقولُ: وظهَر لهم يومَئذٍ من أمرِ اللهِ وعذابِه، الذي كان أعدَّه لهم، {مَا لَمْ يَكُونُوا} قبلَ ذلك {يَحْتَسِبُونَ} أنه أعدَّه لهم.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Şayet kıyamet günü Allah'a şirk koşan -ki onlar kendi nefislerine zulmetmiş olanlardır- bu kimselerin, dünyadayken {مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا} yeryüzünde bulunan malların ve ziynetlerin tamamı {وَمِثْلَهُ مَعَهُ} ve bir katı daha ellerinde olsaydı ve bu kendilerinden bir fidye olarak kabul edilseydi; o gün kendilerini çarptıracağı Allah'ın azabının kötülüğünden kurtulabilmek için bütünüyle bunları kendi canlarına karşılık fidye verirlerdi. {وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ} “Allah tarafından karşılarına çıkmıştır”; yani o gün Allah'ın emrinden ve kendileri için hazırlamış olduğu azabından, daha önce kendileri için hazırlamış olduğunu {يَحْتَسِبُونَ} “hesaba katmadıkları” {مَا لَمْ يَكُونُوا} “şeyler” ortaya çıkıp görünmüştür.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٤٨)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٤٨)} “Kazandıkları kötülükler karşılarına çıkmış ve alay edip durdukları şey onları çepeçevre kuşatmıştır.”

يقولُ تعالى ذكرُه: وظهَر لهؤلاءِ المشركين يومَ القيامةِ {سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا} من الأعمالِ في الدنيا، إذ أُعطُوا كتبَهم بشمائلِهم، {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ}: ووجَب عليهم حينَئذٍ، فلزِمهم، عذابُ اللهِ الذي كان نبيُّ اللهِ ﷺ في الدنيا يعدِهُم على كفرِهم بربِّهم، فكانوا به يسخَرون؛ إنكارًا أن يصيبَهم ذلك أو ينالَهم؛ تكذيبًا منهم به، وأحاط ذلك بهم.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Kıyamet günü amel defterleri sol taraflarından verildiğinde, bu müşriklere dünyada işlemiş oldukları amellerin {سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا} kötülükleri apaçık görünecektir. {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} “Ve alay edip durdukları şey onları çepeçevre kuşatmıştır”; işte o vakit, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in dünyada Rablerini inkâr etmeleri sebebiyle kendilerini tehdit ettiği, onların ise bunu yalanlayıp başlarına geleceğini veya kendilerine isabet edeceğini inkâr ederek alaya aldıkları Allah'ın azabı üzerlerine vacip olup onlara ayrılmaz bir şekilde yapışmış ve onları çepeçevre kuşatmıştır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٤٩)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {فَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٤٩)} “İnsana bir zarar dokunduğu zaman bize dua eder. Sonra tarafımızdan ona bir nimet lütfettiğimizde: 'Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir' der. Hayır, o bir imtihandır; fakat onların çoğu bilmezler.”

يقولُ تعالى ذكرُه: فإذا أصاب الإنسانَ بؤسٌ وشدَّةٌ دعانا مستغيثًا بنا من جهةِ

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: İnsana bir darlık ve sıkıntı dokunduğunda, kendisine isabet eden zarardan ötürü

ما أصابه من الضرِّ، {ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا}. يقولُ: ثم إذا أعطَيناه فرَجًا مما كان فيه من الضرِّ؛ بأن أبدَلْناه بالضرِّ رخاءً وسَعَةً، وبالسَّقمِ صحةً وعافيةً، فقال: إنما أُعطِيتُ الذي أُعطِيتُ؛ من الرخاءِ والسَّعَةِ في المعيشةِ، والصحةِ في البدنِ والعافيةِ، {عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي } [القصص: ٧٨]. يعني: على علمٍ الله بأنى له أهلٌ؛ لشرفى ورضاه بعملي، {عِنْدِي}. يعني: فيما عندي، كما يقالُ: أنت محسنٌ في هذا الأمرِ عندي. أي: فيما أظنُّ وأحسَبُ.

bizden yardım dileyerek bize dua eder. {ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا} “Sonra tarafımızdan ona bir nimet lütfettiğimizde”. Şöyle buyurmaktadır: Sonra ona içinde bulunduğu zarardan bir kurtuluş ve ferahlık verip darlığın yerine bolluk ve genişlik, hastalığın yerine sıhhat ve afiyet bağışladığımızda o: “Geçimdeki bu genişlik ve refah, bedendeki sıhhat ve afiyet bana ancak {عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي } [Kasas: 78] 'bendeki bir bilgi sayesinde' verilmiştir” der. Yani: Şerefim ve amelimi beğenmesi dolayısıyla Allah'ın benim buna layık olduğumu bilmesi sebebiyle [verilmiştir], demektir. {عِنْدِي} “Bendeki / Bana göre” ifadesi, “Benim kanaatime göre” anlamındadır; nitekim bir kimseye “Sen benim nazarımda bu işte iyisin”, yani “benim zannıma ve kanaatime göre” denmesi gibidir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا}. حتى بلَغ: {عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي }. أي: على خيرٍ عندي .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Yüce Allah'ın: {ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا} “Sonra tarafımızdan ona bir nimet lütfettiğimizde...” buyruğundan {عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي } “bendeki bir bilgi sayesinde...” kısmına kadar olan ayet hakkında: “Yani bendeki bir hayır sebebiyle [verilmiştir]” dediğini rivayet etti.

حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا}. قال: أعطَيناه .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti. Hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklettiğine göre, Allah'ın: {إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا} “Ona tarafımızdan bir nimet lütfettiğimizde” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Ona verdiğimizde” .

وقولُه: {أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ }. أي: على شرفٍ أعطانيه.

{أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ } “Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir” buyruğu hakkında ise: “Yani bana bahşettiği bir şeref sebebiyle [verilmiştir]” [demiştir].

وقولُه: {بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: بل عَطِيَّتُنا إياهم تلك النعمةَ

[Allah Teâlâ'nın]: {بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ} “Aksine o bir imtihandır” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bilakis bizim onlara o nimeti bağışlamamız...

من بعدِ الضرِّ الذي كانوا فيه فتنةٌ لهم. يعني: بلاءٌ ابتلَيْناهم به، واختبارٌ اختبَرناهم به، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ}؛ لجهلِهم وسوءِ رؤياهم، {لَا يَعْلَمُونَ} لأيِّ سببٍ أُعْطُوا ذلك.

içinde bulundukları zarardan sonra kendileri için bir fitnedir/imtihandır. Yani kendilerini sınadığımız bir bela ve imtihan ettiğimiz bir tecrübedir. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ} “fakat onların çoğu”, cahillikleri ve kötü anlayışları sebebiyle, {لَا يَعْلَمُونَ} “bilmezler”; bunun kendilerine hangi sebepten dolayı verildiğini [anlamazlar].

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ}. أي: بلاءٌ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ} “Hayır, o bir imtihandır” yani bir beladır .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَدْ قَالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٥٠) فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلَاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥١)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {قَدْ قَالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٥٠) فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلَاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥١)} “Onlardan öncekiler de bunu söylemişti; fakat kazandıkları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı. Kazandıkları kötülükler başlarına geldi. Bunlardan zulmedenlerin de kazandıkları kötülükler başlarına gelecektir ve onlar [Allah'ı] aciz bırakacak değillerdir.”

يقولُ تعالى ذكرُه: قد قال هذه المقالةَ - يعني قولَهم لنعمةِ اللهِ التي خوَّلهم وهم مشرِكون: أوتيناه على علمٍ عندَنا - {الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ}. يعني: الذين من قبلِ مشركي قُرَيشٍ من الأممِ الخاليةِ لرسلِها؛ تكذيبًا منهم لهم، واستهزاءً بهم.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Bu sözü -yani müşrik oldukları halde Allah'ın kendilerine lütfettiği nimet hakkında: “Bu bize bendeki/bizdeki bir bilgi sayesinde verilmiştir” şeklindeki sözlerini- {الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “onlardan öncekiler de” yani Kureyş müşriklerinden önceki geçmiş ümmetler, elçilerini yalanlayarak ve onlarla alay ederek söylemişlerdi.

وقولُه: {فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ}. يقولُ: فلم يُغْنِ عنهم حينَ أتاهم بأسُ اللهِ على تكذيبِهم رسلَ اللهِ، واستهزائِهم بهم - ما كانوا يكسبون من الأعمالِ، وذلك عبادتُهم الأوثانَ. يقولُ: لم ينفَعْهم خدمتُهم إياها، ولم تشفَعْ آلهتُهم لهم عندَ اللهِ حينَئذٍ، ولكنها أسلَمَتهم، وتبرَّأَت منهم.

{فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “Fakat kazandıkları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı” buyruğu hakkında şöyle buyurmaktadır: Allah'ın elçilerini yalanlamaları ve onlarla alay etmeleri sebebiyle Allah'ın azabı kendilerine geldiğinde, kazandıkları ameller -ki o da putlara tapmalarıdır- kendilerine hiçbir fayda sağlamadı. Şunu demektedir: Onlara hizmet etmeleri kendilerine fayda vermedi ve o vakit ilahları Allah katında onlara şefaat etmedi; bilakis onları yüzüstü bıraktı ve onlardan uzaklaştı.

وقولُه: {فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا}. يقولُ: فأصاب الذين قالوا هذه المقالةَ من الأممِ الخاليةِ، وبالُ سيئاتِ ما كسَبوا من الأعمالِ، فعوجِلوا بالخزي في دارِ

Allah Teâlâ'nın: {فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا} “Sonunda kazandıkları kötülükler başlarına geldi” buyruğu hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Geçmiş ümmetlerden bu sözü söyleyen kimselere, işledikleri kötü amellerin vebali isabet etti; böylece [dünya] yurdunda rezillikle çarçabuk cezalandırıldılar

الدنيا؛ وذلك كقارونَ الذي قال حينَ وُعِظ: {إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي} [القصص: ٧٨]. فخسَف اللهُ به وبدارِه الأرضَ، {فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ} [القصص: ٨١]. يقولُ اللهُ جلَّ ثناؤه: {وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلَاءِ}. يقولُ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: والذين كفَروا باللهِ يا محمدُ من قومِك، وظلَموا أنفسَهم وقالوا هذه المقالةَ، {سَيُصِيبُهُمْ} أيضًا وبالُ سيئاتِ ما كسَبوا، كما أصاب الذين من قبلهم بقيلِهموها، {وَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ}. يقولُ: وما يفُوتون ربَّهم، ولا يسبِقونه هربًا في الأرضِ من عذابِه إذا نزَل بهم، ولكنه يصيبُهم، {سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا} [الأحزاب: ٦٢]، ففعَل اللهُ ذلك بهم، فأحلَّ بهم خِزْيَه في عاجلِ الدنيا، فقتَلهم بالسيفِ يومَ بدرٍ.

acele bir rezillikle cezalandırıldılar. Nitekim kendisine öğüt verildiğinde: {إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي} [Kasas: 78] “Bu bana ancak bendeki bir bilgi sayesinde verilmiştir” diyen Kârûn da böyleydi. Allah onu da konağını da yerin dibine geçirdi; {فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ} [Kasas: 81] “Allah'a karşı ona yardım edecek bir topluluğu da olmadı, kendisini savunanlardan da değildi.” Allah -övgüsü yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: {وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلَاءِ} “Bunlardan zulmedenlerin de”. Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminden Allah'ı inkâr eden, nefislerine zulmeden ve bu sözü söyleyenlerin de {سَيُصِيبُهُمْ} “başlarına gelecektir”; tıpkı kendilerinden öncekilerin bu sözleri sebebiyle başlarına geldiği gibi, kazandıkları kötülüklerin vebali başlarına gelecektir. {وَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ} “Ve onlar [Allah'ı] aciz bırakacak değillerdir”. Şunu demektedir: Rablerini atlatamazlar ve üzerlerine indiğinde O'nun azabından yeryüzünde kaçıp kurtulamazlar; bilakis azap onlara isabet eder. {سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا} [Ahzâb: 62] “Daha önce gelip geçenler hakkında Allah'ın kanunu böyledir. Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın.” Allah onlara bunu yapmış, peşin dünya hayatında rezilliğini başlarına indirmiş ve Bedir günü onları kılıçla öldürtmüştür.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، السديِّ: {قَدْ قَالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ}: الأممُ الماضيةُ، {وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلَاءِ}. قال: من أُمةِ محمدٍ ﷺ .

Bize Muhammed b. el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {قَدْ قَالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler de bunu söylemişti”: Geçmiş ümmetlerdir. {وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هَؤُلَاءِ} “Bunlardan zulmedenlerin de” [ifadesi hakkında da] şöyle demiştir: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden [olanlardır] .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢)} “Bilmediler mi ki Allah rızkı dilediğine bol bol verir ve [dilediğine de] kısar? Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için ibretler vardır.”

يقولُ تعالى ذكرُه: أو لم يَعلَمْ يا محمدُ هؤلاء الذين كشَفْنا عنهم ضُرَّهم، فقالوا: إنما أوتيناه على علمٍ منا. أن الشدَّةَ والرخاءَ والسَّعَةَ والضيقَ والبلاءَ بيدِ اللهِ

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kendilerinden sıkıntılarını giderdiğimizde «Bu bize ancak tarafımızdaki bir bilgi sayesinde verilmiştir» diyen o kimseler bilmediler mi ki; darlık ve ferahlık, bolluk ve sıkıntı, [her türlü] bela [yalnızca] Allah'ın elindedir

دونَ كُلِّ مَن سواه، يَبْسطُ الرزقَ لمَن يشاءُ، فيوسِّعُه عليه، ويَقدِرُ ذلك على مَن يشاءُ من عبادِه فيضيقُه، وأن ذلك من حُججِ الله على عبادِه؛ ليعتبِروا به ويتذكَّروا، فيعلَموا أن الرغبةَ إليه والرهبةَ دونَ الآلهةِ والأندادِ، {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ}. يقولُ: إن في بسطِ اللهِ الرزقَ لمَن يشاءُ، وتقتيرِه على مَن أراد، {لَآيَاتٍ}. يعني: دلالاتٍ وعلاماتٍ، {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ}. يعني: يصدِّقون بالحقِّ، فيُقرُّون به إذا تبيَّنوه وعلِموا حقيقتَه، أن الذي يفعلُ ذلك هو اللهُ دونَ كلِّ ما سواه.

O'ndan başka hiç kimsenin değil, yalnızca Allah'ın elindedir; O rızkı dilediğine yayar ve bollaştırır, kullarından dilediğine de daraltıp kısar. Bu durum, ibret alıp düşünsünler, böylece rağbetin ve korkunun sahte ilahlara ve putlara değil sadece O'na yönelik olması gerektiğini bilsinler diye Allah'ın kullarına sunduğu delillerdendir. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ} “Şüphesiz bunda ibretler vardır”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın rızkı dilediğine bolca vermesinde ve istediğine daraltmasında, {لَآيَاتٍ} “ibretler” yani deliller ve işaretler vardır; {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “inanan bir topluluk için”. Yani hakkı tasdik eden, hak kendilerine açıkça belli olup hakikatini bildiklerinde bunu yapanın O'ndan başka hiçbir varlık değil, yalnızca Allah olduğunu ikrar eden topluluk için [deliller vardır].

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٥٣)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {قُلْ يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٥٣)} “De ki: 'Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'”

اختلَف أهلُ التأويلِ في الذين عُنُوا بهذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: عُنِي بها قومٌ من أهلِ الشركِ، قالوا لما دُعوا إلى الإيمانِ باللهِ: كيف نؤمنُ وقد أشرَكنا وزنَينا، وقتَلنا النفسَ التي حرَّم اللهُ، واللهُ يعِدُ فاعلَ ذلك النارَ، فما ينفعُنا مع ما قد سلَف منا الإيمانُ؟! فنزَلت هذه الآيةُ.

Tefsir ehli bu ayetle kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bununla şirk ehlinden bir topluluk kastedilmiştir. Onlar Allah'a imana çağrıldıklarında: “Biz şirk koşmuş, zina etmiş ve Allah'ın haram kıldığı cana kıymışken nasıl iman edelim? Üstelik Allah bunu yapanı cehennemle tehdit etmektedir; geçmişte yaptıklarımız dururken iman bize ne fayda sağlar ki?!” demişler ve bunun üzerine bu ayet inmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {قُلْ يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ}: وذلك أن أهلَ مكةَ قالوا: يزعمُ محمدٌ أنه مَن عبَد الأوثانَ، ودعَا مع اللهِ إلهًا آخرَ، وقتَل النفسَ التي حرَّم اللهُ، لم يُغفَرْ له، فكيف نهاجرُ ونُسلِمُ، وقد عبَدنا الآلهةَ، وقتَلنا النفسَ التي حرَّم اللهُ، ونحنُ أهلُ الشركِ؟! فأنزَلَ اللهُ: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ}. يقولُ: لا تيأَسوا من رحمتي،

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etti: {قُلْ يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} “De ki: 'Ey nefisleri aleyhine aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin...'” [ayeti hakkında]: Şöyle ki Mekke halkı: “Muhammed; putlara tapan, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvaran ve Allah'ın haram kıldığı cana kıyan kimsenin bağışlanmayacağını öne sürüyor. Biz ilahlara tapmış, Allah'ın haram kıldığı cana kıymış ve şirk ehli kimseler iken nasıl hicret edip Müslüman olalım?!” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} “Ey nefisleri aleyhine aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin” [ayetini] indirdi. [Yani Allah] şöyle buyurmaktadır: “Rahmetimden ümitsizliğe düşmeyin.”

{إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا}. قال: {وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ} [الزمر: ٥٤]، وإنما يعاتبُ اللهُ أولي الألبابِ، وإنما الحلالُ والحرامُ لأهلِ الإيمانِ، فإياهم عاتَب، وإياهم أمَر إن أسرَف أحدُهم على نفسِه، أن لا يقْنَطَ من رحمةِ اللهِ، وأن يُنيبَ ولا يُبِطئَ بالتوبةِ من ذلك الإسرافِ والذنبِ الذي عمِل، وقد ذكَر اللهُ في سورةِ "آلِ عمرانَ" المؤمنين، حينَ سأَلوا الله المغفرةَ فقالوا: {رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا} [آل عمران: ١٤٧]. فينبَغي أن يُعلمَ أنهم قد كانوا يُصيبون الإسرافَ، فأمَرهم بالتوبةِ من إسرافِهم .

{إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا} “Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar.” Şöyle buyurdu: {وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ} [Zümer: 54] “Rabbinize yönelin ve O'na teslim olun”. Allah ancak akıl sahiplerini muhatap alıp uyarır; helal ve haram da ancak iman ehli içindir. Dolayısıyla O, onları uyarmış ve onlardan biri kendi aleyhine aşırı giderse, Allah'ın rahmetinden ümit kesmemesini, yönelmesini ve işlediği bu aşırılıktan ve günahtan tövbe etmekte gecikmemesini emretmiştir. Nitekim Allah, Âl-i İmrân Suresi'nde müminlerin Allah'tan bağışlanma dilediklerinde şöyle dediklerini zikretmiştir: {رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا} [Âl-i İmrân: 147] “Ey Rabbimiz! Günahlarımızı ve işimizdeki taşkınlığımızı bağışla, ayaklarımızı sabit kıl”. Dolayısıyla onların da aşırılığa düşebildiklerini ve Allah'ın onlara aşırılıklarından tövbe etmelerini emrettiğini bilmek gerekir .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ}. قال: قَتْلُ النفسِ في الجاهليةِ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti. Hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} “Nefislerine karşı aşırı gidenler” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: “Cahiliye döneminde cana kıymaktır” .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنا ابن إسحاقَ، عن بعضِ أصحابِه، عن عطاءِ بن يسارٍ، قال: نزَلت هذه الآيات الثلاثُ بالمدينةِ في وحْشيٍّ وأصحابِه: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} إلى قولِه: {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ} .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme rivayet edip dedi ki: Bize İbn İshâk, bazı arkadaşlarından, onlar da Atâ b. Yesâr'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bu üç ayet Medine'de Vahşî ve arkadaşları hakkında inmiştir: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} “Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım!” ayetinden {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ} “Siz farkında olmadan ansızın azap başınıza gelmeden önce...” buyruğuna kadar .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرني أبو صخرٍ، قال: قال زيدُ بن أسلمَ في قولِه تعالى: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ}. قال: إنما هي للمشركين.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Ebû Sahr haber verdi, dedi ki: Zeyd b. Eslem, Yüce Allah'ın: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} “Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin” buyruğu hakkında: “Bu [ayet] ancak müşrikler hakkındadır” demiştir.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} حتى بلَغ: {الذُّنُوبَ جَمِيعًا}. قال: ذُكِر لنا أن ناسًا أصابوا ذنوبًا عظامًا في الجاهليةِ، فلما جاء الإسلامُ أشفَقوا أن لن يُتابَ عليهم، فدعاهم اللهُ بهذه الآيةِ: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} الآية.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} “Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım!” buyruğundan {الذُّنُوبَ جَمِيعًا} “bütün günahları...” ifadesine kadar [olan kısım] hakkındaki sözünü nakletti; Katâde şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre birtakım kimseler Cahiliye döneminde büyük günahlar işlemişlerdi. İslâm gelince tevbelerinin kabul edilmeyeceğinden endişe ettiler. Bunun üzerine Allah onları şu ayetle [bağışlanmaya] davet etti: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} “Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım!...” ayeti.

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ}. قال: هؤلاء المشركون من أهلِ مكةَ. قالوا: كيف نجيبُك وأنت تزعُمُ أنه من زَنَى، أو قَتَل، أو أشرَك بالرحمنِ، كان هالكًا من أهلِ النارِ، فكلُّ هذه الأعمالِ قد عمِلناها؟! فأُنزِلت فيهم هذه الآيةُ: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ}.

Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o, {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} “Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım!” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Bunlar Mekke halkından olan müşriklerdir. Onlar [Peygamber'e]: “Sen zina eden, cana kıyan veya Rahmân'a şirk koşan kimsenin helak olup cehennemliklerden olacağını iddia ederken biz sana nasıl icabet edelim? Zira bu amellerin hepsini biz işledik!” demişlerdi. Bunun üzerine haklarında şu ayet indirildi: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} “Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım!...”.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} الآية. قال: كان قومٌ مسخوطون في أهلِ الجاهليةِ، فلما بَعث اللهُ نبيَّه قالوا: لو أتَينا، محمدًا ﷺ، فآمَنَّا به واتَّبَعْناه. فقال بعضُهم لبعضٍ: كيف يقبلُكم اللهُ ورسولُه في دينِه؟ فقالوا: ألَا نبعثُ إلى رسولِ اللهِ ﷺ رجلًا؟ فلما بعَثوا نزَل القرآنُ: {قُلْ يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ}، فقرَأ حتى بلَغ: {فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ}.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} “Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin...” ayeti hakkında şöyle demiştir: Cahiliye halkı arasında sevilmeyen/dışlanmış bir topluluk vardı. Allah peygamberini gönderdiğinde onlar: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e gitsek de ona iman edip uysak ya!” dediler. Birbirlerine: “Allah ve Resulü sizi dinine nasıl kabul etsin ki?” dediler. Bunun üzerine: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir adam göndermez miyiz?” dediler. [Elçiyi] gönderdiklerinde şu Kur'an ayeti indi: {قُلْ يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} “De ki: 'Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin...'”. [İbn Zeyd] {فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “...böylece iyilik yapanlardan olayım” kısmına kadar okudu.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن الشعبيِّ، قال: تَجالَس شُتَيْرُ بنُ شَكَلٍ ومسروقٌ، فقال شُتَيرٌ: إما أن تحدِّثَ ما سمعت من ابن مسعودٍ فأصدِّقَك، وإما أن أحدِّثَ فتصدِّقَني. فقال مسروقٌ: لا، بل حدِّثْ فأصدَّقَك.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da eş-Şa'bî'den nakletti; o şöyle demiştir: Şüteyr b. Şekel ile Mesrûk bir arada oturdular. Şüteyr: “Ya sen İbn Mes'ûd'dan işittiklerini anlatırsın ben de seni tasdik ederim ya da ben anlatırım sen beni tasdik edersin” dedi. Mesrûk da: “Hayır, bilakis sen anlat, ben seni tasdik edeyim” dedi.

فقال: سمِعتُ ابنَ مسعودٍ يقولُ: إِنَّ أكبرَ آيةٍ فَرَحًا في القرآنِ: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ}. فقال مسروقٌ: صدَقْتَ .

[Şüteyr] dedi ki: İbn Mes'ûd'un şöyle dediğini işittim: “Kur'an'da en çok sevinç veren ayet: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} 'Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin' ayetidir.” Mesrûk da: “Doğru söyledin” dedi .

وقال آخرون: بل عُنِي بذلك أهلُ الإسلامِ. وقالوا: تأويلُ الكلامِ: إِنَّ الله يغفِرُ الذنوبَ جميعًا لمن يشاءُ. قالوا: وهي كذلك في مصحفِ عبدِ اللهِ. وقالوا: إنما نزَلَتْ هذه الآيةُ في قومٍ صدَّهم المشركون عن الهِجْرةِ وفتَنوهم، فأشفَقوا ألَّا يكونَ لهم توبةٌ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bununla İslam ehli kastedilmiştir. Onlar: “Sözün tefsiri şudur: Şüphesiz Allah, dilediği kimsenin bütün günahlarını bağışlar” demişlerdir. Şöyle de demişlerdir: “Ayet, Abdullah [b. Mes'ûd]'ın mushafında da böyledir.” Ve demişlerdir ki: “Bu ayet, müşriklerin hicret etmekten alıkoyup işkenceye/baskıya maruz bıraktıkları ve bu yüzden tövbelerinin kabul olmayacağından endişe eden bir topluluk hakkında inmiştir.”

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا إبراهيمُ بنُ سعيدٍ الجَوْهريُّ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيد الأُمويُّ، عن ابن إسحاقَ، عن نافعٍ، عن ابن عمرَ، قال: قال - يعني عمرَ -: كنا نقولُ: ما لمن افتتن من توبةٍ. وكانوا يقولون: ما اللهُ بقابلٍ منا شيئًا، ترَكْنا الإسلامَ ببلاءٍ أصابَنا بعدَ معرفتِه. فلما قدِم رسولُ اللهِ المدينةَ، أنزَل اللهُ فيهم: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} إلى آخرِ الآيةِ. قال عُمرُ: فكتبتُها بيدي، ثم بعثتُ بها إلى هشامِ بن العاصِ. قال هشامٌ: فلما جاءتني جعلتُ أقرَؤُها ولا أفهمُها، فوقَع في نفسي أنها أُنزلت فينا؛ لما كنا نقولُ، فجلستُ على بعيري، ثم لحِقتُ بالمدينةِ .

Bize İbrâhim b. Saîd el-Cevherî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd el-Emevî, İbn İshâk'tan, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den nakletti; dedi ki: [Ömer] dedi ki: Biz, fitneye/baskıya maruz kalıp dinden dönen kimsenin tövbesi olmaz derdik. Onlar da şöyle derlerdi: “İslam'ı tanıdıktan sonra başımıza gelen bir bela sebebiyle onu terk ettik; Allah bizden hiçbir şeyi kabul etmez.” Resûlullah Medine'ye geldiğinde Allah onlar hakkında: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} “Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım!...” ayetini sonuna kadar indirdi. Ömer dedi ki: “Bunu kendi elimle yazdım, sonra Hişâm b. el-Âs'a gönderdim.” Hişâm dedi ki: “Mektup bana gelince onu okumaya başladım ama anlayamıyordum. Sonunda içime, söylediklerimiz sebebiyle bu ayetin bizim hakkımızda indirildiği doğdu. Hemen deveme bindim ve Medine'ye [Resûlullah'a] ulaştım” .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثني محمدُ بنُ إسحاقَ، عن نافعٍ، عن ابن عمرَ، قال: إنما أُنزِلت هذه الآياتُ في عَيَّاشِ بن أبي ربيعةَ، والوليدِ بن الوليدِ، ونفرٍ من المسلمين، كانوا قد أسلَموا ثم فُتِنوا وعُذِّبوا، فافتُتِنوا، كنا نقولُ: لا يقبَلُ اللهُ من هؤلاء صَرفًا ولا عَدْلًا أبدًا؛ قومٌ أسلَموا ثم ترَكُوا دينَهم بعذابٍ

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme rivayet edip dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den nakletti; dedi ki: Bu ayetler ancak Ayyâş b. Ebî Rebîa, Velîd b. el-Velîd ve Müslümanlardan bir grup kimse hakkında indirildi. Bunlar Müslüman olmuş, ardından fitneye ve işkenceye maruz kalıp dinden döndürülmüşlerdi. Biz şöyle derdik: “Allah bu kimselerden ebediyen hiçbir tevbeye karşılık ya da fidyeyi (sarf ve adl) kabul etmez; [zira onlar] Müslüman olmuş, sonra gördükleri bir işkence sebebiyle dinlerini terk etmiş bir topluluktur”

فنزَلت هؤلاء الآياتُ، وكان عمرُ بن الخطابِ كاتبًا، قال: فكتَبها بيدِه، ثم بعَث بها إلى عَيّاشِ بن أبي ربيعةَ، والوليدِ بن الوليدِ، وإلى أولئك النفرِ، فأسلَموا وهاجروا .

Bunun üzerine bu ayetler indi. Ömer b. el-Hattâb yazı yazmayı bilirdi; dedi ki: Bunları kendi eliyle yazdı, sonra Ayyâş b. Ebî Rebîa'ya, Velîd b. el-Velîd'e ve o kimselere gönderdi; onlar da [yeniden] İslam'a sarılıp hicret ettiler .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، قال: ثنا يونسُ، عن ابن سيرينَ، قال: قال عليٌّ ﵁: أيُّ آيةٍ في القرآنِ أوسعُ؟ فجعلوا يذْكُرون آياتٍ من القرآنِ: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} [النساء: ١١٠]. ونحوَها. فقال عليٌّ: ما في القرآنِ آيةٌ أوسعَ من قولِه: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} إلى آخرِ الآيةِ .

Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus, İbn Sîrîn'den nakletti; dedi ki: Ali radıyallâhu anh: “Kur'an'daki en kapsamlı/ümit verici ayet hangisidir?” diye sordu. Kur'an'dan ayetler zikretmeye başladılar: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا} [Nisâ: 110] “Kim bir kötülük yapar veya nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı ve çok merhametli bulur” ve benzeri [ayetleri zikrettiler]. Bunun üzerine Ali şöyle dedi: “Kur'an'da: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} 'Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım!...' ayetinden ayetin sonuna kadar olan kısımdan daha geniş/kapsamlı bir ayet yoktur” .

حدَّثنا أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن أبي سعدٍ الأزديِّ، عن أبي الكَنودِ، قال: دخَل عبدُ اللهِ المسجدَ، فإذا قاصٌّ يُذَكِّرُ النارَ والأغلالَ، قال: فجاء حتى قام على رأسِه، فقال: [يا مُذَكِّرُ] أتقنِّطُ الناسَ؟ {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} الآية .

Bize Ebu's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Ebû Sa'd el-Ezdî'den, o da Ebu'l-Kenûd'dan nakletti; dedi ki: Abdullah [b. Mes'ûd] mescide girdiğinde, bir vaizin cehennemi ve bukağıları hatırlatıp durduğunu gördü. Gelip başucunda durdu ve şöyle dedi: “[Ey vaiz!] İnsanları ümitsizliğe mi düşürüyorsun? {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} 'Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım!...' ayetini [okumaz mısın?]” .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرني أبو صخرٍ، عن القُرَظيِّ، أنه قال في هذه الآيةِ: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ}. قال: هي للناسِ أجمعين.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Ebû Sahr, el-Kurazî'den haber verdi; o, {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} “Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Bu, bütün insanlar içindir.”

حدَّثني زكريا بنُ يحيى بن أبي زائدةَ، قال: ثنا حجاجٌ، قال: ثنا ابن لَهِيعةَ،

Bana Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebî Zâide rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc rivayet edip dedi ki: Bize İbn Lehîa rivayet etti:

عن أبي قَبيلٍ ، قال: سمعتُ أبا عبدِ الرحمنِ المرادي يقولُ: ثني أبو عبدِ الرحمنِ الجُبْلانيُّ ، أنه سمِع ثَوْبانَ مولى رسولِ اللهِ ﷺ يقولُ: سمِعتُ رسولَ اللهِ ﷺ يقولُ: "ما أُحِبُّ أنَّ ليَ الدُّنْيا وما فيها بهذه الآيةِ: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} الآية. فقال رجلٌ: يا رسولَ اللهِ، ومَن أشرَك؟ فسكَت النبيُّ ﷺ، ثم قال: "ألا ومَن أشْرَك، ألا ومَن أَشْرَك". ثلاثَ مَرَّاتٍ .

Ebû Kabîl'den , o da şöyle demiştir: Ebû Abdirrahmân el-Murâdî'yi şöyle derken işittim: Bana Ebû Abdirrahmân el-Cüblânî , Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Sevbân'dan şunu işittiğini rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “{يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} 'Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin...' ayeti karşılığında dünyanın ve içindekilerin benim olmasını istemezdim.” Bir adam: “Ey Allah'ın Resulü! Şirk koşan da mı?” diye sordu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sustu, ardından üç defa: “Haberiniz olsun, şirk koşan da! Haberiniz olsun, şirk koşan da!” buyurdu .

وقال آخرون: نزَل ذلك في قومٍ كانوا يَرَوْن أهلَ الكبائرِ من أهلِ النارِ، فأعلَمَهم اللهُ بذلك أنه يغفِرُ الذنوبَ جميعًا لمن يشاءُ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bu [ayet], büyük günah işleyenlerin cehennemlik olduğunu düşünen bir topluluk hakkında inmiş; Allah da bununla dilediği kimsenin bütün günahlarını bağışlayacağını onlara bildirmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني ابن البرقيِّ، قال: ثنا عمرُو بن أبي سلمةَ، قال: ثنا أبو معاذٍ الخراسانيُّ، عن مقاتلِ بن حيانَ، عن نافعٍ، عن ابن عمرَ، قال: كنا معشرَ أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ نرى أو نقولُ: إنه ليس شيءٌ من حسناتِنا إلا وهي مقبولةٌ، حتى نزلت هذه الآيةُ: {أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ} [محمد: ٣٣]. فلما نزلت هذه الآيةُ قُلْنا: ما هذا الذي يُبطلُ أعمالَنا؟ فقلنا: الكبائرُ والفواحشُ. قال: فكنا إذا

Bana İbnü’l-Berkî rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâz el-Horasânî, Mukâtil b. Hayyân’dan, o Nâfi‘den, o da İbn Ömer’den rivayet etti; [İbn Ömer] şöyle dedi: Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabı topluluğu, şu ayet ininceye kadar iyiliklerimizden her birinin mutlaka kabul edildiğini düşünür veya söylerdik: {أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ} [Muhammed: 33] “Allah’a itaat edin, Peygamber’e itaat edin ve amellerinizi boşa çıkarmayın!” Bu ayet inince: “Amellerimizi boşa çıkaran bu şey de nedir?” dedik ve: “Büyük günahlar ile çirkin hayasızlıklardır” dedik. [İbn Ömer] dedi ki: Artık biz...

رأينا مَن أصاب شيئًا منها قلنا: قد هلَك. حتى نزلت هذه الآيةُ: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} [النساء: ٤٨]. فلما نزَلت هذه الآيةُ كَفَفْنا عن القولِ في مثلِ ذلك، فكُنَّا إذا رأَيْنا أحدًا أصاب منها شيئًا خِفْنا عليه، وإن لم يُصِبْ منها شيئًا رجَونا له .

bunlardan birini işleyen birini gördüğümüzde: “Kesin helak oldu” derdik. Ta ki şu ayet indi: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} [Nisâ: 48] “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar.” Bu ayet inince bu tür sözler söylemekten vazgeçtik; artık bunlardan birini işleyen birini gördüğümüzde onun adına korkar, bunlardan birini işlememişse onun için [kurtuluş] umardık .

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: عَنى اللهُ تعالى ذكرُه بذلك جميعَ من أسرَف على نفسِه من أهلِ الإيمانِ والشركِ؛ لأن الله عمَّ بقولِه: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} جميعَ المسرفين، فلم يخصُصْ به مسرفًا دونَ مسرفٍ.

Bu konuda doğruya en yakın olan görüş: “Zikri yüce olan Allah bununla, gerek iman ehlinden gerek şirk ehlinden olsun, nefsine karşı aşırı giden herkesi kastetmiştir” diyenin görüşüdür. Zira Allah: {يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ} “Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım!” buyruğu ile aşırı gidenlerin hepsini genel olarak kapsamına almış, bir aşırıyı diğerinden ayırt edip tahsis etmemiştir.

فإن قال قائلٌ: يغفرُ اللهُ الشركَ؟ قيل: نعم، إذا تاب منه المشركُ. وإنما عنَى بقولِه: (إن الله يغفرُ الذنوبَ جميعًا لمن يشاءُ) ، كما قد ذكَرنا قبلُ أنَّ ابنَ مسعودٍ كان يقرؤه، وأنَّ الله قد استثنى منه الشركَ إذا لم يُتبْ منه صاحبُه، فقال: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ}، فأخبَر أنه لا يغفرُ الشركَ إلا بعدَ توبةٍ بقولِه: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا} [الفرقان: ٧٠]. فأما ما عدَاه، فإن صاحبَه في مشيئةِ ربِّه، إن شاء تفضَّل عليه، فعفا له عنه، وإن شاء عدَل عليه، فجازاه به.

Eğer biri: “Allah şirki bağışlar mı?” derse, şöyle cevap verilir: Evet, müşrik bundan tövbe ettiği takdirde [bağışlar]. Nitekim daha önce İbn Mes'ûd'un kıraatinde geçtiğini belirttiğimiz gibi Allah: “(Şüphesiz Allah dilediği kimsenin bütün günahlarını bağışlar)” buyruğu ile bunu kastetmiştir ve sahibi tövbe etmediği sürece şirki bundan istisna tutarak şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar.” Böylece: {إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا} [Furkân: 70] “Ancak tövbe edip iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır” buyruğuyla şirkin ancak tövbeden sonra bağışlanacağını bildirmiştir. Bunun dışındaki günahlara gelince, onun sahibi Rabbinin dilemesine kalmıştır; dilerse lütfedip onu bağışlar, dilerse adaletiyle muamele edip onu cezalandırır.

وأما قولُه: {لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ}. فإنه يعني: لا تيأسوا من رحمةِ اللهِ، كذلك حدَّثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس.

Allah Teâlâ'nın: {لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} “Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin” buyruğuna gelince; [bu], “Allah'ın rahmetinden ümitsizliğe kapılmayın” anlamına gelir. Bana Muhammed b. Sa'd da böyle rivayet etti, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [böyle rivayet etti].

وقد ذكَرنا ما في ذلك من الرواياتِ قبلُ، فيما مضى، وبيَّنا معناه.

Bu konudaki rivayetleri daha önce geçmiş kısımlarda zikretmiş ve anlamını açıklamıştık.

وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا}. يقولُ: إن الله يستُرُ على الذنوبِ كلِّها، بعفوِه عن أهلِها، وتَركِه عقوبتَهم عليها إذا تابوا منها، إنه هو الغفورُ الرحيمُ بهم، أن يعاقبَهم عليها بعدَ توبتِهم منها.

{إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا} “Şüphesiz Allah, bütün günahları bağışlar” buyruğu hakkında şöyle der: Şüphesiz Allah, tövbe ettikleri takdirde günah sahiplerini affederek ve onlara ceza vermeyi terk ederek bütün günahları örter. Kuşkusuz O, tövbelerinden sonra onları cezalandırmama hususunda onlara karşı çok bağışlayıcı, çok merhametlidir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (٥٤) وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ (٥٥)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (٥٤) وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ (٥٥)} “Azap size gelip çatmadan önce Rabbinize yönelin ve O'na teslim olun; sonra yardım göremezsiniz. Farkında olmadan azap size ansızın gelip çatmadan önce, Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun.”

يقولُ تعالى ذكرُه: وأقبِلوا أيُّها الناس إلى ربِّكم بالتوبةِ، وارجِعوا إليه بالطاعةِ له، واستجيبوا له إلى ما دعاكم إليه من توحيدِه، وإفرادِ الأُلوهةِ له، وإخلاصِ العبادةِ له.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Tövbe ile Rabbinize yönelin, O'na itaatle O'na dönün ve O'nun sizi davet ettiği tevhidini, ilahlığını birlemeyi ve ibadeti yalnız O'na has kılmayı kabul edin.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ}: أي أَقْبِلوا إِلى رَبِّكم .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ} “Rabbinize yönelin” buyruğu hakkında: Yani Rabbinize yönelin, demiştir .

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَأَنِيبُوا}.

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o, {وَأَنِيبُوا} [hakkında]:

قال: أجِيبوا.

İcabet edin, demiştir.