حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ}. قال: الإنابةُ الرجوعُ إلى الطاعةِ، والنزوعُ عما كانوا عليه، ألا تراه يقولُ: {مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ} [الروم: ٣١].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ} “Rabbinize yönelin” buyruğu hakkında şöyle demiştir: İnâbe (yöneliş); itaate dönmek ve içinde bulundukları [kötü] hali terk etmektir. O'nun: {مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ} [Rûm: 31] “O'na yönelmiş kimseler olarak O'na karşı takvalı olun” buyurduğunu görmez misin?
وقولُه: {وَأَسْلِمُوا لَهُ}. يقولُ: واخْضَعوا له بالطاعةِ والإقرارِ بالدينِ؛: الحنيفيةِ {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ} من عندِه على كفرِكم به، {ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ}. يقولُ: ثم لا ينصُرُكم ناصرٌ، فينقِذُكم من عذابِه النازلِ بكم.
Allah Teâlâ'nın: {وَأَسْلِمُوا لَهُ} “Ve O'na teslim olun” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle der: İtaat ederek ve [hak] din olan Hanifliği ikrar ederek O'na boyun eğin; O'nu inkâr etmeniz sebebiyle katından {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ} “azap size gelmeden önce”, {ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ} “sonra size yardım da edilmez”. [Yani] sonra hiçbir yardımcı size yardım etmez ki üzerinize inen azabından sizi kurtarabilsin.
وقولُه: {وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: واتَّبعوا أيُّها الناسُ ما أمَركم به ربُّكم في تنزيلِه، واجْتَنِبوا ما نهاكم فيه عنه، وذلك هو أحسنُ ما أُنزِل إلينا من ربِّنا.
{وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Rabbinizin indirdiği Kitab'ında size emrettiği şeylere uyun ve onda size yasakladığı şeylerden de kaçının; işte Rabbimizden bize indirilenlerin en güzeli budur.
فإن قال قائلٌ: ومِن القرآنِ شيءٌ هو أحسنُ مِن شيءٍ؟ قيل له: القرآنُ كلُّه حسنٌ، وليس معنى ذلك ما توهَّمْتَ، وإنما معناه: واتَّبِعوا مما أُنزِلَ إليكم من ربِّكم من الأمرِ والنهي والخبرِ والمَثَلِ والقَصَصِ والجَدَلِ والوعدِ والوعيد، أحسنَه، وأحسنُه أن تَأْتَمِروا لأمرِه، وتنتَهوا عما نهَى عنه؛ لأن النهيَ مما أُنزِل في الكتابِ، فلو عمِلوا بما نُهوا عنه كانوا عاملين بأقبحِه، فذلك وجهُه.
Eğer biri: “Kur'an'ın bir kısmı diğerinden daha mı güzeldir?” diyecek olursa, ona şöyle cevap verilir: Kur'an'ın tamamı güzeldir. Bunun anlamı senin vehmettiğin gibi değildir. Bunun anlamı ancak şudur: Rabbinizden size indirilen emir, nehiy, haber, mesel, kıssalar, cedel, vaad ve tehditler arasından en güzeline uyunuz; onun en güzeli ise O'nun emrine uymanız ve yasakladığı şeylerden kaçınmanızdır. Zira yasaklar da Kitap'ta indirilenlerdendir; şayet yasaklandıkları şeyleri işleselerdi en çirkin olanı yapmış olurlardı. İşte [ayetin] izah tarzı budur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ}. يقولُ: ما أُمِرتُم به في الكتابِ، {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ} .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o, {وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun” buyruğu hakkında: Kitap'ta size emredilenlere [uyun], {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ} “azap size gelmeden önce” demiştir.
وقولُه: {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً}. يقولُ: من قبلِ أن يأتيَكم عذابُ اللهِ فجأةً، {وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ}. يقولُ: وأنتم لا تَعْلَمون به حتى يَغْشاكم فجأةً.
{مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً} “Azap size ansızın gelip çatmadan önce” buyruğu: Allah'ın azabı size aniden gelmeden önce, demektir. {وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ} “Farkında olmadan” buyruğu ise: Siz onu hiç bilip hissetmiyorken ansızın sizi bürümeden önce, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦) أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦) أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧)} “Kişinin: 'Allah'a karşı işlediğim kusurlardan dolayı yazıklar olsun bana! Doğrusu ben alay edenlerdendim' diyeceği yahut: 'Eğer Allah bana hidayet etseydi, muhakkak sakınanlardan olurdum' diyeceği [günden önce...]”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وأنيبوا إلى ربِّكم، وأسلِموا له؛ {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ}. بمعنى: لئلَّا تقولَ نفسٌ: {يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ}. وهو نظيرُ قولِه: {وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ} [النحل: ١٥]. بمعنى: ألَّا تميدَ بكم، [فـ "أن" - إذ] كان ذلك معناه - في موضعِ نصبٍ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Rabbinize yönelin ve bir kimsenin: {يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} “Allah'a karşı aşırı gitmemden dolayı yazıklar olsun bana!” dememesi için O'na teslim olun. {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ} ifadesi, “bir nefsin dememesi için” anlamındadır. Bu, tıpkı: {وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ} [Nahl: 15] ayetindeki ifadenin “sizi sarsmaması için” manasında olmasına benzer. Anlam bu olunca [edattaki] “en” (أَنْ) nasb konumundadır.
وقولُه: {يَاحَسْرَتَا}. يعني أن تقولَ: يا نَدَما.
{يَاحَسْرَتَا} “Yazıklar olsun bana” buyruğu, kişinin: “Eyvahlar olsun, ne büyük pişmanlık!” demesi anlamına gelir.
كما حدَّثني محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {يَاحَسْرَتَا}. قال: الندامةُ .
Nitekim bana Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o, {يَاحَسْرَتَا} [sözü] hakkında: Pişmanlıktır, demiştir .
والألفُ في قولِه: {يَاحَسْرَتَا}. هي ياءُ كنايةِ المتكلمِ ، وإنما أريد: يا حسرتِي، ولكن العربُ تحوِّلُ الياءَ التي في كنايةِ اسمِ المتكلمِ في الاستغاثةِ ألفًا، فتقولُ: يا ويلتا، ويا ندما. فيُخرِجون ذلك على لفظِ الدعاءِ، وربما قيل: يا حسرتِ على العبادِ. كما قيل: يا لَهْفِ عليه ، ويا لهفَا عليه. وذكَر الفرَّاءُ أن أبا ثَرْوانَ أَنشَدَه :
{يَاحَسْرَتَا} sözündeki elif, mütekellim zamiri olan yâ (ي)'dır . Kastedilen ise “yâ hasratî” (eyvah bana!) ifadesidir; ancak Araplar istigâsede (imdat çağrısında) mütekellim isminin zamirinde bulunan yâ harfini elife çevirir ve: “Yâ veyletâ” ve “Yâ nedemâ” derler. Bunu dua lafzı kalıbında çıkarırlar. Bazen de tıpkı: “Yâ lehfe aleyh” ve “Yâ lehfâ aleyh” dendiği gibi, kullar hakkında “Yâ hasratî ale'l-ibâd” denir. Ferrâ, Ebû Servân'ın kendisine şu beyti okuduğunu zikretmiştir :
تَزُورُونها ولا أزورُ نساءَكمْ … ألَهْفِ لأوْلادِ الإماءِ الحواطِبِ
Siz onları ziyaret edersiniz ama ben sizin kadınlarınızı ziyaret etmem… Yazıklar olsun odun taşıyan cariyelerin evlatlarına!
خفضًا كما يُخفضُ في النداءِ إذا أضافه المتكلمُ إلى نفسِه، وربما أدخلوا الهاءَ
[Bu,] mütekellim [ifadeyi] kendine izâfe ettiğinde nidada kesreli yapıldığı gibi kesreyle [okunur]. Bazen de hâ [harfini] dahil ederler
بعد هذه الألفِ، فيخفِضونها أحيانًا، ويرفعونها أحيانًا؛ وذكَر الفرَّاءُ أن بعضَ بني أسدٍ أنشده :
bazen onu kesreli, bazen de dammeli okurlar. Ferrâ, Benî Esed'den birinin kendisine şu beyti okuduğunu zikretmiştir :
يا رَبِّ يَا رَبَّاه إِيَّاكَ أَسَلْ … عَفْرَاءَ يا رَبَّاهِ مِنْ قَبْلِ الأَجَلْ
Ey Rabbim, ey Rabbim! Senden dilerim… Ecel gelmeden önce Afrâ'yı [bana bağışla], ey Rabbim!
خفضًا، قال: والخفضُ أكثرُ في كلامِهم، إلا في قولِهم: يا هنَاهُ، ويا هَنْتَاهُ. فإن الرفعَ فيهما أكثرُ من الخفضِ؛ لأنه كثيرٌ في الكلامِ، حتى صار كأنه حرفٌ واحدٌ.
[Şair bu beyti] kesre ile okumuştur. [Ferrâ] der ki: “Yâ henâhü” ve “Yâ hentâhü” sözleri hariç, onların kelamında kesre daha yaygındır. Zira bu ikisinde damme kesreden daha yaygındır; çünkü kelamda o kadar çok kullanılmıştır ki adeta tek bir harf haline gelmiştir.
وقولُه: {عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ}. يقولُ: على ما ضيَّعْتُ من العملِ بما أمَرني اللهُ به، وقصَّرْتُ في الدنيا في طاعةِ اللهِ.
{عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} “Allah'a karşı aşırı gitmemden dolayı” buyruğu hakkında şöyle der: Allah'ın bana emrettiği şeyleri yapmayı zayi ettiğimden ve dünyada Allah'a itaatte kusur gösterdiğimden dolayı.
وبنحوِ الذي قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال : ثنا حكامٌ، عن عنبسةَ، عن محمدِ بن عبدِ الرحمنِ، القاسمِ بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِه: {يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ}. يقولُ: في أمرِ اللهِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki : Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahman'dan, o Kâsım b. Ebî Bezze'den, o Mücâhid'den nakletti; o, {يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} buyruğu hakkında şöyle demiştir: Allah'ın emri konusunda [kusur etmemden dolayı].
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارث، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ}. قال: في أمرِ اللهِ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā' anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti; o, Allah Teâlâ'nın: {عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} “Allah'a karşı işlediğim kusurlardan dolayı” buyruğu hakkında: Allah'ın emri hususunda [kusur etmemden dolayı], demiştir.
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ}. قال: تركتُ من أمرِ اللهِ.
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o, {عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} buyruğu hakkında: Allah'ın emrinden terk ettiğim şeyler sebebiyle, demiştir.
وقولُه: {وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ}. يقولُ: وإن كنتُ لمن المستهزئين بأمرِ اللهِ وكتابِه ورسولِه والمؤمنين به.
{وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ} “Gerçekten ben alay edenlerdendim” buyruğu hakkında şöyle der: Ben Allah'ın emriyle, Kitab'ıyla, Elçisiyle ve O'na iman edenlerle alay edenlerden idim.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَة في قولِه: {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦)}. قال: فلم يكفِه أَنْ ضيَّع طاعةَ اللهِ، حتى جعَل يَسْخرُ بأهلِ طاعةِ اللهِ. قال: هذا قولُ صِنْفِ منهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦)} buyruğu hakkında şöyle demiştir: Allah'a itaati zayi etmesi ona yetmemiş gibi bir de Allah'a itaat edenlerle alay etmeye başlamıştı. [Katâde] dedi ki: Bu, onlardan bir grubun sözüdür .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ}. يقولُ: من المستهزئينَ بالنبيِّ، وبالكتابِ، وبما جاء به .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o, {وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ} buyruğu hakkında şöyle demiştir: Peygamberle, Kitap'la ve onun getirdikleriyle alay edenlerdendim .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧) أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٨)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧) أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٨)} “Veya: 'Eğer Allah bana hidayet etseydi, elbette ben de takva sahiplerinden olurdum' diyeceği; yahut azabı gördüğü zaman: 'Keşke benim için [dünyaya] bir dönüş daha olsaydı da iyilik edenlerden olsaydım' diyeceği [günden sakının].”
يقولُ تعالى ذكرُه: وأنيبوا إلى ربِّكم أيُّها الناسُ، وأَسْلِموا له، ألَّا تقولَ نفسٌ يومَ القيامةِ: يا حسرتا على ما فرَّطتُ في أمرِ الله.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Kıyamet günü bir nefsin: “Allah'ın emri konusunda kusur ettiğime yazıklar olsun!” dememesi için Rabbinize yönelin ve O'na teslim olun.
وألَّا تقولَ نفسٌ أخرى: لو أنَّ الله هداني للحقِّ، فوفَّقَني للرشادِ، لَكُنْتُ ممن اتَّقاه بطاعتِه واتِّباعِ رضاه. أو
[Yine] başka bir nefsin: “Eğer Allah bana hakkı gösterip doğru yola eriştirseydi, O'na itaat ederek ve rızasına tabi olarak O'ndan sakınanlardan olurdum” dememesi için. Yahut
ألَّا تقولَ أخرى حينَ تَرى عذابَ اللهِ فتُعاينُه: {لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً}. تقولُ: لو أنَّ لي رَجعةً إلى الدنيا، {فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} الذين أَحْسَنوا في طاعتِهم ربَّهم، والعملِ بما أمرَتْهم به الرسلُ.
bir başkasının Allah'ın azabını bizzat görüp müşahede ettiği anda: {لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً} “Keşke benim için [dünyaya] bir dönüş daha olsaydı”, yani: Keşke dünyaya bir geri dönüşüm olsaydı da {فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “iyilik edenlerden olsaydım”, yani Rablerine itaatte ve elçilerin kendilerine emrettiği şeyleri amele dökmekte güzel davranan kimselerden olsaydım, dememesi için [Rabbinize teslim olun].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ}. الآية. قال: هذا قولُ صِنْفِ منهم، [{أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي} الآية. قال: هذا قولُ صِنْفٍ آخرَ] ، {أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ} الآية. يعني بقوله: {لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً}: رَجْعَةً إلى الدنيا. قال: هذا صِنْفٌ آخرُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} ayeti hakkında şöyle dedi: Bu, onlardan bir zümrenin sözüdür. [{أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي} ayeti hakkında: Bu, başka bir zümrenin sözüdür] . {أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ} ayetindeki {لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً} sözüyle: Dünyaya bir geri dönüşü kastetmektedir. [Katâde] dedi ki: Bu da başka bir gruptur .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ}. قال: أخبَر اللهُ ما العبادُ قائلوه قبلَ أنْ يقولوه، وعملَهم قبلَ أن يعمَلوه، قال - {وَلَا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ} [فاطر: ١٤]-: {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ}، {أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي} إلى: {فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ}. يقولُ: من المهتدين. فأخبَر اللهُ سبحانَه أنَّهم لو رُدُّوا لم يَقْدِروا على الهدى، وقال: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} [الأنعام: ٢٨]. وقال: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} [الأنعام: ١١٠]. وقال: ولو رُدُّوا إلى الدنيا
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o: {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} “Hiçbir kimsenin: 'Allah hakkında işlediğim kusurlardan dolayı bana yazıklar olsun!' dememesi için...” ayeti hakkında şöyle dedi: Allah, kulların söyleyecekleri sözü onlar söylemeden önce ve yapacakları ameli onlar yapmadan önce haber vermiştir. O -ki {وَلَا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ} [Fâtır: 14] “Sana her şeyden haberdar olan [Allah] gibi hiç kimse haber veremez”- şöyle buyurmuştur: {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} “Hiçbir kimsenin: 'Allah hakkında işlediğim kusurlardan dolayı bana yazıklar olsun!' dememesi için...”, {أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي} “Yahut: 'Eğer Allah bana hidayet etseydi...' dememesi için” ayetinden {فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “...böylece iyilik yapanlardan olurdum” kısmına kadar. [İbn Abbâs] der ki: [Yani] hidayete erenlerden [olurdum]. Nitekim Sübhânehu olan Allah, onlar [dünyaya] geri döndürülseler dahi hidayete güç yetiremeyeceklerini haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} [el-En'âm: 28] “Şayet geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi; muhakkak ki onlar yalancıdırlar.” Ve şöyle buyurmuştur: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} [el-En'âm: 110] “Onların kalplerini ve gözlerini, ilk defasında ona iman etmedikleri gibi tersyüz ederiz...” Ve şöyle dedi: Eğer dünyaya geri döndürülselerdi...
لحِيلَ بينَهم وبين الهدى، كما حُلْنا بينَهم وبينَه أَوَّلَ مرّةٍ وهم في الدنيا .
onlar dünyadayken ilk defasında hidayet ile onların arasına girdiğimiz gibi yine hidayet ile aralarına engel konurdu .
وفي نصبِ قولِه: {فَأَكُونَ}. وجهان؛ أحدُهما: أن يكونَ نصبُه على أنه جوابُ {لَوْ}. والثاني: على الردِّ على موضعِ الكرّةِ، وتوجيهُ الكرّةِ في المعنى إلى: لو أنَّ لي أن أكِرَّ، كما قال الشاعرُ :
{فَأَكُونَ} kelimesinin nasb ile okunmasında iki vecih vardır: Biri, {لَوْ} edatının cevabı olması sebebiyle nasb edilmesidir. İkincisi ise, “el-kerre” (dönüş) kelimesinin konumuna atfedilmesidir ki mânâ bakımından kerre (dönüş) ifadesi: “Keşke benim için dönmek mümkün olsaydı” takdirindedir. Nitekim şair de şöyle demiştir :
فما لك منها غيرُ ذِكْرَى وحَسْرةٍ … وتَسْأَلَ عن رُكْبانِها أَينَ يَمَّمُوا
Ondan sana kalan sadece bir anı ve pişmanlıktır … ve yolcularının nereye yöneldiğini sormandır.
فنصَب "تسأل" عطفًا بها على موضعِ الذكرى؛ لأن معنى الكلامِ: فما لك بـ: "يرسل" على موضعِ "الوحي" في قولِه: {إِلَّا وَحْيًا} [الشورى: ٥١].
[Şair], “ve tes’ele” kelimesini “zikrâ” kelimesinin mahallen konumuna atfederek nasb etmiştir; çünkü sözün anlamı: “Sana bir şey yoktur” takdirindedir; bu da {إِلَّا وَحْيًا} [Şûrâ: 51] ayetindeki “vahy” konumuna “yursile” fiilinin atfedilmesi gibidir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي فَكَذَّبْتَ بِهَا وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ (٥٩)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي فَكَذَّبْتَ بِهَا وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ (٥٩)} “Hayır, ayetlerim sana gelmişti de sen onları yalanlamış, büyüklük taslamış ve kâfirlerden olmuştun.”
يقولُ تعالى ذكرُه مكذَّبًا للقائلِ: {لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ}. وللقائلِ: {لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ}: ما القولُ كما تقولون، {بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ} - أيها المتمنَّي على اللهِ الردَّ إلى الدنيا؛ لتكونَ فيها من المحسنين - {آيَاتِي}. يقولُ: قد جاءتك حُجَجي من بين رسولٍ أرسلْتُه إليك، وكتابٍ أنزلتُه يتلى عليك ما فيه من الوعدِ والوعيدِ والتذكيرِ، فكذَّبت
Şanı yüce olan [Allah], {لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} “Eğer Allah bana hidayet verseydi, elbette muttakilerden olurdum” diyen kimseyi ve {لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “Keşke benim için [dünyaya] bir dönüş daha olsaydı da iyilik edenlerden olsaydım” diyen kimseyi yalanlayarak şöyle buyurmaktadır: Söz sizin söylediğiniz gibi değildir; {بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ} —ey orada iyilik edenlerden olmak üzere Allah'tan dünyaya geri döndürülmeyi temenni eden kimse!— {آيَاتِي} “Hayır, ayetlerim sana gelmişti”. Şöyle buyurmaktadır: Sana gönderdiğim bir elçi ve içindeki vaad, vaîd (tehdit) ve hatırlatmalar sana okunan indirdiğim bir Kitap olarak delillerim sana gelmişti de sen yalanlamıştın
بآياتي، واستكبرت عن قَبولها واتَّباعِها، {وَكُنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ}. يقولُ: وكنتَ ممن يعملُ عملَ الكافرين، ويستنُّ بسنتِهم، ويتبعُ منهاجَهم.
ayetlerimi yalanladın, onları kabul etmekten ve onlara uymaktan büyüklenip kaçındın, {وَكُنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ}. Şöyle buyurur: Kâfirlerin amelini işleyen, onların yolunu tutan ve onların metoduna uyan kimselerden oldun.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: يقولُ اللهُ ردًّا لقولِهم، وتكذيبًا لهم - يعني لقولِ القائلين: {لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي}. والصنفِ الآخرِ - {قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي} الآية .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: Allah, onların sözlerini reddederek ve onları -yani {لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي} diyenlerin ve diğer grubun sözünü- yalanlayarak ayetin sonuna kadar {قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي} buyurmaktadır .
وبفتحِ الكافِ والتاءِ من قولِه: {قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي فَكَذَّبْتَ} على وجهِ المخاطبةِ للذكورِ، قرأه القرأةُ في جميعِ أمصارِ الإسلامِ. وقد رُوِي عن رسولِ اللهِ ﷺ، أنه قرَأ ذلك بكسرِ جميعِه، على وجهِ الخطابِ للنفسِ، كأنه قال: أن تقولَ نفسٌ: يا حسرتا على ما فرَّطتُ في جنبِ اللهِ. بلى قد جاءتكِ أَيُّها النفسُ آياتي، فكذَّبتِ بها. أجرى الكلامَ كلَّه على النفسِ، إذ كان ابتداءُ الكلامِ بها جرى، والقراءةُ التي لا أستجيزُ خلافَها، ما جاءت به قرأةُ الأمصارِ مُجْمِعةً عليه به، نقلًا عن رسولِ اللهِ ﷺ، وهو الفتحُ في جميعِ ذلك.
{قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي فَكَذَّبْتَ} ifadesindeki kâf ve tâ harflerinin fetha ile okunması, eril muhatap kipiyle olup bütün İslâm beldelerinin kurrâsı tarafından böyle okunmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den, nefse hitap tarzında hepsinin kesre ile okunduğu da rivayet edilmiştir; sanki şöyle demiştir: Bir nefsin 'Allah'a karşı aşırı gitmemden dolayı yazıklar olsun bana!' demesi üzerine; 'Hayır, ey nefis, ayetlerim sana gelmişti de sen onları yalanlamıştın.' Sözün başlangıcı nefisle olduğu için sözün tamamını nefis üzerinden yürütmüştür. Hilafına cevaz vermediğim kıraat ise, beldelerin kurrâsının Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen üzerinde icma ettiği kıraattir ki bu da bütün bunlarda fetha ile [okumaktır].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ (٦٠)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ (٦٠)} “Kıyamet günü, Allah'a karşı yalan söyleyenlerin yüzlerini kapkara görürsün. Büyüklük taslayanlar için cehennemde bir yer mi yok?”
يقولُ تعالى ذكرُه: ويومَ القيامَةِ تَرَى يا محمدُ، هؤلاء الذين كَذَبوا على اللهِ من قومِك، فزعَموا أنَّ له ولدًا، وأنَّ له شركاءَ، وعبَدُوا آلهةً وعبدوا آلهة من دونِه،
Yüce Allah -şânı yücedir- şöyle buyurmaktadır: Kıyamet günü ey Muhammed, kavminden Allah'a karşı yalan uydurup O'nun çocuğu ve ortakları olduğunu iddia eden, O'nu bırakıp başka ilahlara tapan kimseleri...
{وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ}.
{وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ} “yüzleri kapkara” [olarak görürsün].
والوجوهُ وإن كانت مرفوعةً بـ {مُسْوَدَّةٌ}، فإن فيها معنى نصبٍ؛ لأنها مع خبرِها تمامُ {تَرَى}، ولو تقدَّم قولُه: {مُسْوَدَّةٌ} قبلَ الوجوهِ، كان نصبًا، ولو نصَبَ "الوجوهَ المسودَّةَ"، ناصبٌ في الكلامِ لا في القرآنِ، إذا كانت المسودّةُ متأخرةً، كان جائزًا، كما قال الشاعرُ :
“Vücûh” (yüzler) kelimesi {مُسْوَدَّةٌ} ile merfû olsa da onda bir nasb mânâsı vardır; zira haberiyle birlikte {تَرَى} fiilinin tamamlayıcısıdır. Şayet {مُسْوَدَّةٌ} kelimesi “el-vücûh”tan önce gelseydi mansub olurdu; şayet bir kimse -Kur'an'da değil de kelamda- “el-müsveddeh” kelimesi sonda olduğu halde “el-vücûhe'l-müsveddete” diye nasb etseydi, caiz olurdu; nitekim şair de şöyle demiştir :
ذَرِيني إِنَّ أمرَكِ لن يُطاعَا … وما ألفيتِني حلمى مُضاعا
Beni bırak, muhakkak ki senin emrine itaat edilmeyecektir … ve beni sağduyusu zayi olmuş biri olarak bulmadın.
فنصَبَ الحلمَ والمضاعَ على تكريرِ "ألفيتِني"، وكذلك تفعلُ العربُ في كلِّ ما احتاج إلى اسمٍ وخبرٍ، مثلَ "ظنَّ وأخواتِها".
[Şair] “elfeytinî” fiilinin tekrarıyla “el-hılm” ve “el-mudâ‘” kelimelerini nasb etmiştir; Araplar “zanne ve kardeşleri” gibi bir isim ve bir habere ihtiyaç duyan her şeyde böyle yaparlar.
وفي {مُسْوَدَّةٌ} للعربِ لغتان: "مسودّةٌ"، و "مسوادّةٌ"، وهي في أهلِ الحجازِ، يقولون فيما ذُكِر عنهم: قد اسوادَّ وجهُه، واحمارَّ، واشهابَّ. وذكَر بعضُ نحويِّي البصرةِ عن بعضِهم، أنه قال: لا يكونُ "افعالَّ" إلا في ذي اللونِ الواحدِ، نحوَ الأشهبِ . قال: ولا يكونُ في نحوِ الأحمرِ؛ لأن الشهَبَ لونٌ يحدُثُ، والأحمرَ لا يحدثُ.
{مُسْوَدَّةٌ} kelimesinde Araplara ait iki lügat vardır: “Müsveddetün” ve “müsvâddetün”. Bu, Hicaz halkının dilinde olup onlardan nakledildiğine göre şöyle derler: “Kad isvâdde vechuhû, vahmârre, vaşhâbbe” (Yüzü kapkara oldu, kıpkırmızı oldu, kırlaştı). Basralı dilcilerden bazıları kendi aralarındaki bazılarından aktararak demiştir ki: “İf'âlle” vezni ancak el-eşheb gibi tek renkli olanlarda olur. Dedi ki: el-Ahmer gibilerde olmaz; çünkü kırlaşma sonradan oluşan bir renktir, kırmızı ise sonradan oluşmaz.
وقولُه: {أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ}. يقولُ: أليس في جهنمَ مَأْوًى ومسكنٌ لمن تكبَّر على اللهِ، فامتنَع من توحيدِه، والانتهاءِ إلى طاعتِه، فيما أمَره ونهاه عنه؟
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِينَ} “Büyüklük taslayanlar için cehennemde bir barınak mı yok?”. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Allah'a karşı büyüklük taslayıp O'nu birlemekten ve emrettiği ile yasakladığı hususlarda O'na itaate yönelmekten kaçınan kimse için cehennemde bir sığınak ve kalınacak bir yer yok mudur?
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦١) اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (٦٢)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦١) اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (٦٢)} “Allah, takva sahiplerini kurtuluşları sebebiyle kurtarır; onlara hiçbir kötülük dokunmaz ve onlar üzülmezler de. Allah her şeyin yaratıcısıdır ve O, her şey üzerine vekildir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ويُنَجِّي اللهُ من جَهَنَّمَ وعذابِها الذين اتَّقَوه بأداءِ فرائضِه، واجتنابِ معاصيه في الدنيا، {بِمَفَازَتِهِمْ}. يعني: بفوزِهم. وهي "مَفْعَلَةٌ" منه.
Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Allah, dünyada farzlarını yerine getirip günahlarından kaçınarak kendisinden sakınanları, {بِمَفَازَتِهِمْ} yani kurtuluşları sebebiyle cehennemden ve onun azabından kurtarır. Bu kelime, fevz kökünden "mef'ale" veznindedir.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ، وإن خالفَت ألفاظُ بعضِهم الألفاظَ التي قلناها في ذلك.
Bazılarının lafızları bu hususta söylediğimiz lafızlardan farklı olsa da tefsir ehli de bunun tefsirinde bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ}. [قال: بفضائلِهم.
Bana Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ} buyruğu hakkında rivayet etti: [Dedi ki: Faziletleri sebebiyle.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ}] . قال: بأعمالِهم. قال: والآخَرُون يحمِلُون أوزارَهم يومَ القيامةِ {وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ} [النحل: ٢٥].
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd {وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ}] buyruğu hakkında: Amelleri sebebiyle, dedi. Şöyle devam etti: Diğerleri ise kıyamet gününde kendi günahlarını {وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ} [Nahl: 25] “ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından da yüklenirler. Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!”
واختلفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأته عامةُ قرأةِ المدينةِ وبعضُ قرأةِ مكةَ والبصرةِ: {بِمَفَازَتِهِمْ}. على التوحيدِ. وقرأتْه عامَّةُ قرأةِ الكوفةِ:
Kurrâ bu [kelimenin] okunuşunda ihtilaf etmiştir; Medine kurrâsının geneli ile Mekke ve Basra kurrâsının bir kısmı burayı tekil olarak {بِمَفَازَتِهِمْ} şeklinde okumuştur. Kûfe kurrâsının geneli ise:
(بمَفازاتِهم). على الجماعِ .
çoğul olarak (بمَفازاتِهم) şeklinde okumuştur .
والصوابُ عندي من القولِ في ذلك أنهما قراءتان مستفيضتان، قد قرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ من القرأةِ، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ؛ لاتفاقِ معنَيَيْهما، والعربُ توحِّدُ مثلَ ذلك أحيانًا وتجمعُ، بمعنًى واحدٍ، فيقولُ أحدُهم: سمِعتُ صوتَ القومِ، وسمِعتُ أصواتَهم. كما قال جلَّ ثناؤُه: {إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ} [لقمان: ١٩]. ولم يقُلْ: أصواتُ الحميرِ. ولو جاء ذلك كذلك كان صوابًا.
Bu konudaki doğru görüş bana göre, bunların her ikisinin de meşhur ve yaygın kıraatler olduğudur; kurrâdan ilim ehli bu iki kıraatin her biriyle de okumuştur. Dolayısıyla okuyan kimse hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir; zira iki kıraatin anlamı birdir. Araplar bazen aynı anlama gelecek şekilde böylesi kelimeleri hem tekil hem çoğul yaparlar; nitekim biri: “Semî'tü savte'l-kavm” (Topluluğun sesini işittim) derken bir diğeri: “Semî'tü asvâtehum” (Onların seslerini işittim) der. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ} [Lokman: 19] “Şüphesiz seslerin en çirkini eşeklerin sesidir.” “Eşeklerin sesleridir” dememiştir; şayet öyle gelmiş olsaydı o da doğru olurdu.
وقولُه: {لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: لا يمَسُّ المتقين من أذَى جَهَنَّمَ شيءٌ، وهو السوءُ الذي أخبَر جلّ ثناؤُه أنه لن يَمسَّهم، {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}. يقولُ: ولا هم يحزنون على ما فاتهم من آرابِ الدنيا، إذ صاروا إلى كرامةِ اللهِ، ونعيمِ الجنانِ.
Yüce Allah'ın: {لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} buyruğu hakkında Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Takva sahiplerine cehennem ezasından hiçbir şey dokunmaz ki bu, Yüce Allah'ın kendilerine asla dokunmayacağını bildirdiği kötülüktür (sû'). {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} Şöyle buyurur: Allah'ın ikramına ve cennetlerin nimetine ulaştıkları için, dünyanın kaçırdıkları isteklerine de üzülmezler.
وقولُه: {اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: اللهُ الذي له الألوهةُ من كلِّ خلقِه، الذي لا تصلُحُ العبادةُ إلا له، خالقُ كلِّ شيءٍ لا ما لا يقدِرُ على خلقِ شيءٍ، {وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ}. يقولُ: وهو على كلَّ شيءٍ قَيِّمٌ بالحفظِ والكَلاءةِ.
Yüce Allah'ın: {اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ} buyruğu hakkında Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Bütün yaratılmışların ilahlığına sahip olan, ibadetin ancak kendisine yaraştığı Allah, her şeyin yaratıcısıdır; hiçbir şey yaratmaya güç yetiremeyenler değil. {وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ}. Şöyle buyurur: O, her şeyi koruma ve gözetme hususunda yetkili ve idarecidir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٦٣)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٦٣)} “Göklerin ve yerin anahtarları O'nundur. Allah'ın ayetlerini inkâr edenler var ya, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: له مفاتيحُ خزائنِ السماواتِ والأرضِ، يفتَحُ منها على مَن
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Göklerin ve yerin hazinelerinin anahtarları O'nundur; bunlardan dilediğine
يشاءُ، ويُمسِكُها على مَن أحبَّ من خلقِه. واحدُها مِقْليدٌ. وأما الإقليدُ فواحدُ الأقاليدِ.
dilediğine açar ve yarattıklarından sevdiğine kısar. Tekili “miklîd”dir; “iklîd” ise “ekālîd” kelimesinin tekilidir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}: مفاتيحُها .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} buyruğu hakkında: Onların anahtarlarıdır, dediğini rivayet etti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. أي: مفاتيحُ السماواتِ والأرضِ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Yani göklerin ve yerin anahtarları O'nundur .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. قال: خزائنُ السماواتِ والأرضِ .
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Göklerin ve yerin hazineleridir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. قال: المقاليدُ المفاتيحُ. قال: له مفاتيحُ خزائنِ السماواتِ والأرضِ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd {لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} buyruğu hakkında şöyle dedi: Mekālîd, anahtarlardır. Dedi ki: Göklerin ve yerin hazinelerinin anahtarları O'nundur .
وقولُه: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: والذين كفَروا بحججِ اللهِ فكذَّبوا بها وأنكَروها، أولئك هم المَغبُونون
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler var ya, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.” Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın delillerini inkâr edip onları yalanlayan ve reddedenler [var ya], işte onlar aldanıp zarara uğrayan...
حظوظَهم [من خيرِ السماواتِ] التي بيدِه مفاتيحُها؛ لأنهم حُرِموا ذلك كلَّه في الآخرةِ بخلودِهم في النارِ، وفي الدنيا بخِذلانِهم عن الإيمانِ باللهِ ﷿.
anahtarları O'nun elinde bulunan [göklerin hayrından] kendi paylarını kaybedip aldananların ta kendileridir; çünkü onlar, ateşte ebedî kalmaları sebebiyle ahirette, aziz ve celil olan Allah'a imandan mahrum bırakılmaları sebebiyle de dünyada bütün bunlardan mahrum edilmişlerdir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ (٦٤) وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٦٥)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ (٦٤) وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٦٥)} “De ki: 'Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz, ey cahiller?!' Andolsun ki sana da senden öncekilere de şöyle vahyolunmuştur: 'Eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar ve kesinlikle hüsrana uğrayanlardan olursun.'”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه: قلْ يا محمدُ لمشركي قومِك، الداعِيك إلى عبادةِ الأوثانِ: أَفَغَيرَ اللهِ أَيُّها الجاهِلون باللهِ تأمُرُونِّي أن أعبُدَ؟ ولا تصلحُ العبادةُ لشيءٍ سواه.
Yüce Allah'ın zikri Peygamberine şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, kavminden seni putlara tapmaya çağıran müşriklere de ki: Ey Allah'ı tanımayan cahiller! Bana Allah'tan başkasına ibadet etmemi mi emrediyorsunuz? Oysa O'ndan başkasına ibadet etmek asla caiz değildir.
واختلَف أهلُ العربيةِ في العاملِ في قولِه: {أَفَغَيْرَ}. النصبَ؛ فقال بعضُ نحويِّي البصرةِ: قيل: {أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي}. يريدُ: أفغيرَ اللهِ أعبدُ، تأمُرُونِّي؟! كأنه أراد به الإلغاءَ، واللهُ أعلمُ، كما تقولُ: ذهَب فلأن يدرِى. جعَله على معنى: فما يدرِي. وقال بعضُ نحويِّي الكوفةِ: "غير" منتصبةٌ بـ "أعبدُ"، و"أن" تحذفُ وتدخلُ؛ لأنها علمٌ للاستقبالِ، كما تقولُ: أريدُ أن أضربَ، وأريدُ أضربُ، وعسى أن أضربَ، وعسى أضربُ، فكانت في طلبِها الاستقبالَ كقولِك: زيدًا سوفَ أضربُ. فلذلك حُذِفت وعمِل ما بعدَها فيما قبلَها، ولا حاجةَ بنا إلى اللغوِ.
Arap dili âlimleri, {أَفَغَيْرَ} “[Allah’tan] başkasına mı...” ifadesindeki [“ğayr” kelimesini] nasb eden âmil hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı nahivcilerden bazıları şöyle demiştir: [Ayetin takdiri] {أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي} “Bana Allah'tan başkasına [kulluk etmemi] mi emrediyorsunuz?” şeklinde söylenmiştir; bununla kastettiği [mana]: “Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz? (أفغيرَ اللهِ أعبدُ، تأمُرُونِّي)” demektir. Doğrusunu Allah bilir ya, sanki bununla ilğâ (âmilin amelden düşürülmesi) kastedilmiştir; nitekim senin “Zehabe felan yedrî (ذهب فلأن يدرى)” demen gibidir ki bunu “Femâ yedrî (فما يدرى) / Artık o bilemez” manasında kılmıştır. Kûfeli nahivcilerden bazıları ise şöyle demiştir: “Ğayr” kelimesi “a'büdü (أعبد)” fiiliyle mensuptur. “En (أن)” edatı ise bazen hazfedilir bazen de cümleye girer; zira o, istikbal (gelecek zaman) alametidir. Nitekim senin “Ürîdü en adribe (أريد أن أضرب)” ve “Ürîdü adribü (أريد أضرب)” [Vurmak istiyorum], “Asâ en adribe (عسى أن أضرب)” ve “Asâ adribü (عسى أضرب)” [Umulur ki vururum] demen gibidir. Bu edat istikbal talep etmesi bakımından tıpkı senin “Zeyden sevfe adribü (زيدًا سوف أضرب)” [Zeyd'i döveceğim] demen gibidir. İşte bundan dolayı [“en” edatı] hazfedilmiş ve kendisinden sonra gelen fiil kendisinden önceki kelimede amel etmiştir; dolayısıyla bizim ilğâya (amelden düşürmeye) başvurmamıza gerek yoktur.
وقولُه: {وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد أوحَى إليك ربُّك يا محمدُ، وإلى الذين من قبلِك من الرسلِ، {لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ}. يقولُ: لَئِنْ أَشرَكتَ باللهِ شيئًا يا محمدُ، ليَبطُلَنَّ عملُك ولا تنالُ به ثوابًا، ولا تدركُ به جزاءً إلا جزاءَ مَن أشرَك باللهِ. وهذا من المؤخَّرِ الذي معناه التقديمُ. ومعنى الكلامِ: ولقد أوحِي إليك لئن أشرَكتَ ليحبطنَّ عملُك، ولتكونَنَّ من الخاسِرين، {وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ}. بمعنى: وإلى الذين مِن قبلِك من الرسلِ من ذلك، مثلُ الذي أوحِي إليك منه، فاحذَرْ أن تشركَ باللهِ شيئًا فتَهلِكَ.
Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ} buyruğu hakkında Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, andolsun ki Rabbin sana da senden önceki elçilere de vahyetmiştir: {لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ}. Şöyle buyurur: Ey Muhammed, şayet Allah'a herhangi bir şeyi ortak koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar, onunla hiçbir sevaba nail olamazsın ve Allah'a ortak koşan kimsenin karşılığı dışında hiçbir karşılık elde edemezsin. Bu, lafzı sonda olup anlamı önde olan ifadelerdendir. Sözün anlamı şudur: Sana da, {وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ} yani senden önceki elçilere de sana vahyedilenin benzeri vahyolunmuştur ki: Şayet ortak koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar ve kesinlikle hüsrana uğrayanlardan olursun; öyleyse Allah'a bir şeyi ortak koşup helak olmaktan sakın!
ومعنى قولِه: {وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ}. ولتكونَنَّ من الهالِكين بالإشراكِ باللهِ، إن أشرَكتَ به شيئًا.
{وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} buyruğunun anlamı ise: Şayet O'na bir şeyi ortak koşarsan, Allah'a şirk koşmak sebebiyle mutlaka helak olanlardan olursun.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٦) وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٧)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٦) وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٧)} “Hayır, yalnız Allah'a kulluk et ve şükredenlerden ol! Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü yer bütünüyle O'nun kabzasındadır, gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüştür. O, onların ortak koştukları şeylerden münezzeh ve yücedir.”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: لا تعبدْ ما أمَرك به هؤلاء المشركون من قومِك يا محمدُ بعبادتِه، بل الله فاعبُدْ دونَ كلِّ ما سواه من الآلهةِ والأوثانِ والأندادِ، {وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} للهِ على نعمتِه عليك، بما أنعَم عليك من الهدايةِ لعبادتِه، والبراءةِ من عبادةِ الأصنامِ والأوثانِ، ونُصِبَ اسمُ {اللَّهَ} بقولِه: {فَاعْبُدْ}. وهو بعدَه؛ لأنه ردُّ كلامٍ، ولو نُصِب بمضمرٍ قبلَه، إذ كانت العربُ تقولُ: زيدٌ فليقُمْ، [وزيدًا فليقُمْ]. رفعًا ونصبًا؛ الرفعُ على: فليُنظَرْ زيدٌ
Yüce Allah'ın zikri Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Kavminden olan bu müşriklerin sana tapmanı emrettikleri şeylere tapma ey Muhammed! Aksine ilahlardan, putlardan ve ortak koşulanlardan O'nun dışındaki her şeyi bırakıp yalnızca Allah'a kulluk et. {وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “Ve şükredenlerden ol!” [ayeti ise], O'na ibadet etmeye hidayet buyurması, putlara ve heykellere tapmaktan uzaklaştırması suretiyle sana lütfettiği nimetinden dolayı Allah'a [şükredenlerden ol demektir]. {اللَّهَ} lafzı, kendisinden sonra gelen {فَاعْبُدْ} buyruğuyla nasb edilmiştir; çünkü bu bir söze karşılıktır (reddü kelâm). Şayet kendisinden önce gizli bir [fiil] ile nasb edilmiş olsaydı -nitekim Araplar ref ve nasb ile: “Zeydün felyekum” ve [“Zeyden felyekum”] derlerdi; ref durumu: “Felyünzar Zeydün
فليقُمْ. والنصبُ على: انظُروا زيدًا فليقُمْ - كان صحيحًا جائزًا.
felyekum” takdirinde, nasb durumu ise: “Unzurû Zeyden felyekum” takdirindedir- bu da sahih ve caiz olurdu.
وقولُه: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وما عظَّم الله حَقَّ عظمتِه، هؤلاء المشركون باللهِ، الذين يدعونك إلى عبادةِ الأوثانِ.
Yüce Allah'ın: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} buyruğu hakkında Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Seni putlara tapmaya çağıran, Allah'a ortak koşan bu kimseler, Allah'ı O'nun azametine layık bir şekilde yüceltmediler.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ}. قال: هم الكفارُ الذين لم يؤمِنوا بقدرةِ اللهِ عليهم؛ فمن آمَن أن الله على كلَّ شيءٍ قديرٌ، فقد قدَر الله حَقَّ قدرِه، ومَن لم يُؤْمِنْ بذلك، فلم [يقدُرِ الله] حقَّ قدرِه .
Bize Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onlar, Allah'ın kendileri üzerindeki kudretine inanmayan kâfirlerdir; kim Allah'ın her şeye gücünün yettiğine inanırsa Allah'ı hakkıyla takdir etmiş olur, kim de buna inanmazsa [Allah'ı] hakkıyla takdir etmemiş olur .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديّ: {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ}: ما عظَّموا الله حقَّ عظمتِه .
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} buyruğu hakkında: Allah'ı O'nun azametine layık bir şekilde yüceltmediler, dediğini rivayet etti .
وقولُه: {وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: والأرضُ كلُّها قبضتُه في يومِ القيامةِ، {وَالسَّمَاوَاتُ} كلُّها {مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ}. فالخبرُ عن الأرضِ متناهٍ عندَ قولِه: {يَوْمَ الْقِيَامَةِ}، و {وَالْأَرْضُ} مرفوعةٌ بقولِه: {قَبْضَتُهُ}، ثم استأنَف الخبرَ عن السماواتِ فقال: {وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ}. وهي مرفوعةٌ بـ {مَطْوِيَّاتٌ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet günü yer bütünüyle O'nun kabzasındadır” buyruğu hakkında O'nun zikri yüce olan [şöyle] buyurmaktadır: Kıyamet gününde yeryüzünün tamamı O'nun kabzasındadır, {وَالسَّمَاوَاتُ} göklerin bütünü de {مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ} “O'nun sağ eliyle dürülmüştür”. Yeryüzüne dair haber {يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “kıyamet günü” kavlinde sona ermektedir. {وَالْأَرْضُ} kelimesi {قَبْضَتُهُ} kelimesi ile merfûdur. Sonra göklere dair habere yeniden başlamış (isti'nâf etmiş) ve: {وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ} “Gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüştür” buyurmuştur. Bu [kelime] de {مَطْوِيَّاتٌ} ile merfûdur.
ورُوِى عن ابن عباسٍ وجماعةٍ غيرِه أنهم كانوا يقولون: الأرضُ والسماواتُ جميعًا في يمينِه يومَ القيامةِ.
İbn Abbâs'tan ve onun dışındaki bir topluluktan, kıyamet gününde yerin ve göklerin tamamının O'nun sağ elinde olduğunu söyledikleri rivayet edilmiştir.
ذكرُ الروايةِ بذلك
Buna Dair Rivayetin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. يقولُ: قد قبَض الأرَضينَ والسماواتِ جميعًا بيمينِه، ألم تسمَعْ أنه قال: {مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ} يعنى: الأرضُ والسماواتُ بيمينِه جميعًا. قال ابن عباسٍ: وإنما يستعينُ بشمالِه المشغولةُ يمينُه .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet günü yer bütünüyle O'nun kabzasındadır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Yüce Allah yerleri ve gökleri bütünüyle sağ eliyle kabzetmiştir. O'nun: {مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ} “Sağ eliyle dürülmüştür” buyurduğunu işitmedin mi? Yani yer ve gökler hep birlikte O'nun sağ elindedir. İbn Abbâs dedi ki: Sol elinden ancak sağ eli meşgul olan kimse yardım ister .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا معاذُ بن هشامٍ، قال: ثنى أبي، عن عمرِو بن مالكٍ، عن أبي الجوزاءِ، عن ابن عباسٍ، قال: ما السماواتُ السبعُ والأَرَضُونَ السبعُ في يدِ اللهِ، إلا كخردلةٍ في يدِ أحدِكم .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm rivayet edip dedi ki: Bana babam, Amr b. Mâlik'ten, o Ebi'l-Cevzâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; İbn Abbâs şöyle demiştir: Yedi gök ve yedi yer Allah'ın elinde, sizden birinizin elindeki bir hardal tanesi gibidir .
قال: ثنا معاذُ بن هشامٍ، قال: ثنى أبي، عن قتادةَ، قال: ثنا النضرُ بنُ أنسٍ، عن ربيعةَ الجُرَشيِّ ، قال: {وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ}. قال: ويدُه الأخرى خِلْوٌ ليس فيها شيءٌ.
[İbn Beşşâr] dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm rivayet edip dedi ki: Bana babam, Katâde'den rivayet etti; o dedi ki: Bize Nadr b. Enes, Rebîa el-Cüraşî'den rivayet etti; o: {وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ} “Kıyamet günü yer bütünüyle O'nun kabzasındadır, gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüştür” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: O'nun diğer eli ise boştur, içinde hiçbir şey yoktur.
حدَّثني عليُّ بنُ الحسنِ الأزديُّ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن عمارِ بن عمرَ، عن الحسنِ في قولِه: {وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ}. قال: كأنها
Bana Ali b. el-Hasan el-Ezdî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Ammâr b. Ömer'den, o da el-Hasan'dan rivayet etti; o: {وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ} “Yer bütünüyle O'nun kabzasındadır” [ayeti] hakkında şöyle demiştir: Sanki o
جوزةٌ [بقَضِّها وقَضِيضها] .
[kabuğuyla ve içiyle] bir ceviz gibidir .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. يقولُ: السماواتُ والأرضُ مطوياتٌ بيمينِه جميعًا .
Bana el-Huseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd rivayet edip dedi ki: ed-Dahhâk'ın: {وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet günü yer bütünüyle O'nun kabzasındadır” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Gökler ve yer bütünüyle O'nun sağ eliyle dürülmüştür .