Binûn

"Zümer" Suresinin Tefsiri — 8. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حتى إذا أسْلَكُوهم في قُتائِدةٍ … شَلًّا كما تَطْرُدُ الجَمَّالةُ الشُّرُدا

Nihayet onları Kutâide yoluna soktuklarında, devecilerin ürkütülmüş develeri sürüp kovalaması gibi şiddetle sürdüler...

وقال الأخطلُ في آخرِ قصيده :

el-Ahtal da kasidesinin sonunda şöyle demiştir:

خَلَا أن حيًّا من قريشٍ تفَضَّلوا … على الناسِ أو أنَّ الأكارمَ نَهَشَلا

Kureyş'ten bir kabilenin insanlara üstün gelmesi veya cömert kimselerin Nehşel olması müstesna...

وقال بعضُ نحويِّي الكوفةِ: أُدْخِلَت في "حتى إذا" وفى "فلما" الواوُ، في جوابِها، وأُخْرِجَت، فأما مَن أَخْرَجها فلا شيءَ فيه، ومَن أَدْخَلَها شَبَّه الأوائلَ بالتعجبِ، فجعَل الثاني نسَقًا على الأولِ، وإن كان الثاني جوابًا، كأنه قال: أَتَعَجَّبُ لهذا وهذا.

Kûfeli bazı dilciler ise şöyle demiştir: 'Hattâ izâ' (حتى إذا) ve 'felemmâ' (فلما) ifadelerinin cevabına vav harfi dâhil edilmiş ve bazen de çıkarılmıştır. Onu çıkaran kimsenin yaklaşımında bir kapalılık yoktur; onu dâhil eden kimse ise ilk kısımları taaccübe (şaşkınlığa) benzetmiş, dolayısıyla her ne kadar ikincisi cevap olsa da onu birincisine atfetmiştir; sanki: 'Hem şuna hem buna şaşırıyorum!' demiştir.

وأولى الأقوالِ في ذلك عندى بالصوابِ قولُ مَن قال: الجوابُ متروكٌ. وإن كان القولُ الآخرُ غيرَ مدفوعٍ، وذلك أن قولَه: {وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ}. يَدُلُّ على أن في الكلام متروكًا، إذ كان عَقِيبَه {وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ}. وإذا كان ذلك كذلك، فمعنى الكلامِ: حتى إذا جاءُوها، وفُتِحَت أبوابُها، وقال لهم خزنتُها: سلامٌ عليكم طِبْتُم، فادْخُلوها خالدين. دخَلوها وقالوا: الحمدُ للهِ الذي صَدَقنا وعدَه. وعَنَى بقولِه: {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ}: أَمَنَةٌ من اللهِ لكم، أن ينالكم بعدُ مكروهٌ أو أذًى

Bu hususta bana göre gerçeğe en uygun olan görüş, '[şartın] cevabı hazfedilmiştir (terk edilmiştir)' diyen kimsenin görüşüdür; her ne kadar diğer görüş de büsbütün reddedilemez olsa bile. Zira O'nun: {وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ} “Bekçileri onlara: ‘Selâm sizlere! Tertemiz geldiniz; artık ebedî kalmak üzere girin oraya’ dediğinde” buyruğu, sözde hazfedilmiş bir kısmın bulunduğuna delalet etmektedir; zira hemen peşinden: {وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ} “Onlar da: ‘Bize verdiği sözü yerine getiren Allah'a hamdolsun’ dediler” [ayeti] yer almaktadır. Durum böyle olunca, kelamın anlamı şöyledir: 'Nihayet oraya geldiklerinde, kapıları açıldığında ve bekçileri onlara: ‘Selâm sizlere! Tertemiz geldiniz; artık ebedî kalmak üzere girin oraya’ dediğinde, [oraya] girdiler ve: ‘Bize verdiği sözü yerine getiren Allah'a hamdolsun’ dediler.' Allah Teâlâ {سَلَامٌ عَلَيْكُمْ} “Selâm sizlere” buyruğuyla: 'Bundan sonra size hoşa gitmeyecek bir şeyin veya bir eziyetin dokunmayacağına dair Allah'tan size bir güvencedir' manasını kastetmiştir.

وقولُه: {طِبْتُمْ}. يقولُ: طابت أعمالُكم في الدنيا، فطابَ اليومَ مَثْواكم.

{طِبْتُمْ} “Tertemiz geldiniz” sözü ise: 'Dünyada amelleriniz temiz ve güzel oldu; bugün de makamınız güzel oldu' demektir.

وكان مجاهدٌ يقولُ في ذلك، ما حدَّثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهِدٍ قولَه: {طِبْتُمْ}. قال: كنتم طيِّبين في طاعةِ اللهِ .

Mücâhid de bu konuda, Muhammed b. Amr'ın bana rivayet ettiği şu sözü söylüyordu: Ebû Âsım bize anlatıp dedi ki: Îsâ bize anlattı; ve el-Hâris bana rivayet edip dedi ki: el-Hasan bize anlatıp dedi ki: Verkâ bize anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {طِبْتُمْ} “Tertemiz geldiniz” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: 'Allah'a itaatte temiz kimselerdiniz' .

وقولُه: {وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ}. يقولُ: وقال الذين سِيقوا زُمَرًا، وادَّخَلُوها : الشكرُ خالصٌ للهِ تعالى، الذي صدَقَنا وعدَه، الذي كان وعَدَناه في الدنيا على طاعتِه، فحقَّقه بإنجازِه لنا اليومَ، {وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ}. يقولُ: وجعَل أرضَ الجنةِ التي كانت لأهلِ النارِ - لو كانوا أطاعوا الله في الدنيا، فدَخَلُوها - لنا ميراثًا عنهم.

{وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ} “Onlar da: 'Bize verdiği sözü yerine getiren Allah'a hamdolsun' derler” ayeti hakkında şöyle buyurmaktadır: Bölük bölük sevk edilip oraya girenler şöyle derler: Dünyada kendisine itaatimiz karşılığında bize vadettiği sözü doğru çıkaran ve bugün onu bizim için gerçekleştirerek hak kılan Yüce Allah'a şükürler olsun! {وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ} “ve bizi bu yere vâris kıldı”. Şöyle buyurmaktadır: Ateş ehlinin –şayet dünyada Allah'a itaat edip oraya girselerdi sahip olacakları– cennet yerini, onlardan bize bir miras kıldı.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ}. قال: أرضَ الجنةِ .

Nitekim Bişr bize rivayet edip dedi ki: Yezîd bize anlatıp dedi ki: Saîd, Katâde'den {وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ} “ve bizi bu yere vâris kıldı” ayeti hakkında: 'Cennet arzına' dediğini rivayet etti .

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ} أَرضَ الجنة.

Muhammed bize rivayet edip dedi ki: Ahmed bize anlatıp dedi ki: Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ} “ve bizi bu yere vâris kıldı”, cennet toprağına [vâris kıldı] demektir.

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ}. قال: أرضَ الجنةِ. وقرَأ: {أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} [الأنبياء: ١٠٥].

Yûnus bana rivayet edip dedi ki: İbn Vehb bize haber verip dedi ki: İbn Zeyd {وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ} “ve bizi bu yere vâris kıldı” ayeti hakkında şöyle dedi: “Cennet arzına [vâris kıldı].” [Sonra da] {أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} [el-Enbiyâ: 105] “yeryüzüne mutlaka salih kullarım vâris olacaktır” ayetini okudu.

وقولُه: {نَتَبَوَّأُ [مِنَ الْجَنَّةِ] حَيْثُ نَشَاءُ}. يقولُ: نَتَّخِذُ مِن الجنةِ بيتًا، ونَسْكُنُ منها حيث نُحِبُّ ونَشْتَهِى.

{نَتَبَوَّأُ [مِنَ الْجَنَّةِ] حَيْثُ نَشَاءُ} “cennetten dilediğimiz yerde konaklıyoruz” ayeti hakkında şöyle buyurmaktadır: Cennetten [dilediğimiz yeri] mesken edinir, oranın sevip arzuladığımız yerinde otururuz.

كما حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {نَتَبَوَّأُ [مِنَ الْجَنَّةِ] حَيْثُ نَشَاءُ} نَنْزِلُ منها حيث نشاءُ.

Nitekim Muhammed bize rivayet edip dedi ki: Ahmed bize anlatıp dedi ki: Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {نَتَبَوَّأُ [مِنَ الْجَنَّةِ] حَيْثُ نَشَاءُ} “cennetten dilediğimiz yerde konaklıyoruz”, oranın dilediğimiz yerine yerleşiriz demektir.

وقولُه: {فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ}. يقولُ: فنعم ثوابُ المُطِيعين للهِ، العامِلِين له في الدنيا، الجنةُ لمن أعْطاه الله إياها في الآخرةِ.

{فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ} “[İyi] amel işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir!” ayeti hakkında şöyle buyurmaktadır: Allah'ın ahirette kendilerine ihsan ettiği kimseler için cennet; dünyada Allah'a itaat edip O'nun rızası için amel işleyenlerin ne güzel sevabıdır!

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٧٥)}.

Yüce Allah'ın: {وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٧٥)} “Melekleri de arşın etrafını kuşatmış, Rablerini hamd ile tesbih ederken görürsün. Artık aralarında hak ile hükmolunmuş ve: 'Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun' denilmiştir” ayetinin tefsirine dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: وتَرَى يا محمدُ الملائكةَ مُحْدِقين من حولِ عرشِ الرحمنِ، ويعنى بالعرشِ السريرَ.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Melekleri, Rahmân'ın arşının çevresini kuşatmış olarak görürsün. Arş ile kastedilen tahttır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ}. مُحْدِقِين .

Bişr bize rivayet edip dedi ki: Yezîd bize anlatıp dedi ki: Saîd, Katâde'den {وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ} “Melekleri de arşın etrafını kuşatmış görürsün” ayeti hakkında: 'Çevrelemiş olarak' dediğini rivayet etti .

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَافِّينَ [مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ}. قال]: مُحْدِقين حولَ العرشِ. قال: العرشُ السريرُ.

Muhammed bize rivayet edip dedi ki: Ahmed bize anlatıp dedi ki: Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَافِّينَ [مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ}. قال] “[Melekleri de arşın etrafını kuşatmış] görürsün. [Süddî] dedi” [ayeti hakkında]: “Arşın etrafını çevrelemiş olarak.” dedi. [Süddî yine] dedi [ki]: “Arş, serîrdir (tahttır).”

واخْتَلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ دخولِ {مِنْ} في قوله: {حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ}. والمعنى: حافِّين حولَ العرشِ. وفي قولِه: {وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ} [الزمر: ٦٥]؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: أُدْخِلَت "مِن" في هذين الموضعين توكيدًا، واللهُ أعلمُ، نحوَ قولِك: ما جاءني مِن أحدٍ.

Arap dili âlimleri, {حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ} “arşın etrafını kuşatmış” ifadesindeki –ki anlamı 'arşın etrafında kuşatanlar' demektir– ve {وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ} [Zümer: 65] “Andolsun ki sana ve senden öncekilere vahyolundu ki: Eğer ortak koşarsan amelin mutlaka boşa gider” ayetindeki {مِنْ} edatının dâhil oluş şekli hakkında ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı dilciler şöyle demiştir: 'Min' (مِن) edatı bu iki yerde –en doğrusunu Allah bilir– senin 'Bana hiç kimse gelmedi' (ما جاءني من أحد) sözündeki gibi tekit (pekiştirme) amacıyla dâhil edilmiştir.

وقال غيرُه: "قبل" و "حول" و ما أشبهَهما ظروفٌ تَدْخُلُ فيها "مِن" وتَخْرُجُ، نحوَ: أَتَيْتُك قبل زيدٍ، ومِن قبل زيدٍ، وطُفْنا حولَك، ومن حولِك. وليس ذلك مِن نوعِ: ما جاءنى مِن أحدٍ. لأن موضعَ "مِن" في قولِهم: ما جاءنى من أحدٍ. رفعٌ، وهو اسمٌ.

Bir başkası ise şöyle demiştir: 'Kable' (قبل) ve 'havle' (حول) ile benzeri kelimeler; 'Zeyd'den önce sana geldim' (أتيتك قبل زيد) veya 'Zeyd'den evvel...' (من قبل زيد), 'Senin etrafında döndük' (طفنا حولك) veya 'Senin çevrende...' (من حولك) ifadelerinde olduğu gibi 'min' edatının kendilerine dâhil olup çıktığı zarflardır. Bu durum, 'Bana hiç kimse gelmedi' (ما جاءني من أحد) türünden değildir. Çünkü 'Bana hiç kimse gelmedi' sözündeki 'min'in konumu ref mahallindedir ve isimdir.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أن {مِنْ} في هذه الأماكنِ، أعنى في قولِه: {مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ}. و {مِنْ قَبْلِكَ}، وما أشْبَه ذلك، وإن كانت دخَلَت على الظروفِ، فإنها بمعنى التوكيدِ.

Bu hususta bana göre doğru olan görüş şudur: {مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ} “arşın etrafını” ve {مِنْ قَبْلِكَ} “senden öncekilere” ayetlerinde ve benzerlerinde geçen {مِنْ} edatı, her ne kadar zarfların üzerine dâhil olmuşsa da tekit anlamındadır.

وقولُه: {يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ}. يقولُ: يُصَلُّون حول عرشِ اللهِ؛ شكرًا له. والعربُ تُدْخِلُ الباءَ أحيانًا في التسبيحِ، وتَحْذِفُها أحيانًا، فتقولُ: سَبِّحْ بحمدِ اللهِ، وسبِّحْ حمدَ اللهِ. كما قال جلَّ ثناؤُه: {سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى} [الأعلى: ١].

{يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ} “Rablerini hamd ile tesbih ederler” ayeti hakkında şöyle buyurmaktadır: Allah'a şükrederek O'nun arşının etrafında namaz kılarlar/ibadet ederler. Araplar tesbih fiiline bazen 'bâ' (ب) harf-i cerini dâhil eder, bazen de onu hazfederler; nitekim 'Allah'ı hamdiyle tesbih et' (سبح بحمد الله) da derler, 'Allah'ın hamdini tesbih et' (سبح حمد الله) de derler. Övgüsü yüce olan Allah'ın: {سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى} [A'lâ: 1] “Yüce Rabbinin adını tesbih et” buyurduğu gibi.

وقال في موضعٍ آخرَ: {فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ} [الواقعة: ٧٤].

Başka bir yerde de: {فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ} [Vâkıa: 74] “Öyleyse ulu Rabbinin adını tesbih et” buyurmuştur.

وقولُه: {وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ}. يقولُ: وقضَى اللهُ بينَ النبيِّين الذين جيء بهم، والشهداءِ وأممِها بالعدلِ، فأسْكَن أهلَ الإيمانِ باللهِ وبما جاءت به رسلُه، الجنةَ، وأهلَ الكفرِ به وبما جاءت به رسلُه، النارَ.

{وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ} “Aralarında hak ile hükmolunmuştur” ayeti hakkında şöyle buyurmaktadır: Allah; getirilen peygamberler, şahitler ve ümmetleri arasında adaletle hükmetmiş; Allah'a ve elçilerinin getirdiklerine iman edenleri cennete, O'nu ve elçilerinin getirdiklerini inkâr edenleri ise ateşe yerleştirmiştir.

{وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}. يقولُ: وخُتِمَت خاتمةُ القضاءِ بينَهم بالشكرِ للذى ابْتَدَأ خلقَهم، الذي له الأُلوهةٌ، وملكُ جميعِ ما في السماواتِ

{وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “ve: 'Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun' denilmiştir”. Şöyle buyurmaktadır: Aralarındaki hükmün sonu; yaratılışlarını başlatan, ilahlığa ve göklerde

والأرضِ مِن الخلقِ، مِن مَلَكِ وجنٍّ وإنسٍ، وغيرِ ذلك من أصنافِ الخلقِ.

ve yerdeki melek, cin, insan ve diğer yaratılmış sınıflarından bütün mahlûkatın mülküne sahip olan Zât'a şükürle noktalanmıştır.

وكان قتادةَ يقولُ في ذلك ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ} الآيةَ كلَّها. قال: فتَح أولَ الخلقِ بـ {الْحَمْدُ لِلَّهِ}، فقال: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ} [الأنعام: ١]. وختَم بالحمدِ فقال: {وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} .

Katâde bu konuda, Bişr'in bize rivayet ettiği şu sözü söylüyordu: Yezîd bize anlatıp dedi ki: Saîd, Katâde'den {يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ} “Rablerini hamd ile tesbih ederler” ayetinin tamamı hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Yaratılışın başlangıcını {الْحَمْدُ لِلَّهِ} ile açmış ve {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ} [En'âm: 1] “Hamd, gökleri ve yeri yaratan Allah'a mahsustur” buyurmuştur. [Hükmü de] hamd ile sonlandırmış ve: {وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Aralarında hak ile hükmolunmuş ve: 'Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun' denilmiştir” buyurmuştur.

آخرُ تفسير سورةِ "الزُّمَر"، يتلوه سورةُ "المؤمن".

"ez-Zümer" suresi tefsirinin sonu. Ardından "el-Mü'min" suresi gelmektedir.

والحمدُ للهِ وحدَه، وصلى وحده، وصلى اللهُ على محمدٍ.

Hamd yalnızca Allah'a mahsustur. Allah, Muhammed'e salât eylesin.