Binûn

Hâmîm el-Mü'min Suresinin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال مُطَرِّفٌ: وجَدْنا أغَشَّ عبادِ اللهِ لعبادِ اللهِ الشياطينَ، ووجَدْنا أنصحَ عبادِ الله لعبادِ اللهِ الملائكةَ. القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنَادَوْنَ لَمَقْتُ اللَّهِ أَكْبَرُ مِنْ مَقْتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَى الْإِيمَانِ فَتَكْفُرُونَ (١٠) قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ (١١)}.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti; Mutarrif dedi ki: “Allah’ın kullarına karşı Allah’ın kulları içinde en aldatıcı olanlarını şeytanlar, Allah’ın kullarına karşı Allah’ın kulları içinde en hayırhah olanlarını ise melekler olarak bulduk.” Yüce Allah’ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنَادَوْنَ لَمَقْتُ اللَّهِ أَكْبَرُ مِنْ مَقْتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَى الْإِيمَانِ فَتَكْفُرُونَ (١٠) قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ (١١)} “Şüphesiz inkâr edenlere: ‘Allah’ın [size olan] gazabı, sizin kendinize olan nefretinizden daha büyüktür; zira siz imana davet edilirken inkâr ediyordunuz’ diye seslenilir. Onlar: ‘Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin; günahlarımızı itiraf ettik, artık [buradan] çıkış için bir yol var mıdır?’ derler.”

يقولُ تعالى ذكرُه: إن الذين كفروا باللهِ يُنادَوْن في النارِ يومَ القيامةِ إذ دخَلوها، فمقَتوا بدخولهِمُوها أنفسَهم، حينَ عاينَوا ما أعَدَّ اللهُ لهم فيها مِن أنواعِ العذابِ، فيقالُ لهم: لمقْتُ اللهِ إياكم أيُّها القومُ في الدنيا إذ تُدْعَوْن فيها إلى الإيمانِ بالله فتَكْفُرون - أكبرُ مِن مقتِكم اليومَ أنفسَكم، لمَا حَلَّ بكم مِن سَخَطِ اللهِ عليكم.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah’ı inkâr edenlere, kıyamet günü cehenneme girdiklerinde ve oraya girmeleri sebebiyle Allah’ın kendileri için hazırladığı çeşitli azapları bizzat gördükleri vakit nefret ettikleri zaman şöyle seslenilir: 'Ey topluluk! Dünyada Allah’a imana çağrıldığınız ve inkâr ettiğiniz zaman Allah’ın size olan gazabı, üzerinize inen Allah’ın gazabından dolayı bugün kendi nefislerinize duyduğunuz nefretten daha büyüktür.'

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir açıklamayı tevil ehli de yapmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لَمَقْتُ اللَّهِ أَكْبَرُ مِنْ مَقْتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ}. قال: مقَتوا أنفسَهم حينَ رأَوْا أعمالَهم، ومَقْتُ اللهِ إياهم في الدنيا، إذ يُدْعَوْن إلى الإيمانِ فيَكْفُرون - أكبرُ .

Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh’ten, o Mücâhid’in şu buyruk hakkındaki sözünü nakletti: {لَمَقْتُ اللَّهِ أَكْبَرُ مِنْ مَقْتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ} “Allah’ın gazabı, sizin kendi nefislerinize olan nefretinizden elbette daha büyüktür”. Dedi ki: “Amellerini gördüklerinde kendi nefislerine nefret duydular. Allah’ın dünyada iken, imana davet edilip inkâr ettikleri zamanki gazabı ise [bundan] daha büyüktür.”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنَادَوْنَ لَمَقْتُ اللَّهِ أَكْبَرُ مِنْ مَقْتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَى الْإِيمَانِ فَتَكْفُرُونَ}. يقولُ: لمقتُ اللهِ أهلَ الضَّلالةِ، حينَ عُرِض عليهم الإيمانُ في الدنيا، فتَركوه، وأبَوا أن يَقْبَلوا - أكبرُ مما مقَتوا أنفسَهم، حينَ عايَنوا عذابَ اللهِ يومَ القيامةِ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’nin şu buyruk hakkındaki [sözünü] nakletti: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنَادَوْنَ لَمَقْتُ اللَّهِ أَكْبَرُ مِنْ مَقْتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَى الْإِيمَانِ فَتَكْفُرُونَ} “Şüphesiz inkâr edenlere: ‘Allah’ın [size olan] gazabı, siz imana davet edildiğinizde inkâr ettiğiniz vakit kendi nefislerinize duyduğunuz nefretten elbette daha büyüktür’ diye seslenilir.” Şöyle demektedir: Dünyada kendilerine iman teklif edildiğinde onu terk edip kabul etmekten kaçındıkları vakit Allah’ın sapkınlık ehline olan gazabı, kıyamet gününde Allah’ın azabını bizzat gördüklerinde kendi nefislerine duydukları nefretten daha büyüktür.

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنَادَوْنَ لَمَقْتُ اللَّهِ أَكْبَرُ مِنْ مَقْتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ} في النارِ، {إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَى الْإِيمَانِ} في الدنيا، {فَتَكْفُرُونَ} .

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنَادَوْنَ لَمَقْتُ اللَّهِ أَكْبَرُ مِنْ مَقْتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ} “İnkâr edenlere şöyle seslenilir: ‘Allah’ın gazabı, sizin kendinize olan öfkenizden elbette daha büyüktür’” ateşte [seslenilir], {إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَى الْإِيمَانِ} “zira siz imana çağrılıyordunuz” dünyada, {فَتَكْفُرُونَ} “da inkâr ediyordunuz” .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يُنَادَوْنَ لَمَقْتُ اللَّهِ} الآية. قال: لما دخَلوا النارَ مقَتوا أنفسَهم في معاصى اللهِ التي ركِبوها، فنُودُوا: إن مقتَ اللهِ إياكم حينَ دعاكم إلى الإسلامِ أشدُّ من مقتِكم أنفسَكم اليومَ حينَ دخلْتم النارَ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {يُنَادَوْنَ لَمَقْتُ اللَّهِ} “Onlara şöyle seslenilir: ‘Allah’ın gazabı...’” ayeti hakkında şöyle dedi: “Onlar ateşe girdiklerinde, işledikleri Allah’a karşı günahlar sebebiyle kendi nefislerinden nefret ettiler. Bunun üzerine kendilerine şöyle seslenildi: ‘Sizi İslâm’a davet ettiği vakit Allah’ın size olan gazabı, bugün ateşe girdiğinizde sizin kendi nefislerinize duyduğunuz nefretten daha şiddetlidir.’”

واخْتَلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ دخولِ هذه اللامِ في قولِه: {لَمَقْتُ اللَّهِ أَكْبَرُ}؛ فقال بعضُ أهلِ العربيةِ من أهلِ البصرةِ : هي لامُ الابتداءِ، كأنَّ {يُنَادَوْنَ}: يُقالُ لهم؛ لأن النداء قولٌ. قال: ومثلُه في الإعرابِ يقالُ: لزيدٌ أَفضلُ مِن عمرٍو.

Arap dili âlimleri {لَمَقْتُ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah’ın gazabı elbette daha büyüktür” buyruğundaki bu “lâm” (لـ) harfinin geliş sebebi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı dilcilerden bazıları şöyle demiştir: Bu, ibtîdâ lâmıdır (cümle başı tekit lâmı); sanki {يُنَادَوْنَ} “kendilerine seslenilir” ifadesi, “onlara denilir” anlamındadır; çünkü nida bir sözdür. Şöyle demiştir: İraptaki benzeri, لزيدٌ أفضلُ من عمرٍو (Zeyd, Amr’dan elbette daha faziletlidir) denilmesidir.

وقال بعضُ نحويى الكوفةِ: المعنَى فيه: يُنادَوْن أنَّ مقتَ اللهِ إياكم. ولكنَّ اللامَ تَكْفِى مِن أن تقولَ في الكلامِ: نادَيْتُ أنَّ زيدًا قائمٌ. قال: ومثلُه قولُه: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ} [يوسف: ٣٥]. اللامُ بمنزلةِ "أنَّ" في كلِّ كلامٍ ضارَع القولَ، مثلَ: يُنادَون ويُخْبَرون، وأشباهِ ذلك.

Kûfeli nahivcilerden bazıları şöyle demiştir: “Buradaki mana; ‘Onlara, Allah’ın gazabının size olduğu seslenilir’ şeklindedir. Fakat söz içinde ‘Zeyd’in ayakta olduğunu seslendim’ demenden [bu] lâm harfi müstağni kılar (onun yerini tutar).” Şöyle devam etmiştir: “Bunun bir benzeri de Yûsuf Suresi'ndeki şu ayettir: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ} [Yûsuf: 35] “Sonra o delilleri görmelerinin ardından, onu bir süreye kadar mutlaka zindana atmaları [fikri] kendilerine uygun göründü.” Buradaki lâm harfi; ‘seslenilirler’, ‘haber verilirler’ ve benzerleri gibi söz (kavl) anlamına benzeyen her kelamda ‘enne’ (أنَّ) konumundadır.”

وقال آخرُ غيرُه منهم: هذه لامُ اليمينِ، تَدْخُلُ مع الحكايةِ، وما ضارَع الحكايةَ؛ لتَدُلَّ على أن ما بعدَها ائتنافُ . قال: ولا يجوزُ في جواباتِ الأيمانِ أن تقوم مقامَ اليمينِ؛ لأن اللامَ - كانت معها النونُ أو لم تَكُنْ - اكتفى بها مِن اليمينِ؛ لأنها لا تَقَعُ إلا معها.

Onlardan bir başkası ise şöyle demiştir: Bu yemin lâmıdır; kendisinden sonrakinin yeni bir başlangıç (istînâf) olduğunu göstermek için hikâye (aktarım) ve hikâyeye benzeyen lafızlarla birlikte gelir . Şöyle demiştir: Yemin cevaplarında [başka bir şeyin] yeminin yerine geçmesi caiz değildir; çünkü lâm -beraberinde [tekid] nûnu olsun ya da olmasın- sadece yeminle birlikte bulunacağından yeminin yerine kâfi gelir .

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: دخَلَت لتُؤْذِنَ أن ما بعدَها ائْتِنافٌ ، وأنها لامُ اليمينِ.

Bu husustaki görüşlerin doğruya en yakın olanı: Kendisinden sonrasının bir başlangıç (istînâf) olduğunu bildirmek için geldiğini ve bunun yemin lâmı olduğunu söyleyenin görüşüdür .

وقولُه: {رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ}. قد أتَينا عليه في سورةِ "البقرة"، فأغْنَى ذلك عن إعادتِه في هذا الموضعِ ، ولكنا نَذْكُرُ بعضَ ما قال بعضُهم فيه:

O’nun {رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} “Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin” buyruğunu Bakara Suresi’nde etraflıca açıklamıştık; bu durum bu yerde onu tekrar etmekten müstağni kılmıştır . Ancak bazılarının bu hususta söylediklerinin bir kısmını zikredelim:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ}. قال: كانوا أمواتًا في أصلابِ آبائِهم، فأحْياهم اللهُ في الدنيا، ثم أماتهم الموتةَ التي لا بدَّ منها، ثم أحْياهم للبعثِ يومَ القيامةِ، فهما حياتان وموتتان .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’nin şu buyruk hakkındaki sözünü nakletti: {أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} “Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin”. Dedi ki: “Babalarının sulblerinde ölü idiler, sonra Allah onları dünyada diriltti; sonra onları kaçınılmaz olan ölümle öldürdü; sonra kıyamet günü diriliş için onları diriltti. İşte bunlar iki hayat ve iki ölümdür.”

وحُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخْبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ}. هو قولُ اللهِ: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} [البقرة: ٢٨].

Bana Hüseyin’den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz’ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk’ın {أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} “Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: “Bu, Allah’ın şu buyruğudur: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Siz cansız/ölü iken sizi dirilten, sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek, nihayet O’na döndürüleceksiniz; [böyleyken] Allah’ı nasıl inkâr edersiniz?” [Bakara, 28].”

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ}. قال: هو كقولِه: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا} الآية .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs’ın {رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} “Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: “Bu, O’nun {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا} ‘Allah’ı nasıl inkâr edersiniz ki siz ölü idiniz...’ ayeti gibidir.”

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي الأحوصِ، عن عبد اللهِ في قولِه: {أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ}. قال: هي كالتي في البقرة: {وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ} .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshak’tan, o Ebü’l-Ahvas’tan, o Abdullah’tan {أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} “Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin” buyruğu hakkında nakletti: “Bu, Bakara’daki {وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ} ‘Siz ölü idiniz de sizi diriltti; sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek’ [ayeti] gibidir.”

حدَّثني أبو حَصِينٍ عبدُ اللهِ بنُ أحمدَ بن يونُسَ، قال: ثنا عَبْثَرٌ ، قال: ثنا حُصَيْنٌ، عن أبي مالكٍ في هذه الآية: {أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ}. قال: خلَقْتَنا، ولم نَكُنْ شيئًا، ثم أمَتَّنا، ثم أحْيَيْتَنا .

Bana Ebû Hasîn Abdullah b. Ahmed b. Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Abser anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Ebû Mâlik’ten bu ayet hakkında nakletti: {أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} “Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin”. Dedi ki: “Bizi hiçbir şey değilken yarattın, sonra bizi öldürdün, sonra bizi dirilttin.”

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن حُصَينٍ، عن أبي مالكٍ في قولِه: {أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ}. قال: كانوا أمواتًا فأحْياهم اللهُ، ثم أماتهم، ثم أحْياهم.

Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Husayn’dan, o da Ebû Mâlik’ten {أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} “Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin” buyruğu hakkında nakletti: O şöyle dedi: “Onlar ölü idiler, Allah onları diriltti; sonra onları öldürdü, sonra tekrar diriltti.”

وقال آخرون فيه ما حدَّثنا محمدٌ؛ قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ}. قال: أُمِيتوا في الدنيا، ثم أُحْيُوا في قبورِهم فسُئِلوا أو خُوطِبوا، ثم أُميتوا في قبورِهم، ثم أُحْيُوا في الآخرةِ .

Başkaları ise bu konuda bize Muhammed’in anlattığı şu görüşü belirtti: Dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den O’nun {أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} “Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin” buyruğu hakkında nakletti: “Dünyada öldürüldüler, sonra kabirlerinde diriltilip sorgulandılar veya kendilerine hitap edildi; sonra kabirlerinde öldürüldüler, sonra da ahirette diriltildiler.”

وقال آخرون في ذلك ما حدَّثني يونُسُ؛ قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ}. قال: خلَقَهم من ظهرِ آدمَ، حين أخذ عليهم الميثاقَ. وقرَأ: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ }، فقرَأ حتى بلَغ: {الْمُبْطِلُونَ} [الأعراف: ١٧٢]. قال: فنسَّاهم الفعلَ، وأخَذ عليهم الميثاقَ. قال: وانتزَعَ ضِلَعًا مِن أضلاعِ آدمَ القُصْرَى، فخلَق منه حَوَّاءَ. ذكَره عن النبيِّ ﷺ. قال: وذلك قولُ اللهِ: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً} [النساء: ١]. قال: بثَّ منهما بعدَ ذلك في الأرحامِ خلقًا كثيرًا. وقرَأ: {يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ} [الزمر: ٦]. قال: خلقًا بعدَ ذلك. قال: فلمَّا أَخَذ عليهم الميثاقَ أماتهم، ثم خلَقَهم في الأرحامِ، ثم أماتهم، ثم أحْياهم يومَ القيامةِ، فذلك قولُ اللهِ: {رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا}. وقرَأ قولَ اللهِ: {وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} [النساء: ١٥٤، الأحزاب: ٧]. قال: يومئذٍ. وقرَأ قولَ اللهِ: {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} [المائدة: ٧].

Başkaları ise bu hususta bana Yûnus’un anlattığı şu rivayeti aktardı: Dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} “Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Onlardan misak aldığı vakit onları Âdem’in sırtından yarattı.” Ve şu ayeti okudu: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ } “Hani Rabbin Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almıştı...”, {الْمُبْطِلُونَ} “...bâtıla sapanlar” [A‘râf: 172-173] kısmına kadar okudu. Dedi ki: “Onlara bu fiili unutturdu ve kendilerinden misak aldı.” Dedi ki: “Ve Âdem’in en kısa kaburga kemiklerinden birini çekip çıkardı ve ondan Havvâ’yı yarattı.” Bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den zikretti. Dedi ki: İşte bu, Allah’ın şu buyruğudur: {يَاأَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً} “Ey insanlar! Sizi tek bir nefisten yaratan, ondan da eşini var eden ve ikisinden pek çok erkek ve kadın yayan Rabbinizden sakının” [Nisâ: 1]. Dedi ki: Bundan sonra rahimlerde ikisinden pek çok yaratılış yaydı. Ve şu ayeti okudu: {يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ} “Sizi annelerinizin karınlarında yaratılıştan yaratılışa geçirerek yaratmaktadır” [Zümer: 6]. Dedi ki: Bundan sonra bir yaratılış. Dedi ki: Onlardan misakı alınca onları öldürdü, sonra rahimlerde yarattı, sonra öldürdü, sonra kıyamet günü diriltti; işte bu Allah’ın: {رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا} “Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin; günahlarımızı itiraf ettik” buyruğudur. Ve Allah’ın şu buyruğunu okudu: {وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا} “Ve onlardan sağlam bir söz almıştık” [Nisâ: 154, Ahzâb: 7]. Dedi ki: O gün [almıştı]. Ve Allah’ın şu buyruğunu okudu: {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} “Allah’ın üzerinizdeki nimetini ve ‘İşittik ve itaat ettik’ dediğinizde sizden aldığı sözü hatırlayın” [Mâide: 7].

وقولُه: {فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا}. يقولُ: فأَقْرَرْنا بما عمِلْنا من الذنوبِ في

O’nun: {فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا} “Günahlarımızı itiraf ettik” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle der: [Şu]

الدنيا، {فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ}. يقولُ: فهل إلى خروجٍ مِن النارِ لنا سبيلٌ؛ لنَرْجِعَ إلى الدنيا، فنَعْمَلَ غير الذي كنا نَعْمَلُ فيها؟

dünyada işlediğimiz günahları ikrar ettik [anlamındadır]. {فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ} “Artık [buradan] çıkış için bir yol var mıdır?” buyruğu ise: Dünyaya dönüp orada daha önce yaptıklarımızdan farklı ameller işlememiz için ateşten bir çıkış yolu var mıdır? [anlamındadır].

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ}: فهل إلى كَرَّةٍ إلى الدنيا؟ .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ} “Artık bir çıkış yolu var mıdır?” [ifadesi]: Dünyaya tekrar bir dönüş var mıdır? [demektir] .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ (١٢)}.

Yüce [Allah]’ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ (١٢)} “Bunun sebebi şudur: Tek bir Allah’a çağrıldığında inkâr ettiniz; O’na ortak koşulduğunda ise inandınız. Artık hüküm, yüce ve büyük olan Allah’ındır.”

وفي هذا الكلامِ متروكٌ، اسْتُغْنِى بدلالةِ الظاهرِ من ذكرِه عليه، وهو: فأُجِيبوا ألَّا سبيلَ إلى ذلك، هذا الذي لكم من العذابِ أيُّها الكافرون؛ {بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ}، فأَنْكَرْتُم أن تكونَ الأُلوهةُ له خالصةً، وقلتُم: {أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا} [ص: ٥].

Bu sözde, zikredilmesinden açık ifadenin delaletiyle müstağni kalınmış hazfedilmiş bir kısım vardır; o da şudur: Onlara buna bir yol bulunmadığı cevabı verilir. Ey kâfirler! Çektiğiniz bu azap; {بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ} “Tek bir Allah’a çağrıldığında inkâr etmeniz sebebiyledir”; ilahlığın sadece O’na ait olduğunu inkâr ettiniz ve: {أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا} “İlahları tek bir ilah mı yaptı?” [Sâd: 5] dediniz.

{وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا}. يقولُ: وإِن يُجْعَلْ للهِ شَرِيكٌ تُصَدِّقُوا مَن جَعَل ذلك له، {فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ}. يقولُ: فالقضاءُ للهِ العليِّ على كلِّ شيءٍ، الكبير الذي كلُّ شيءٍ دونَه مُتَصاغرٌ له اليومَ.

{وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا} “O’na ortak koşulduğunda ise inandınız”. Buyuruyor ki: Allah’a bir ortak koşulursa, O’na bunu koşan kimseyi tasdik ederdiniz. {فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ} “Artık hüküm, yüce ve büyük olan Allah’ındır”. Buyuruyor ki: Hüküm; her şeyin üzerinde pek yüce (el-Aliyy), O’ndan başka her şeyin bugün karşısında küçülüp boyun eğdiği pek büyük (el-Kebîr) olan Allah’a aittir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {هُوَ الَّذِي يُرِيكُمْ آيَاتِهِ وَيُنَزِّلُ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ رِزْقًا وَمَا يَتَذَكَّرُ إِلَّا مَنْ يُنِيبُ (١٣) فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ (١٤)}.

Yüce [Allah]’ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {هُوَ الَّذِي يُرِيكُمْ آيَاتِهِ وَيُنَزِّلُ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ رِزْقًا وَمَا يَتَذَكَّرُ إِلَّا مَنْ يُنِيبُ (١٣) فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ (١٤)} “O, size ayetlerini gösteren ve sizin için gökten bir rızık indirendir. Ancak [O’na] yönelen kimse öğüt alıp düşünür. O halde kâfirler hoşlanmasa da dini yalnız O’na has kılarak Allah’a dua edin!”

يقولُ تعالى ذكرُه: الذي يُريكم أيُّها الناسُ حُجَجَه وأدِلَّته على وَحْدانيَّتِه ورُبوبِيَّتِه، {وَيُنَزِّلُ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ رِزْقًا}. يقولُ: يُنَزِّلُ لكم مِن أرزاقِكم مِن

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey insanlar! Birliğine ve rabliğine dair hüccetlerini ve delillerini size gösteren [O’dur]. {وَيُنَزِّلُ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ رِزْقًا} “ve sizin için gökten bir rızık indirendir”. Buyuruyor ki: Rızıklarınızdan sizin için...

السماءِ، بِإِدْرارِ الغَيْثِ - الذي يُخْرِجُ به أقْواتَكم مِن الأرضِ، وغِذاءً أَنْعامِكم - عليكم، {وَمَا يَتَذَكَّرُ إِلَّا مَنْ يُنِيبُ}. يقولُ: وما يَتَذَكَّرُ حُجَجَ اللهِ التي جعلها أدِلَّةً على وَحْدانيَّتِه، فيَعْتَبِرَ بها ويَتَّعِظُ، ويَعلَمَ حقيقة ما تَدُلُّ عليه - {إِلَّا مَنْ يُنِيبُ}. يقولُ: إِلا مَن يَرْجِعُ إلى توحيده، ويُقْبِلُ على طاعتِه.

Onunla yeryüzünden sizin azıklarınızı ve hayvanlarınızın gıdasını çıkardığı yağmuru üzerinize bolca yağdırarak gökten rızıklarınızı size indiren O'dur. {وَمَا يَتَذَكَّرُ إِلَّا مَنْ يُنِيبُ} “Ancak [O’na] yönelen kimse öğüt alıp düşünür”. Buyuruyor ki: Allah’ın birliğine delil kıldığı hüccetlerini düşünüp onlardan ibret ve öğüt alan ve gösterdikleri hakikati kavrayan [kimse yoktur], {إِلَّا مَنْ يُنِيبُ} “ancak O’na yönelen kimse müstesnadır”. Şöyle buyuruyor: Ancak O’nun tevhid bayrağı altına dönen ve O’na itaate yönelen kimse [öğüt alır].

كما حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {إِلَّا مَنْ يُنِيبُ}. قال: مَن يُقْبِلُ إلى طاعةِ اللهِ.

Nitekim bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {إِلَّا مَنْ يُنِيبُ} “Ancak [O’na] yönelen kimse” [ifadesi hakkında]: “Allah’a itaate yönelen kimsedir” dedi.

وقولُه: {فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ وللمؤمنين به: فاعْبُدوا الله، أَيُّها المؤمنون له، مُخْلِصِين له الطاعةَ، غيرَ مُشْرِكين به شيئًا مما دونَه، {وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ}. يقولُ: ولو كَرِه عبادتَكم إياه مخلصين له الطاعةَ - الكافرون المشرِكون في عبادتهم إياه الأوثانَ والأندادَ.

O’nun {فَادْعُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} “O halde dini yalnız O’na has kılarak Allah’a dua edin!” buyruğu; zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e ve ona inanan müminlere şöyle buyuruyor: Ey müminler! O’nun dışındaki hiçbir şeyi O’na ortak koşmaksızın, itaati sırf O’na has kılarak Allah’a ibadet edin. {وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ} “Kâfirler hoşlanmasa da”. Buyuruyor ki: O’na kulluklarında putları ve eş koşulan ortakları katan müşrik kâfirler, sizin O’na itaati halis kılarak ibadet etmenizden hoşlanmasalar bile [böyle yapın].

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {رَفِيعُ الدَّرَجَاتِ ذُو الْعَرْشِ يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلَاقِ (١٥) يَوْمَ هُمْ بَارِزُونَ لَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ (١٦)}

Yüce [Allah]’ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {رَفِيعُ الدَّرَجَاتِ ذُو الْعَرْشِ يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلَاقِ (١٥) يَوْمَ هُمْ بَارِزُونَ لَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ (١٦)} “O, dereceleri yükseltendir, Arş’ın sahibidir; kavuşma gününün dehşetiyle uyarmak için kullarından dilediğine kendi emrinden ruhu (vahyi) indirir. O gün onlar ortaya çıkarlar; onlardan hiçbir şey Allah’a gizli kalmaz. ‘Bugün mülk kimindir?’ ‘Tek ve her şeye boyun eğdiren (el-Vâhid, el-Kahhâr) Allah’ındır.’”

يقولُ تعالى ذكرُه: هو رفيعُ الدرجاتِ. ورُفِع قولُه: {رَفِيعُ الدَّرَجَاتِ}. على الابْتِداءِ، ولو جاء نصبًا على الرَّدِّ على قوله: {فَادْعُوا اللَّهَ}، كان صوابًا. {ذُو الْعَرْشِ}. يقولُ: ذو السَّريرِ المُحيطِ بما دونَه.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: O, dereceleri pek yüksek olandır. O’nun {رَفِيعُ الدَّرَجَاتِ} “Dereceleri yükselten” buyruğu mübteda (özne) olarak merfû kılınmıştır; şayet O’nun {فَادْعُوا اللَّهَ} “Allah’a dua edin” buyruğuna atfedilerek mansub gelseydi yine doğru olurdu. {ذُو الْعَرْشِ} “Arş’ın sahibi”. Buyuruyor ki: Altındaki her şeyi kuşatan tahtın sahibidir.

وقولُه: {يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ}. يقولُ: يُنْزِلُ الوَحْىَ مِن أمرِه على مَن يَشَاءُ مِن عبادِه.

O’nun {يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} “Kullarından dilediğine kendi emrinden ruhu indirir” buyruğu; kullarından dilediğine kendi emrinden vahyi indirir, buyurmaktadır.

وقد اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى الرُّوحِ في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: عَنَى به

Ehl-i tevil (tefsir ehli), bu yerdeki ruhun anlamı konusunda ihtilaf etmiştir. Onlardan bazısı [şöyle] demiştir: [Allah] bununla

الوحيَ.

vahyi kastetmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ}. قال: الوحيَ مِن أَمرِه .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’nin şu buyruk hakkındaki sözünü nakletti: {يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ} “Kendi emrinden ruhu indirir”. Dedi ki: “Emrinden vahyi [indirir].”

وقال آخرون: عَنَى به القرآنَ والكتابَ.

Başkaları ise: Bununla Kur'an'ı ve Kitab'ı kastetmiştir, dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني هارونٌ بن إدريسَ الأصَمُّ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ محمدٍ المُحارِبيُّ، عن جُوَيبرٍ، عن الضَّحَّاكِ في قولِه: {يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ}. قال: يَعْنى بالرُّوحِ الكتابَ، يُنْزِلُه على مَن يَشَاءُ.

Bana Hârûn b. İdrîs el-Esam anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Muhammed el-Muhâribî, Cüveybir’den, o Dahhâk’tan O’nun {يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} “Kullarından dilediğine kendi emrinden ruhu indirir” buyruğu hakkında nakletti: Dedi ki: “Ruh ile Kitab’ı kasteder; onu dilediği kimseye indirir.”

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ}. وقرَأ: {وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا} [الشورى: ٥٢]. قال: هذا القرآنُ هو الرُّوحُ، أوْحاه اللهُ إلى جبريلَ، وجبريلُ روحٌ نزَل به على النبيِّ ﷺ. وقرَأ: {نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ} [الشعراء: ١٩٣]. قال: فالكُتُبُ التي أنْزَلها اللهُ على أنبيائِه هي الرُّوحُ، ليُنْذِرَ بها ما قال اللهُ يومَ التَّلاقِ، {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ صَفًّا} [النبأ: ٣٨]. قال: الرُّوحُ؛ القرآنُ. كان أبي يقولُه. قال ابن زيدٍ: يَقومون له صَفًّا بين السماءِ والأرضِ، حينَ يَنْزِلُ ﷻ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} “Kullarından dilediğine kendi emrinden ruhu indirir” buyruğu hakkında konuştu ve şu ayeti okudu: {وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا} “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh (vahiy) vahyettik” [Şûrâ: 52]. Dedi ki: “İşte bu Kur'an ruhtur; Allah onu Cebrail’e vahyetti, Cebrail de bir ruhtur ve onunla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e indi.” Ve şu ayeti okudu: {نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ} “Onu Rûhu'l-Emîn (Cebrail) indirdi” [Şuarâ: 193]. Dedi ki: “Allah’ın nebilerine indirdiği kitaplar ruhtur; bununla Allah’ın kavuşma günü hakkında buyurduğu şeylerle uyarsın diye: {يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ صَفًّا} ‘Ruh ve meleklerin saf halinde duracağı gün...’ [Nebe: 38]”. Dedi ki: “Ruh, Kur'an'dır; babam böyle söylerdi.” İbn Zeyd dedi ki: “Celle ve Alâ [olan Allah] indiği vakit, yer ile gök arasında O’nun için saf halinde dururlar.”

وقال آخرون: عَنَى به النُّبوَّةَ.

Başkaları ise: "[Allah] bununla peygamberliği kastetmiştir" dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في قولِ اللهِ: {يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ}. قال: النُّبوَّةَ على مَن يَشَاءُ .

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den Allah’ın: {يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} “Kullarından dilediğine kendi emrinden ruhu indirir” buyruğu hakkında nakletti: Dedi ki: “[Ruh ile] dilediği kimseye peygamberliği [vermeyi kastetmiştir].”

وهذه الأقوالُ مُتَقارِباتُ المَعانى، وإن اختلَفت ألفاظُ أصحابِها بها.

Sahiplerinin lafızları farklı olsa da bu görüşlerin anlamları birbirine yakındır.

وقولُه: {لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلَاقِ}. يقولُ: لِيُنْذِرَ مَن يُلْقَى الرُّوحُ عليه مِن عبادِه، مَن أمَر اللهُ بِإِنْدَارِه مِن خَلْقِه - عذابَ يوم يَلْتَقى فيه أهلُ السماءِ وأهلُ الأرضِ، وهو يومُ التَّلاقِ، وذلك يومُ القيامةِ.

O’nun: {لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلَاقِ} “Kavuşma gününü uyarmak için” buyruğu hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Kullarından üzerine ruh indirilen kimse , Allah’ın yaratıklarından uyarılmasını emrettiği kimseleri, gök ehli ile yer ehlinin bir araya geleceği kavuşma gününün -ki o kavuşma günüdür ve o da kıyamet günüdür- azabına karşı uyarsın diye.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليّ بن أبي طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَوْمَ التَّلَاقِ}: من أسماءِ يومِ القيامةِ، عَظْمه اللهُ، وحَذَّرَه عبادَه .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha’dan, o İbn Abbâs’ın şu sözünü nakletti: {يَوْمَ التَّلَاقِ} “Kavuşma günü”, kıyamet gününün isimlerindendir; Allah onu yüceltmiş ve kullarını ona karşı uyarmıştır.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَوْمَ التَّلَاقِ}: يومٌ يَلْتَقى فيه أهلُ السماءِ وأهلُ الأرضِ، والخالِقُ والخَلْقُ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’nin şu sözünü nakletti: {يَوْمَ التَّلَاقِ} “Kavuşma günü”, gök ehli ile yer ehlinin, Yaratıcı ile yaratılmışların buluşacağı gündür.

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {يَوْمَ التَّلَاقِ}: يومَ يَلْتَقى أهلُ السماءِ وأهلُ الأرضِ .

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {يَوْمَ التَّلَاقِ} “Kavuşma günü”, gök ehli ile yer ehlinin kavuşacağı gündür.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: {يَوْمَ التَّلَاقِ}. قال: يومَ القيامةِ. قال: يومَ يتَلاقَى العبادُ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {يَوْمَ التَّلَاقِ} “Kavuşma günü” [hakkında]: “Kıyamet günüdür; kulların birbiriyle karşılaşacağı gündür” dedi.

وقولُه: {يَوْمَ هُمْ بَارِزُونَ لَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ}. يَعْنى بقولِه: {يَوْمَ هُمْ بَارِزُونَ}، يَعْنى: المُنْذَرون الذين أَرْسَل اللهُ إليهم رسله ليُنْذِروهم ظاهِرون - يعنى للناظرين - لا يحولُ بينَهم وبينَهم جبلٌ ولا شجرٌ، ولا يَسْتُرُ بعضَهم عن بعضٍ ساتِرٌ، ولكنَّهم بقاعٍ صَفْصَفٍ، لا أُمَّتَ فيه ولا عِوَجَ.

O’nun: {يَوْمَ هُمْ بَارِزُونَ لَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ} “O gün onlar meydana çıkarlar; onlardan hiçbir şey Allah’a gizli kalmaz” buyruğunda yer alan {يَوْمَ هُمْ بَارِزُونَ} “O gün onlar meydana çıkarlar” ifadesiyle; Allah’ın kendilerini uyarmaları için elçiler gönderdiği o uyarılanların -yani bakanlara- görünür olduklarını, aralarında ne bir dağın ne bir ağacın engel teşkil etmediğini ve birbirlerini örten hiçbir örtünün bulunmadığını; aksine hiçbir inişi yokuşu ve eğriliği bulunmayan dümdüz, çıplak bir arazide olduklarını kastetmektedir.

{هُمْ} من قوله: {يَوْمَ هُمْ}، في موضعِ رفعٍ بما بعدَه، كقولِ القائلِ: فَعَلْتُ ذلك يومَ الحَجَّاجُ أَميرٌ.

{يَوْمَ هُمْ} ifadesindeki {هُمْ} zamiri, konuşanın: "فَعَلْتُ ذلك يومَ الحَجَّاجُ أَميرٌ" (Bunu Haccâc emîr iken yaptım) sözünde olduğu gibi, kendisinden sonraki kelime ile ref konumundadır.

واخْتَلَف أهلُ العربيةِ في العِلَّة التي من أجلِها لم تُخْفَضُ {هُمْ} بـ {يَوْمَ}، وقد أُضِيفَ إليه؛ فقال بعضُ نَحْويِّى البصرةِ: أضاف {يَوْمَ} إلى {هُمْ} في المعنى، فلذلك لا يُنَوَّنُ اليومُ، كما قال: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} [الذاريات: ١٣]. وقال: {هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ} [المرسلات: ٣٥]. ومعناه: هذا يومُ فتنتِهم. ولكنْ لمَّا ابْتَدَأَ الاسمُ، وبُنِي عليه، لم يُقْدَرْ على جرِّه، وكانت الإضافةُ في المَعْنَى إلى الفتنةِ، وهذا إنما يكونُ إذا كان "اليوم" في معنى "إذ"، وإلا فهو

Arap dili âlimleri, {يَوْمَ} kelimesine izâfe edildiği halde {هُمْ} zamirinin cer edilmeyişinin sebebi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı nahivcilerden bazısı şöyle demiştir: [Kelâmın sahibi] {يَوْمَ} kelimesini mana bakımından {هُمْ} zamirine izâfe etmiştir; bundan dolayı "yevm" kelimesi tenvin almaz. Nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} [Zâriyât: 13] “O gün onlar ateş üzerinde azap görürler”. Yine şöyle buyurmuştur: {هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ} [Mürselât: 35] “Bu, konuşamayacakları bir gündür”. Bunun anlamı: "Bu, onların azap günüdür" (هذا يوم فتنتهم) demektir. Fakat isim başa alınıp (mübteda yapılıp) ve [cümlenin geri kalanı] onun üzerine bina edilince, onu cer etmeye imkân kalmadı; izâfet ise mana bakımından fitneye (azaba) yönelik oldu. Bu durum ancak "yevm" kelimesi "iz" (إذ) anlamında olduğu takdirde geçerlidir; aksi takdirde ise...

قبيحٌ؛ ألا تَرَى أنك تقولُ: لَقِيتُك زمن زيدٌ أميرٌ. أيْ: إذ زيدٌ أميرٌ. ولو قُلتَ: ألقاك زمنَ زيدٌ أميرٌ. لم يَحْسُنْ.

çirkindir. Görmez misin ki sen: "لَقِيتُك زمن زيدٌ أميرٌ" (Zeyd emîr iken seninle karşılaştım) yani "إذ زيدٌ أميرٌ" dersin. Şayet: "ألقاك زمنَ زيدٌ أميرٌ" (Zeyd emîr iken seninle karşılaşırım) desen güzel olmaz.

وقال غيرُه: مَعْنَى ذلك أن الأوقاتَ جُعِلَتْ بمعنى "إذ" و "إذا"، فلذلكَ بَقِيَتْ على نصبِها في الرفعِ والخفضِ والنصبِ، فقال: (ومن خزي يومَئذٍ) [هود: ٦٦] فَنَصبوا، والموضعُ خفضٌ، فذلك دليل على أنه جُعِل موضعَ الأداةِ، ويَجوزُ أن يُعْرَبَ بوجوهِ الإعرابِ؛ لأنه ظهر ظُهورَ الأسماءِ؛ ألا ترى أنه لا يعودُ عليه العائِدُ كما يعودُ على الأسماءِ، فإن عاد العائدُ نُوِّن وأُعْرِب ولم يُضَفْ، فقِيل: أعْجَبَنى يومٌ فيه تقومُ . لَمَّا أن خرَج من معنى الأداةِ، وعاد عليه الذِّكرُ صار اسمًا صحيحًا. قال: وجائزٌ في "إذ أن تقولَ: أَتَيْتُك إذ تقومٌ. كما تقولُ: أتيتُك يومَ يَجْلِسُ القاضي. فيكونُ زمنًا معلومًا، فأَمَّا: آتِيكَ يومَ تقومُ. فلا مَئُونَة فيه، وهو جائزٌ عندَ جميعِهم. قال: وهذه التي تُسَمَّى إضافةً غيرَ مَحْضَةٍ.

Diğeri ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, zaman bildiren kelimelerin "iz" (إذ) ve "izâ" (إذا) anlamında kılınmış olmasıdır. Bu sebeple ref, cer ve nasb hallerinde nasb üzere kalmışlardır. Nitekim: (ومن خزي يومَئذٍ) [Hûd: 66] ayetinde cer konumunda olduğu halde fetha ile okumuşlardır. İşte bu , onun edat yerine konulduğunun delilidir. Farklı irap şekilleriyle iraplanması da caizdir; çünkü isimlerin ortaya çıkışı gibi zahir olmuştur. Görmez misin ki isimlere dönen zamir gibi ona zamir dönmez; şayet zamir dönerse tenvinlenir, iraplanır ve izafet yapılmaz; nitekim: "أعْجَبَنى يومٌ فيه تقومُ" (İçinde ayağa kalktığın gün hoşuma gitti) denilir. Edat anlamından çıkıp kendisine zamir dönünce sahih bir isim haline gelmiştir. Dedi ki: "İz" (إذ) kelimesinde, tıpkı: "أتيتُك يومَ يَجْلِسُ القاضي" (Kadının oturduğu gün sana geldim) dediğin gibi: "أَتَيْتُك إذ تقومٌ" (Sen kalktığın zaman sana geldim) demen caizdir; böylece belirli bir zaman olur. "آتِيكَ يومَ تقومُ" (Kalkacağın gün sana gelirim) sözüne gelince, bunda hiçbir külfet yoktur ve hepsi katında caizdir. Dedi ki: İşte buna gayrimahz (tam olmayan) izafet denir.

والصوابُ مِن القولِ عندى في ذلك أنَّ نصبَ "يَوْم" وسائرِ الأزمنةِ في مثلِ هذا الموضعِ، نظيرٌ نصبِ الأدواتِ؛ لوقوعِها مواقعَها، وإذ أُعْرِبَتْ بوجوهِ الإعراب؛ فلأنها ظَهَرَتْ ظهورَ الأسماءِ، فعُومِلَتْ معاملَتَها.

Bu konuda bana göre doğru olan görüş şudur: Bu gibi yerlerde "yevm" ve diğer zaman kelimelerinin mansub oluşu, edatların yerine geçtikleri için edatların nasbı gibidir. Çeşitli irap halleriyle iraplandıklarında ise isimler gibi zahir oldukları için isim muamelesi görmüşlerdir.

وقولُه: {لَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ}. [يقولُ: لا يخفى على اللهِ منهم] ولا مِن

Allah Teâlâ'nın: {لَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ} “Onlardan Allah’a hiçbir şey gizli kalmaz” buyruğu hakkında; [şöyle buyurmaktadır: Ne onların kendilerinden Allah’a gizli kalır] ne de

أعمالِهم التي عمِلوها في الدنيا {شَيْءٌ}.

dünyada yaptıkları amellerden hiçbir {شَيْءٌ} “şey” Allah’a gizli kalmaz.

وكان قتادةُ يقولُ في ذلك ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَوْمَ هُمْ بَارِزُونَ لَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ}: ولكنَّهم برَزوا له يومَ القيامةِ، فلا يَسْتَتِرون بجبلٍ ولا مَدَرٍ .

Katâde bu hususta Bişr’in bize anlattığı şu sözü söylerdi; dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’nin şu sözünü nakletti: {يَوْمَ هُمْ بَارِزُونَ لَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَيْءٌ} “O gün onlar meydana çıkarlar; onlardan hiçbir şey Allah’a gizli kalmaz”: “Fakat onlar kıyamet gününde O’nun huzuruna çıkarlar; ne bir dağla ne de bir toprak yığınıyla örtünemezler.”

وقولُه: {لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ}. يعنى بذلك: يقولُ الرَّبُّ: لمن الملكُ اليومَ؟ وترَك ذِكْرَ "يقولُ" اسْتِغْناءً بدَلالةِ الكلامِ عليه.

O’nun: {لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ} “Bugün mülk kimindir?” buyruğu ile şunu kastetmektedir: Rab şöyle buyurur: “Bugün mülk kimindir?” Sözün buna delalet etmesine dayanılarak “buyurur” ifadesinin zikri bırakılmıştır.

وقولُه: {لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ}. وقد ذَكَرْنا الروايةَ الواردةَ بذلك فيما مضَى قبْلُ ، ومعنى الكلامِ: يقولُ الرَّبُّ: لمن السلطانُ اليومَ؟ وذلك يومَ القيامةِ، فيُجيبُ نفسَه، فيقولُ: {لِلَّهِ الْوَاحِدِ} الذي لا مِثْلَ له ولا شَبِيةَ، {الْقَهَّارِ} لكلِّ شيءٍ سواه بقُدْرَتِه، الغالبِ بعزَّتِه.

O’nun: {لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} “Tek ve Kahhâr olan Allah’ındır” buyruğuna gelince, buna dair gelen rivayeti daha önce zikretmiştik . Sözün anlamı şudur: Rab: “Bugün hükümranlık kimindir?” buyurur; bu da kıyamet günündedir. Sonra bizzat Kendisi cevap verip şöyle buyurur: “{لِلَّهِ الْوَاحِدِ} Eşi ve benzeri olmayan Tek, {الْقَهَّارِ} kudretiyle Kendisinden başka her şeyi kahreden, izzetiyle galip gelen Allah’ındır.”

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {الْيَوْمَ تُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ لَا ظُلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (١٧)}.

Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsiri: {الْيَوْمَ تُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ لَا ظُلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (١٧)} “Bugün her nefis kazandığının karşılığını görür. Bugün zulüm yoktur. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir.”

يقولُ تعالى ذكرُه مُخْبِرًا عن قِيلِه يومَ القيامةِ، حينَ يَبْعَثُ خَلْقَه مِن قبورِهم لموقفِ الحسابِ: {الْيَوْمَ تُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ}. يقولُ: اليومَ يُتَابُ كلُّ عاملٍ بعملِه، فيُوَفَّى أجرَ عملِه، فعامِلُ الخيرِ يُجْزَى الخيرَ، وعاملُ الشَّرِّ يُجَزى جزاءَه.

Zikri yüce olan Allah, yaratıklarını hesap yerinde durdurmak üzere kabirlerinden dirilttiği vakit kıyamet günündeki sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {الْيَوْمَ تُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} “Bugün her nefis kazandığının karşılığını görür”. Şöyle buyurmaktadır: Bugün her amel sahibine ameliyle karşılık verilir ve amelinin ecri tastamam ödenir; iyilik yapan iyilikle mükafatlandırılır, kötülük yapan da cezasını çeker.

وقولُه: {لَا ظُلْمَ الْيَوْمَ}. يقولُ: لا بَخْسَ على أحدٍ فيما اسْتَوْجَبَه مِن أجرِ عملِه في الدنيا، فيُنْقَصَ منه إن كان محسنًا، ولا حَمْلَ على مُسئٍ إِثْمَ ذنبٍ لم

Yüce Allah’ın: {لَا ظُلْمَ الْيَوْمَ} “Bugün zulüm yoktur” buyruğuna gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Dünyada yaptığı amel sebebiyle hak ettiği ecir ve karşılık konusunda hiç kimseye haksızlık yapılmaz; eğer iyilik yapan bir kimse ise ecrinden eksiltilmez; kötülük yapan kimseye de işlemediği bir günahın vebali...

يَعْمَلْه، فيُعاقب عليه، {إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ}. يقولُ: إِن الله ذو سرعةٍ في مُحاسَبةِ عبادِه يومَئذٍ على أعمالِهم التي عمِلوها في الدنيا، ذُكِر أن ذلك اليومَ لا يَنْتَصِفُ حتى يَقِيلَ أهلُ الجنةِ في الجنةِ، وأهلُ النارِ في النارِ، وقد فُرغ مِن حسابِهم والقضَاءِ بينَهم.

vebali yüklenmez ki bundan dolayı cezalandırılsın. {إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir”. Şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, o gün dünyada yaptıkları ameller konusunda kullarını pek çabuk hesaba çekendir. Zikredildiğine göre o gün, onların hesabı ve aralarındaki hüküm tamamlanıp da cennet ehli cennette, cehennem ehli de cehennemde istirahata çekilmeden günün yarısı bile olmaz.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلَا شَفِيعٍ يُطَاعُ (١٨) يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ (١٩) وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَقْضُونَ بِشَيْءٍ إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (٢٠)}.

Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsiri: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلَا شَفِيعٍ يُطَاعُ (١٨) يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ (١٩) وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَقْضُونَ بِشَيْءٍ إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (٢٠)} “Yaklaşan o günü onlara haber verip uyar; o zaman yürekler gırtlaklara dayanmış, yutkunup dururlar. Zalimlerin ne bir yakını ne de sözü dinlenir bir şefaatçisi vardır. O, gözlerin hain bakışını ve sinelerin gizlediğini bilir. Allah hak ile hükmeder. O’ndan başka yalvardıkları ise hiçbir şeye hükmedemezler. Şüphesiz Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه: وأنْذِرْ يا محمدُ مشركي قومِك يومَ الآزِفَةِ - يَعْنى يومَ القيامةِ - أن يُوافُوا الله فيه بأعمالِهم الخبيثةِ، فيَسْتَحِقُوا مِن اللهِ عقابَه الأليمَ.

Zikri yüce olan Allah Peygamberine şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminin müşriklerini o yaklaşan gün -yani kıyamet günü- ile uyar ki orada Allah’ın huzuruna kötü amelleriyle varıp da Allah’tan O’nun acıklı azabını hak etmesinler.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {يَوْمَ الْآزِفَةِ}. قال: يومَ القيامةِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh’ten, o Mücâhid’in Allah’ın: {يَوْمَ الْآزِفَةِ} “Yaklaşan o gün” buyruğu hakkındaki: “Kıyamet günüdür” sözünü nakletti.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ}: يومَ القيامةِ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ} “Yaklaşan o günü onlara haber verip uyar”: Kıyamet günüdür.

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ}. قال: يومَ القيامةِ.

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ} “Yaklaşan o günü onlara haber verip uyar”. Dedi ki: “Kıyamet günüdür.”

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ}. قال: يومَ القيامةِ. وقرأ: {أَزِفَتِ الْآزِفَةُ (٥٧) لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ كَاشِفَةٌ} [النجم: ٥٧، ٥٨].

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O’nun: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ} “Yaklaşan o günü onlara haber verip uyar” buyruğu hakkında: “Kıyamet günüdür” dedi ve şu ayetleri okudu: {أَزِفَتِ الْآزِفَةُ (٥٧) لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ كَاشِفَةٌ} “Yaklaşan yaklaştı! Onu Allah'tan başka açığa çıkaracak (veya engelleyecek) yoktur” [Necm: 57, 58].

وقولُه: {إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إذ قلوبُ العبادِ من مخافةِ عقابِ اللهِ لَدَى حناجِرِهم، قد شَخَصَتْ مِن صُدورِهم فتَعَلَّقَتْ بحُلوقِهم، كاظِمِيها، يَرومون رَدَّها إلى مَواضِعها مِن صدورِهم فلا تَرْجِعُ، ولا هي تَخْرُجُ مِن أبدانِهم فيموتوا.

O’nun: {إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ} “O zaman yürekler gırtlaklara dayanmış, yutkunup dururlar” buyruğu hakkında zikri yüce olan [şöyle] buyurmaktadır: Allah’ın azabının korkusundan kulların yürekleri gırtlaklarına dayandığı, göğüslerinden fırlayıp boğazlarına takıldığı ve onu içlerine hapsettikleri vakit; onu göğüslerindeki yerlerine geri döndürmek isterler dönmez, bedenlerinden çıkıp gitmez ki ölsünler.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ}. قال: قد وَقَفَتِ القلوبُ في الحناجرِ مِن المخَافةِ، فلا هي تَخْرُجُ، ولا تعودُ إلى أمْكِنَتِها .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ} “O zaman yürekler gırtlaklara dayanmış”. Dedi ki: “Korkudan kalpler gırtlaklarda durup kalmıştır ; ne dışarı çıkar ne de yerlerine geri döner.”

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ}. قال: شَخَصَتْ أَفْئِدَتُهم عن أَمْكِنَتِها، فتشَّبثتْ في حُلوقِهم، فلم تَخْرُجْ مِن أجوافِهم فيموتوا، ولم تَرْجِعْ إلى أمكنتها فتَسْتَقِرَّ.

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ} “Yüreklerin gırtlaklara dayandığı, yutkunup durdukları zaman”. Dedi ki: “Yürekleri yerlerinden fırlayıp boğazlarına takılıp kalmıştır; ne [tamamen] içlerinden dışarı çıkıp ölürler ne de yatışmak üzere yerlerine geri döner.”

واخْتَلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ نصبِ {كَاظِمِينَ}؛ فقال بعضُ نَحْويِّي البصرةِ: انْتِصابُه على الحالِ. كأنه أراد: إذ القلوبُ لدى الحناجرِ في هذه الحالِ. وكان بعضُ نَحْويِّى الكوفةِ يقولُ: الألفُ واللامُ بَدَلٌ مِن الإضافةِ، كأنه قال: إذ قلوبُهم لدى حناجرِهم في حالِ كَظْمِهم. وقال آخَرُ منهم : هو نصبٌ على القطعِ من المَعْنى الذي يَرْجِعُ مِن ذكرِهم في القلوبِ والحناجرِ، المَعْنى: إذ قلوبُهم لدى حناجِرِهم كاظِمينَ. قال: فإن شئتَ جَعَلتَ قَطْعَه مِن الهاءِ التي في قولِه: {وَأَنْذِرْهُمْ}. قال: والأَوَّلُ أجْوَدُ في العربيةِ. وقد تَقَدَّم بيانُ وجهِ ذلك.

Arap dili âlimleri, {كَاظِمِينَ} kelimesinin nasb ediliş yönü konusunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı nahivcilerden bazıları şöyle demiştir: Hâl (durum bildiren öge) olarak mansub kılınmıştır. Sanki: "Yürekler bu halde gırtlaklara dayandığında" demek istemiştir. Kûfeli nahivcilerden bazıları ise şöyle derdi: Elif-lâm takısı izafetin bedelidir; sanki: "Onlar öfkelerini ve kederlerini yuttukları halde yürekleri gırtlaklarına dayandığında" demiştir. Onlardan bir başkası da şöyle demiştir: Kalpler ve gırtlaklar zikrinden onlara dönen manadan dolayı munkatı' (kat' yoluyla) nasb kılınmıştır; mana şöyledir: "Yürekleri onlar kederlerini yutkunurken gırtlaklarına dayandığında". Dedi ki: Dilersen onun kat'ını {وَأَنْذِرْهُمْ} buyruğundaki "hüm" (هم) zamirinden de kılabilirsin. Dedi ki: Birincisi Arap dili açısından daha üstündür. Bunun gerekçesi daha önce geçmişti.

وقولُه: {مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلَا شَفِيعٍ}. يقولُ جلَّ ثناؤه: ما للكافرين باللهِ يومَئذٍ مِن حميمٍ يُحِمُّ لهم، فيَدْفَعَ عنهم عظيمَ ما نزَل بهم مِن عذابِ، اللهِ، ولا شفيعٍ يَشْفَعُ لهم عندَ ربِّهم، فيُطاعَ فيما شفَع، ويُجابَ فيما سأَل.

O’nun: {مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلَا شَفِيعٍ} “Zalimlerin ne bir yakını ne de bir şefaatçisi vardır” buyruğu hakkında övgüsü yüce olan [şöyle] buyurmaktadır: O gün Allah’ı inkâr edenlerin, kendileri için kaygılanıp da başlarına inen Allah’ın bu büyük azabını onlardan savuşturacak ne bir samimi dostu ne de Rableri katında kendilerine şefaat edip de şefaati kabul edilen ve dileği yerine getirilen bir şefaatçisi vardır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلَا شَفِيعٍ}. قال: مَن يَعْنِيه أمرُهم، ولا شفيعَ لهم.

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلَا شَفِيعٍ} “Zalimlerin ne bir yakını ne de bir şefaatçisi vardır”. Dedi ki: “Durumları kendisini ilgilendiren [bir yakınları] ve şefaatçileri yoktur.”

وقولُه: {يُطَاعُ}. صلةٌ للشفيعِ، ومعنى الكلامِ: ما للظالمينَ مِن حميمٍ، ولا شفيعٍ إذا شفَع أطِيعَ فيما شفَع، فأُجِيب وقُبِلَتْ شَفاعتُه.

O’nun: {يُطَاعُ} “[sözü] dinlenecek” buyruğu, şefaatçinin sılasıdır (niteleyicisidir). Sözün anlamı şudur: Zalimlerin ne bir yakını ne de şefaat ettiğinde şefaat ettiği hususta sözü dinlenen, böylece çağrısına icabet olunup şefaati kabul edilen bir şefaatçisi vardır.

وقولُه: {يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ}. يقولُ جلَّ ذكرُه مُخْبِرًا عن صفةِ نفسِه: يَعْلَمُ ربُّكم ما خانتْ أعيُنُ عبادِه، وما أخْفَتْه صدورُهم. يعنى: وما أَضْمَرَتْه قلوبُهم. يقولُ: لا يَخْفَى عليه شيءٌ مِن أُمورِهم، حتى ما تُحَدِّثُ به نفسُه، ويُضْمِرُه قلبُه؛ إذا نظر ماذا يُريدُ بنَظَرِه، وما يَنْوِى ذلك بقلبِهِ، {وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ}. يقولُ: واللهُ تعالى ذكرُه يَقْضِى في الذي خانَتْه الأَعْيُنُ بنظرِها، وأَخْفَتْه الصُّدورُ عند نظرِ العيونِ، بالحقِّ؛ فيَجْزِى الذين أغْمَضوا أبصارَهم وصرَفوها عن محارمِه، حِذَارَ الموقِفِ بينَ يَدَيْهِ، ومَسْأَلَتِه عنه، بالحُسنى، والذين ردُّوا النظرَ، وعَزَمتْ قلوبُهم على مُواقعَةِ الفَواحِشِ إِذا قَدَرَتْ، جزاءَها.

O’nun: {يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ} “O, gözlerin hain bakışını bilir” buyruğu hakkında zikri yüce olan, Kendi sıfatını haber vererek şöyle buyurmaktadır: Rabbiniz, kullarının gözlerinin haince baktığı şeyi ve sinelerinin gizlediğini -yani kalplerinin sakladığı şeyi- bilir. Şöyle buyurmaktadır: Nefsinin fısıldadığı ve kalbinin gizlediği şeylere varıncaya kadar onların durumlarından hiçbir şey O’na gizli kalmaz; baktığı zaman bakışıyla neyi kastettiğini ve kalbiyle neye niyet ettiğini bilir. {وَاللَّهُ يَقْضِي بِالْحَقِّ} “Allah hak ile hükmeder”. Şöyle buyurmaktadır: Zikri yüce olan Allah, gözlerin bakışıyla hainlik ettiği ve gözlerin bakışı esnasında sinelerin gizlediği şeyler hakkında hak ile hükmeder; O’nun huzurunda durmaktan ve O’nun buna dair sorgusundan korkarak gözlerini haramlardan yuman ve çevirenleri en güzel mükafatla ödüllendirir; bakışlarını tekrar tekrar diken ve güç yetirdiklerinde çirkin hayasızlıklara kalkışmaya azmeden kimselere de cezalarını verir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عبدُ اللهِ بنُ أحمدَ المَرْوَزِيُّ، قال: ثنا عليُّ بن حسينِ بن واقِدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنا الأعمشُ، قال: ثنا سعيدُ بنُ جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ}: إذا نَظَرْتَ إليها؛ تُريدُ الخيانةَ أمْ لا؟ {وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ}: إذا قَدَرْتَ عليها؛ أتَزْنى بها أمْ لا؟ قال: ثم سكَت، ثم قال: ألا أُخبِرُكم بالتي تَلِيها؟ قلتُ: نعم. قال: واللهُ يَقْضى بالحقِّ، قادرٌ على أن يَجْزِيَ بالحسنةِ الحسنةَ، وبالسيئةِ السيئةَ، {إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ}. قال الحسينُ: فقلتُ للأعمشِ: حدَّثني به الكَلْبِيُّ، إلا أنه قال: إن الله قادرٌ على أن يَجْزِيَ بالسيئةِ السيئةَ، وبالحسنةِ عَشْرًا. فقال الأعمشُ: لو أن الذي عندَ الكلبيِّ عندى، ما خرَج

Bana Abdullah b. Ahmed el-Mervezî anlattı, dedi ki: Bize Ali b. el-Huseyn b. Vâkıd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bize el-A‘meş anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs’tan [naklen] anlattı: {يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ} “[Allah], gözlerin hain bakışını bilir”; [yani] ona baktığın zaman hıyanet etmeyi mi istiyorsun yoksa istemiyor musun? {وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ} “Ve göğüslerin gizlediğini [de bilir]”; [yani] ona güç yetirdiğin zaman onunla zina edecek misin, etmeyecek misin? Dedi ki: Sonra [İbn Abbâs] sustu, ardından: “Bundan sonra geleni size haber vereyim mi?” dedi. Ben de: “Evet” dedim. Şöyle dedi: “Allah hak ile hükmeder. O, iyiliğe iyilikle, kötülüğe de kötülükle karşılık vermeye kādirdir. {إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} ‘Şüphesiz Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir’.” el-Huseyn dedi ki: el-A‘meş’e şöyle dedim: “Bunu bana el-Kelbî de anlattı; ancak o şöyle dedi: ‘Şüphesiz Allah, kötülüğe kötülükle, iyiliğe ise on katıyla karşılık vermeye kādirdir.’” Bunun üzerine el-A‘meş dedi ki: “Eğer el-Kelbî’nin yanındaki [rivayetler] bende olsaydı,

منى إلا بخفير .

benden ancak bir muhafız eşliğinde çıkabilirdi.”

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ}. قال: نَظَرَ الأعْيُنِ إلى ما نهَى اللهُ عنه .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh’ten, o Mücâhid’den nakletti: {يَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ} “O, gözlerin hain bakışını bilir”. Dedi ki: “Gözlerin Allah’ın yasakladığı şeylere bakmasıdır.”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ}: أي يَعْلَمُ هَمْزَه بعينِه وإغْماضَه، فيما لا يُحِبُّ اللهُ ولا يَرْضاه .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ} “Gözlerin hain bakışını [bilir]” sözü hakkında: “Yani Allah’ın sevmediği ve razı olmadığı hususlarda kişinin gözüyle kaş göz işareti yapmasını ve göz kırpmasını bilir.”

وقولُه: {وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَقْضُونَ بِشَيْءٍ}. يقولُ: والأوثانُ والآلهةُ التي يَعْبُدُها هؤلاء المشركون باللهِ مِن قومِك من دونِه، لا يقْضون بشيءٍ؛ لأنها لا تَعْلَمُ شيئًا، ولا تَقْدِرُ على شيءٍ. يقولُ جلَّ ثناؤُه لهم: فاعْبُدوا الذي يَقْدِرُ على كلِّ شيءٍ، ولا يَخْفَى عليه شيءٌ مِن أعمالِكم، فيَجْزِى مُحْسِنَكم بالإحسانِ، والمسيءَ بالإساءةِ، لا ما لا يَقْدِرُ على شيءٍ، ولا يَعْلَمُ شيئًا، فيَعْرِفَ المحسنَ مِن المسيءِ، فيُثيبَ المحسنَ، ويُعاقِبَ المسيءَ.

{وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَقْضُونَ بِشَيْءٍ} “O'ndan başka yalvardıkları ise hiçbir şeye hükmedemezler” ayeti hakkında şöyle buyurmaktadır: Kavminden Allah’a şirk koşan bu kimselerin O’ndan başka taptıkları putlar ve ilahlar hiçbir şeye hükmedemezler; çünkü onlar hiçbir şey bilmezler ve hiçbir şeye güçleri yetmez. Sena-i yüce olan [Allah] onlara şöyle buyurmaktadır: O halde her şeye gücü yeten, amellerinizden hiçbir şey kendisine gizli kalmayan, böylece iyilik yapanınızı iyilikle, kötülük yapanınızı kötülükle cezalandıracak olan [Allah]’a kulluk edin; hiçbir şeye gücü yetmeyen, hiçbir şey bilmeyen, dolayısıyla iyilik yapanı kötülük yapandan ayırt edip de iyilik yapana mükafat, kötülük yapana ceza veremeyecek olan şeylere değil!

وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ}. يقولُ: إن الله هو السميعُ لِمَا تَنْطِقُ به ألسنتُكم أيها الناسُ، البصيرُ بما تَفْعلون مِن الأفعالِ، مُحيطٌ بكلِّ ذلك، مُحْصِيهِ

Ve O'nun: {إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} “Şüphesiz Allah, hakkıyla işiten ve hakkıyla görendir” kavli hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, ey insanlar, dillerinizin konuştuğunu hakkıyla işiten, yaptığınız amelleri hakkıyla gören, bütün bunları kuşatan ve bunları...

عليكم، ليُجازِىَ جميعَكم جزاءَه يومَ الجزاءِ.

ceza gününde hepinize karşılığını eksiksiz vermek üzere [bunları aleyhinize kaydeder].

واخْتَلَفَت القَرَأَةُ في قراءةِ قولِه: {وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ}؛ فقَرَأ ذلك عامَّةُ قرأةِ المدينةِ: (وَالَّذِينَ تَدْعُون مِن دُونِه). بالتاءِ على وجهِ الخِطابِ، وقرَأ ذلك عامَّةُ قرأةِ الكوفةِ بالياءِ على وجهِ الخبرِ .

Kurrâ, {وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ} “O'ndan başka yalvardıkları ise” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir; Medine kurrâsının geneli bunu hitap sîgasıyla te harfiyle (وَالَّذِينَ تَدْعُون مِن دُونِه) [yani “yalvardıklarınız ise”] şeklinde okumuştur. Kûfe kurrâsının geneli ise gayb/haber sîgasıyla ye harfiyle okumuştur.

والصوابُ مِن القولِ في ذلك أنهما قِراءَتان مَعْروفَتان، صحيحتا المَعْنَى، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ

Bu hususta doğru olan söz şudur: Bunlar bilinen ve anlamı sahih olan iki kıraattir; okuyan kişi bu ikisinden hangisiyle okursa isabet etmiş olur.