القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ كَانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ (٢١)}.
Yüce Allah’ın şu ayetinin teviline dair söz: {أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ كَانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ (٢١)} “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar? Onlar, kendilerinden hem kuvvetçe hem de yeryüzündeki eserler bakımından daha üstündüler. Fakat Allah onları günahları sebebiyle yakalayıverdi. Kendilerini Allah'tan koruyan biri de çıkmadı.”
يقولُ تعالى ذكرُه: أو لم يَسِرْ هؤلاء المُقِيمون على شركِهم بالله، المُكَذِّبون رسولَه من قُريشٍ، في البلادِ، {فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ كَانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ}. يقولُ: فيَرَوْا ما الذي كان خاتمةً أُمَمِ الذين كانوا مِن قبلِهم، من الأُممِ الذين سَلَكوا سبيلَهم؛ في الكفرِ باللهِ وتكذيبِ رُسُلِهِ، {كَانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً}. يقولُ: كانت تلك الأُممُ الذين كانوا مِن قبلِهم، أشَدَّ منهم بطشًا، وأبْقَى في الأرضِ آثارًا، فلم تَنْفَعْهم شِدَّهُ قُواهم، وعِظَمُ أجسامِهم، إذ جاءَهم أمرُ اللهِ، وأخَذَهم بما أجْرَموا مِن مَعاصِيهِ واكْتَسَبوا من الآثامِ، ولكنَّه أبادَ جَمْعَهم، وصارتْ مساكنُهم خاويةً منهم بما ظَلَموا، {وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ}. يقولُ: وما كان لهم مِن عذابِ اللهِ إذ جاءَهم، مِن واقٍ يَقِيهم، فيَدْفَعَه عنهم.
Yüce Allah’ın zikri buyuruyor ki: Kureyş’ten olup Allah’a şirk koşmaya devam eden ve O’nun elçisini yalanlayan şu kimseler, beldelerde gezip dolaşmadılar mı ki {فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ كَانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ} “kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar?” [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: [Gezip dolaşsalar da] Allah’ı inkâr etmek ve peygamberlerini yalanlamak hususunda kendi tuttukları yoldan giden, kendilerinden önceki ümmetlerin sonunun ne olduğunu görseler ya! {كَانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً} “Onlar kendilerinden daha güçlüydüler.” [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Kendilerinden önceki o ümmetler, bunlardan yakalayış ve kuvvet bakımından daha şiddetli, yeryüzünde bıraktıkları eserler yönünden daha kalıcı idiler. Ancak Allah’ın emri kendilerine geldiğinde ve O’na isyan ederek işledikleri cürümler ile kazandıkları günahlar sebebiyle kendilerini yakaladığında, ne güçlerinin şiddeti ne de cüsselerinin büyüklüğü onlara bir fayda verdi; aksine [Allah] onların topluluklarını helak etti ve zulümleri sebebiyle meskenleri bomboş kaldı. {وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ} “Kendilerini Allah’a karşı koruyan hiç kimse olmadı.” [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Allah’ın azabı kendilerine geldiğinde, onları koruyup [bu azabı] kendilerinden savuşturacak hiçbir koruyucu olmadı.
كالذى حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ}: يَقِيهم ولا يَنْفَعُهم .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ} “Kendilerini Allah'tan koruyan biri de çıkmadı”: “Onları koruyacak [bir koruyucu] olmadığı gibi kendilerine fayda verecek [biri de] yoktu.”
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَكَفَرُوا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ إِنَّهُ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢٢)}.
Yüce Allah’ın şu ayetinin teviline dair söz: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَكَفَرُوا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ إِنَّهُ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢٢)} “Bunun sebebi, peygamberlerinin kendilerine apaçık deliller getirmesi, fakat onların inkâr etmeleridir. Bu yüzden Allah onları yakalayıverdi. Şüphesiz O güçlüdür, cezalandırması pek çetindir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: هذا الذي فَعَلْنا بهؤلاء الأُمَمِ الذين مِن قبلِ مشركي قُريشٍ، من إهلاكِناهم بذنوبِهم، فَعلْنا بهم بأنهم كانتْ تأتيهم رسلُ اللهِ إليهم بالبَيَّنَاتِ؛ يعنى بالآياتِ الدَّالّاتِ على حقيقةِ ما تَدْعوهم إليه مِن توحيدِ اللهِ، والانْتِهاء إلى طاعتِه، {فَكَفَرُوا}. يقولُ: فأنْكَروا رِسالَتها، وجحَدوا توحيدَ اللهِ، وأبَوْا أن يُطِيعوا الله، {فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ}. يقولُ: فأخَذهم اللهُ بعذابِه فأهْلَكهم، {إِنَّهُ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ}.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Kureyş müşriklerinden önceki bu ümmetleri günahları sebebiyle helak etmek suretiyle başlarına getirdiğimiz bu azabı, Allah’ın peygamberlerinin kendilerine apaçık delillerle; yani onları davet ettikleri Allah’ın tevhidi ve O’nun itaatine boyun eğme hakikatine delalet eden apaçık mucizelerle gelmiş olmaları sebebiyle uyguladık. {فَكَفَرُوا} “Fakat onlar inkâr ettiler”. Şöyle buyurmaktadır: Onların peygamberliğini inkâr ettiler, Allah’ın birliğini reddettiler ve Allah’a itaat etmekten kaçındılar. {فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ} “Bu yüzden Allah onları yakalayıverdi”. Şöyle buyurmaktadır: Allah onları azabıyla yakalayıp helak etti. {إِنَّهُ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ} “Şüphesiz O güçlüdür, cezalandırması pek çetindir”.
يقولُ: إن الله ذو قوةٍ، لا يَقْهَرُه شيءٌ ولا يَغْلِبُه، ولا يُعْجِزُه شيءٌ أَرادَه، شديدٌ عقابُه مَن عاقَب مِن خَلْقِه. وهذا وعيدٌ مِن اللهِ مشركي قُريشٍ، المُكَذِّبين رسولَه محمدًا ﷺ، يقولُ لهم جلَّ ثناؤُه: فاحْذَروا أيُّها القومُ أن تَسْلُكوا سبيلَهم في تكذيبِ محمدٍ ﷺ، وجحودِ توحيد اللهِ ومخالفةِ أمرِه ونهيِه، فيَسْلُكَ بكم في تَعْجيلِ الهلاكِ لكم مَسْلَكَهم. القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ (٢٣) إِلَى فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَقَارُونَ فَقَالُوا سَاحِرٌ كَذَّابٌ (٢٤)}.
Şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah güç sahibidir; hiçbir şey O’na üstün gelemez ve O’nu mağlup edemez; dilediği hiçbir şey O’nu aciz bırakamaz; yarattıklarından cezalandırdığı kimseye karşı cezası pek çetindir. Bu, Allah’ın O’nun Resûlü Muhammed’i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayan Kureyş müşriklerine yönelik bir tehdididir. Sena-i yüce olan [Allah] onlara şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! Muhammed’i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlama, Allah’ın birliğini inkâr etme, O’nun emir ve yasaklarına muhalefet etme hususunda onların yolunu tutmaktan sakının; aksi takdirde [Allah] helaki size çabuklaştırmada da onların yolunu sizin başınıza getirir. Yüce Allah’ın şu ayetinin teviline dair söz: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ (٢٣) إِلَى فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَقَارُونَ فَقَالُوا سَاحِرٌ كَذَّابٌ (٢٤)} “Andolsun ki biz Mûsâ'yı ayetlerimizle ve apaçık bir delille Firavun'a, Hâmân'a ve Kârûn'a gönderdik de onlar: ‘Bu, çok yalancı bir büyücüdür’ dediler.”
يقولُ تعالى ذكرُه مُسَلِّيًا نبيَّه محمدًا ﷺ، عمَّا كان يَلْقَى مِن مشركي قومِه مِن قريشٍ، بإعلامِه ما لَقِى موسى مِمَّن أُرْسِل إليه مِن التكذيبِ، ومُخْبِرَه أَنه مُعْلِيهِ
Zikri yüce olan [Allah], Mûsâ’nın kendisine gönderildiği kimselerden gördüğü yalanlamayı haber vererek ve onu onların üzerine galip kılacağını bildirerek, Peygamberi Muhammed’i sallallâhu aleyhi ve sellem kendi kavmi olan Kureyş müşriklerinden gördüğü [muamele] konusunda teselli etmekte
عليهم، وجاعِلٌ دائرةَ السَّوْءِ على من حادَّه وشاقَّه، كسُنَّتِه في موسى صلواتُ اللهِ عليه، إذ أعْلاه وأهْلَك عدوَّه فرعونَ: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا} - يَعْنى بأدِلَّتِه - {وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ}. كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ}. أي: عُذْرِ مبينٍ .
ve Mûsâ salavâtullâhi aleyh’i üstün kılıp düşmanı Firavun’u helak ettiği gibi, kendisine karşı gelip düşmanlık edenlerin başına kötü akıbeti getireceğini bildirmektedir: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا} “Andolsun ki biz Mûsâ'yı ayetlerimizle” -yani delillerimizle- {وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ} “ve apaçık bir delille [gönderdik]”. Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ} “ve apaçık bir delille”: “Yani apaçık bir mazeret/hüccet ile.”
يقولُ: وحُجَجُه المُبينةُ لَمَن يَرَاها أنها حُجَّةٌ مُحَقِّقَةٌ ما يَدْعو إليه موسى، {إِلَى فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَقَارُونَ فَقَالُوا سَاحِرٌ كَذَّابٌ}. يقولُ: فقال هؤلاء الذين أُرْسِل إليهم موسى لموسى: هو ساحرٌ يَسْحَرُ العصا، فيَرَى الناظِرُ إليها أنها حَيَّةٌ تَسْعَى، {كَذَّابٌ}. يقولُ: يَكْذِبُ على اللهِ، ويَزْعُمُ أَنه أَرْسَلَه إلى الناسِ رسولًا.
Şöyle buyurmaktadır: Onu gören kimseye Mûsâ’nın davet ettiği şeyin hak olduğunu açıkça gösteren delilleriyle... {إِلَى فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَقَارُونَ فَقَالُوا سَاحِرٌ كَذَّابٌ} “Firavun'a, Hâmân'a ve Kârûn'a [gönderdik] de onlar: ‘Bu, çok yalancı bir büyücüdür’ dediler.” Şöyle buyurmaktadır: Kendilerine Mûsâ’nın gönderildiği bu kimseler Mûsâ hakkında şöyle dediler: “O bir büyücüdür, asaya büyü yapıyor ve bakan kimse onu koşan bir yılan olarak görüyor.” {كَذَّابٌ} “Çok yalancıdır”. Şöyle buyurmaktadır: “Allah’a yalan uyduruyor ve O’nun kendisini insanlara elçi olarak gönderdiğini iddia ediyor.”
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا اقْتُلُوا أَبْنَاءَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وَاسْتَحْيُوا نِسَاءَهُمْ وَمَا كَيْدُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ (٢٥)}.
Yüce Allah’ın şu ayetinin teviline dair söz: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا اقْتُلُوا أَبْنَاءَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وَاسْتَحْيُوا نِسَاءَهُمْ وَمَا كَيْدُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ (٢٥)} “Mûsâ katımızdan kendilerine hakkı getirince: ‘Onunla beraber iman edenlerin oğullarını öldürün, kadınlarını ise sağ bırakın’ dediler. İnkârcıların tuzağı ise heba olmaktan başka bir şey değildir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فلمَّا جاء موسى هؤلاء الذين أرْسَلَه اللهُ إليهم بالحقِّ مِن عندِنا؛ وذلك مجيئُه إياهم بتوحيدِ اللهِ والعملِ بطاعتِه، مع إقامةِ الحُجَّةِ عليهم، بأن الله ابْتَعَثَه إليهم بالدعاءِ إلى ذلك، {قَالُوا اقْتُلُوا أَبْنَاءَ الَّذِينَ آمَنُوا} باللهِ {مَعَهُ} مِن بنى إسرائيلَ، {وَاسْتَحْيُوا نِسَاءَهُمْ}. يقولُ: واسْتَبْقُوا نساءَهم للخِدْمةِ.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Mûsâ, Allah’ın kendilerine gönderdiği bu kimselere katımızdan hak ile; yani Allah’ın kendisini buna davet etmek üzere gönderdiğine dair aleyhlerine hüccet ikame etmekle birlikte Allah’ın tevhidi ve O’na itaat üzere amel etmekle gelince, {قَالُوا اقْتُلُوا أَبْنَاءَ الَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenlerin oğullarını öldürün” -yani İsrâiloğullarından Allah’a- {مَعَهُ} “onunla beraber” [iman edenlerin oğullarını], {وَاسْتَحْيُوا نِسَاءَهُمْ} “kadınlarını ise sağ bırakın dediler”. Şöyle buyurmaktadır: Kadınlarını hizmet ettirmek üzere sağ bırakın.
فإن قال قائلٌ: وكيف قيل: فلَمَّا جاءَهم موسى بالحقِّ مِن عندِنا قالوا اقْتُلوا أبناءَ الذين آمَنوا معه، واسْتَحْيوا نِساءَهم؟ وإنما كان قتلُ فرعونَ الوِلْدَانَ مِن بنى
Eğer bir kimse: “Nasıl olur da: «Mûsâ katımızdan kendilerine hakkı getirince: ‘Onunla beraber iman edenlerin oğullarını öldürün, kadınlarını ise sağ bırakın’ dediler» denilmiştir? Oysa Firavun’un çocukları öldürmesi sadece İsrâil...” derse,
إسرائيلَ، حِذارَ المولودِ الذي كان أُخْبِر أنه على رأسِه ذَهابُ مُلْكِه وهلاكُ قومِه، وذلك كان - فيما يقالُ - قبل أن يَبْعَثَ اللهُ موسى نبيًّا؟ قيل: إن هذا الأمرَ بقتلِ أبناءِ الذين آمنوا مع موسى، واستحياءِ نسائِهم، كان أمرًا من فرعونَ ومَلَئِه مِن بعدِ الأمرِ الأَوَّلِ الذي كان مِن فرعونَ قبَل مَوْلدِ موسى.
çocuklarını öldürmesi, hükümdarlığının elden gitmesinin ve kavminin helak olmasının onun elinden olacağı kendisine haber verilen doğacak çocuktan çekinmesi sebebiyleydi ve söylendiğine göre bu durum Allah’ın Mûsâ’yı peygamber olarak göndermesinden önceydi? Şöyle cevap verilir: Mûsâ ile beraber iman edenlerin oğullarının öldürülmesi ve kadınlarının sağ bırakılmasına dair bu emir; Firavun’un Mûsâ’nın doğumundan önceki ilk emrinden sonra, bizzat Firavun ve ileri gelenlerinden çıkan ikinci bir emirdi.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا اقْتُلُوا أَبْنَاءَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وَاسْتَحْيُوا نِسَاءَهُمْ}.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا اقْتُلُوا أَبْنَاءَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وَاسْتَحْيُوا نِسَاءَهُمْ} “Mûsâ katımızdan kendilerine hakkı getirince: ‘Onunla beraber iman edenlerin oğullarını öldürün, kadınlarını ise sağ bırakın’ dediler”.
قال: هذا قتلٌ غيرُ القتلِ الأوَّلِ الذي كان .
Dedi ki: “Bu öldürme, daha önce vuku bulmuş olan birinci öldürmeden farklı bir öldürmedir.”
وقولُه: {وَمَا كَيْدُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ}. يقولُ: وما احتيالُ أهلِ الكفرِ لأهلِ الإيمانِ باللهِ إلا في جَوْرٍ عن سبيلِ الحقَّ، وصَدٍّ عن قَصْدِ المَحَجَّةِ، وأخْذٍ على غير هُدًى.
{وَمَا كَيْدُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ} “İnkârcıların tuzağı ise heba olmaktan başka bir şey değildir” kavli hakkında şöyle buyurmaktadır: Küfür ehlinin Allah’a iman eden kimselere kurduğu hile ve tuzaklar; hak yoldan sapmaktan, dosdoğru caddeden yüz çevirmekten ve hidayet dışı bir yola girmekten başka bir şey değildir.
القولٌ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسَى وَلْيَدْعُ رَبَّهُ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسَادَ (٢٦)}.
Yüce Allah’ın şu ayetinin teviline dair söz: {وَقَالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسَى وَلْيَدْعُ رَبَّهُ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسَادَ (٢٦)} “Firavun dedi ki: ‘Bırakın beni, Mûsâ'yı öldüreyim de o Rabbine yalvarsın! Çünkü ben onun, dininizi değiştireceğinden yahut yeryüzünde fesat çıkaracağından korkuyorum.’”
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَقَالَ فِرْعَوْنُ} لمَلَئِهِ: {ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسَى وَلْيَدْعُ رَبَّهُ} الذي يَزْعُمُ أنه أرْسَله إلينا، فيَمْنَعَه منا، {إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ}. يقولُ: إنى أخافُ أن يُغَيِّرَ دينَكم الذي أنتم عليه بسحرِه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {وَقَالَ فِرْعَوْنُ} “Firavun dedi ki” [kendi] ileri gelenlerine: {ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسَى وَلْيَدْعُ رَبَّهُ} “Bırakın beni, Mûsâ'yı öldüreyim de o” kendisini bize gönderdiğini iddia ettiği “Rabbine yalvarsın” da [Rabbi] onu bizden korusun! {إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ} “Çünkü ben onun, dininizi değiştireceğinden [korkuyorum]”. Şöyle demektedir: Ben onun, sihriyle üzerinde bulunduğunuz dininizi değiştirmesinden korkuyorum.
واخْتَلَفَتِ القرأةُ في قراءةِ قولِه: {أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسَادَ}؛ فقرأ ذلك عامةُ قرأةِ المدينةِ والشامِ والبصرةِ: (وأنْ يُظْهِرَ في الأرضِ الفسادَ). بغيرِ ألفٍ، وكذلك ذلك في مصاحف أهلِ المدينةِ.
Kurrâ, {أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسَادَ} kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir; Medine, Şam ve Basra kurrâsının geneli bunu elifsiz olarak vav ile (وأنْ يُظْهِرَ في الأرضِ الفسادَ) [yani “ve yeryüzünde fesat çıkarmasından”] şeklinde okumuştur. Medine ehlinin mushaflarında da bu şekildedir.
وقرأ ذلك عامّة قرأةِ الكوفةِ: {أَوْ أَنْ} بالألفِ، وكذلك ذلك في مصاحفِهم، (يَظْهَرَ في الأرضِ) بفتحِ الياءِ ورفعِ الفسادِ .
Kûfe kurrâsının geneli ise elif ile {أَوْ أَنْ} şeklinde ve kendi mushaflarında da böyle olmak üzere, ye harfinin fethası ve el-fesâd kelimesinin ref'iyle (يَظْهَرَ في الأرضِ الفسادُ) [yani “yahut yeryüzünde fesadın ortaya çıkmasından”] şeklinde okumuştur.
والصوابُ مِن القول في ذلك عندَنا أنهما قِراءَتان مَشْهورتان في قَرَأَةِ الأمصارِ، مُتَقارِبَتا المعنى؛ وذلك أن الفسادَ إذا أظْهَرَه مُظْهِرٌ، كان ظاهرًا، وإذا ظهَر فبإظهارِ مُظْهِرٍ يَظْهَرُ، ففى القراءةِ بإحدى القراءتَيْن في ذلك دليل على صحةِ معنى الأُخرى. وأمَّا القراءةُ في {أَوْ أَنْ يُظْهِرَ} بالألفِ وبحذفِها، فإنهما أيضًا مُتَقارِبَتا المعنى؛ وذلك أن الشيءَ إذا بُدِّل إلى خِلافِه، فلا شكَّ أن خِلافَه المبدَّلَ إليه الأوَّلُ هو الظاهرُ دُونَ المبدَّلِ، فَسَوَاءٌ عُطِفَ على خبرِه عن خوفِه من موسى أن يُبَدِّلَ دينَهم، بالواوِ أو بـ "أو"؛ لأن تبديلَ دينِهم كان عندَه هو ظهورُ الفسادِ، وظهورُ الفسادِ كان عندَه هو تبديلَ الدينِ.
Bu hususta bize göre doğru olan söz şudur: Bunlar beldelerin kurrâsı arasında meşhur olan ve anlamları birbirine yakın iki kıraattir. Şöyle ki: Fesadı bir ortaya çıkaran ortaya çıkardığında o zâhir (açık) olur; o zâhir olduğunda da onu bir ortaya çıkaranın ortaya çıkarmasıyla zâhir olur. Dolayısıyla bu iki kıraatten biriyle okuyuşta, diğerinin anlamının sıhhatine delil vardır. {أَوْ أَنْ يُظْهِرَ} lafzındaki elifli ve elifin hazfiyle olan kıraate gelince, bunların da anlamı birbirine yakındır; çünkü bir şey zıddıyla değiştirildiğinde, hiç şüphe yok ki yerine konulan zıddı, değiştirilen şeyin yerine zâhir/baskın olur. Dolayısıyla Mûsâ’nın onların dinini değiştirmesinden korktuğuna dair haberin üzerine vav ile veya “ev” (yahut) ile atfedilmiş olması farksızdır; zira onların dininin değiştirilmesi onun nezdinde fesadın ortaya çıkması demekti, fesadın ortaya çıkması da onun nezdinde dinin değiştirilmesi demekti.
فتأويلُ الكلامِ إذن: إني أخافُ مِن موسى أن يُغيِّر دينَكم الذي أنتم عليه، أو أن
O hâlde sözün tevili şudur: Şüphesiz ben, Mûsâ’nın üzerinde bulunduğunuz dininizi değiştirmesinden yahut
يُظهِرَ في أرضِكم، أرضِ مصرَ، عبادةَ ربِّه الذي يَدْعوكم إلى عبادتِه. وذلك كان عندَه هو الفسادَ.
yurdunuzda, yani Mısır yurdunda, sizi kulluğuna davet ettiği Rabbinin ibadetini aşikâr kılmasından korkuyorum. Zira onun nezdinde fesat işte buydu.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك، قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
[ذكرُ مَن قال ذلك
[Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ}. أي: أمْرَكم الذي أنتم عليه، {أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسَادَ}، والفسادُ عندَه: أن يُعْملَ بطاعةِ اللهِ] .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ} “Çünkü ben onun, dininizi değiştireceğinden”; yani üzerinde bulunduğunuz nizamınızı [değiştirmesinden], {أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسَادَ} “yahut yeryüzünde fesat çıkaracağından [korkuyorum]”; onun nezdinde fesat, Allah’a itaat üzere amel edilmesiydi.]
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ مُوسَى إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لَا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسَابِ (٢٧) وَقَالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ وَإِنْ يَكُ كَاذِبًا فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَإِنْ يَكُ صَادِقًا يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ (٢٨)}.
Yüce Allah’ın şu ayetinin teviline dair söz: {وَقَالَ مُوسَى إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لَا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسَابِ (٢٧) وَقَالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ وَإِنْ يَكُ كَاذِبًا فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَإِنْ يَكُ صَادِقًا يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ (٢٨)} “Mûsâ dedi ki: ‘Ben, hesap gününe inanmayan her kibirliden, benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a sığındım.’ Firavun ailesinden olup da imanını gizleyen mümin bir adam şöyle dedi: ‘Siz bir adamı, sırf «Rabbim Allah'tır» dedi diye ve Rabbinizden size apaçık deliller getirmişken öldürecek misiniz? Eğer o yalancı ise, yalanı kendisinedir. Fakat doğru söylüyorsa, sizi tehdit ettiği şeylerin bir kısmı başınıza gelir. Şüphesiz Allah, haddi aşan ve çok yalancı olan kimseyi doğru yola iletmez.’”
يقولُ تعالى ذكرُه: وقال موسى لفرعونَ ومَلَئِه: إني اسْتَجَرْتُ، أَيُّها القومُ، بربي وربِّكم مِن كلِّ مُتَكبِّرٍ عليه؛ تَكَبَّر عن توحيدِه والإقرارِ بأُلوهيَّتِه وطاعتِه، لا يؤمنُ بيومٍ يُحاسِبُ اللهُ فيه خَلْقَه، فيُجازِى المحسنَ بإحسانِه، والمسيءَ بما أساء. وإنما خصَّ موسى صلواتُ اللهِ وسلامُه عليه الاستعاذةَ باللهِ مِمَّن لا يُؤْمِنُ بيومِ الحسابِ؛ [لأن مَن لم يُؤْمِنْ بيومِ الحسابِ] مُصدَّقًا، لم يكنْ للثوابِ على
Cenâb-ı Hak buyuruyor ki: Mûsâ, Firavun ve onun ileri gelenlerine şöyle dedi: “Ey kavim! Ben, O’nun birliğine, ilahlığını ikrara ve O’na itaate karşı büyüklük taslayan; Allah’ın mahlukatını hesaba çekip iyilik yapana iyiliğiyle, kötülük yapana da yaptığı kötülükle karşılık vereceği bir güne inanmayan her kibirliden Rabbime ve sizin de Rabbinize sığındım.” Mûsâ -salavâtullâhi ve selâmühû aleyh-, Allah’a sığınmayı özellikle hesap gününe inanmayan kimseyle sınırlandırmıştır; [çünkü hesap gününe] tasdik edici olarak [inanmayan kimse],
الإحسانِ راجيًا، ولا للعقابِ على الإساءِة وقبيحِ ما يَأْتى من الأفعالِ خائفًا، ولذلك كانت اسْتِجارَتُه من هذا الصِّنْفِ مِن الناسِ خاصَّةً.
ne iyiliğe verilecek mükafatı umar ne de kötülüğe ve işlediği çirkin amellere verilecek cezadan korkar; işte bu sebeple Mûsâ’nın sığınması özellikle bu sınıf insanlardan olmuştur.
وقولُه: {وَقَالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ}. اخْتَلَف أهلُ العلمِ في هذا الرجلِ المؤمنِ؛ فقال بعضُهم: كان من قومِ فرعونَ غيرَ أنه كان قد آمن بموسى، وكان يُسِرُّ إيمانَه مِن فرعونَ وقومِه خوفًا على نفسِه.
{وَقَالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ} “Firavun ailesinden olup da imanını gizleyen mümin bir adam dedi ki” kavli hakkında ilim ehli bu mümin adam hakkında ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Firavun’un kavmindendi, ancak Mûsâ’ya iman etmişti ve canından endişe ettiği için imanını Firavun ve kavminden gizliyordu.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدٌ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَقَالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ}. قال: هو ابن عمِّ فرعونَ، ويُقالُ: هو الذي نَجا مع موسى .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {وَقَالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ} “Firavun ailesinden olup da imanını gizleyen mümin bir adam dedi ki” ayeti hakkında: “O Firavun’un amcasının oğluydu; Mûsâ ile birlikte kurtulan kişi olduğu da söylenir.” dedi.
فمن قال هذا القول وتَأَوَّل هذا التأويلَ، كان صوابًا الوقفُ - إذا أراد القارئُ الوقوفَ - على قولِه: {مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ}؛ لأن ذلك خبرٌ مُتَناهٍ قد تَمَّ.
Bu sözü söyleyen ve bu şekilde tevil eden kimseye göre -şayet okuyan kişi durmak isterse- {مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ} “Firavun ailesinden” kavlinde vakf yapması (durması) isabetli olur; zira bu nihayete ermiş tam bir haberdir.
وقال آخرون: بل كان الرجلُ إسرائيليًّا، ولكنَّه كان يَكْتُمُ إيمانَه مِن آلِ فرعونَ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis o adam bir İsrâilliydi, ancak imanını Firavun ailesinden gizliyordu.
والصوابُ على هذا القولِ، لمن أراد الوقفَ، أن يَجْعَلَ وقفَه على قولِه: {يَكْتُمُ إِيمَانَهُ}؛ لأن قولَه: {مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ} صلةٌ لقولِه: {يَكْتُمُ إِيمَانَهُ}، فتمامُه قولُه: {يَكْتُمُ إِيمَانَهُ}.
Bu söze göre ise vakf yapmak isteyen kimse için doğru olan, vakfını {يَكْتُمُ إِيمَانَهُ} “imanını gizleyen” kavlinde yapmasıdır; çünkü {مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ} kavli {يَكْتُمُ إِيمَانَهُ} kavlinin sılasıdır (bağlantısıdır), dolayısıyla tamamı {يَكْتُمُ إِيمَانَهُ} kavlidir.
وذُكِر أن اسمَ هذا الرجلِ المؤمنِ من آلِ فرعونَ: خبرك. كذلك حدَّثنا ابن
Firavun ailesinden olan bu mümin adamın isminin Habrak olduğu zikredilmiştir. Bize İbn
حميدٍ، قال: ثنا سَلَمَةُ، عن ابن إسحاقَ .
Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan nakletti.
وأَوْلَى القولَيْن في ذلك بالصوابِ عندى القولُ الذي قاله السُّديُّ، مِن أن الرجلَ المؤمنَ كان من آلِ فرعونَ، قد أصْغَى لكلامِه واسْتَمَع منه ما قاله، وتَوَفَّف عن قتل موسى عندَ نَهْيِه عن قتلِه وقيلِه ما قال، وقال له: ما أُريكم إلا ما أَرَى، وما أَهدِيكم إلَّا سبيلَ الرشادِ. ولو كان إسرائيليًّا لكان حَرِيًّا أن يُعاجِلَ هذا القائلَ له ولمَلَئِه ما قال، بالعقوبة على قولِه؛ لأنه لم يكنْ يَسْتَنْصِحُ بني إسرائيلَ؛ لاعْتدادِه إياهم أعداءً له، فكيف بقولِه عن قتلِ موسى لو وَجَد إليه سبيلًا، ولكنَّه لمَّا كان مِن مَلإِ قومِه، اسْتَمَع قولَه وكفَّ عمَّا كان همَّ به في موسى.
Bu hususta iki görüşten bana göre doğruya en yakın olanı, es-Süddî’nin söylediği görüştür; yani mümin adam Firavun ailesindendi; Firavun onun sözüne kulak vermiş, söylediklerini dinlemiş, Mûsâ’yı öldürmekten nehyetmesi ve söylediklerini söylemesi üzerine onu öldürmekten geri durmuş ve ona: “Ben size ancak kendi gördüğümü gösteriyorum ve sizi ancak doğru yola iletiyorum” demiştir. Şayet bu adam bir İsrâilli olsaydı, kendisine ve ileri gelenlerine bu sözleri söyleyen kişiyi sözünden ötürü cezalandırmakta acele etmesi gerekirdi; zira Firavun İsrâiloğullarının nasihatini kabul etmezdi, çünkü onları kendisine düşman sayardı; nitekim bir yolunu bulsaydı Mûsâ’yı öldürme sözünden nasıl geri dururdu? Fakat o, kavminin ileri gelenlerinden biri olduğu için onun sözünü dinlemiş ve Mûsâ hakkında yeltendiği şeyden vazgeçmiştir.
وقولُه: {أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ}. يقولُ: أَتَقْتُلُونَ، أَيُّها القومُ، موسى؛ لِأَنْ يقولَ ربيَ اللهُ؟! فـ "أنْ" في موضعِ نصبٍ؛ لِمَا وَصَفْتُ، {وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ}. يقولُ: وقد جاءَكم بالآياتِ الواضحاتِ على حقيقةِ ما يقولُ مِن ذلك، وتلك البيناتُ من الآياتِ يدُه وعصاه.
{أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ} “Siz bir adamı, sırf «Rabbim Allah'tır» dedi diye öldürecek misiniz?” kavli hakkında şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! Siz Mûsâ’yı sırf “Rabbim Allah’tır” dedi diye mi öldüreceksiniz?! Nitekim anlattığım gerekçeden ötürü “en” (أنْ) nasb mahallindedir. {وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “Ve Rabbinizden size apaçık deliller getirmişken”. Şöyle buyurmaktadır: Bu söylediğinin hak olduğuna dair apaçık ayetlerle (mucizelerle) size gelmişken... Bu apaçık ayetler ise eli ve asasıdır.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ}: بعصاه وبيدِه .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan nakletti: {وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ} “Ve Rabbinizden size apaçık deliller getirmişken”: “Asasıyla ve eliyle.”
وقولُه: {وَإِنْ يَكُ كَاذِبًا فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ}. يقولُ: وإن يَكُ موسى كاذبًا في قِبلِه أن الله أرْسَله إليكم يَأْمُرُكم بعبادتِه، وتركِ دينِكم الذي أنتم عليه، فإنما إثمُ كَذِبِه عليه دونَكم، {وَإِنْ يَكُ صَادِقًا يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ}.
{وَإِنْ يَكُ كَاذِبًا فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ} “Eğer o yalancı ise, yalanı kendisinedir” kavli hakkında şöyle buyurmaktadır: Şayet Mûsâ, Allah’ın kendisini sizi O’na kulluğa ve üzerinde bulunduğunuz dininizi terk etmeye çağırmak üzere gönderdiği sözünde yalancı ise, yalanının günahı sizden ayrı olarak yalnız kendisinedir. {وَإِنْ يَكُ صَادِقًا يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ} “Fakat doğru söylüyorsa, sizi tehdit ettiği şeylerin bir kısmı başınıza gelir”.
يقولُ: وإن يَكُ صادقًا في قِيلِه ذلك، أصابكم الذي وعَدَكم من العقوبةِ على
Şöyle buyurmaktadır: Şayet o, bu sözünde doğru ise, [...] üzerine sizi tehdit ettiği ceza başınıza gelir
مُقامِكم على الدينِ الذي أنتم عليه مُقيمون، فلا حاجةَ بكم إلى قتلِه، فتَزِيدوا ربَّكم بذلك إلى سُخْطِه عليكم بكفرِكم سُخْطًا، {إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ}. يقول: إن الله لا يُوَفِّقُ للحقِّ من هو مُتعدٍّ إلى فِعْلِ ما ليس له فِعلُه، {كَذَّابٌ}: عليه يَكْذِبُ، ويقولُ عليه الباطلَ وغيرَ الحقِّ.
üzerinde sebat ettiğiniz din üzere kalmanız sebebiyle sizi tehdit ettiği ceza başınıza gelir; dolayısıyla onu öldürmenize hiç gerek yoktur, aksi takdirde küfrünüz sebebiyle Rabbinizin size olan gazabına bir gazap daha eklemiş olursunuz. {إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ} “Şüphesiz Allah, haddi aşan ve çok yalancı olan kimseyi doğru yola iletmez”. Şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, yapmaya hakkı olmayan şeyi yapmaya cüret eden haddi aşmış kimseyi hakka muvaffak kılmaz; {كَذَّابٌ} “Çok yalancı”: O’na karşı yalan uyduran, O’nun hakkında batıl ve haksız sözler söyleyen kimseyi [doğru yola iletmez].
وقد اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى الإسرافِ الذي ذكَره المؤمنُ في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: عَنَى به الشركَ، وأراد: إن الله لا يهدى مَن هو مشركٌ به، مُفْتَرٍ عليه.
Tevil ehli, bu makamda müminin zikrettiği israfın anlamı hakkında ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Bununla şirki kastetmiştir ve [şunu] murat etmiştir: Şüphesiz Allah, kendisine şirk koşan ve O’na iftira atan kimseyi hidayete erdirmez.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ}: مشركٌ أسرَف على نفسِه بالشركِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ} “Şüphesiz Allah, haddi aşan ve çok yalancı olan kimseyi doğru yola iletmez”: [Yani] şirk koşarak kendi aleyhine haddi aşan bir müşriktir.
وقال آخرون: عَنَى به مَن هو قَتَّالٌ سَفَّاكٌ للدماءِ بغيرِ حقٍّ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla haksız yere çokça adam öldüren ve kan döken kimseyi kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ}. قال: المسرفُ هو صاحبُ الدمِ. ويُقالُ: هم المشركون .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ} “Şüphesiz Allah, haddi aşan ve çok yalancı olan kimseyi doğru yola iletmez”. Dedi ki: Müsrif, kan dökendir. Denildi ki: Onlar müşriklerdir.
والصوابُ من القولِ في ذلك أن يُقالَ: إن الله أَخْبَر عن هذا المؤمنِ أنه عَمَّ بقولِه: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ}. والشركُ مِن الإسرافِ،
Bu hususta doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Şüphesiz Allah, bu müminin {إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ} “Şüphesiz Allah, haddi aşan ve çok yalancı olan kimseyi doğru yola iletmez” sözüyle [kapsamı] genel tuttuğunu haber vermiştir. Şirk de israftandır (haddi aşmaktandır),
وسفكُ الدمِ بغيرِ حقٍّ مِن الإسرافِ، وقد كان مُجْتَمِعًا في فرعونَ الأمران كلاهما، فالحقُّ أن يُعَمَّ ذلك، كما أخبَر جلَّ ثناؤُه عن قائلِه، أنه عَمَّ القولَ بذلك.
haksız yere kan dökmek de israftandır. Firavun'da ise bu iki durumun her ikisi birden toplanmıştı. Dolayısıyla hak olan, -övgüsü yüce olan Allah'ın bunu söyleyen kimseden haber verdiği gibi- bu ifadenin genellenmesidir; zira o da bu sözü söylerken kapsamı genel tutmuştur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاقَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ظَاهِرِينَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ يَنْصُرُنَا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ إِنْ جَاءَنَا قَالَ فِرْعَوْنُ مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرَى وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشَادِ (٢٩)}.
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsiri: {يَاقَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ظَاهِرِينَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ يَنْصُرُنَا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ إِنْ جَاءَنَا قَالَ فِرْعَوْنُ مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرَى وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشَادِ (٢٩)} “«Ey kavmim! Bugün yeryüzünde hakim kimseler olarak hükümranlık sizindir. Peki Allah'ın azabı bize gelip çatarsa bizi O'ndan kim kurtarır?» Firavun dedi ki: «Ben size sadece kendi gördüğümü gösteriyorum ve ben sizi ancak doğru yola iletiyorum.»”
يقولُ تعالى ذكرُه مُخْبِرًا عن قِيلِ المؤمنِ مِن آلِ فرعونَ لفرعونَ ومَلَئِهِ: {يَاقَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ظَاهِرِينَ فِي الْأَرْضِ}. يَعْنى أرضَ مصرَ. يقولُ: لكم السلطانُ اليومَ والملكُ، ظاهرين أنتم على بني إسرائيلَ في أرضِ مصرَ، {فَمَنْ يَنْصُرُنَا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ}. يقولُ: فمن يَدْفَعُ عنا بَأْسَ اللهِ وسَطْوَتَه إِن حَلَّ بنا، [وعقوبتَه] إن جاءَتْنا؟ {قَالَ فِرْعَوْنُ مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرَى}. يقول: قال فرعونُ مجيبًا لهذا المؤمنِ الناهي عن قتلِ موسى: ما أُرِيكم، أيُّها الناسُ، مِن الرَّأْيِ والنصيحةِ إلا ما أَرَى لنفسي ولكم صلاحًا وصوابًا، {وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشَادِ}. يقولُ: وما أَدْعُوكم إلا إلى طريقِ الحقِّ والصوابِ في أمرِ موسى وقتلِه، فإنكم إن لم تَقْتُلوه بَدَّل دينَكم، وأظْهَر في أرضِكم الفسادَ.
Zikri yüce olan [Allah], Firavun ailesinden olan müminin Firavun'a ve kavminin ileri gelenlerine şöyle dediğini haber vermektedir: {يَاقَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ظَاهِرِينَ فِي الْأَرْضِ} “Ey kavmim! Bugün yeryüzünde hakim kimseler olarak hükümranlık sizindir”. Mısır topraklarını kastetmektedir. Şöyle demektedir: Bugün hâkimiyet ve mülk sizindir; Mısır topraklarında İsrâiloğulları'na karşı üstün durumdasınız. {فَمَنْ يَنْصُرُنَا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ} “Peki Allah'ın azabı bize gelip çatarsa bizi O'ndan kim kurtarır?”. Şöyle demektedir: Başımıza çökerse Allah'ın hışmını ve baskınını, şayet bize gelirse O'nun [azabını] bizden kim savabilir? {قَالَ فِرْعَوْنُ مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرَى} “Firavun dedi ki: «Ben size sadece kendi gördüğümü gösteriyorum...»”. Şöyle buyurmaktadır: Firavun, Mûsâ'nın öldürülmesini engelleyen bu mümine cevap vererek dedi ki: Ey insanlar! Ben size görüş ve nasihat olarak, ancak kendim ve sizin için uygun ve doğru gördüğüm şeyi gösteriyorum. {وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشَادِ} “...ve ben sizi ancak doğru yola iletiyorum”. Şöyle demektedir: Ben sizi Mûsâ'nın durumu ve öldürülmesi hususunda ancak hakkın ve doğruluğun yoluna çağırıyorum; çünkü şayet onu öldürmezseniz o dininizi değiştirir ve topraklarınızda fesat çıkarır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ الَّذِي آمَنَ يَاقَوْمِ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزَابِ (٣٠) مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعِبَادِ (٣١)}.
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsiri: {وَقَالَ الَّذِي آمَنَ يَاقَوْمِ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزَابِ (٣٠) مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعِبَادِ (٣١)} “O iman eden adam dedi ki: «Ey kavmim! Doğrusu ben sizin için (önceki) toplulukların gününün benzerinden korkuyorum. Nûh kavminin, Âd'ın, Semûd'un ve onlardan sonrakilerin durumu gibi. Allah kullarına hiçbir zulüm dilemez.»”
يقولُ تعالى ذكرُه: وقال المؤمنُ مِن آلِ فرعونَ لفرعونَ ومَلَئِه: يا قومِ، إني أخافُ عليكم بقتلِكم موسى، إن قَتَلتُموه، مِثْلَ يومِ الأحزابِ الذين تَحَزَّبوا
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Firavun ailesinden olan o mümin, Firavun'a ve ileri gelenlerine şöyle dedi: Ey kavmim! Eğer Mûsâ'yı öldürürseniz, onu öldürmeniz sebebiyle sizin aleyhinize, [peygamberlere karşı] birlik oluşturan toplulukların [başlarına gelen azap] gününün benzerinden korkuyorum,
على رُسُلِ اللهِ؛ نوحٍ وهودٍ وصالحٍ، فأهْلَكَهم اللهُ بتَحَزُّبِهم عليهم، فيُهْلِكُكم كما أَهْلَكَهم.
Allah'ın elçileri Nûh'a, Hûd'a ve Sâlih'e karşı [birlik olanlar gibi]. Nitekim Allah, onlara karşı birlik olmaları sebebiyle onları helak etmişti; işte onları helak ettiği gibi sizi de helak eder.
وقولُه: {مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ}. يقولُ: يَفْعَلُ ذلك بكم فيُهْلِكُكُم مِثْلَ سُنَّتِه في قومِ نوحٍ وعادٍ وثمودَ وفِعْلِه بهم.
{مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ} “Nûh kavminin... durumu gibi” kavli hakkında şöyle buyurmaktadır: Nûh, Âd ve Semûd kavimleri hakkındaki sünneti (kanunu) ve onlara yaptığı muamele gibi, size de bunu yapar ve sizi helak eder.
وقد بَيَّنا مَعْنَى الدَّأْبِ فيما مضَى بشواهدِه المُغْنِيَةِ عن إعادتِه، مع ذكرِ أقوالِ أهلِ التأويلِ فيه .
Geçmiş kısımlarda, tevil ehlinin bu husustaki görüşlerini zikretmekle birlikte, tekrarına hacet bırakmayacak delilleriyle "de'b" (دَأْب) kelimesinin anlamını açıklamıştık.
وقد حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ}. يقولُ: مثلَ حالِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan nakletti: {مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ} “Nûh kavminin... durumu gibi”: "Hâli gibi." dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ}. قال: مثلَ ما أصابَهم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ} “Nûh kavminin... durumu gibi” kavli hakkında şöyle dedi: "Onların başına gelen şey gibi."
وقولُه: {وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ}. يَعْنى قومَ إبراهيمَ، وقومَ لوطٍ، وهم أيضًا من الأحزابِ.
{وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ} “Ve onlardan sonrakilerin” kavli; İbrâhim kavmini ve Lût kavmini kastetmektedir; onlar da aynı şekilde o fırkalardandır (ahzâbdandır).
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ}. قال: هم الأحزابُ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ} “Ve onlardan sonrakilerin”. Dedi ki: "Onlar Ahzâb'dır (birlik olan topluluklardır)."
وقولُه: {وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعِبَادِ}. يقولُ تعالى ذكرُه مُخْبِرًا عن قِيلِ المؤمِنِ من آلِ فرعونَ لفرعونَ ومَلَئِه: وما أَهْلَك اللهُ هذه الأحزابَ مِن هذه الأممِ ظُلمًا منه
{وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعِبَادِ} “Allah kullara hiçbir zulüm dilemez” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah], Firavun ailesinden olan müminin Firavun'a ve ileri gelenlerine söylediği şu sözü haber vermektedir: Allah, bu ümmetlerden müteşekkil o fırkaları (ahzâbı), kendisinden kaynaklanan bir zulüm sebebiyle helak etmiş değildir.
لهم، بغيرِ جُرْمٍ اجْتَرَموه بينَهم وبينَه؛ لأنه لا يُريدُ ظلمَ عبادِه ولا يَشاؤُه، ولكنَّه أهْلَكَهم بإجرامِهم وكفرِهم به وخِلافِهم أمْرَه.
kendileri ile O'nun arasında işlemiş oldukları bir günah olmaksızın, onlara bir zulüm olsun diye helak etmemiştir. Çünkü O, kullarına zulmetmeyi istemez ve dilemez. Bilakis onları cürümleri, O'nu inkâr etmeleri ve emrine karşı gelmeleri sebebiyle helak etmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَاقَوْمِ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنَادِ (٣٢) يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (٣٣)}.
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsiri: {وَيَاقَوْمِ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنَادِ (٣٢) يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (٣٣)} “«Ve ey kavmim! Doğrusu ben sizin için o feryatlaşma gününden korkuyorum. Arkanıza dönüp kaçacağınız gün; sizi Allah'tan kurtaracak hiçbir koruyucu yoktur. Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek kimse de yoktur.»”
يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قِيلِ هذا المؤمنِ لفرعونَ وقومِه: {وَيَاقَوْمِ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ} بِقَتْلِكم موسى إن قَتَلْتُموه عقابَ اللهِ {يَوْمَ التَّنَادِ}.
Zikri yüce olan [Allah], bu müminin Firavun'a ve kavmine şöyle dediğini haber vermektedir: {وَيَاقَوْمِ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ} “Ve ey kavmim! Doğrusu ben sizin için... korkuyorum”; şayet Mûsâ'yı öldürürseniz onu öldürmeniz sebebiyle {يَوْمَ التَّنَادِ} “o feryatlaşma gününde” Allah'ın azabından [korkuyorum].
واختَلفتِ القرأَةُ في قراءةِ قولِه: {يَوْمَ التَّنَادِ}؛ فقرأ ذلك عامَّةُ قرأَةِ الأمصارِ: {يَوْمَ التَّنَادِ} بتخفيفِ الدالِ، وتركِ إثباتِ الياءِ ، بمعنى التَّفاعُلِ، مِن: تَنادَى القومُ تَنادِيًا. كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ} [الأعراف: ٤٤]. وقال: {وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ} [الأعراف: ٥٠]. فكذلك تَأَوَّلَه قارئو ذلك.
Kıraat âlimleri {يَوْمَ التَّنَادِ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; şehirlerin (beldelerin) kıraat âlimlerinin geneli bunu, dâl harfinin şeddesiz (tahfif ile) ve yâ harfinin hazfedilmesiyle {يَوْمَ التَّنَادِ} şeklinde, "tenâdâ el-kavmu tenâdiyen" (topluluk birbiriyle çağrıştı/seslendi) ifadesinden tefâ'ul vezninde okumuşlardır. Nitekim övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ} [A'râf: 44] “Cennet ehli cehennem ehline: «Rabbimizin bize vadettiğini biz hak olarak bulduk; siz de Rabbinizin size vadettiğini hak olarak buldunuz mu?» diye seslenir. Onlar da «Evet» derler”. Yine şöyle buyurmuştur: {وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ} [A'râf: 50] “Cehennem ehli cennet ehline: «Suyunuzdan bizim üzerimize dökün» diye seslenir”. İşte bunu bu şekilde okuyanlar da böylece tevil etmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ عبدِ اللهِ الأنصاريُّ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، أنه قال في هذه الآيةِ: {يَوْمَ التَّنَادِ}. قال: يومَ يُنَادِى أهلُ النارِ أهلَ الجنةِ {أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ}.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Abdillâh el-Ensârî anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti; o bu ayet {يَوْمَ التَّنَادِ} “o feryatlaşma günü” hakkında şöyle demiştir: "Cehennem ehlinin cennet ehline {أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ} “Suyunuzdan bizim üzerimize dökün” diye sesleneceği gündür."
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَيَاقَوْمِ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنَادِ}: يومَ ينادى أهلُ الجنةِ أهلَ النارِ {أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا}. ويُنادِى أهلُ النارِ أهلَ الجنةِ {أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti; o, {وَيَاقَوْمِ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنَادِ} “Ve ey kavmim! Doğrusu ben sizin için o feryatlaşma gününden korkuyorum” kavli hakkında şöyle demiştir: Cennet ehlinin cehennem ehline {أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا} “Rabbimizin bize vaadettiğini hak bulduk; siz de Rabbinizin size vaadettiğini hak buldunuz mu?” diye sesleneceği; cehennem ehlinin de cennet ehline {أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} “Suyunuzdan veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden biraz da bizim üzerimize dökün” diye sesleneceği gündür.
حدَّثني يونسُ، قال: أَخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يَوْمَ التَّنَادِ}. قال: يومَ القيامةِ، يُنادى أهلُ الجنةِ أهلَ النارِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {يَوْمَ التَّنَادِ} “o feryatlaşma günü” kavli hakkında şöyle dedi: "Kıyamet günüdür; cennet ehli cehennem ehline seslenir."
وقد رُوى عن رسولِ اللهِ ﷺ في مَعْنَى ذلك على هذه القراءةِ، تأويلٌ آخرُ على غير هذا الوجهِ.
Bu kıraate göre bunun anlamı hakkında Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'den bu vechden başka bir tevil daha rivayet edilmiştir.
وهو ما حدَّثنا به أبو كُريبٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن بنُ محمدٍ المُحاربيُّ، عن إسماعيلَ بن رافعٍ المدنيِّ، عن يزيدَ بن زيادٍ، عن محمدِ بن كعبٍ القُرظيِّ، عن رجلٍ مِن الأنصارِ، عن أبي هريرةَ، أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "يَأْمُرُ اللهُ إِسرافِيلَ بالنَّفْحَةِ الأُولى فيقولُ: انْفُخُ نَفْخَةَ الفزعِ. ففَزِع أهلُ السماواتِ وأهلُ الأَرضِ إِلَّا مَن شاء اللهُ، ويَأْمُرُه الله فيدِيمُها ويُطَوِّلُها فلا يَفْتُرُ، وهى التي يقولُ اللهُ: {وَمَا يَنْظُرُ هَؤُلَاءِ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً مَا لَهَا مِنْ فَوَاقٍ} [ص: ١٥]. فَيُسيِّرُ اللهُ الجبالَ فتكونُ سرابًا، فَتُرَجُّ الأرضُ بأهلِها رَجًّا، وهى التي يقولُ اللهُ: {يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ (٦) تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ (٧) قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ} [النازعات: ٦ - ٨]. فتكونُ كالسفينةِ
O da bize Ebû Küreyb'in anlattığı şu rivayettir: Dedi ki: Bize Abdurrahman b. Muhammed el-Muhâribî, İsmâil b. Râfi' el-Medenî'den, o Yezîd b. Ziyâd'dan, o Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den, o Ensâr'dan bir adamdan, o da Ebû Hureyre'den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah İsrâfîl'e ilk üflemeyi emreder ve: “Korku (feza') üflemesini üfle!” buyurur. Bunun üzerine Allah'ın diledikleri müstesna, göklerdekiler ve yerdekiler dehşete kapılır. Allah ona emreder, o da bunu aralıksız sürdürür ve uzatır, hiç ara vermez. Nitekim Allah'ın: {وَمَا يَنْظُرُ هَؤُلَاءِ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً مَا لَهَا مِنْ فَوَاقٍ} “Bunlar da ancak bir anlık gecikmesi bile olmayan tek bir çığlığa bakmaktadırlar.” [Sâd, 15] buyurduğu [çığlık] işte budur. Allah dağları yürütür de serap olurlar; yeryüzü içindekilerle birlikte şiddetle sarsılır. Nitekim Allah'ın: {يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ (٦) تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ (٧) قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ} “O gün sarsan sarsacak, ardından gelen onu takip edecektir. O gün birtakım kalpler korkuyla titreyecektir.” [en-Nâziât, 6-8] buyurduğu [durum] işte budur. Böylece [yeryüzü] gemi gibi olur...»
المُرَنِّقَةِ في البحرِ، تَضْرِبُها الأمْواجُ تَكَفَّأُ بِأَهلِها، أو كالقِنْدِيلِ المُعَلَّقِ بِالعَرْشِ تَرُجُّه الأَرْوَاحُ ، فيَمِيدُ الناسُ على ظَهْرِها، فتَذْهَلُ المَراضِعُ، وتَضَعُ الحوامِلُ، وتشِيبُ الوِلْدانُ، وتطيرُ الشياطينُ هاربةً حتى تأتى الأقطارَ، فتَلَقَّاها الملائكةُ فتَضْرِبُ وُجُوهَها فتَرْجِعُ، ويُوَلِّي النَّاسُ مُدبِرِين، يُنادى بعضُهم بعضًا، وهو الذي يقولُ اللهُ: {يَوْمَ التَّنَادِ (٣٢) يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ} " .
ve dalgaların çarptığı , içindekileri altüst eden bir gemi gibi yahut Arş'a asılı, rüzgârların sarstığı bir kandil gibi olur; insanlar onun üzerinde sendeler. Emzikli kadınlar unutur, hamileler yükünü bırakır, çocuklar ihtiyarlar. Şeytanlar kaçışarak kaçarlar, nihayet yeryüzünün köşelerine gelirler; melekler onları karşılayıp yüzlerine vurur, onlar da geri dönerler. İnsanlar birbirlerini çağırarak arkalarını dönüp kaçarlar. İşte Allah'ın: {يَوْمَ التَّنَادِ (٣٢) يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ} “O feryatlaşma gününden... Arkanıza dönüp kaçacağınız gün; sizi Allah'tan kurtaracak hiçbir koruyucu yoktur” buyurduğu budur."
فعلى هذا التأويلِ معنى الكلامِ: ويا قومِ إني أخافُ عليكم يومَ يُنادى الناسُ بعضُهم بعضًا مِن فَزَع نَفْخَةِ الفَزَعِ.
Bu tevile göre kelamın anlamı şöyledir: Ey kavmim! Korku sûrunun dehşetinden insanların birbirlerine seslenip feryat edeceği günden sizin adınıza korkuyorum.
وقرأ ذلك آخرون: (يومَ التَّنادِّ). بتشديدِ الدالِ ، بمعنى التَّفاعُلِ مِن النَّدِّ، وذلك إذا هرَبوا فنَدُّوا في الأرضِ، كما تَنِدُّ الإبلُ إذا شَرَدَتْ على أربابِها.
Başkaları ise bunu, "nedd" (نَدّ) kökünden tefâ'ul vezninde, dâl harfini şeddeli olarak (يومَ التَّنادِّ) şeklinde okumuştur. Bu da, develerin sahiplerinden kaçıp ürktükleri gibi, yeryüzünde kaçışıp dağıldıkları anı ifade eder.
ذكرُ مَن قال ذلك كذلك، وذكرُ المَعْنَى الذي قصد بقراءَتِه ذلك كذلك
Bunu böyle okuyanların ve bu okuyuşuyla kastettiği anlamın zikri:
حدَّثني موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المَسْروقيُّ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن الأَجْلَحِ،
Bana Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkī anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, el-Eclah'tan nakletti,
قال: سمِعتُ الضحاكَ بنَ مُزاحِمٍ، قال: إذا كان يومُ القيامةِ، أمر اللهُ السماءَ الدنيا فتشقَّقَتْ بأهلِها، ونزَل من فيها مِن الملائكةِ فأحاطوا بالأرضِ ومَن عليها، ثم الثانيةَ، ثم الثالثةَ، ثم الرابعةَ، ثم الخامسةَ، ثم السادسةَ، ثم السابعةَ، فصَفُّوا صَفًّا دونَ صفٍّ، ثم يَنْزِلُ المَلِكُ الأعلى، على مُجَنّبَتِهِ اليُسرى جَهَنمُ، فإذا رآها أهلُ الأرضِ نَدُّوا، فلا يَأْتون قُطرًا مِن أقطارِ الأرضِ إلا وجَدوا سبعةَ صفوفٍ مِن الملائكةِ، فيَرْجِعون إلى المكانِ الذي كانوا فيه، فذلك قولُ اللهِ: (إني أخافُ عليكم يوم التَّنادِّ * يومَ تولُّون مُدبْرِين). وذلك قولُه: {وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا (٢٢) وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ} [الفجر: ٢٢، ٢٣]. وقولُه: {يَامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ} [الرحمن: ٣٣]. وذلك قولُه: {وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ (١٦) وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا} [الحاقة: ١٦، ١٧].
dedi ki: Dahhâk b. Müzâhim'den işittim, şöyle dedi: Kıyamet günü olduğunda Allah dünya semasına emreder, o da içindekilerle yarılır ve oradaki melekler inip yeri ve üzerindekileri kuşatırlar. Sonra ikinci, sonra üçüncü, sonra dördüncü, sonra beşinci, sonra altıncı, sonra yedinci [kat sema yarılır] ve saf saf arkasında saf tutarlar. Sonra en yüce Hükümran iner; O'nun sol cenahında cehennem vardır. Yeryüzü halkı onu görünce kaçışıp dağılırlar (neddû). Yeryüzünün hangi köşesine gitseler mutlaka yedi saf melek bulurlar ve bulundukları yere geri dönerler. İşte Allah'ın: (إني أخافُ عليكم يوم التَّنادِّ * يومَ تولُّون مُدبْرِين) “Doğrusu ben sizin için o kaçışma gününden korkuyorum. Arkanıza dönüp kaçacağınız gün...” sözü budur. Yine O'nun şu buyruğudur: {وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا (٢٢) وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ} [Fecr: 22-23] “Rabbin ve melekler saf saf geldiğinde ve o gün cehennem getirildiğinde...”. Yine O'nun şu buyruğudur: {يَامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ} [Rahmân: 33] “Ey cin ve insan topluluğu! Eğer göklerin ve yerin sınırlarından geçip gitmeye gücünüz yetiyorsa haydi geçin! Ancak büyük bir güç ile geçebilirsiniz”. Yine O'nun şu buyruğudur: {وَانْشَقَّتِ السَّمَاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وَاهِيَةٌ (١٦) وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا} [Hâkka: 16-17] “Gök yarılmış ve o gün çökmüş haldedir. Melekler ise onun etrafındadır”.
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ قولَه: (يومَ التنادِّ). قال: يَندُّون .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den (يومَ التنادِّ) sözü hakkında nakletti: "Kaçışırlar " dedi.
ورُوى عن الحسنِ البصريِّ أنه قرَأ ذلك: (يومَ التَّنادِى) بإثباتِ الياءِ وتخفيفِ الدالِ .
Hasan-ı Basrî'den ise bunu yâ harfinin sübutu ve dâl harfinin şeddesiz kılınmasıyla (يومَ التَّنادِى) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.
والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك عندَنا ما عليه قرأةُ الأمصارِ، وهو تخفيفُ الدالِ، وبغير إثباتِ الياءِ. وذلك أن ذلك هو القراءةُ التي عليها الحُجَّةُ مُجْمِعَةٌ مِن قرأةِ
Bu hususta bize göre kıraatte doğru olan, şehirlerin kurrâsının benimsediği; dâl harfinin şeddesiz okunması ve yâ harfinin sabit kılınmaması (hazfedilmesi) şeklindeki okuyuştur. Zira bu, [İslam] beldelerinin kurrâsından müteşekkil hüccetin (icmanın) üzerinde ittifak ettiği kıraattir.
الأمصارِ، وغيرُ جائزٍ خِلافُها فيما جاءتْ به نَقْلًا. فإذْ كان ذلك هو الصوابَ، فمعنى الكلامِ: ويا قومِ إني أخافُ عليكم يومَ يُنادِى الناسُ بعضُهم بعضًا؛ إِمَّا مِن هَوْلِ ما قد عَايَنوا من عظيمِ سلطانِ اللهِ، وفَطَاعةِ ما غَشِيَهم مِن كَرْبِ ذلك اليومِ، وإمَّا لتذكير بعضهم بعضًا إنجازَ اللهِ إياهم الوعدَ الذي وعدهم في الدنيا، واسْتِغاثةً مِن بعضِهم ببعضٍ، مما لَقِى مِن عظيمِ البلاءِ فيه.
beldelerin kıraat âlimlerinden naklen getirdiği kıraat budur; nakil yoluyla gelen şeyde onların hilafına gitmek caiz değildir. Doğru olan bu olduğuna göre, kelamın anlamı şöyledir: Ey kavmim! Gerek Allah'ın azametli saltanatından bizzat müşahede ettikleri şeylerin dehşetinden ve o günün kendilerini bürüyen kederinin ağırlığından ötürü, gerekse dünyada Allah'ın onlara vadettiği vaadini gerçekleştirdiğini birbirlerine hatırlatmak ve karşılaştıkları o büyük beladan dolayı birbirlerinden yardım istemek maksadıyla insanların birbirlerine seslenecekleri günden sizin adınıza korkuyorum.
وقولُه: {يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ}. فتأويلُه على التأويلِ الذي ذَكَرْنا مِن الخبرِ عن رسولِ اللهِ ﷺ: يومَ يُوَلُّون هارِبين في الأرضِ؛ حِذَارَ عذابِ اللهِ وعقابِه عندَ مُعايَنَتِهم جهنمَ.
{يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ} “Arkanıza dönüp kaçacağınız gün” kavlinin teviline gelince; Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'den zikrettiğimiz habere dayanan tevile göre şöyledir: Cehennemi bizzat gördüklerinde Allah'ın azabından ve cezasından sakınarak yeryüzünde kaçarak arkalarını dönecekleri gündür.
وتأويلُه على التأويلِ الذي قاله قتادةُ في معنى: {يَوْمَ التَّنَادِ}: يومَ تولُّون مُنصرِفين عن موقفِ الحسابِ إلى جهنمَ.
Katâde'nin {يَوْمَ التَّنَادِ} “feryatlaşma günü”nün anlamı hakkındaki teviline göre ise şöyledir: Hesap yerinden cehenneme doğru arkalarını dönüp gidecekleri gündür.
وبنحوِ ذلك رُوِى الخبرُ عنه وعمَّن قال نحوَ مقالتِه في معنى: {يَوْمَ التَّنَادِ}.
{يَوْمَ التَّنَادِ} “feryatlaşma günü”nün anlamı hakkında ondan ve onun görüşü doğrultusunda söyleyenlerden de bu minvalde rivayet edilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ}. أي: مُنْطَلَقًا بكم إلى النارِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ} “Arkanıza dönüp kaçacağınız gün”. Yani: Ateşe götürüleceksiniz.
وأَوْلَى القولَيْنِ في ذلك بالصوابِ القولُ الذي رُوِى عن رسولِ اللهِ ﷺ، وإن كان الذي قاله قتادةُ في ذلك غيرَ بعيدٍ مِن الحقِّ، وبه قال جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.
Bu husustaki iki görüşten gerçeğe en uygun olanı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayet edilen görüştür; gerçi Katâde’nin bu konudaki sözü de haktan uzak değildir ve tevil ehlinden bir topluluk da bu görüşü benimsemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ}. قال: فارِّينَ غَيْرَ مُعْجِزين .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun şu buyruğu hakkında nakletti: {يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ} “Arkanıza dönüp kaçacağınız gün”. Dedi ki: "[Kurtulup da Allah'ı] âciz bırakamayacak şekilde kaçanlar olarak."
وقولَه: {مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ}. يقولُ: ما لكم مِن الله مانعٌ يَمْنَعُكم، وناصرٌ ينصُرُكم.
{مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ} “Sizi Allah'tan kurtaracak hiçbir koruyucu yoktur” kavli hakkında şöyle buyurmaktadır: Allah'a karşı sizi koruyacak hiçbir engelleyici ve size yardım edecek hiçbir yardımcı yoktur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimiz doğrultuda açıklamada bulunmuştur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ}: أي مِن ناصرٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ} “Sizi Allah'tan kurtaracak hiçbir koruyucu yoktur”. Yani: Hiçbir yardımcı yoktur.
وقولُه: {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ}. يقولُ: ومَن يَخْذُلْه اللهُ فلم يُوَفِّقْه لرُشْدِه، فما له مِن مُوَفِّقٍ يُوفِّقُه له.
O'nun: {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ} “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek hiçbir kimse yoktur” kavli hakkında şöyle buyurmaktadır: Allah kimi yardımsız bırakıp doğru yoluna muvaffak kılmazsa, artık onu buna muvaffak kılacak hiç kimse yoktur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ جَاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جَاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذَا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتَابٌ (٣٤)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {وَلَقَدْ جَاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جَاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذَا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتَابٌ (٣٤)} “Andolsun ki daha önce Yûsuf da size apaçık delillerle gelmişti de onun size getirdiği şeyler hakkında hep şüphe edip durmuştunuz. Nihayet o vefat edince: 'Allah ondan sonra asla bir peygamber göndermez' dediniz. İşte Allah, haddi aşan şüpheci kimseleri böyle saptırır.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد جاءَكم يوسفُ بنُ يعقوبَ، يا قومِ، مِن قبلِ موسى بالواضِحاتِ مِن حُجَجِ اللهِ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey kavmim! Andolsun ki Mûsâ'dan önce Yûsuf b. Ya'kûb da size Allah'ın apaçık delilleriyle gelmişti.
كما حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَلَقَدْ جَاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ}. قال: قبلِ موسى.
Nitekim bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَلَقَدْ جَاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ} “Andolsun ki daha önce Yûsuf da size gelmişti”. Dedi ki: "Mûsâ'dan önce."
وقولُه: {فَمَا زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جَاءَكُمْ بِهِ}. يقولُ: فلم تَزَالُوا مُرْتابين فيما أتاكم به يوسفُ من عندِ ربِّكم، غير مُوقِنى القلوبِ بحقيقتِه، {حَتَّى إِذَا هَلَكَ}. يقولُ: حتى إذا مات يوسفُ قلتم أيُّها القومُ: لن يَبْعَثَ اللهُ مِن بعدِ يوسفَ إليكم رسولًا بالدُّعاءِ إلى الحقِّ، {كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتَابٌ}. يقولُ: هكذا يَصُدُّ اللهُ عن إصابةِ الحقِّ وقصدِ السبيلِ مَن هو كافرٌ به، {مُرْتَابٌ} شاكٌّ في حقيقةِ أخبارِ رسلِه.
O'nun: {فَمَا زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جَاءَكُمْ بِهِ} “onun size getirdiği şeyler hakkında hep şüphe edip durmuştunuz” buyruğu hakkında şöyle demektedir: Yûsuf'un Rabbiniz katından size getirdiği şeyler hususunda kalpleriniz onun hakikatine kesin olarak inanmaksızın şüphe içinde kalmaya devam ettiniz. {حَتَّى إِذَا هَلَكَ} “Nihayet o vefat edince” buyruğu hakkında şöyle demektedir: Nihayet Yûsuf öldüğü zaman, ey kavim, siz dediniz ki: Allah Yûsuf'tan sonra size hakka davet eden hiçbir elçi göndermeyecektir. {كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتَابٌ} “İşte Allah, haddi aşan şüpheci kimseleri böyle saptırır” buyruğu hakkında ise şöyle demektedir: Kendisini inkâr eden kimseyi Allah, hakkı bulmaktan ve doğru yola yönelmekten işte böyle alıkoyar; {مُرْتَابٌ} ise elçilerinin getirdiği haberlerin hakikati hakkında şüphe eden kimsedir.