Binûn

Hâmîm el-Mü'min Suresinin Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ (٣٥)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ (٣٥)} “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanlar var ya, bu hem Allah katında hem de iman edenler katında büyük bir öfke sebebidir. İşte Allah, her kibirli zorbanın kalbini böyle mühürler.”

يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قيلِ المؤمنِ مِنْ آلِ فرعونَ: {الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ}.

Zikri yüce olan [Allah], Firavun ailesinden olan müminin şu sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ} “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanlar”.

فقولُه: {الَّذِينَ} مَرْدودٌ على {مَنْ} في قولِه: {مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ}.

O'nun {الَّذِينَ} kelimesi, {مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ} kavlindeki {مَنْ} lafzına racidir (bağlıdır).

وتأويلُ الكلامِ: كذلك يُضِلُّ اللهُ أهل الإسرافِ والغُلُوِّ فِي ضَلالِهم، بكفرِهم باللهِ واجْتِرائِهم على معاصيه، المُرْتابين في أخبارِ رسلِه، الذين يُخاصِمون في حُجَجِه التي أَتَتْهم بها رسلُه؛ ليُدْحِضوها بالباطلِ مِن الحُجَج، {بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ}. يقولُ: بغيرِ حُجَّةٍ أَتَتْهم من عندِ ربِّهم يَدْفَعون بها حقيقةَ الحُجَجِ التي أَتَتْهم بها الرسلُ، {الَّذِينَ} - إذا كان معنى الكلامِ ما ذَكَرْنا - في

Sözün tevili (yorumu) [şöyledir]: Allah'ı inkâr etmeleri ve O'na isyan etmeye cüret göstermeleri sebebiyle haddi aşanları ve sapıklıklarında ileri gidenleri, elçilerinin haberlerinden şüphe edenleri, elçilerinin kendilerine getirdiği delilleri bâtıl hüccetlerle çürütmek için tartışmaya girişenleri işte Allah böyle saptırır. {بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ} “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın”. [Yani] elçilerin kendilerine getirdiği delillerin hakikatini bertaraf edebilecekleri, Rableri katından kendilerine gelmiş hiçbir hüccet (delil) olmaksızın [tartışırlar]. —Eğer sözün anlamı zikrettiğimiz gibi ise— {الَّذِينَ} kelimesi...

موضعِ نصبٍ رَدًّا على {مَنْ}.

{مَنْ} lafzına atfen nasb konumundadır.

وقولُه: {كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ}. يقولُ: كبُر ذلك الجدالُ الذي يُجادِلُونَه في آياتِ اللهِ مقتًا عندَ اللهِ، وعند الذين آمنوا باللهِ، وإنما نُصِبَ قولُه: {مَقْتًا}، لِمَا في قولِه: {كَبُرَ}. مِن ضميرِ الجِدالِ، وهو نظيرُ قولِه: {كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ} [الكهف: ٥]. فنَصَب {كَلِمَةً} مَنْ نَصَبها؛ لأنه جعَل في قولِه: {كَبُرَتْ} ضميرَ قولِهم: {اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا} [الكهف: ٤]. وأما مَن لم يُضْمِرْ ذلك فإنه رفَع الكلمةَ.

O'nun: {كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ} “bu Allah katında büyük bir öfke sebebidir” buyruğu hakkında şöyle demektedir: Allah'ın ayetleri hakkında yaptıkları bu tartışma, Allah katında ve Allah'a iman edenler katında son derece büyük bir gazap sebebi olmuştur. {مَقْتًا} kelimesinin mensub olması ise, {كَبُرَ} fiilinde gizli olan 'tartışma' zamirinden ötürüdür. Bu, O'nun şu buyruğunun bir benzeridir: {كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ} [el-Kehf: 5] “Ağızlarından çıkan o söz ne büyük oldu!”. {كَلِمَةً} kelimesini nasb ile okuyan kimse, onu şu sebeple nasb ile okumuştur: Çünkü o, {كَبُرَتْ} fiilinde onların {اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا} [el-Kehf: 4] “Allah çocuk edindi” şeklindeki sözlerinin zamirini takdir etmiştir. Bu zamiri takdir etmeyen kimse ise kelimeyi merfû kılmıştır.

وقولُه: {كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ}. يقولُ: كما طبَع اللهُ على قلوبِ المسرفين الذين يُجادِلون في آياتِ اللهِ بغيرِ سلطانٍ أَتَاهم، كذلك يَطْبَعُ اللهُ على كلِّ قلبِ متكبِّرٍ على اللهِ أَن يُوَحِّدَه ويُصَدِّقَ رسلَه، {جَبَّارٍ}. يَعْنى: مُتَعَظِّمٍ عن اتِّبَاعِ الحَقِّ.

O'nun: {كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ} “İşte Allah, her kibirli zorbanın kalbini böyle mühürler” buyruğu hakkında şöyle demektedir: Allah, kendilerine hiçbir delil gelmeksizin Allah'ın ayetleri hakkında tartışan o haddi aşanların kalplerini nasıl mühürlediyse; O'nu birlemekten ve peygamberlerini tasdik etmekten yüz çevirip Allah'a karşı büyüklük taslayan her kibirlinin, {جَبَّارٍ} yani gerçeğe uymayı kendine yediremeyip büyüklük taslayan zorbanın kalbini de işte böyle mühürler.

واخْتَلَفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فَقَرَأَتْه عامةُ قرأةِ الأمصارِ، خلا أبي عمرِو بن العلاءِ : {عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ}. بإضافةِ "القلبِ" إلى "المتكبرِ"، بمعنى الخبرِ عن أن الله طبَع على قلوبِ المتكبِّرين كلِّها، ومَن كان ذلك قراءتَه، كان قولُه: {جَبَّارٍ} مِن نعتِ {مُتَكَبِّرٍ}.

Kurrâ bu ifadenin kıraatinde ihtilaf etmiştir; şehirlerin genel kurrâsı, Ebû Amr b. el-Alâ müstesna , bunu: {عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ} şeklinde "el-kalb" lafzını "el-mütekebbir"e izafe ederek (tamlama kurarak) okumuştur; bu, Allah'ın mütekebbirlerin kalplerinin tamamını mühürlediğini bildirmek manasındadır. Kıraati böyle olan kimseye göre {جَبَّارٍ} kelimesi, {مُتَكَبِّرٍ} kelimesinin sıfatı olur.

وقد رُوِى عن ابن مسعودٍ أنه كان يَقْرَأُ ذلك: (كذلكَ يَطْبَعُ اللهُ على قلبِ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ) .

İbn Mes'ûd'dan ise bunu: (كذلكَ يَطْبَعُ اللهُ على قلبِ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ) "İşte Allah her kibirli zorbanın kalbini böyle mühürler" şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir .

حدَّثني بذلك ابن يوسفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثني حجاجٌ، عن هارونَ،

Bunu bana İbn Yûsuf anlattı; dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı; dedi ki: Bana Haccâc, Hârûn'dan nakletti;

أنه كذلك في حرفِ ابن مسعودٍ .

İbn Mes'ûd'un mushafında (kıraatinde) bu şekilde yer aldığını [söyledi] .

وهذا الذي ذُكِر عن ابن مسعودٍ مِن قراءتِه، يُحَقِّقُ قراءةَ مَن قرأ ذلك بإضافةِ "قَلْب" إلى "المتكبِر"؛ لأن تقديمَ "كُلّ" قبلَ "القلبِ"، وتأخيرَها بعدَه، لا يُغَيِّرُ المعنَى، بل مَعْنَى ذلك في الحالتَيْن واحدٌ. وقد حُكِى عن بعضِ العربِ سَماعًا: هو يُرَجِّلُ شعرَه يومَ كلِّ جمعةٍ. يَعْنى: كلَّ يومِ جمعةٍ. وأما أبو عمرٍو فقرَأ ذلك بتنوين "القلبِ" وتَرْكِ إضافتِه إلى "متكبرٍ"، وجعَل "المتكبرَ" و "الجبارَ" من صفةِ "القلبِ".

İbn Mes'ûd'un kıraatinden zikredilen bu durum, bu ayeti "kalb" kelimesini "el-mütekebbir"e izafe ederek okuyan kimsenin kıraatini pekiştirmektedir; zira "küll" kelimesinin "el-kalb"den önce getirilmesi ile ondan sonraya bırakılması anlamı değiştirmez, bilakis her iki durumda da bunun anlamı birdir. Nitekim bazı Araplardan işitme yoluyla şöyle nakledilmiştir: "O, her cuma günü saçını tarar" derken "yevme külli cum'atin" derler; yani "külle yevmi cum'atin" (her cuma günü) demektir. Ebû Amr ise bunu "el-kalb" kelimesini tenvinleyerek ve onu "mütekebbir" kelimesine izafe etmeyerek okumuş; "el-mütekebbir" ve "el-cebbâr" kelimelerini "el-kalb"in sıfatı kılmıştır.

وأَوْلَى القراءتَيْن في ذلك عندى بالصوابِ قراءةُ مَن قرأَه بإضافةِ "القلبِ" إلى "المتكبرِ"؛ لأن التكبُّرَ فِعْلُ الفاعلِ بقلبهِ، كما أن القاتلَ إذا قتَل قتيلًا، وإن كان قَتَلَه بيدِه، فإن الفِعْلَ مضافٌ إليه، وإنما القلبُ جارِحَةٌ مِن جَوارحِ المتكبرِ، وإن كان بها التَّكَبُّرُ، فإن الفعلَ إلى فاعِلِه مضافٌ، نظيرُ الذي قُلْنا في القتلِ. وذلك وإن كان كما قُلْنا فإن الأُخْرَى غيرُ مَدْفوعةٍ؛ لأن العربَ لا تَمْتَنِعُ أن تقولَ: بَطَشَتْ يدُ فلانٍ، ورَأَتْ عَيْناهُ كذا، وفَهِم قلبُه. فتُضِيفُ الأفعالَ إلى الجوارحِ، وإن كانتْ في الحقيقةِ لأصحابِها.

Bu hususta bana göre iki kıraatten gerçeğe en uygun olanı, "el-kalb" kelimesini "el-mütekebbir"e izafe ederek okuyan kimsenin kıraatidir; çünkü kibirlenmek, failin kalbiyle yaptığı bir fiildir; nitekim katil bir kimseyi öldürdüğünde, onu eliyle öldürmüş olsa bile fiil o şahsın kendisine isnat edilir. Kalp de kibirli kimsenin azalarından bir azadır; kibir onun vasıtasıyla gerçekleşse bile fiil failine isnat edilir, bu durum öldürme hakkında söylediğimiz örneğin benzeridir. Bu durum bizim söylediğimiz gibi olsa da diğer kıraat de büsbütün reddedilemez; çünkü Arapların: "Falanın eli yakaladı/vurdu", "İki gözü şunu gördü" ve "Kalbi anladı" demelerine bir engel yoktur . Böylece, her ne kadar hakikatte o fiiller o uzuvların sahiplerine ait olsa da, fiilleri uzuvlara isnat ederler.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَاهَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ (٣٦) أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لأَظُنُّهُ كَاذِبًا وَكَذَلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبَابٍ (٣٧)}.

O'nun şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَاهَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ (٣٦) أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لأَظُنُّهُ كَاذِبًا وَكَذَلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبَابٍ (٣٧)} “Firavun dedi ki: 'Ey Hâmân! Bana yüksek bir kule yap, belki yollara ulaşırım; göklerin yollarına da Mûsâ'nın ilâhını görürüm. Doğrusu ben onun bir yalancı olduğunu sanıyorum.' İşte böylece Firavun'a kötü ameli süslü gösterildi ve o doğru yoldan alıkonuldu. Firavun'un tuzağı ise tamamen hüsrandadır.”

يقولُ تعالى ذكرُه: وقال فرعونُ - لمَّا وعظَه المؤمنُ مِنْ آلِه بما وعظَه به، وزجَره عن قتلِ موسى نبيِّ اللهِ، وحَذَّره مِن بأسِ اللهِ على [قَتْلِهِ إِنْ قَتَلَهُ] ما حَذَّره - لوزيرِه

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Firavun —ailesinden olan o mümin kimse kendisine verdiği öğütleri verip Allah'ın peygamberi Mûsâ'yı öldürmekten menedince ve [şayet onu öldürürse, bundan ötürü] Allah'ın azabına uğrayacağı hususunda sakındırdığı şeylerle kendisini uyarınca— vezirine

وزيرِ السَّوءِ هامانَ: {يَاهَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا}. يعني بِناءً. وقد بَيَّنا معنَى الصَّرْحِ فيما مضَى بشواهدِه ، بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ. {لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ (٣٦) أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ}. اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى الأسبابِ في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: أسبابُ السماواتِ: طُرُقُها.

kötü veziri Hâmân'a şöyle dedi: {يَاهَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا} “Ey Hâmân! Bana yüksek bir kule yap”. Yani yüksek bir bina yap. Biz daha önce Sarh (صَرْح) kelimesinin anlamını delilleriyle birlikte açıklamıştık , bu sebeple burada tekrar etmeye gerek kalmamıştır. {لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ (٣٦) أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ} “Belki yollara ulaşırım; göklerin yollarına”. Tevil ehli bu ayette geçen Esbâb (أَسْبَاب) kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Göklerin esbâbı, onun yollarıdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أحمدُ بنُ هشامٍ، قال: ثنا [عُبَيدُ اللهِ] بنُ موسى، عن إسرائيلَ، عن السُّدِّيِّ، عن أبي صالحٍ: {أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ}. قال: طُرُقَ السماواتِ .

Bize Ahmed b. Hişâm anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ, İsrâîl'den, o es-Süddî'den, o da Ebû Sâlih'ten nakletti: {أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ} hakkında: "Göklerin yolları" dedi.

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بن المُفَضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ}. قال: طُرُقَ السماواتِ .

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ} hakkında: "Göklerin yolları" dedi.

وقال آخرون: عَنَى بأسبابِ السماواتِ أبوابَ السماواتِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Göklerin esbâbı ile göklerin kapılarını kastetmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَاهَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا}. وكان أوَّلَ مَن بنَى بهذا الآجُرِّ وطَبَخَه، {لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ (٣٦) أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ}. أي: أبوابَ السماواتِ.

Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَاهَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا} “Firavun dedi ki: Ey Hâmân! Bana yüksek bir kule yap...” [Katâde dedi ki:] O, bu tuğla ile [bina] yapan ve onu pişiren ilk kimseydi. {لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ (٣٦) أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ} “...Belki sebeplere (yollara), göklerin sebeplerine ulaşırım”. Yani: Göklerin kapılarına.

وقال آخرون: بل عَنَى به مَنْزِلَ السماءِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla semanın konağını/menzilini kastetmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ}. قال: مَنْزِلَ السماءِ.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun şu buyruğu hakkında nakletti: {لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ} “Belki yollara ulaşırım; göklerin yollarına”. Dedi ki: "Semanın konağına/menziline."

وقد بَيَّنَا فيما مضَى قبلُ ، أن السببَ هو كلُّ ما تُسُبِّبَ به إلى الوصولِ إلى ما يُطْلَبُ؛ مِن حبلٍ وسُلَّمٍ وطريقٍ، وغيرِ ذلك.

Daha önce de açıkladığımız gibi , Sebeb (سَبَب); ip, merdiven, yol veya başka bir şey olsun, arzu edilen şeye ulaşmaya vasıta kılınan her şeydir.

فأَوْلَى قول بالصوابِ في ذلك أن يقالَ: مَعْناه: لَعَلِّى أَبْلُغُ مِن أسبابِ السماواتِ أسبابًا أَتَسَبَّبُ بها إلى رؤيةِ إله موسى، طُرُقًا كانت تلك الأسبابُ منها، أو أبوابًا، أو منازلَ، أو غيرَ ذلك.

Bu konuda doğruya en yakın söz şöyle denilmesidir: Bunun anlamı; "Umarım ki göklerin vasıtalarından öyle vesilelere ulaşırım ki, ister o vesileler yollar, ister kapılar, ister konaklar veya başka bir şey olsun, onlar sayesinde Mûsâ'nın ilahını görmeye bir yol bulurum" demektir.

وقولُه: {فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى}. اخْتَلَفتِ القرأةُ في قراءةِ قولِه: {فَأَطَّلِعَ}؛ فقرأَتْ ذلك عامة قرأة الأمصارِ: (فأطَّلِعُ) بضَمِّ العينِ، رَدًّا به على قولِه: {أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ}، وعطفًا به عليه. وذُكِر عن حُميدٍ الأعرجِ أنه قَرَأه: {فَأَطَّلِعَ}. نصبًا، جوابًا لـ "لعل"، وقد ذكَر الفَرَّاءُ أن بعضَ العربِ أَنْشَدَه:

Allah Teâlâ'nın: {فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى} “Böylece Mûsâ'nın ilâhına ulaşıp bakayım” kavline gelince; kurrâ (kıraat âlimleri), {فَأَطَّلِعَ} kelimesinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. İslâm beldelerinin kurrâsının geneli bunu, {أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ} “sebeplere (yollara) ulaşırım” sözüne döndürerek ve ona atfederek ayın harfinin zammesiyle (ötre ile) (فأطَّلِعُ) şeklinde okumuşlardır. Humeyd el-A‘rec'den ise bunu {فَأَطَّلِعَ} şeklinde, "lealle"nin (لعل) cevabı sayılarak nasb ile (üstünlü) okuduğu zikredilmiştir. Nitekim Ferrâ, Araplardan bazısının şu beyti okuduğunu zikretmiştir:

عَلَّ صُرُوفَ الدَّهْرِ أو دُولاتِها

Umarım zamanın devranları ya da dönüşümleri,

يُدِلْنَنَا اللَّمَّةَ مِن لَمَّاتِها

Şiddetli musibetlerinden birinde bize zafer bahşeder de,

فتَسْتَرِيحَ النَّفْسُ مِن زَفْراتِها

Böylece can, iniltilerinden kurtulup rahata erer.

فنَصَب "تستريحَ" على أنها جوابٌ لـ "لَعَلَّ".

Burada "tetervaha" (تستريحَ) fiilini "lealle"nin cevabı olduğu için nasb ile okumuştur.

والقراءةُ التي لا أَسْتَجِيزُ غيرَها الرفعُ في ذلك؛ لإجماعِ الحُجَّةِ من القرأَةِ عليه.

Başkasına cevaz vermediğim yegâne kıraat ise, kurrânın hüccet olan icmaı sebebiyle bu kelimenin ref ile okunmasıdır.

وقولُه: {وَإِنِّي لأَظُنُّهُ كَاذِبًا}. يقولُ: وإني لأَظُنُّ موسى كاذبًا فيما يقولُ ويَدَّعى من أن له في السماءِ ربًّا أَرْسَلَه إلينا.

O'nun: {وَإِنِّي لأَظُنُّهُ كَاذِبًا} “Doğrusu ben onun bir yalancı olduğunu sanıyorum” buyruğu hakkında şöyle demektedir: Doğrusu ben Mûsâ'nın, gökte kendisini bize gönderen bir Rabbi olduğunu söyleyip iddia ettiği şeyde bir yalancı olduğunu sanıyorum.

وقولُه: {وَكَذَلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ}. يقولُ اللهُ تعالى ذكرُه: وهكذا زَيَّن اللهُ لفرعونَ حينَ عَنا عليه وتَمَرَّد قبيحَ عملِه، حتى سَوَّلَتْ له نفسُه بلوغَ أسبابِ السماواتِ؛ ليَطَّلِعَ إلى إلهِ موسى.

O'nun: {وَكَذَلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ} “İşte böylece Firavun'a kötü ameli süslü gösterildi” buyruğu hakkında zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Firavun haddi aşıp azgınlaştığında, nefsi ona Mûsâ'nın ilahını görmek için göklerin yollarına ulaşmayı fısıldayacak kadar kötü ameli kendisine işte böyle süslü gösterildi.

وقولُه: {وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ}. اخْتَلَفتِ القرأةُ في قراءة ذلك؛ فَقَرَأَتُه عامةُ قرأَةِ البصرةِ والكوفةِ: {وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ} بضمِّ الصادِ، على وجهِ ما لم يُسَمَّ فاعلُه .

O'nun: {وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ} “ve o doğru yoldan alıkonuldu” buyruğuna gelince; kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir; Basra ve Kûfe kurrâsının geneli bunu, faili adlandırılmamış fiil (edilgen) tarzında sâd harfinin zammesiyle {وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ} şeklinde okumuştur .

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ}. قال: فُعِل ذلك به، زُيِّن له سوءُ عملِه، وصُدَّ عن السبيلِ.

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle dediğini] anlattı: {وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ} “ve o yoldan alıkonuldu”. [Katâde] dedi ki: “Ona bu yapıldı; kötü ameli kendisine süslü gösterildi ve yoldan alıkonuldu.”

وقرَأ ذلك حُميدٌ وأبو عمرٍو وعامةُ قرأَةِ المدينةِ : (وَصَدَّ) بفتحِ الصادِ، بمعنى: وأَعْرَض فرعونُ عن سبيلِ اللهِ التي ابُتُعِثَ بها موسى اسْتِكْبارًا .

Humeyd, Ebû Amr ve Medine kurrâsının geneli ise bunu , sâd harfinin fethasıyla (وَصَدَّ) şeklinde okumuştur; bu da "Firavun büyüklük taslayarak Mûsâ'nın kendisiyle gönderildiği Allah'ın yolundan yüz çevirdi" anlamındadır .

والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقال: إنهما قِراءَتان مَعْروفَتان في قرأَةِ الأمصارِ، فبأيَّتِهما قرأ القارئٌ فمصيبٌ.

Bu hususta doğru olan söz şudur: Bunlar şehirlerin kurrâsı nezdinde bilinen iki meşhur kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.

وقولُه: {وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبَابٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وما احتيالُ فرعونَ الذي كان يختالُه للاطِّلاعِ إلى إلهِ موسى، إلا في خَسارٍ وذَهَابِ مالٍ وغَبْنٍ؛ لأنه ذهَبَتْ نفقتُه التي أنْفَقَها على الصَّرْحِ باطلًا، ولم يَنَلْ بما أنفَق شيئًا مما أرادَه، فذلك هو الخَسارُ والتَّبابُ.

O'nun: {وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبَابٍ} “Firavun'un tuzağı ise tamamen hüsrandadır” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Firavun'un Mûsâ'nın ilahını görmek maksadıyla kurduğu hile ve tuzaklar, ancak bir kayıp, mal ziyanı ve hüsrandan ibaret olmuştur; çünkü kule için harcadığı malı boşa gitmiş ve harcadığı şeyle istediğinden hiçbir şeye ulaşamamıştır. İşte asıl kayıp ve helak (tebâb) budur.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimiz doğrultuda açıklamada bulunmuştur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبَابٍ}. يقولُ: في خُسرانٍ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun şu buyruğu hakkında nakletti: {وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبَابٍ} “Firavun'un tuzağı ise tamamen hüsrandadır”. Dedi ki: "Hüsran içindedir."

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {فِي تَبَابٍ}. قال: خَسارٍ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; O'nun: {فِي تَبَابٍ} “tamamen hüsrandadır” buyruğu hakkında: "Hüsran [içindedir]" dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبَابٍ}. أي: في خَسارٍ وضلالٍ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] O'nun: {وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبَابٍ} “Firavun'un tuzağı ise tamamen hüsrandadır” buyruğu hakkında şöyle dedi[ğini bildirdi]: Yani: Hüsran ve dalâlet (sapıklık) içindedir.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبَابٍ}. قال: التَّبابُ والضَّلال واحدٌ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبَابٍ} “Firavun'un tuzağı ise tamamen hüsrandadır” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Tebâb ile dalâlet (sapıklık) birdir."

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَقَالَ الَّذِي آمَنَ يَاقَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشَادِ (٣٨) يَاقَوْمِ إِنَّمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ (٣٩)}.

Zikr-i celîl ve azîz olan [Allah]'ın şu buyruğunun tevili hakkında söz: {وَقَالَ الَّذِي آمَنَ يَاقَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشَادِ (٣٨) يَاقَوْمِ إِنَّمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ (٣٩)} “O iman eden kimse dedi ki: «Ey kavmim! Bana uyun, size doğru yolu göstereyim. Ey kavmim! Şüphesiz bu dünya hayatı geçici bir menfaatten ibarettir; ahiret ise ebedi kalınacak yurdun ta kendisidir.»”

يقولُ تعالى ذكرُه مُخبرًا عن المؤمنِ باللهِ مِن آل فرعونَ: {وَقَالَ الَّذِي آمَنَ} مِن قومِ فرعونَ لقومِه: {يَاقَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشَادِ}. يقولُ: إن اتَّبَعْتُمونى فقَبِلْتم منى ما أقولُ لكم، بَيَّنْتُ لكم طريقَ الصوابِ الذي تَرْشُدون إذا أَخَذْتم فيه وسَلَكْتُموه، وذلك هو دينُ اللهِ الذي ابْتَعَث به موسى،

Zikri yüce olan [Allah], Firavun ailesinden Allah'a iman eden kimseden haber vererek şöyle buyurmaktadır: Firavun kavminden {وَقَالَ الَّذِي آمَنَ} “iman eden kimse” kavmine şöyle dedi: {يَاقَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشَادِ} “Ey kavmim! Bana uyun, size doğru yolu göstereyim”. Şöyle demektedir: Şayet bana uyar ve size söylediklerimi kabul ederseniz, tuttuğunuz ve yürüdüğünüz takdirde doğruya ereceğiniz hak yolu size açıklarım ki o da Allah'ın Mûsâ ile gönderdiği dinidir.

{[يَاقَوْمِ] إِنَّمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ}. يقولُ لقومِه: ما هذه الحياةُ العاجلةُ التي عُجِّلَتْ لكم في هذه الدارِ، إلا متاعٌ تَسْتَمْتعون بها إلى أجلٍ أنتم بالِغوه، ثم تموتون وتزولُ عنكم، {وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ}. يقولُ: وإن الدارَ الآخرةَ هي دارُ القرارِ التي تَسْتَقِرُّون فيها فلا تموتون ولا تزولُ عنكم. يقولُ: فلها فاعْمَلوا، وإياها فاطْلُبوا.

{[يَاقَوْمِ] إِنَّمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ} “[Ey kavmim!] Şüphesiz bu dünya hayatı geçici bir menfaatten ibarettir”. Kavmine şöyle demektedir: Bu yurtta size peşin olarak verilen şu geçici hayat, ulaşacağınız bir vakte kadar kendisinden yararlandığınız, sonra ölüp sizden çekip gidecek olan geçici bir menfaatten ibarettir; {وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ} “ahiret ise ebedi kalınacak yurdun ta kendisidir”. Şöyle demektedir: Şüphesiz ahiret yurdu, içinde ebediyen kalacağınız, artık ölmeyeceğiniz ve sizden asla zail olmayacak olan karargâh yurdudur . Şöyle demektedir: Öyleyse onun için çalışın ve onu talep edin!

وبنحوِ الذي قُلْنا في معنى قولِه: {وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ}. قال

O'nun: {وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ} “Şüphesiz ahiret ise asıl karar kılınacak yurttur” sözünün anlamı hususunda bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir:

أهلُ التأويلِ.

tevil ehli de [açıklamada bulunmuştur].

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ}: اسْتَقَرَّتِ الجنةُ بأهلِها، واستقرَّتِ النارُ بأهلِها .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O'nun: {وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ} “ahiret ise ebedi kalınacak yurdun ta kendisidir” buyruğu hakkında nakletti: "Cennet ehline mesken olup karar kılmış, cehennem de ehline mesken olup karar kılmıştır" .

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ (٤٠)}.

Zikr-i azîz ve celîl olan [Allah]'ın şu buyruğunun tevili hakkında söz: {مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ (٤٠)} “Kim bir kötülük işlerse, ona ancak onun misliyle karşılık verilir. Erkek olsun kadın olsun, kim de mümin olarak salih bir amel işlerse, işte onlar cennete girecekler ve orada hesapsız rızıklandırılacaklardır.”

يقولُ: مَن عمِل بمعصيةِ اللهِ في هذه الحياةِ الدنيا، فلا يَجْزيه اللهُ في الآخرةِ إلا سيئةً مثلَها، وذلك أن يعاقبَه بها، {وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى}. يقولُ: ومَن عمِل بطاعةِ اللهِ في الدنيا، وأْتَمَر لأمرِه، وانتهى فيها عمّا نهاه عنه؛ من رجُلٍ أو امرأةٍ، وهو مؤمنٌ باللهِ، {فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ}.

Şöyle buyurmaktadır: Kim bu dünya hayatında Allah'a isyan ederek amel işlerse, Allah ahirette ona ancak onun misli bir ceza (kötülük) verir; bu da onu cezalandırmasıdır. {وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى} “Erkek olsun kadın olsun, kim de salih bir amel işlerse”. Şöyle buyurmaktadır: Erkek veya kadınlardan kim dünyada Allah'a itaat ederek amel işler, O'nun emrine uyar ve yasakladıklarından kaçınırsa -ki o Allah'a iman etmiş biridir-, {فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ} “işte onlar cennete gireceklerdir”.

يقولُ: فالذين يعملون ذلك من عبادِ اللهِ يدخلون في الآخرةِ الجنةَ.

Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın kullarından bunları yapanlar, ahirette cennete gireceklerdir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimiz doğrultuda açıklamada bulunmuştur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا}. أي: شِرْكًا، السيئةُ عندَ قتادةَ شركٌ، {وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا}؛ أي: خيرًا، {مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ} .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا} “Kim bir kötülük işlerse, ona ancak onun misliyle karşılık verilir”; yani şirk [işlerse]; Katâde'ye göre seyyie (kötülük) şirktir. {وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا} “kim de salih bir amel işlerse”; yani hayır işlerse, {مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “erkek olsun kadın olsun, mümin olarak” .

وقولُه: {يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ}. يقولُ: يرزقُهم اللهُ في الجنةِ من

Ve O'nun: {يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Onlar orada hesapsız olarak rızıklandırılırlar” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: Allah onları cennette...

ثمارِها، وما فيها من نعيمِها ولذّاتِها، بغيرِ حسابٍ.

meyvelerinden ve oradaki nimetlerinden ve lezzetlerinden hesapsız olarak rızıklandıracaktır.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ}. قال: لا واللهِ ما هُناكُم مكيالٌ ولا مِيزانٌ .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ} “orada hesapsız rızıklandırılacaklardır” hakkında şöyle dedi: "Hayır, vallahi orada ölçek de yoktur, terazi de!" .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَيَاقَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجَاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ (٤١) تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ (٤٢)}.

Zikr-i celîl ve azîz olan [Allah]'ın şu buyruğunun tevili hakkında söz: {وَيَاقَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجَاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ (٤١) تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ (٤٢)} “«Ey kavmim! Bana ne oluyor ki ben sizi kurtuluşa çağırırken siz beni ateşe çağırıyorsunuz? Siz beni Allah'ı inkâr etmeye ve hakkında hiçbir bilgim olmayan şeyleri O'na ortak koşmaya çağırıyorsunuz; ben ise sizi o Azîz ve Gaffâr olan [Allah]'a çağırıyorum.»”

يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قيلِ هذا المؤمنِ لقومِه من الكفرةِ: {مَا لِي أَدْعُوكُمْ} [يا قومِ] {إِلَى النَّجَاةِ} مِن عذابِ اللهِ وعقوبتهِ، بالإيمانِ به واتّباعِ رسولِه موسى، وتصديقِه فيما جاءكم به من عندِ رَبِّه ، {وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ}. يقولُ: وتدعونني إلى عملِ أهلِ النارِ.

Zikri yüce olan [Allah], bu müminin inkârcı kavmine olan sözünden haber vererek şöyle buyurmaktadır: {مَا لِي أَدْعُوكُمْ} “Bana ne oluyor ki ben sizi” [ey kavmim!] Allah'a iman edip O'nun elçisi Mûsâ'ya uyarak ve Rabbi katından size getirdiği şeylerde onu tasdik ederek Allah'ın azabından ve cezasından {إِلَى النَّجَاةِ} “kurtuluşa çağırıyorum” ; {وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ} “siz ise beni ateşe çağırıyorsunuz”. Şöyle demektedir: Siz ise beni cehennem ehlinin ameline çağırıyorsunuz.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimiz doğrultuda açıklamada bulunmuştur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجَاةِ}. قال: الإيمانِ باللهِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; O'nun: {مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجَاةِ} “Bana ne oluyor ki ben sizi kurtuluşa çağırıyorum” buyruğu hakkında: "[Kurtuluş,] Allah'a imandır" dedi .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجَاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ}. قال: هذا مؤمنُ آلِ فرعونَ. قال: يدعونه إلى دينِهم والإقامةِ معهم .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجَاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ} “Bana ne oluyor ki ben sizi kurtuluşa çağırıyorum, siz ise beni ateşe çağırıyorsunuz” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Bu, Firavun ailesinin müminidir." Dedi ki: "Onu kendi dinlerine ve aralarında kalmaya çağırıyorlardı."

وقولُه: {تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ}. [يقولُ لهم: تدعونني إلى أن أكفرَ باللهِ] ، {وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ}. يقولُ: وأُشرِكَ باللهِ في عبادتِه أوثانًا، لستُ أعلمُ أنه يصلُحُ لى عبادتُها وإشراكُها في عبادةِ اللهِ؛ لأن الله لم يأذنْ لي في ذلك بخبرٍ ولا عقلٍ.

O'nun: {تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ} “Siz beni Allah'ı inkâr etmeye çağırıyorsunuz” [Onlara şöyle demektedir: Beni Allah'ı inkâr etmeye] {وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ} “ve hakkında hiçbir bilgim olmayan şeyleri O'na ortak koşmaya çağırıyorsunuz” buyruğuna gelince; şöyle demektedir: Ve Allah'a kullukta, kendilerine tapmamın ve onları Allah'a ibadette ortak kılmamın bana uygun olduğunu bilmediğim putları ortak koşmaya [çağırıyorsunuz]; zira Allah ne bir vahiyle ne de akıl yoluyla bana buna dair izin vermemiştir.

وقولُه: {وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ}. يقول: وأنا أدعوكم إلى عبادةِ العزيزِ في انتقامِه ممّن كفَر به، الذي لا يمنعُه إذا انتقم من عدوِّ له شيءٌ، الغفارِ لمن تاب إليه بعدَ معصيتِه إياه، بعفوِه عنه، فلا يضرُّه شيءٌ مع عفوِه عنه، يقولُ: فهذا الذي هذه الصفةُ صفتُه، فاعبدوا؛ لا ما لا ضُرَّ عندَه ولا نفعَ.

O'nun: {وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ} “ben ise sizi o Azîz ve Gaffâr olan [Allah]'a çağırıyorum” buyruğuna gelince; şöyle demektedir: Ben ise sizi, Kendisini inkâr edenden intikam almada mutlak kudret sahibi (Azîz) olan, bir düşmanından intikam aldığında hiçbir şeyin O'na engel olamayacağı ve Kendisine isyan ettikten sonra tövbe eden kimseyi bağışlamasıyla (Gaffâr) affeden -ki O'nun affıyla birlikte hiçbir şey artık o kuluna zarar veremez- [Allah'a] kulluğa çağırıyorum. Şöyle demektedir: İşte bu sıfatlara sahip olana kulluk edin; yanında ne bir zarar ne de bir fayda bulunan şeylere değil!

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {لَا جَرَمَ أَنَّمَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنَا إِلَى اللَّهِ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ (٤٣)}.

Zikr-i celîl ve azîz olan [Allah]'ın şu buyruğunun tevili hakkında söz: {لَا جَرَمَ أَنَّمَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنَا إِلَى اللَّهِ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ (٤٣)} “«Şüphe yok ki sizin beni kendisine çağırdığınız şeyin dünyada da ahirette de bir çağrısı (ve yetkisi) yoktur. Şüphesiz dönüşümüz Allah'adır ve haddi aşanlar, cehennem ehlinin ta kendileridir.»”

يقولُ تعالى ذكرُه: حقًّا أن الذي تدعونني إليه من الأوثانِ، ليس له دعاءٌ في الدنيا ولا في الآخرةِ؛ لأنه جمادٌ لا ينطِقُ، ولا يفهم شيئًا.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Gerçek şu ki, beni tapmaya çağırdığınız putların dünyada da ahirette de bir çağrısı olamaz; zira o konuşmayan ve hiçbir şey anlamayan cansız bir varlıktır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimiz doğrultuda açıklamada bulunmuştur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [yine] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den [şöyle rivayet etti]:

قولَه: {لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا}. قال: الوثَنُ؛ ليس بشيءٍ .

O'nun: {لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا} “onun dünyada bir çağrısı yoktur” buyruğu hakkında: "[O,] puttur; bir hiçtir" dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَا جَرَمَ أَنَّمَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ}. أي: لا يضرُّ ولا ينفعُ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O'nun: {لَا جَرَمَ أَنَّمَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ} “Şüphe yok ki sizin beni kendisine çağırdığınız şeyin dünyada da ahirette de bir çağrısı yoktur” buyruğu hakkında nakletti: "Yani ne zarar verebilir ne de fayda sağlayabilir" .

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا}. [يقولُ: هذا الصنمُ لا يستجيبُ لأحدٍ في الدنيا] {وَلَا فِي الْآخِرَةِ} .

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا} “onun dünyada bir çağrısı yoktur” buyruğu hakkında nakletti: [Şöyle demektedir: Bu put ne dünyada birine icabet eder] {وَلَا فِي الْآخِرَةِ} “ne de ahirette” .

وقولُه: {وَأَنَّ مَرَدَّنَا إِلَى اللَّهِ}. يقولُ: وأن مرجعَنا ومنقلبَنا بعدَ مماتِنا إلى اللهِ، {وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ}. يقولُ: وأن المشركين باللهِ المتعدِّين حدودَه، القَتَلَةَ النفوسَ التي حرّم اللهُ قتلَها، هم أصحابُ نارِ جهنمَ، عندَ مرجعِنا إلى اللهِ.

O'nun: {وَأَنَّ مَرَدَّنَا إِلَى اللَّهِ} “Şüphesiz dönüşümüz Allah'adır” buyruğu hakkında şöyle demektedir: Ölümümüzden sonra dönüşümüz ve varacağımız yer Allah'adır; {وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ} “ve haddi aşanlar, cehennem ehlinin ta kendileridir” buyruğuna gelince; şöyle demektedir: Allah'a ortak koşanlar, O'nun sınırlarını aşanlar ve Allah'ın öldürülmesini haram kıldığı canlara kıyanlar, Allah'a döndüğümüz vakit cehennem ateşinin ehlidirler.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، على اختلافٍ منهم في معنى المسرفين في هذا الموضعٍ؛ فقال بعضُهم: هم سفَّاكو الدماءِ بغير حقِّها.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimiz doğrultuda açıklamada bulunmuştur; bununla birlikte bu ayetteki el-Müsrifîn (haddi aşanlar) kavramının anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir; nitekim bazısı şöyle demiştir: Onlar haksız yere kan dökenlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عنبسةَ، عن محمدِ بن عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ}. قال: السفَّاكون الدماءَ بغيرِ حِلِّها .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den {وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ} “Ve haddi aşanlar, cehennem ehlinin ta kendileridir” buyruğu hakkında rivayet etti; [Mücâhid] şöyle dedi: "[Onlar,] kan dökenler, [yani] haksız yere [kan akıtanlar]dır."

حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ في قولِه ﷿ {وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ}. قال: هم السفَّاكون للدماءِ بغيرِ حقِّها.

Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den azze ve celle olan [Allah]'ın: {وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ} “ve haddi aşanlar, cehennem ehlinin ta kendileridir” buyruğu hakkında nakletti: "Onlar haksız yere kan dökenlerdir" dedi.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ}. قال: السفَّاكون الدماءَ بغيرِ حقِّها، {هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ} .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; O'nun: {وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ} “ve haddi aşanlar” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Haksız yere kan dökenlerdir"; {هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ} “cehennem ehlinin ta kendileridir” .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ}. قال: سمّاهم اللهُ مسرفين؛ فرعونَ ومَن معه.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ} “ve haddi aşanlar, cehennem ehlinin ta kendileridir” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Allah onları; Firavun'u ve beraberindekileri müsrifler (haddi aşanlar) olarak isimlendirmiştir."

وقال آخرون: هم المشركون.

Başkaları ise şöyle demiştir: Onlar müşriklerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ}. أي: المشركين .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ} “ve haddi aşanlar, cehennem ehlinin ta kendileridir”; yani müşriklerdir .

وقد بيَّنا معنى الإسرافِ فيما مضى قبلُ بما فيه الكفايةُ من إعادتِه في هذا

Daha önce israfın anlamını, bu [yerde] tekrar etmeye ihtiyaç bırakmayacak derecede yeterli olarak açıklamıştık;

الموضعِ .

.

وإنما اختَرنا في تأويلِ ذلك في هذا الموضعِ ما اختَرنا؛ لأن قائلَ هذا القولِ لفرعونَ وقومِه، إنما قصَد به فرعونَ؛ لكفرِه ، وما كان همَّ به من قتلِ موسى، وكان فرعونُ عاليًا عاتيًا في كفرِه باللهِ، سفَّاكًا للدماءِ التي كان محرَّمًا عليه سفكُها، وكلُّ ذلك مِن الإسرافِ، فلذلك اختَرنا ما اختَرنا من التأويلِ في ذلك.

Bizim bu hususta bu görüşü tercih etmemizin sebebi şudur: Bu sözü Firavun ve kavmine söyleyen kimse, bunu inkârı ve Mûsâ'yı öldürmeye teşebbüs etmesi sebebiyle bizzat Firavun'u kastederek söylemiştir. Firavun ise Allah'ı inkâr etmekte büyüklük taslayan ve haddi aşan, dökülmesi kendisine haram kılınmış kanları akıtan biriydi; bunların hepsi de israftır (haddi aşmaktır). İşte bu sebeple bu hususta bu yorumu tercih ettik.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ (٤٤) فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا وَحَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ (٤٥)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ (٤٤) فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا وَحَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ (٤٥)} “Benim size söylediklerimi yakında hatırlayacaksınız. Ben işimi Allah'a bırakıyorum. Şüphesiz Allah kullarını hakkıyla görendir. Nihayet Allah, onların kurdukları tuzakların kötülüklerinden onu korudu ve Firavun ailesini azabın en kötüsü kuşatıverdi.”

يقولُ تعالى ذكرُه مخبِرًا عن قيل هذا المؤمنِ مِن آل فرعونَ لفرعونَ وقومِه: فستذكرون أيُّها القومُ إذا عاينتم عقاب اللهِ قد حلَّ بكم، [ولقِيتم ما] لقيتموه - صِدْقَ ما أقولُ، وحقيقةَ ما أُخبرُكم به، من أن المسرفين هم أصحابُ النارِ.

Cenâb-ı Hak, Firavun ailesinden olan bu müminin Firavun'a ve kavmine söylediklerini haber vererek şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! Allah'ın azabının başınıza indiğini bizzat gördüğünüzde ve başınıza gelenlerle karşılaştığınızda , haddi aşanların cehennem ehli olduklarına dair size söylediklerimin doğruluğunu ve bildirdiklerimin hakikatini pek yakında hatırlayacaksınız.

كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدِ في قولِه: {فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ}. فقلتُ له: أذلك في الآخرةِ؟ قال: نعم.

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ} “Benim size söylediklerimi yakında hatırlayacaksınız” buyruğu hakkında şöyle dedi: Ona, "Bu ahirette mi olacak?" diye sordum. O da: "Evet" dedi.

وقولُه: {وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ}. يقولُ: وأُسلِمُ أمرِى إلى اللهِ، وأجعلُه إليه، وأتوكلُ عليه، فإنه الكافي مَنْ تَوَكَّلَ عليه.

O'nun: {وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ} “Ben işimi Allah'a bırakıyorum” buyruğu ise; işimi Allah'a teslim ediyor, O'na havale ediyor ve O'na tevekkül ediyorum; zira O, kendisine tevekkül edene yeter, demektir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَأُفَوِّضُ أَمْرِى إِلَى اللَّهِ}، قال: أجعلُ أمرى إلى اللَّهِ.

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَأُفَوِّضُ أَمْرِى إِلَى اللَّهِ} “Ben işimi Allah'a havale ediyorum” [ayeti hakkında] şöyle dedi: «İşimi Allah'a bırakıyorum.»

وقوله: {إِنَّ الله بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ}، يقولُ: إن الله عالمٌ بأمور عبادِه، ومنِ المطيعُ منهم له والعاصى، والمستحقُّ جميل الثواب، والمستوجِبُ سيِّئَ العقابِ.

O'nun: {إِنَّ الله بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ} “Şüphesiz Allah kullarını hakkıyla görendir” buyruğu; Allah kullarının işlerini, onlardan kendisine itaat edeni ve isyan edeni, güzel mükâfatı hak edeni ve kötü cezayı müstahak olanı hakkıyla bilendir, demektir.

وقوله: {فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا}، يقول تعالى ذكره: فدفع الله عن هذا المؤمن من آل فرعونَ بإيمانِه به وتصديقه رسوله موسى - مَكْرُوهَ ما كان فرعونُ ينالُ به أهلَ الخلافِ عليه من العذابِ والبلاء، فنجَّاه منه.

O'nun: {فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا} “Nihayet Allah, onların kurdukları tuzakların kötülüklerinden onu korudu” buyruğu hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Allah'a iman etmesi ve elçisi Mûsâ'yı tasdik etmesi sebebiyle Allah, Firavun ailesinden olan bu mümin kimseyi, Firavun'un kendisine muhalefet edenlere reva gördüğü azap ve beladan koruyup uzaklaştırdı ve onu bundan kurtardı.