[{وَهِيَ دُخَانٌ}. قيل إن ذلك الدخانَ من تنفس الماءِ حين تنفَّس. وقد بينَّا أقوالَ أهلِ العلمِ في ذلك فيما مضى قبلُ] .
[{وَهِيَ دُخَانٌ} “ve o gaz halinde idi”. Bu dumanın, nefes aldığı sırada suyun nefesinden [çıkan buhar] olduğu söylenmiştir. Bu husustaki ilim ehlinin sözlerini daha önce açıklamıştık] .
وقولُه: {فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فقال اللهُ للسماءِ والأرضِ: جيئا بما خَلَقْتُ فيكما؛ أمَّا أنتِ يا سماءُ فَأَطْلِعي ما خلَقتُ فيكِ من الشمسِ والقمرِ والنجومِ، وأمَّا أنتِ يا أرضُ فأخرِجى ما خلَقتُ فيكِ من الأشجارِ والثمارِ والنباتِ، وتشقَّقى عن الأنهارِ، {قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ}: جئنا بما أحْدَثَتَ فينا من خلقِكَ، مستجِيبينَ لأمرِكَ، لا نعصِى أمرَكَ.
Ve O'nun: {فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا} “ona ve yere: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' dedi” buyruğuna gelince; O'nun övgüsü yücedir, şöyle buyurur: Allah göğe ve yere: “İçinizde yarattıklarımı getirin; sana gelince ey gök, sende yarattığım güneş, ay ve yıldızları doğur; sana gelince ey yer, sende yarattığım ağaçları, meyveleri ve bitkileri çıkar, nehirleri yarıp akıt!” dedi. {قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ} “İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler”: Senin emrine icabet ederek, emrine isyan etmeksizin, bizde meydana getirdiğin yaratıklarınla geldik [dediler].
كما حدَّثنا أبو هشامٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن جريجٍ، عن سليمانَ بن موسى، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ: {فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ}. قال: قال اللهُ للسماواتِ: أطلعِي شمسي وقمرى، وأطلعِي نجومي. وقال للأرضِ: شقِّقى أنهارَك، وأخرِجي ثمارَك. فقالتا: أعْطَيْنا
Nitekim bize Ebû Hişâm anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Cüreyc'den, o Süleymân b. Mûsâ'dan, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle naklettiğini] anlattı: {فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ} “ona ve yere: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' dedi. İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler”. Dedi ki: Allah göklere: “Güneşimi ve ayımı doğur, yıldızlarımı doğur!” buyurdu. Yere de: “Nehirlerini yar, meyvelerini çıkar!” buyurdu. Bunun üzerine ikisi: “Verdik
طائِعين .
[boyun eğdik]” dediler .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عليَّةَ، عن ابن جُرَيجٍ، عن سليمانَ الأحولِ، عن طاوسٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {ائْتِيَا}: أعطِيَا، وفي قولِه: {قَالَتَا أَتَيْنَا}: قالتا: أعطَينا .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Cüreyc'den, o Süleymân el-Ahvel'den, o Tâvûs'tan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {ائْتِيَا} “gelin” buyruğu hakkında: “Verin”, O'nun: {قَالَتَا أَتَيْنَا} “İkisi de: 'Geldik' dediler” buyruğu hakkında da: “İkisi: 'Verdik' dediler” dediğini aktardı .
وقيل: {قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ}. ولم يُقَلْ: طائِعتَين. والسماءُ والأرضُ مؤنَّثتان ؛ لأن النونَ والألفَ اللتين هما كنايةُ أسمائِهما في قولِه: {أَتَيْنَا}. نظيرةُ كنايةِ أسماءِ المخبِرين من الرجالِ عن أنفسِهم، فأُجْرِىَ قولُه: {طَائِعِينَ} على ما جرَى به الخبرُ عن الرجالِ كذلك.
Denildi ki: {قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ} “İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler” buyrulmuş, “tâi'ateyn” (طائعتين / iki dişi olarak itaat edenler) denilmemiştir. Oysa gök ve yer müennestir (dişildir) . Çünkü O'nun: {أَتَيْنَا} “geldik” buyruğundaki ikisinin isimlerine kinaye (zamir) olan nûn ve elif, kendilerinden haber veren erkeklerin isimlerine kinaye (zamir) olan ile aynıdır. Dolayısıyla O'nun: {طَائِعِينَ} “isteyerek [itaat edenler olarak]” buyruğu da, tıpkı erkeklerden haber verirken cereyan ettiği gibi cereyan ettirilmiştir.
وقد كان بعضُ أهلُ العربيةِ يقولُ: ذهَب به إلى السماواتِ والأرضِ ومَن فيهن.
Arap dili âlimlerinden bazısı şöyle diyordu: Bununla göklere, yere ve bunların içindekilere yönelmiştir.
وقال آخرون منهم: قيل ذلك كذلك؛ لأنهما لما تكلَّمتا أشبَهتا الذكورَ من بني آدمَ.
Onlardan diğerleri de şöyle demiştir: Böyle denilmesinin sebebi; ikisi konuştuklarında Âdemoğullarının erkeklerine benzemiş olmalarıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (١٢)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine gelince: {فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (١٢)} “Böylece onları iki günde yedi gök olarak tamamladı ve her bir göğe kendi işini vahyetti. Biz en yakın göğü kandillerle donattık ve onu koruduk. İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ففرَغ من خلقِهن سبعَ سماواتٍ في يومين، وذلك يومُ الخميسِ ويومُ الجُمعةِ.
Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Böylece onları iki günde; perşembe ve cuma günlerinde yedi gök olarak yaratmayı tamamladı.
كما حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: استوَى إلى السماءِ وهى دخانٌ، من تنفُّسِ الماءِ حينَ تنفَّس، فجعَلها سماءً واحدةً، [ثم فتَقَها] فجعَلها سبعَ سماواتٍ في يومين؛ في الخميسِ والجمعةِ، وإنما سُمِّيَ يومَ الجُمعةِ؛ لأنه جُمِع فيه خلقُ السماواتِ والأرضِ .
Nitekim bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den aktardı, dedi ki: Nefes aldığı sırada suyun nefesinden [çıkan] duman halinde iken göğe yöneldi ve onu tek bir gök yaptı. [Sonra onu ayırdı] da iki günde; perşembe ve cuma günlerinde yedi gök yaptı. Cuma gününe bu ismin verilmesi, göklerin ve yerin yaratılışının onda toplanıp tamamlanması (cem' edilmesinden) ötürüdür .
وقولُه: {وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا}. يقولُ: وألقَى في كلِّ سماءٍ من السماواتِ السبعِ ما أراد من الخلقِ.
Ve O'nun: {وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا} “ve her bir göğe kendi işini vahyetti” buyruğuna gelince; şöyle buyurur: Yedi gökten her bir göğe yaratıklardan dilediğini ilka etti (koydu).
[وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
[Bu konuda söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك]
Bunu söyleyenlerin zikri:]
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا}. قال: ما أمَر به وأرادَه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا} “ve her bir göğe kendi işini vahyetti” buyruğu hakkında: “Emrettiği ve dilediği şeyi [koydu]” dediğini aktardı .
حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا}. قال: خلَق في كلِّ سماءً خلْقَها من الملائكةِ والخلقِ الذي فيها؛ من البحارِ وجبالِ البَرَدِ، وما لا يُعلمُ .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den aktardı: {وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا} “ve her bir göğe kendi işini vahyetti”. Dedi ki: Her bir gökte oranın mahlukatını; melekleri ve orada bulunan denizler, dolu dağları ve bilinmeyen diğer mahlukatı yarattı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا}. قال: خلَق فيها شمسَها وقمرَها ونجومَها وصلاحَها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا} “ve her bir göğe kendi işini vahyetti” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: “Orada güneşini, ayını, yıldızlarını ve düzenini [sağlayan unsurlarını] yarattı.”
وقولُه: {وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وزيَّنا السماءَ الدنيا إليكم أيُّها الناسُ بالكواكبِ، وهى المصابيحُ.
Ve O'nun: {وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ} “Biz en yakın göğü kandillerle donattık” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Ey insanlar, size en yakın olan göğü yıldızlarla süsledik; kandiller bunlardır.
كما حدَّثنا، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ {وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ} قال: ثم زيَّن السماءَ الدنيا بالكواكبِ، فجعَلها زينةً، {وَحِفْظًا} من الشياطينِ.
Nitekim bize anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ} “Biz en yakın göğü kandillerle donattık” hakkında aktardı, dedi ki: Sonra en yakın göğü yıldızlarla donatıp onu bir süs kıldı, {وَحِفْظًا} “ve koruduk” buyruğu ise şeytanlardan [koruduk anlamındadır].
واختلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ نصبِ قولِه: {وَحِفْظًا}؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: نُصِب بمعنى: وحفِظناها حِفْظًا، كأنه قال: ونحفظُها حفظًا. لأنه حينَ قال: زيَّنَّاها بمصابيحَ. قد أخبرَ أنه قد نظَر في أمرِها وتعهَّدها، فهذا يدلُّ على الحفظِ، كأنه قال: وحفظِناها حفظًا. وكان بعضُ نحويِّى الكوفةِ يقولُ: نُصِب ذلك على معنى: وحفظًا زيَّنَّاها؛ لأن الواوَ لو سقَطَت لكان: إنا زيَّنَّا السماءَ الدنيا حفظًا. وهذا القولُ الثاني أقربُ عندَنا إلى الصحةِ من الأولِ.
Arap dili âlimleri {وَحِفْظًا} “ve koruduk” buyruğunun nasb (üstün) veçhinde ihtilaf etmişlerdir; Basra nahivcilerinden bazısı şöyle demiştir: “Ve onu tam bir koruyuşla koruduk” anlamında mansub kılınmıştır; sanki “ve onu koruyarak muhafaza ederiz” demiş gibidir. Çünkü O: “Onu kandillerle donattık” buyurduğunda, onun işini gözetip onu koruduğunu bildirmiş olmaktadır; bu da korumaya delalet eder; sanki “ve onu tam bir koruyuşla koruduk” demiş gibidir. Kûfe nahivcilerinden bazısı ise şöyle diyordu: Bu, “ve bir koruma olarak onu süsledik” anlamı üzere mansub kılınmıştır; zira vâv harfi düşmüş olsaydı: “Şüphesiz biz en yakın göğü bir koruma olarak süsledik” şeklinde olurdu. Bu ikinci görüş bize göre birincisinden sıhhate daha yakındır.
وقد بيَّنا العلةَ في نظيرِ ذلك في غيرِ موضعٍ من هذا الكتابِ، فأغنَى ذلك عن إعادتِه.
Bunun benzerlerindeki gerekçeyi bu kitabın birçok yerinde açıklamıştık; dolayısıyla bu, onu tekrarlamaktan müstağni kılmıştır.
وقولُه: {ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هذا الذي وصَفتُ لكم من خَلْقىَ السماءَ والأرضَ وما فيهما، وتزيينيَ السماءَ الدنيا بزينةِ الكواكبِ، على ما بيَّنتُ - تقديرُ العزيزِ في نقمتِه من أعدائِه، العليمِ بسرائرِ عبادِه وعلانيتِهم، وتدبيرِهم على ما فيه صلاحُهم.
Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ} “İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir.” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Gökleri, yeri ve bu ikisinde bulunanları yaratmam ile en yakın göğü yıldızların süsüyle donatmam hususunda açıkladığım üzere sizlere vasfettiğim bütün bunlar; düşmanlarından intikam almasında Azîz (mutlak galip), kullarının gizli ve açık hallerini ve onların maslahatına uygun olan idareyi en iyi bilen Alîm olan [Allah]ın takdiridir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ (١٣) إِذْ جَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ قَالُوا لَوْ شَاءَ رَبُّنَا لأَنْزَلَ مَلَائِكَةً فَإِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (١٤)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine gelince: {فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ (١٣) إِذْ جَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ قَالُوا لَوْ شَاءَ رَبُّنَا لأَنْزَلَ مَلَائِكَةً فَإِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (١٤)} “Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Sizi Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi bir yıldırımla uyardım.' Hani onlara önlerinden ve arkalarından: 'Allah'tan başkasına kulluk etmeyin' diye peygamberler gelmişti. Onlar: 'Eğer Rabbimiz dileseydi melekler indirirdi. Bu sebeple biz, sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz' dediler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فإن أعرَض هؤلاء المشركون عن هذه الحُججِ التي بيَّنتَها لهم يا محمدُ، ونبَّهتَهم عليها، فلم يؤمِنوا بها، ولم يقِرُّوا أن فاعلَ ذلك هو اللهُ الذي لا إلهَ غيرُه، فقل لهم: أنْذَرتُكم أيُّها الناسُ صاعقةً تهلكُكم، مثلَ صاعقةِ عادٍ وثمودَ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Ey Muhammed! Eğer bu müşrikler, kendilerine açıkladığın ve dikkatlerini çektiğin bu delillerden yüz çevirir, bunlara inanmaz ve bunları yapanın Kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah olduğunu ikrar etmezlerse, onlara de ki: Ey insanlar! Sizi, Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi sizi helak edecek bir yıldırımla uyardım.
وقد بيَّنا فيما مضَى أن معنى الصاعقةِ كلُّ ما أفسَد الشيءَ وغيَّرَه عن هيئتِه.
Daha önce yıldırım (صاعقة / sâika) kelimesinin anlamının, bir şeyi ifsat eden ve onu kendi heyetinden (öz durumundan) çıkaran her şey olduğunu açıklamıştık .
وقيل: في هذا الموضع غنى بها وقيعةٌ من اللهِ وعذابٌ.
Bu makamda bununla, Allah'tan gelen bir vaka (baskın/ceza) ve bir azabın kastedildiği de söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ}. قال: يقولُ: أَنذَرْتُكم وقيعةٌ مثلَ وقيعةِ عادٍ وثمودَ .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den O'nun: {صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ} “Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi bir yıldırım” buyruğu hakkında aktardı, dedi ki: [Allah] şöyle buyuruyor: “Sizi, Âd ve Semûd'un başlarına gelen vaka (baskın/ceza) gibi bir vakayla uyardım” .
[حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ}] . قال: عذابٌ مثلُ عذابِ عادٍ وثمودَ .
[Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ} “Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi bir yıldırım” hakkında aktardı] . Dedi ki: Âd ve Semûd'un azabı gibi bir azap .
وقولُه: {إِذْ جَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ}. يقولُ: فقل: أنذَرْتُكم صاعقةً مثلَ صاعقةِ عادٍ وثمودَ التي أهلكَتهم، إذ جاءت عادًا وثمودَ الرسلُ مِن بين أيديهم. فقولُه: {إِذْ} من صلةِ: {صَاعِقَةِ}، وعُنِى بقولِه: {مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ}
O'nun: {إِذْ جَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ} “Onlara önlerinden ve arkalarından peygamberler geldiğinde...” buyruğu. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: [Onlara] de ki: Âd ve Semûd'a önlerinden peygamberler geldiğinde onları helak eden Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi bir yıldırımla sizi uyardım. O'nun: {إِذْ} “-dığında / hani” lafzı, {صَاعِقَةِ} “yıldırım” kelimesinin sılasıdır (bağlantılıdır). O'nun: {مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ} “önlerinden” buyruğuyla kastedilen ise,
الرسلُ التي أَتَتْ إلى الذين هلَكوا بالصاعقةِ من هاتين الأمَّتين، وعُنِى بقولِه: {وَمِنْ خَلْفِهِمْ}: من خلفِ الرسلِ الذين بُعِثوا إلى آبائِهم رسلًا إليهم، وذلك أن اللَّهَ بعث إلى عادٍ هودًا، فكذَّبوه من بعدِ رسلٍ [كانت قد جاءت آباءَهم فأهلكهم اللهُ ثم بعث صالحًا إلى ثمودَ من بعد رسلٍ] قد كانت تقدَّمَتْه إلى آبائِهم أيضًا، فكذبوهم فأُهلِكوا.
bu iki ümmetten yıldırımla helak olanlara gelen peygamberlerdir. O'nun: {وَمِنْ خَلْفِهِمْ} “ve arkalarından” buyruğuyla kastedilen ise: Babalarına peygamber olarak gönderilen elçilerin ardından [onlara gönderilen peygamberlerdir]. Şöyle ki: Allah Âd kavmine Hûd'u göndermişti; onlar da [babalarına gelmiş olan ve Allah'ın kendilerini helak ettiği peygamberlerin] ardından onu yalanladılar; [sonra babalarına daha önce gelmiş olan peygamberlerin] ardından Semûd kavmine Sâlih'i gönderdi, onlar da onları yalanladılar ve helak edildiler.
[وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
[Bu konuda söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك]
Bunu söyleyenlerin zikri:]
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ (١٣) إِذْ جَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ} قال: الرسلُ التي كانت قبلَ هودٍ، والرسلُ الذين كانوا بعدَه، بعَث اللَّهُ قبلَه رسلًا، وبعَث من بعدِه رسلًا.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ (١٣) إِذْ جَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ} “Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Sizi Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi bir yıldırımla uyardım.' Hani onlara önlerinden ve arkalarından peygamberler gelmişti” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Hûd'dan önceki peygamberler ve ondan sonraki peygamberlerdir; Allah ondan önce de peygamberler gönderdi, ondan sonra da peygamberler gönderdi.
وقولُه: هو {أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ}. يقولُ تعالى ذكره: جاءتهم الرسلُ بألَّا تعبُدوا إلا اللَّهَ وحدَه لا شريكَ له، {قَالُوا لَوْ شَاءَ رَبُّنَا لأَنْزَلَ مَلَائِكَةً}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فقالوا لرسلِهم إذ دعَوهم إلى الإقرارِ بتوحيدِ اللَّهِ: لو شاء ربُّنا أن نوحِّدَه، ولا نعبُدَ من دونِه شيئًا غيرَه، لأنزَل إلينا ملائكةً من السماءِ، رسلًا بما تدعوننا أنتم إليه، ولم يرسِلْكم وأنتم بشرٌ مثلُنا، ولكنه رضِى عبادتَنا ما نعبُدُ؛ فلذلك لم يرسِلْ إلينا بالنهى عن ذلك ملائكةً.
Ve O'nun buyruğu: {أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ} “Allah'tan başkasına kulluk etmeyin” [şeklindedir]. Zikri yüce olan şöyle buyurur: Elçiler onlara yalnızca, tek olan ve ortağı bulunmayan Allah'a kulluk etmeleri [emriyle] geldiler. {قَالُوا لَوْ شَاءَ رَبُّنَا لأَنْزَلَ مَلَائِكَةً} “Dediler ki: 'Eğer Rabbimiz dileseydi mutlaka melekler indirirdi.'” Şânı yüce olan şöyle buyurur: Elçileri onları Allah'ın birliğini ikrar etmeye davet ettiğinde elçilerine dediler ki: “Şayet Rabbimiz O'nu birlememizi ve O'ndan başka hiçbir şeye kulluk etmememizi dileseydi, sizin bizi davet ettiğiniz şeyle elçiler olarak bize gökten melekler indirirdi; siz bizim gibi birer insan olduğunuz hâlde sizi göndermezdi. Fakat O, taptığımız şeylere kulluk etmemizden razı oldu; bundan dolayı bunu yasaklamak üzere bize melekler göndermedi.”
وقوله: {فَإِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ}. يقول: قالوا لرسلهم: فإنا بالذي أرسَلَكم به ربُّكم إلينا جاحدون غير مصدِّقين به.
Ve O'nun: {فَإِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ} “Bu sebeple biz, sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz” buyruğuna gelince; şöyle buyurur: Peygamberlerine: “Rabbimizin sizinle bize gönderdiği şeyi biz inkâr edenleriz, onu tasdik ediciler değiliz” dediler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَأَمَّا عَادٌ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَقَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ (١٥)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine gelince: {فَأَمَّا عَادٌ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَقَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ (١٥)} “Âd kavmine gelince, onlar yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve: 'Bizden daha güçlü kim var?' dediler. Kendilerini yaratan Allah'ın onlardan daha güçlü olduğunu görmediler mi? Onlar bizim ayetlerimizi inkâr ediyorlardı.”
يقولُ تعالى ذكره: {فَأَمَّا عَادٌ} قومُ هودٍ، {فَاسْتَكْبَرُوا} على ربِّهم، وتجبَّروا {فِي الْأَرْضِ} تكبُّرًا وعُتُوًّا بغيرِ ما أذِن اللَّهُ لهم به، وقالوا: مَنْ أشدُّ منَّا [بطشًا وأقوى أجسامًا. يقولُ اللهُ جلَّ ثناؤه] : {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَهُمْ}، وأعطاهم ما أعطاهم من عظَمِ الخلق وشدَّةِ البطشِ، {هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً} به فيحذَروا عقابَه، ويتَّقُوا سطوتَه بهم ، لكفرِهم به، وتكذيبهم رسلَه، {وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ}. يقولُ: وكانوا بأدلتنا وحججِنا عليهم يجحَدون.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: {فَأَمَّا عَادٌ} “Âd kavmine gelince” yani Hûd'un kavmine, {فَاسْتَكْبَرُوا} “büyüklük tasladılar” Rablerine karşı büyüklük tasladılar ve {فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde” Allah'ın kendilerine izin vermediği şekilde kibir ve azgınlıkla zorbalık ettiler ve: “Bizden daha zorlu [yakalayan ve bedence daha güçlü kim var?” dediler. Övgüsü yüce olan Allah şöyle buyurur] : {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَهُمْ} “Kendilerini yaratan Allah'ın” ve onlara verdiği yaratılış büyüklüğü ile zorlu yakalayış gücünü veren Allah'ın, {هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً} “onlardan daha güçlü olduğunu görmediler mi?” [Bunu idrak edip] O'na karşı küfürleri ve peygamberlerini yalanlamaları sebebiyle O'nun azabından sakınsalar ve kendilerini yakalamasından çekinselerdi ya! {وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ} “Onlar bizim ayetlerimizi inkâr ediyorlardı”: Aleyhlerindeki delillerimizi ve hüccetlerimizi inkâr ediyorlardı.
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ لِنُذِيقَهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَخْزَى وَهُمْ لَا يُنْصَرُونَ (١٦)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine gelince: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ لِنُذِيقَهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَخْزَى وَهُمْ لَا يُنْصَرُونَ (١٦)} “Biz de dünya hayatında onlara zillet azabını tattırmak için o uğursuz günlerde üzerlerine dondurucu ve uğultulu bir rüzgâr gönderdik. Ahiret azabı ise elbette daha rezil edicidir ve onlara yardım da edilmez.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فأرسَلنا على عادٍ ريحًا صرصرًا.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Biz de Âd kavminin üzerine kavurucu/dondurucu ve uğultulu bir rüzgâr gönderdik.
واختلَف أهلُ التأويلِ في معنى الصرصرِ؛ فقال بعضُهم: عُنِى بذلك أنها ريحٌ شديدةٌ.
Tefsir ehli Sarsar (صرصر) kelimesinin anlamında ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı: Bununla onun şiddetli bir rüzgâr olmasının kastedildiğini söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {رِيحًا صَرْصَرًا}. قال: شديدةً.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı, [o] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in {رِيحًا صَرْصَرًا} “dondurucu ve uğultulu bir rüzgâr” sözü hakkında: “Şiddetli [bir rüzgâr].” dediğini [rivayet etti].
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {رِيحًا صَرْصَرًا}: شديدةَ السمومِ عليهم .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {رِيحًا صَرْصَرًا} “dondurucu ve uğultulu bir rüzgâr” hakkında: “Onlara karşı sam yeli şiddetinde [kavurucu] bir rüzgâr” dediğini aktardı .
وقال آخرون: بل عُنِى بها أنها باردةٌ.
Başkaları ise: Aksine bununla onun dondurucu soğuk olmasının kastedildiğini söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا}. قال: الصرصر: الباردةُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا} “Biz de üzerlerine dondurucu ve uğultulu bir rüzgâr gönderdik” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Sarsar (الصرصر): Dondurucu soğuk [rüzgârdır].
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {رِيحًا صَرْصَرًا}. قال: باردةً .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den O'nun: {رِيحًا صَرْصَرًا} “dondurucu ve uğultulu bir rüzgâr” buyruğu hakkında: “Dondurucu soğuk [rüzgâr]” dediğini aktardı .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسين، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {رِيحًا صَرْصَرًا}. قال: باردةً ذاتَ الصوت .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {رِيحًا صَرْصَرًا} “dondurucu ve uğultulu bir rüzgâr” hakkında: “Dondurucu soğuk ve sesli/uğultulu [rüzgâr]” dediğini aktardı .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {رِيحًا صَرْصَرًا}. يقولُ: ريحٌ فيها بردٌ شديدٌ.
Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {رِيحًا صَرْصَرًا} “dondurucu ve uğultulu bir rüzgâr” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: İçinde şiddetli soğuk bulunan bir rüzgâr demektir.
قال أبو جعفرٍ: وأولى القولين في ذلك بالصوابِ قولُ مجاهدٍ؛ وذلك أن قولَه: {صَرْصَرًا}. إنما هو صوتُ الريحِ إذا هبَّت بشدةٍ، فسُمِع لها، كقولِ قائلٍ: "صرَّر". ثم جُعِل ذلك من أجلِ التضعيفِ الذي في الراءِ، فقال: ثم أُبدِلت إحدى الراءاتِ صادًا لكثرةِ الراءاتِ، كما قيل في ردَّده: ردْرَده. وفي نهَّهه:
Ebû Ca'fer [et-Taberî] dedi ki: Bu husustaki iki görüşten gerçeğe en uygun olanı Mücâhid'in görüşüdür. Şöyle ki; O'nun: {صَرْصَرًا} “dondurucu ve uğultulu [bir rüzgâr]” buyruğu, rüzgâr şiddetle estiğinde çıkan sesten ibarettir ki, bir kimsenin "sarrara (صرَّر)" demesi gibi ondan [bir ses] işitilir. Sonra bu [kelime], 'râ' harfindeki şeddeden ötürü böyle kılınmış; râ harflerinin çokluğundan ötürü râ harflerinden birinin sâd harfine dönüştürüldüğü söylenmiştir; nitekim "raddedehû (ردَّده)" için "radredehû (ردْرَده)" ve "nehhehehû (نهَّهه)" için:
نهنهه. كما قال رؤبة :
"nehnehehû (نهنهه)" denmesi gibi. Nitekim Rû'be şöyle demiştir :
فَالْيَوْمَ قَدْ نَهْنَهَنِي تَنَهْنُهى
Bugün artık engellemem beni durdurdu,
وأَوْلُ حِلْمٍ لَيْسَ بالمُسَفَّهِ
Ve hafifmeşrep olmayan bir hilmin başlangıcı [beni menetti].
وكما قيل في كفَّفَه: كفْكَفه. كما قال النابغةُ :
Ve nitekim "keffefehû (كفَّفَه)" yerine "kefkefehû (كفْكَفه)" denmesi gibi. Nitekim en-Nâbiğa şöyle demiştir :
أُكَفْكِفُ عَبْرَةً غَلَبَتْ عَزَائي … إِذا نَهْنَهْتُها عادَتْ ذُباحا
Sabrımı alt eden gözyaşımı engellemeye çalışıyorum … Onu durdurduğumda ise boğazlanırcasına geri dönüyor .
وقد قيل: إن النهَرَ الذي يُسمَّى صَرْصرًا، إنما سُمِّي بذلك لصوتِ الماءِ الجارِى فيه، وإنه "فعلل" مِن "صرَّر" [نظيرُ الريحِ الصرصرِ] .
Denilmiştir ki: Sarsar (صَرْصر) diye adlandırılan nehir, içinde akan suyun sesinden dolayı böyle isimlendirilmiştir ve o, "sarrare (صرَّر)" kökünden "fa'lele (فعلل)" veznindedir [tıpkı sarsar rüzgârı gibi] .
وقولُه: {فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ النَّجِسات؛ فقال بعضُهم: غُنِى بها: المتتابِعاتُ.
O'nun: {فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ} “o uğursuz günlerde” buyruğunda tefsir ehli nehisât (النحسات) kelimesinin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı: Bununla ardı ardına gelen [günlerin] kastedildiğini söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ}. قال: أيامٍ متتابِعاتٍ، أَنزَلَ اللَّهُ فيهنَّ العذابَ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ} “o uğursuz günlerde” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: Allah'ın içlerinde azabı indirdiği ardı ardına gelen günlerdir.
وقال آخرون: عُنِى بذلك: المشائيمُ .
Başkaları ise: Bununla uğursuz günlerin kastedildiğini söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [yine] bana anlattı...
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ}. قال: مشائيمَ .
el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ} “uğursuz günlerde” buyruğu hakkında: “Uğursuz [günler]” dediğini aktardı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدُ، عن قتادةَ: {فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ}: أيامٍ واللَّهِ كانت مشئوماتٍ على القومِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ} “o uğursuz günlerde”: Allah'a yemin olsun ki kavim için uğursuz kılınmış günlerdi.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: النحِساتُ: المشئوماتُ النَّكِداتُ
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den aktardı, dedi ki: Nehisât (النحِسات): Uğursuz ve sıkıntılı/meşakkatli [günlerdir] .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ}. قال: أيام مشئوماتٍ عليهم .
Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ} “o uğursuz günlerde” hakkında şöyle dediğini aktardı: Onlar için uğursuz kılınmış günlerdir .
وقال آخرون: معنى ذلك: أيامٍ ذاتِ شرٍّ.
Başkaları ise: Bunun anlamı: Şer dolu günlerdir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ}. قال: النَّحْسُ: الشرُّ، أرسل عليهم ريحَ شرٍّ، ليسَ فيها من الخيرِ شيءٌ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ} “uğursuz günlerde” buyruğu hakkında şöyle dedi: en-Nahs (النَّحْس): Şerdir; üzerlerine içinde hiçbir hayır bulunmayan bir şer rüzgârı göndermiştir.
وقال آخرون: النَّحِساتُ: الشِّدادُ.
Başkaları ise: en-Nehisât (النَّحِسات): Şiddetli ve çetin [günler]dir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثتُ عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ}. قال: شِدادٍ.
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, o şöyle dedi: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, o şöyle dedi: Dahhâk'ın, Allah Teâlâ'nın: {فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ} “Uğursuz günlerde” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Şiddetli ve çetin [günler].
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: عُنِى بها أنها مشائيمُ ذاتُ نحوسٍ؛ لأن ذلك هو المعروفُ من معنى النحسِ في كلامِ العربِ.
Bu husustaki görüşlerin doğruya en yakın olanı: Bununla onların uğursuz ve meşum olmalarının kastedildiğini söyleyen kimsenin görüşüdür; çünkü Arapların kelamında nahs (النحس) kelimesinin bilinen anlamı budur.
وقد اختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأته عامَّة قرأةِ الأمصارِ، غيرَ نافعٍ وأبى عمرٍو: {فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ} بكسرِ الحاءِ. وقرَأه نافعٌ وأبو عمرٍو: (نَحْساتٍ) بسكونِ الحاء. وكان أبو عمرٍو، فيما ذُكر لنا عنه، يحتجُّ لتسكينهِ الحاءَ بقولِه: {يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ} [القمر: ١٩]. وأن الحاءَ فيه ساكنةٌ .
Kıraat imamları bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Nâfi' ve Ebû Amr dışındaki belde kurrâsının geneli bunu hâ harfinin kesresiyle {فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ} şeklinde okumuşlardır. Nâfi' ve Ebû Amr ise hâ harfinin sükûnuyla (نَحْساتٍ) şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr -bize kendisinden aktarıldığına göre- hâ harfini sükûn ile okumasına: {يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ} [Kamer: 19] ayetini ve buradaki hâ harfinin sakin oluşunu delil getiriyordu .
والصوابُ من القولِ في ذلك أن يقالَ: إنهما قراءتان مشهورتان، قد قرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ من القرأةِ مع اتفاقِ معنيَيهما، وذلك أن تحريكَ الحاءِ وتسكينَها في ذلك لغتانِ معروفَتانِ، يقالُ: هذا يوم نحِسٌ، ويومٌ نَحْسٌ. بكسرِ الحاءِ وسكونِها، قال الفرَّاءُ: أنشَدني بعضُ العربِ:
Bu hususta doğru olan söz: Bunların, anlamları bir olmakla birlikte, kurrâdan ilim ehlinin her birini okuduğu meşhur iki kıraat olduğunun söylenmesidir. Zira bu kelimede hâ harfinin harekelenmesi ve sakin kılınması bilinen iki lehçedir; hâ harfinin kesresi ve sükûnuyla: "Bu uğursuz bir gündür (هذا يوم نحِسٌ)" ve "uğursuz bir gündür (يومٌ نَحْسٌ)" denir. el-Ferrâ dedi ki: Araplardan bazısı bana şu beyti okudu:
أبْلِغْ جُذَامًا وَلَخْمًا أنَّ إخْوَتَهُمْ … طَيًّا وبَهْرَاءَ قَوْمٌ نَصْرُهُمْ نَحِسُ
Cüzâm ve Lahm kabilelerine haber ver ki, onların kardeşleri olan … Tayy ve Behrâ, yardımları uğursuz bir kavimdir .
وأما من السكون فقولُ اللَّهِ: {يَوْمِ نَحْسٍ}، ومنه قولُ الراجزِ:
Sükûna gelince, Allah'ın: {يَوْمِ نَحْسٍ} “uğursuz bir günde” buyruğu ve recez şairinin şu sözü bundandır:
يَوْمَيْنِ غَيْمَيْنِ وَيَوْمًا شَمْسًا
İki gün bulutlu ve bir gün güneşli,
نَجْمَيْنِ بالسَّعْدِ ونَجْمًا نَحْسا
İki yıldız uğurlu ve bir yıldız uğursuz.
فمن كان من لغتِه: يوْمُ نَحْسٌ. قال: (فِي أيامٍ نَحْساتٍ). ومن كان من لغتِهِ: يَوْمٌ نَحِسٌ قال: {فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ}. وقد قال بعضُهم: النحِسَ بسكونِ الحاءِ: هو الشؤمُ نفسه، وإن إضافةَ اليومِ إلى النحْسِ، إنما هو إضافةٌ إلى الشؤمِ، وأن النحِسَ بكسرِ الحاءِ نعتٌ لليومِ بأنه مشئومٌ؛ ولذلك قيل: {فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ}؛ لأنها أيامٌ مشائيمُ.
Kimin lehçesinde 'yevmü nahsin' [kullanımı] varsa o, (فِي أَيَّامٍ نَحْسَاتٍ) [şeklinde] okur. Kimin lehçesinde de 'yevmün nahisün' [kullanımı] varsa o, {فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ} “uğursuz günlerde” [şeklinde] okur. Nitekim bazısı şöyle demiştir: 'Hâ' harfinin sükûnu ile olan 'en-nahs' (النَّحْس), bizzat uğursuzluğun kendisidir. Günün 'nahs' kelimesine izafeti ise doğrudan uğursuzluğa izafettir. 'Hâ' harfinin kesresi ile olan 'en-nahis' (النَّحِس) ise o günün uğursuz oluşunu niteleyen bir sıfattır. Bu sebeple: {فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ} denilmiştir; çünkü bunlar uğursuz günlerdir.
وقوله تعالى ذكرُه: {لِنُذِيقَهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. [يقولُ تعالى ذكرُه لننالَهم بهوانٍ في حياتِهم الدنيا بما نزَل بهم من العذابِ، {وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَخْزَى}] . يقولُ جلَّ ثناؤُه: ولَعذابُنا إياهم في الآخرةِ أخزَى لهم وأشدُّ إهانةً وإذلالًا، {وَهُمْ لَا يُنْصَرُونَ}. يقولُ: وهم، يعنى عادًا، لا ينصرُهم من اللَّهِ يومَ القيامةِ إذا عذَّبهم ناصرٌ، فينقِذَهم منه، أو ينتصرَ لهم.
Zikri yüce olan [Allah]'ın: {لِنُذِيقَهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. [Zikri yüce olan buyurur ki: Başlarına inen azap sebebiyle dünya hayatlarında onları bir zillete uğratmamız için, {وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَخْزَى}] . Şânı yüce olan buyurur ki: Bizim onlara ahiretteki azabımız ise onlar için daha rezil edici, daha şiddetli bir aşağılanma ve zillet vericidir; {وَهُمْ لَا يُنْصَرُونَ}. Buyurur ki: Ve onlara -yani Âd kavmine- kıyamet gününde Allah onları cezalandırdığında, kendilerini O'ndan kurtaracak yahut onlara yardım edecek bir yardımcı yardım edemez.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (١٧) وَنَجَّيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (١٨)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine gelince: {وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (١٧) وَنَجَّيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (١٨)} “Semûd’a gelince, biz onlara doğru yolu gösterdik; fakat onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler. Bunun üzerine kazanmakta oldukları şeyler yüzünden alçaltıcı azap yıldırımı onları yakalayıverdi. İman edip de sakınmakta olanları ise kurtardık.”
يقولُ تعالى ذكرُه: [وأمَّا ثمود] فبينا لهم سبيلَ الحقِّ وطريقَ الرشدِ.
Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: [Semûd'a gelince] biz onlara hak yolunu ve doğruluk caddesini açıkladık.
كما حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ}. يقولُ: بيَّنا لهم .
Nitekim bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ} “Semûd’a gelince, biz onlara doğru yolu gösterdik” buyruğu hakkında: “Onlara açıkladık” dediğini aktardı .
[حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ}. أي: بيَّنا لهم سبيلَ الخيرِ والشرِّ] .
[Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ} “Semûd’a gelince, biz onlara doğru yolu gösterdik”, yani: Onlara hayır ve şer yolunu açıkladık] .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ}: بيَّنا لهم .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ} “Semûd’a gelince, biz onlara doğru yolu gösterdik” hakkında: “Onlara açıkladık” dediğini aktardı .
حدَّثني يونس، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه:
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun şu buyruğu hakkında şöyle dedi:
{وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ}. قال: أعلَمْناهم الهدى والضلالة، ونهيناهم أن يتَّبعوا الضلالةَ، وأمرناهم أن يتَّبِعوا الهدى.
{وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ} “Semûd’a gelince, biz onlara doğru yolu gösterdik” buyruğu hakkında şöyle dedi: Onlara doğru yolu ve sapıklığı bildirdik; sapıklığa uymalarını yasaklayıp doğru yola uymalarını emrettik.
وقد اختلَفت القرأةُ في قراءةِ قوله: {ثَمُودُ}؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ الأمصارِ غيرَ الأعمشِ وعبد اللَّهِ بن أبي إسحاقَ برفعِ "ثمودُ"، وتركِ إجرائِها، على أنها اسمٌ للأمةِ التي تُعرَفُ بذلك. وأما الأعمشُ فإنه ذُكِر عنه أنه كان يُجرِى ذلك في القرآنِ كلِّه إلا في قولِه: {وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً} [الإسراء: ٥٩]. فإنه كان لا يُجريه في هذا الموضعِ خاصةً من أجلِ أنه في خطِّ المصحفِ في هذا الموضعِ بغيرِ ألفٍ، وكان يوجهُ "ثمودَ" إلى أنه اسمُ رجلٍ بعينِه معروفٍ، أو اسمُ جبلٍ معروفٍ. وأما ابن إسحاقَ فإنه كان يقرؤُه: (وأما ثمود) نصبًا بغيرِ إجراءٍ .
Kıraat imamları O'nun: {ثَمُودُ} kelimesinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; el-A'meş ve Abdullah b. Ebî İshâk dışındaki belde kurrâsının geneli, bununla bilinen bir ümmetin ismi olması sebebiyle "Semûdü (ثمودُ)" kelimesini merfû ve gayr-i munsarif olarak okumuşlardır. el-A'meş'e gelince, kendisinden aktarıldığına göre o, bu kelimeyi Kur'an'ın tamamında tenvin ile munsarif kılar, sadece: {وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً} [İsrâ: 59] buyruğunda munsarif kılmazdı; burayı özellikle tenvinsiz bırakması, mushaf hattında bu yerde elifsiz yazılmış olmasından dolayıydı; o "Semûd" kelimesini bizzat bilinen muayyen bir adamın ismi yahut bilinen bir dağın ismi olarak değerlendiriyordu. İbn İshâk ise bunu gayr-i munsarif olarak mansub haliyle (وأما ثمودَ) şeklinde okuyordu .
وذلك وإن كان له في العربية وجهٌ ، فإن أفصحَ منه وأصحَّ في الإعرابِ عندَ أهلِ العربيةِ الرفعُ؛ لطلبِ "أمّا" الأسماءَ، وأن الأفعالَ لا تليها، وإنما تُعمِلُ العربُ الأفعالَ التي بعدَ الأسماءِ فيها إذا حسُن تقديمُها قبلَها، والفعلُ في "أمَّا" لا يحسُنُ تقديمهُ قبلَ الاسمِ، ألا ترَى أنه لا يقالُ: وأما هدَينا فثمودَ. كما يقالُ: (وأمَّا ثَمُودَ فَهَديْناهُمْ).
Bu [nasb ile okuyuş], Arapçada bir yönü bulunsa dahi, nahiv ehline göre irap bakımından en fasih ve en doğru olanı ref' [ile okumak]tır; zira "emmâ (أمّا)" edatı isimleri ister ve fiiller onun hemen ardından gelmez. Araplar isimlerden sonra gelen fiilleri bu isimlerde ancak fiilin isimden önce getirilmesi uygun olduğu takdirde amel ettirirler; "emmâ" edatında ise fiilin isimden önce getirilmesi uygun düşmez. Görmez misin ki: (وأمَّا ثَمُودَ فَهَديْناهُمْ) denildiği gibi, "ve emmâ hedeynâ fe-Semûde (وأما هدَينا فثمودَ)" denilmez.
والصوابُ من القراءةِ في ذلك عندنا الرفعُ وتركُ الإجراءِ، أما الرفعُ فلِما وصَفتُ، وأما تركُ الإجراءِ فلأنه اسمُ الأمةِ .
Bize göre bu husustaki doğru kıraat merfû ve gayr-i munsarif olanıdır. Merfû oluşu açıkladığım gerekçeden, gayr-i munsarif oluşu ise ümmetin ismi olmasındandır.
وقولُه: {فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى}. يقولُ: فاختاروا العمَى على البيانِ الذي بيَّنتُ لهم، والهدى الذي عرَّفتُهم، بأخذِهم طريقَ الضلالِ {عَلَى الْهُدَى}.
O'nun: {فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى}. Buyurur ki: Sapıklık yolunu tutarak {عَلَى الْهُدَى} “doğru yola karşı”, körlüğü kendilerine açıkladığım beyana ve kendilerine bildirdiğim hidayete tercih ettiler.
يعنى: على البيانِ الذي بيَّنْتُه لهم، من توحيدِ اللَّهِ.
Yani: Allah'ın birliğine dair kendilerine açıkladığım beyana [karşı].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى}. قال: اختارُوا الضلالةَ والعمَى على الهدى.
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى} “fakat onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler” hakkında: “Sapıklığı ve körlüğü hidayete tercih ettiler” dediğini aktardı.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى}.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى} “Semûd’a gelince, biz onlara doğru yolu gösterdik; fakat onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı:
قال: أرسَل اللَّهُ إليهم الرسلَ بالهدى، فاستحَبُّوا العمَى على الهدى.
Dedi ki: Allah onlara peygamberleri hidayetle gönderdi, fakat onlar körlüğü hidayete tercih ettiler.
حَّدثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمر، عن قتادةَ: {فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى}. يقولُ: بيَّنا لهم، فاستحبُّوا العمَى على الهدى .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى} “körlüğü tercih ettiler” hakkında şöyle dediğini aktardı: “[Onlara] açıkladık, fakat onlar körlüğü hidayete tercih ettiler .”