Binûn

"Fussilet" Suresinin Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى}. قال: استحبُّوا الضلالةَ على الهدى. وقرَأ: {كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ}. إلى آخر الآية [الأنعام: ١٠٨]. قال: فزُيِّن لثمودَ عملُها القبيحُ. وقرَأ: {أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَنًا فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ} إلى آخرِ الآيةِ [فاطر: ٨].

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى} “fakat onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Sapıklığı hidayete tercih ettiler.” Ve: {كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ} “Böylece her ümmete kendi amelini süslü gösterdik...” ayetinin sonuna kadar [el-En'âm: 108] okudu. Dedi ki: “Semûd'a da çirkin ameli süslü gösterildi.” Ve: {أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَنًا فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ} “Kötü ameli kendisine süslü gösterilip de onu güzel gören kimse mi [o hidayetteki gibi olacak]? Şüphesiz Allah dilediğini saptırır...” ayetinin sonuna kadar [Fâtır: 8] okudu.

وقولُه: {فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ}. يقولُ: فأهَلَكتهم من العذابِ المذلِّ المهينِ لهم مُهْلكةٌ أَذلَّتْهم وأَخْزَتْهم. والهُونُ: هو الهوانُ.

O'nun: {فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “Bunun üzerine kazandıkları [günahlar] yüzünden onları alçaltıcı azap yıldırımı yakalayıverdi” buyruğu hakkında buyurur ki: Kendilerini zelil kılıp rüsva eden, alçaltıcı ve hor kılıcı bir helak edici azap onları yok etti. el-Hûn (الْهُون) ise; el-hevân (alçaklık/zillet) demektir.

كما حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ:

Nitekim bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şöyle] anlattı:

{الْعَذَابِ الْهُونِ}. قال: الهوانُ .

{الْعَذَابِ الْهُونِ} “alçaltıcı azap” hakkında: “el-Hevân (zillet/alçaklık)tır” dedi .

وقولُه: {بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ}: من الآثامِ بكفرِهم باللَّهِ قبلَ ذلك، وخلافِهم إياه، وتكذيبِهم رسلَه.

O'nun: {بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “kazandıkları yüzünden” buyruğu; bundan önce Allah'ı inkâr etmeleri, O'na muhalefet etmeleri ve peygamberlerini yalanlamaları sebebiyle [işledikleri] günahlar yüzündendir.

وقولُه: {وَنَجَّيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا}. يقولُ: ونجَّينا من العذابِ الذي أخَذهم بكفرِهم باللَّهِ الذين وحَّدوا اللَّهَ، وصدَّقوا رسلَه {وَكَانُوا يَتَّقُونَ} يقولُ: وكانوا يخافون اللَّهَ أن يُحِلُّ بهم من العقوبةِ على كفرِهم لو كفَروا، ما حلَّ بالذين هلَكوا منهم، فآمَنوا اتِّقاءَ اللَّهِ وخوفَ وعيدِه، وصدَّقوا رسلَه، وخلَعوا الآلهةَ والأندادَ.

O'nun: {وَنَجَّيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenleri ise kurtardık” buyruğu; Allah'ı birleyen ve O'nun peygamberlerini tasdik eden kimseleri, Allah'ı inkâr etmeleri yüzünden [diğerlerini] yakalayan azaptan kurtardık demektir. {وَكَانُوا يَتَّقُونَ} “Onlar sakınan kimselerdi” buyruğu ise; şayet inkâr etselerdi, inkârları sebebiyle helak olanların başına gelen cezanın kendi başlarına da inmesinden Allah'tan korkuyorlardı; bu sebeple Allah'tan sakınarak ve O'nun tehdidinden korkarak iman ettiler, O'nun peygamberlerini tasdik ettiler ve [bâtıl] ilahları ile putları terk ettiler demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ (١٩) حَتَّى إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٢٠)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ (١٩) حَتَّى إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٢٠)} “Allah'ın düşmanlarının ateşe sürülecekleri gün, onlar [toplu halde] bir arada tutulurlar. Nihayet oraya geldiklerinde, kulakları, gözleri ve derileri yapmış oldukları şeylere dair onların aleyhine şahitlik eder.”

يقولُ تعالى ذكرُه: ويومَ يُجْمَعُ هؤلاء المشرِكون، {أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ}: إلى نارِ جهنمَ، فهم يُحْبَسُ أَوَّلُهم على آخرِهم.

Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Bu müşrikler toplanacağı gün, {أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ} “Allah'ın düşmanları ateşe”, yani cehennem ateşine [sürüldüklerinde], öndekileri arkadakiler yetişsin diye tutulurlar.

كما حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَهُمْ يُوزَعُونَ}. قال: يُحبسُ أوَّلُهم على آخرِهم .

Nitekim bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَهُمْ يُوزَعُونَ} “onlar bir arada tutulurlar” hakkında: “Öndekileri arkadakiler yetişsin diye tutulurlar ” dediğini aktardı.

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَهُمْ يُوزَعُونَ}. قال: عليهم وَزَعَةٌ تردُّ أُولاهم على أُخراهم.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {فَهُمْ يُوزَعُونَ} “onlar bir arada tutulurlar” kavli hakkında şöyle dediğini aktardı: “Onların başında, öndekileri arkadakiler yetişsin diye durdurup geri çeviren düzenleyiciler (vezea) vardır.”

وقولُه: {حَتَّى إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ}. يقولُ: حتى إذا ما جاءوا النارَ، شهِد عليهم سمعُهم بما كانوا يُصغُون به في الدنيا إليه ويستمِعون له، وأبصارُهم بما كانوا يُبصِرون به، وينظُرون إليه في الدنيا، {وَجُلُودُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}.

O'nun: {حَتَّى إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ} “Nihayet oraya geldiklerinde, kulakları ve gözleri onların aleyhine şahitlik eder” buyruğu hakkında buyurur ki: Nihayet ateşe geldiklerinde, dünyada kulak verip dinledikleri şeylere dair kulakları, dünyada görüp baktıkları şeylere dair gözleri ve {وَجُلُودُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “yapmış oldukları şeylere dair derileri onların aleyhine şahitlik eder”.

وقد قيل: عُنِى بالجلودِ في هذا الموضعِ الفروجُ.

Bu ayette deriler (cülûd) ile tenasül uzuvlarının kastedildiği de söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّيُّ، عن الحَكَمِ الثقفيِّ، عن رجلٍ من آلِ أبى عَقِيلٍ رَفَع الحديثَ: {وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنَا}: إنما عَنَى فروجَهم، ولكن كنَّى عنها.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb el-Kummî, el-Hakem es-Sekafî'den, o Ebû Akîl ailesinden merfû olarak hadis rivayet eden bir adamdan aktardı: “{وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنَا} [ayeti hakkında]: Bununla sadece onların tenasül uzuvlarını kastetti, fakat kinaye yoluyla bunu [deriler lafzıyla] ifade etti.”

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: ثنا حرملةُ، أنه سمِع عبيدَ اللَّهِ بنَ أبى جعفرٍ يقولُ: {حَتَّى إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ}. قال: جلودُهم: الفروجُ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Harmele, Ubeydullah b. Ebî Ca'fer'i şöyle derken işittiğini anlattı: {حَتَّى إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ} “Nihayet oraya geldiklerinde, kulakları, gözleri ve derileri onların aleyhine şahitlik eder” ayeti hakkında: “Onların derileri (cülûd), tenasül uzuvlarıdır ” dedi.

وهذا القولُ الذي ذكَرنا عمن ذكَرنا عنه في معنى الجلودِ، وإن كان معنًى يحتمِلُه التأويلُ، فليس بالأغلبِ على معنى الجلودِ، ولا بالأشهَرِ، وغيرُ جائزٍ نقلُ معنى ذلك المعروفِ على [ألسنِ العربِ] إلى غيرِه، إلا بحجةٍ يجبُ التسليمُ لها.

Derilerin anlamı hakkında kendilerinden naklettiğimiz kimselerden aktardığımız bu görüş, tevilin ihtimal dahilinde tuttuğu bir anlam olsa da, deriler kelimesinin baskın ve en meşhur anlamı bu değildir. Bu kelimenin [Arap dilinde] bilinen anlamını, teslim olunması zorunlu kesin bir delil olmaksızın başka bir anlama taşımak caiz değildir .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنَا قَالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢١) وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلَا أَبْصَارُكُمْ وَلَا جُلُودُكُمْ وَلَكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيرًا مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢٢)}.

Yüce Allah'ın şu ayetinin tevili hakkındaki görüş: {وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنَا قَالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢١) وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلَا أَبْصَارُكُمْ وَلَا جُلُودُكُمْ وَلَكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيرًا مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢٢)} “Onlar derilerine: 'Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz?' derler. [Derileri de] şöyle der: 'Bizi her şeyi konuşturan Allah konuşturdu. Sizi ilk defa O yarattı ve yine O'na döndürülüyorsunuz. Siz, kulaklarınızın, gözlerinizin ve derilerinizin aleyhinize şahitlik etmesinden sakınmıyordunuz. Fakat yaptıklarınızın birçoğunu Allah'ın bilmeyeceğini sandınız.'”

يقولُ تعالى ذكرُه: وقال هؤلاء الذين يُحشَرون إلى النارِ من أعداءِ اللَّهِ ﷾ لجلودِهم، إذ شهِدت عليهم بما كانوا في الدنيا يعمَلون من معاصى اللهِ : {لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنَا} بما كنا نعملُ في الدنيا؟ فأجابتهم جلودُهم: {أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ} فنطَقنا. وذُكِر أن هذه الجوارحَ تشهدُ على أهلِها عندَ استشهادِ اللَّهِ إيَّاها عليهم، إذا هم أنكَروا الأفعالَ التي كانوا فعَلوها في الدنيا مما يُسخط اللَّهَ، وبذلك جاء الخبرُ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ.

Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Allah celle celâluhu'nun ateşe sürülen bu düşmanları, dünyada işledikleri Allah'a isyan niteliğindeki amelleri aleyhlerine şahitlik ettiğinde derilerine: “Dünyada yapmakta olduklarımıza dair {لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنَا} ‘Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz?’” dediler. Derileri de onlara: “{أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ} ‘Her şeyi konuşturan Allah bizi konuşturdu’ ve biz de konuştuk” diye cevap verdiler. Allah'ı gazaplandıran ve dünyada yapmış oldukları eylemleri inkâr ettiklerinde, Allah'ın bu organları onların aleyhine şahit tutması anında organların sahipleri aleyhine şahitlik edecekleri zikredilmiştir . Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen haber de bu doğrultudadır.

ذكرُ الأخبارِ التي رُوِيت بذلك عن رسولِ اللَّهِ ﷺ -

Bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen haberlerin zikri:

حدَّثنا أحمدُ بنُ حازمٍ الغفاريُّ، قال: أخبَرنا عليُّ بنُ قادمٍ الخُزاعيُّ ، قال: أخبَرنا شريكٌ، عن عبيدٍ المُكْتِبِ، عن الشعبيِّ، عن أنسٍ، قال: ضحِك رسولُ اللَّهِ ﷺ ذاتَ يومٍ حتى بدَتْ نواجذُه، ثم قال: "ألا تسألُونى مِمَّ ضحِكتُ؟ ". قالوا: ممَّ ضحِكتَ يا رسولَ اللَّهِ؟ قال: "عجِبتُ من مجادلةِ العبد ربَّه تعالى ذكره يومَ القيامةِ". قال: "يقولُ: يا ربِّ، أليسَ وعَدْتَنى أن لا تظلِمَني؟ ". قال: فإِنَّ لك ذلك. قال: فإنى لا أقبلُ عَلى شاهدًا إلا من نفسى. قال: أوَ ليس كفَى بى شهيدًا، وبالملائكةِ الكرامِ الكاتِبين؟ ". قال: "فيُختَمُ على فِيهِ، وتتكلَّمُ أركانُه بما كان يعملُ". قال: "فيقولُ لهن: بُعْدًا لَكُنَّ وسُحْقًا، عنكُنَّ كنتُ أجادِلُ" .

Bize Ahmed b. Hâzim el-Gıfârî anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Kâdim el-Huzâî haber verdi , dedi ki: Bize Şerîk, Ubeyd el-Müktib'den, o eş-Şa'bî'den, o Enes'ten aktardı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün azı dişleri görününceye kadar güldü, sonra: “Bana neden güldüğümü sormayacak mısınız?” buyurdu. “Neden güldün ey Allah'ın Resûlü?” dediler. Buyurdu ki: “Kıyamet gününde kulun, zikri yüce olan Rabbine karşı tartışmasına şaştım.” Dedi ki: “[Kul] der ki: 'Ey Rabbim! Bana zulmetmeyeceğine dair söz vermemiş miydin?' [Allah] buyurur ki: 'Evet, bu senin hakkındır.' [Kul] der ki: 'Ben kendi nefsimden başka aleyhime bir şahit kabul etmem.' [Allah] buyurur ki: 'Benim ve şerefli kâtip meleklerin şahitliği yetmez mi?'” Buyurdu ki: “Bunun üzerine ağzı mühürlenir ve organları neler yaptığını anlatır.” Buyurdu ki: “O da onlara [organlarına]: 'Yazıklar olsun size, kahrolun! Ben sizin için mücadele ediyordum!' der .”

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا مهرانُ، عن سفيانَ، عن عبيدٍ المُكْتِبِ، عن

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Ubeyd el-Müktib'den, o...

فضيلِ بن عمرٍو، عن الشعبيِّ، عن أنسٍ، عن النبيِّ ﷺ بنحوِه .

Fudayl b. Amr'dan , o eş-Şa'bî'den, o Enes'ten, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini aktardı .

حدَّثني عباسُ بنُ أبى طالبٍ، قال: ثنا يحيى بنُ أبى بكيرٍ ، عن شبلٍ، قال: سمِعت أبا قَزَعةَ يحدِّثُ عمرَو بنَ دينارٍ، عن حكيمٍ بن معاويةَ، عن أبيه، عن النبيِّ ﷺ أنه قال، وأشار بيدِه إلى الشامِ، قال: "هاهُنا إلى هاهُنا تُحْشَرون رُكبانًا ومشاةً على وجوهِكم يومَ القيامةِ، على أفواهِكم الفِدامُ ، تُوَفُّون سبعين أُمةً أنتم آخِرُها وأكرمُها على اللَّهِ، وإن أولَ ما يُعْرِبُ من أحدِكم فَخِذُه" .

Bana Abbâs b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Ebî Bükeyr , Şibl'den anlattı, dedi ki: Ebû Kaza'a'yı, Amr b. Dînâr'a, Hakîm b. Muâviye'den, onun babasından, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ederken işittim; [Peygamber] eliyle Şam tarafına işaret ederek şöyle buyurdu: “Şuradan şuraya doğru; kıyamet günü binekli olarak, yaya olarak ve yüzüstü sürünerek haşredileceksiniz. Ağızlarınızda fidâm (ağız bağı/mühür) olacaktır. Siz yetmiş ümmeti tamamlayacaksınız; siz onların sonuncusu ve Allah katında en şereflisisiniz. Sizden birinin ilk dile gelip konuşacak yeri ise uyluğudur .”

حدَّثنا مجاهدُ بنُ موسى، قال: ثنا يزيدُ، قال: أخبرَنا الجُرَيريُّ، عن حكيمِ بن معاويةَ، عن أبيه، عن النبيِّ ﷺ، قال: "تجيئون يومَ القيامةِ على أفواهِكم الفِدامُ، وإنَّ أولَ ما يتكلَّمُ من الآدميِّ فَخِذه وكَفُّه" .

Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize el-Cüreyrî, Hakîm b. Muâviye'den, o babasından, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den aktardı: “Kıyamet günü ağızlarınızda fidâm (ağız bağı) olduğu halde gelirsiniz. İnsanoğlundan ilk konuşacak olan şey ise uyluğu ve el ayasıdır .”

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُليَّةَ، عن بَهْزِ بن حكيمٍ، عن أبيه، عن جدِّه، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "ما لي أُمسِكُ بحُجَزِكم من النارِ؟ ألا إن ربى

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Behz b. Hakîm'den, o babasından, o da dedesinden aktardı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bana ne oluyor ki sizi ateşe düşmeyesiniz diye kuşaklarınızdan/eteklerinizden tutuyorum? Haberiniz olsun ki Rabbim

داعيَّ، وإنه سائلى: هل بَلَّغتُ عبادَه؟ وإنى قائلٌ: رَبِّ قد بَلْغتُهم، فَيُبَلِّغُ شَاهِدُكم غائِبَكم، ثم إنكم مَدْعوُّون مُفَدَّمةً أفواهُكم بالفِدامِ، ثم إن أولَ ما يُبِينُ عن أحدِكم لَفَخِذه وكَفُّه" .

beni çağıracak ve O bana kullarına tebliğ edip etmediğimi soracaktır. Ben de: 'Rabbim, onlara tebliğ ettim' diyeceğim. O halde burada bulunanınız bulunmayana tebliğ etsin. Sonra sizler ağızlarınıza fidâm bağlanmış (mühürlenmiş) halde çağrılacaksınız . Sonra sizden birinin durumunu ilk açıklığa kavuşturacak şey mutlaka onun uyluğu ve el ayası olacaktır .”

حدَّثني محمدُ بنُ خلفٍ، قال: ثنا الهيثمُ بنُ خارجةَ، عن إسماعيلَ بن عياشٍ، عن ضمضمِ بن زُرْعةَ، عن شريحِ بن عبيدٍ، عن عقبةَ، سمِع النبيَّ ﷺ يقولُ: "إن أولَ عَظْمٍ يتكلَّمُ من الإنسانِ يومَ يُختمُ على الأفواهِ، فَخِذُه من الرِّجُلِ الشِّمالِ" .

Bana Muhammed b. Halef anlattı, dedi ki: Bize el-Heysem b. Hârice, İsmâîl b. Ayyâş'tan, o Damdam b. Zür'a'dan, o Şüreyh b. Ubeyd'den, o Ukbe'den aktardı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işitmiştir: “Ağızlar mühürlendiği gün insandan konuşacak ilk kemik, sol bacağının uyluğudur .”

وقولُه: {وَهُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: واللَّهُ خلَقكم الخلقَ الأوَّلَ ولم تكونوا شيئًا، {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ}. يقولُ: وإليه مصيرُكم من بعدِ مماتِكم.

O'nun: {وَهُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “Sizi ilk defa O yarattı” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Siz hiçbir şey değilken ilk yaratılışla sizi Allah yarattı. {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “ve yine O'na döndürülüyorsunuz” buyruğu ise; ölümünüzden sonra dönüşünüz O'nadır demektir.

{وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ} في الدنيا {أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ} يومَ القيامةِ {سَمْعُكُمْ وَلَا أَبْصَارُكُمْ وَلَا جُلُودُكُمْ}.

Dünyada {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ} “Siz gizlenmiyordunuz”, kıyamet gününde {سَمْعُكُمْ وَلَا أَبْصَارُكُمْ وَلَا جُلُودُكُمْ} “kulaklarınızın, gözlerinizin ve derilerinizin” {أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ} “aleyhinize şahitlik etmesinden”.

واخْتلَف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ}؛ فقال بعضُهم: معناه: وما كنتم تَسْتَخْفُون.

Tefsir ehli O'nun: {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ} “Siz gizlenmiyordunuz” buyruğunun anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Bunun anlamı, “gizlenip saklanmıyordunuz” demektir dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ}. أي: تَسْتَخْفُون منها.

Bize Muhammed b. el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ} “Siz gizlenmiyordunuz”. Yani: Onlardan gizlenip saklanmıyordunuz.

وقال آخرون: معناه: وما كنتم تتَّقون.

Başkaları ise: Bunun anlamı, “sakınmıyordunuz/korkmuyordunuz” demektir dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ}. قال: تتَّقون .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkā', hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ} “Siz gizlenmiyordunuz” buyruğu hakkında: “Sakınmıyordunuz ” dediğini aktardı.

وقال آخرون: بل معنى ذلك: وما كنتم تظنُّون.

Başkaları ise: Bilakis bunun anlamı, “sanmıyordunuz” demektir dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ}. يقولُ: وما كنتم تظنُّون {أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلَا أَبْصَارُكُ} حتى بلَغ: {كَثِيرًا مِمَّا تَعْمَلُونَ}. واللَّهِ إن عليك يا بنَ آدمَ لشهودًا غير مُتَّهمةٍ من بدنِك، فراقِبْهم، واتقِ اللَّهِ في سرِّ أمرِك وعلانيتِك، فإنه لا يخفَى عليه خافيةٌ، الظلمةُ عنده ضوءٌ، والسرُّ عندَه علانيةٌ، فمن استطاع أن يموتَ وهو باللَّهِ حسَنُ الظنِّ فليفعَلْ، ولا قوةَ إلا باللَّهِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ} “Siz gizlenmiyordunuz” buyruğu hakkında der ki: {كَثِيرًا مِمَّا تَعْمَلُونَ} “yaptıklarınızın çoğunu” kısmına varıncaya kadar {أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلَا أَبْصَارُكُمْ} “kulaklarınızın ve gözlerinizin aleyhinize şahitlik etmesini” sanmıyordunuz. Vallahi ey Âdemoğlu! Bedeninden senin aleyhine töhmet altında tutulamayacak şahitler vardır; onları gözetle! Gizli ve açık her işinde Allah'tan sakın; zira hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz. O'nun katında karanlık aydınlıktır, sır ise açıktır. O halde kim Allah hakkında hüsnüzan besleyerek ölmeye güç yetirebiliyorsa bunu yapsın. Güç ve kuvvet ancak Allah'tandır .

قال أبو جعفرٍ: وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ من قال: معنى ذلك: وما كنتم تَسْتَخفُون، فتترُكوا ركوبَ محارمِ اللَّهِ في الدنيا، حَذارَ أن يشهَدَ عليكم

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] der ki: Bu hususta görüşlerin gerçeğe en uygun olanı şöyle diyenin görüşüdür: Bunun anlamı; [aleyhinizde] şahitlik etmesinden çekinerek dünyada Allah’ın haramlarını işlemekten geri durup saklanmıyordunuz [demektir].

سمعُكم وأبصارُكم اليومَ.

[Yani] bugün kulaklarınız ve gözleriniz [şahitlik etmesin diye].

وإنما قلنا ذلك أولى الأقوالِ في تأويلِ ذلك بالصوابِ؛ لأن المعروفَ من معاني الاستتارِ الاستخفاءُ.

Bu görüşün tefsir açısından gerçeğe en uygunu olduğunu söylememizin sebebi; istitâr (الاستتار) kelimesinin bilinen anlamlarından birinin istiḫfâ (gizlenip saklanmak) olmasıdır.

فإن قال قائلٌ: وكيف يستخفِى الإنسانُ عن نفسِه بما يأتى؟ قيل: قد بيَّنا أن معنى ذلك إنما هو ألَّا يأتى الذنبَ ، وفى تركِه إتيانَه إخفاؤُه عن نفسِه.

Şayet biri: “İnsan yaptığı şeyde kendi nefsinden nasıl gizlenebilir?” diyecek olursa, şöyle denilir: Biz bunun anlamının günahı işlememek olduğunu ve günahı işlemeyi terk etmesinde onu kendi nefsinden gizlemiş olacağını açıklamıştık.

وقولُه: {وَلَكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيرًا مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢٢)}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ولكن حسِبتم حينَ ركِبتم في الدنيا ما ركِبتم من معاصى اللَّهِ، أَن اللَّهَ لا يعلَمُ كثيرًا مما تعمَلون من أعمالِكم الخبيثةِ؛ فلذلك لم تَسْتَتِروا أن يشهَدَ عليكم سمعُكم وأبصارُكم وجلودُكم، فتتركوا ركوبَ ما حرَّم اللَّهُ عليكم.

O'nun: {وَلَكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيرًا مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢٢)} “Aksine yaptıklarınızın çoğunu Allah'ın bilmediğini sanıyordunuz” buyruğu hakkında O'nun övgüsü yüce olan [Allah] buyurur ki: Fakat dünyada Allah'a isyan niteliğindeki o fiilleri işlediğiniz zaman, kötü amellerinizden yaptıklarınızın çoğunu Allah'ın bilmediğini zannettiniz; işte bu sebeple kulaklarınızın, gözlerinizin ve derilerinizin aleyhinize şahitlik etmesinden sakınıp gizlenmediniz ve Allah'ın size haram kıldığı şeyleri işlemeyi terk etmediniz.

وذُكِر أن هذه الآيةَ نزَلت من أجلِ نفرٍ تَدَارءُوا بينَهم في علمِ اللَّهِ، بما يقولونه ويتكلَّمون به سرًّا.

Bu ayetin, gizlice söyledikleri ve konuştukları şeyleri Allah'ın bilip bilmediği hususunda aralarında tartışan birkaç kişi sebebiyle indiği zikredilmiştir.

ذكرُ الخبرِ بذلك

Buna dair haberin zikri:

حدَّثني محمدُ بن يحيى القُطَعيُّ، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا قيسٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، عن أبي معمرٍ الأزديِّ، عن عبدِ اللَّهِ بن مسعودٍ، قال: كنتُ مستتِرًا بأستارِ الكعبةِ، فدخَل ثلاثةُ نفرٍ، ثَقَفِيَّان وقُرشيٌّ، أو قُرَشِيَّان وثَقَفيٌّ، كثيرٌ شحومُ بطونِهما، قليلٌ فقهُ قلوبِهما، فتكلَّموا بكلامٍ لم أفهَمْه، فقال أحدُهم: أتُرَون أن اللَّهَ يسمعُ ما نقولُ؟ فقال الرجلانِ: إذا رفَعنا أصواتَنا سمِع، وإذا لم نرفَعْ أصواتَنا لم يسمَعْ. فأتَيْتُ رسولَ اللَّهِ ﷺ، فذكَرْتُ له ذلك، فنزَلت هذه الآيةُ:

Bana Muhammed b. Yahyâ el-Kutaî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Kays, Mansûr’dan, o Mücâhid’den, o Ebû Ma‘mer el-Ezdî’den, o da Abdullah b. Mes‘ûd’dan anlattı; [Abdullah b. Mes‘ûd] şöyle dedi: Kâbe’nin örtüleri arkasında gizlenmiştim. Derken üç kişi girdi; ikisi Sakîfli biri Kureyşli veya ikisi Kureyşli biri Sakîfli idi. Karınlarının yağı çok, kalplerinin anlayışı azdı. Anlamadığım bir şeyler konuştular. Sonra içlerinden biri: «Ne dersiniz, Allah söylediklerimizi işitir mi?» dedi. Diğer iki adam da: «Sesimizi yükseltirsek işitir, sesimizi yükseltmezsek işitmez» dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelip bu durumu ona anlattım. Bunun üzerine şu ayet indi:

{وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ} الآية .

{وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ} “Siz, kulaklarınızın aleyhinize şahitlik etmesinden gizlenmiyordunuz...” ayeti .

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثنى الأعمشُ، عن عُمارةَ بن عميرٍ، عن وهبِ بن ربيعةَ، عن عبدِ اللَّهِ بن مسعودٍ، قال: إنى لمستتِرٌ بأستارِ الكعبةِ، إذ دخَل ثلاثةُ نفرٍ؛ ثقفيٌّ وخِتناه قُرَشِيَّان، قليلٌ فقهُ قلوبِهما، كثيرةٌ شحومُ بطونِهما، فتحدَّثوا بينَهم بحديثٍ، فقال أحدُهم: أتَرى اللَّهَ يسمعُ ما قلنا؟ فقال الآخرُ: إنه يسمعُ إذا رفَعنا، ولا يسمعُ إذا خفَضنا. وقال الآخرُ إن كان يسمعُ منه شيئًا فإنه يسمعه كلَّه، قال: فأتَيتُ رسولَ اللَّهَ ﷺ، فذكَرتُ ذلك له، فنزَلت هذه الآيةُ: {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلَا أَبْصَارُكُمْ}، فقرأ حتى بلَغ: {وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ} .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bana el-A'meş, Umâre b. Umeyr'den, o Vehb b. Rebîa'dan, o Abdullah b. Mes'ûd'dan anlattı, dedi ki: Ben Kâbe'nin örtüleri arkasında gizleniyorken, üç kişi girdi; bir Sakîfli ile onun Kureyşli iki damadı (veya kayınbiraderi) idi. Kalplerinin anlayışı az, göbeklerinin yağı çoktu. Kendi aralarında bir şeyler konuştular. İçlerinden biri: “Allah'ın söylediğimizi duyduğunu sanır mısın?” dedi. Diğeri: “Sesimizi yükseltirsek duyar, sesimizi alçaltırsak duymaz” dedi. Diğeri ise: “Şayet ondan bir şey duyuyorsa tamamını da duyar” dedi. [İbn Mes'ûd] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu ona anlattım; bunun üzerine: {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلَا أَبْصَارُكُمْ} “Siz, kulaklarınızın ve gözlerinizin aleyhinize şahitlik etmesinden gizlenmiyordunuz” ayeti indi; [Peygamber] {وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ} “özür dilemeye kalksalar bile özürleri kabul edileceklerden değillerdir” [kısmına] varıncaya kadar okudu .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى، قال: ثنا سفيانُ، قال: ثنى منصورٌ، عن مجاهدٍ، عن أبي معمرٍ، عن عبدِ اللَّهِ بنحوِه .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bana Mansûr, Mücâhid'den, o Ebû Ma'mer'den, o Abdullah'tan benzerini anlattı .

القول في تأويل قوله تعالى: {وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٢٣)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkında: {وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٢٣)} “İşte Rabbinize beslediğiniz bu zannınız sizi helak etti de hüsrana uğrayanlardan oldunuz.”

يقولُ تعالى ذكره: وهذا الذي كان منكم في الدنيا، من ظنِّكم أن اللَّهَ لا يعلمُ كثيرًا مما تعمَلون من قبائحٍ أعمالِكم ومساوئِها - هو ظنُّكم الذي ظَننتم بربِّكم في

Cenâb-ı Hak -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Dünyadayken çirkin ve kötü amellerinizden birçoğunu Allah'ın bilmediğini sanmanız var ya; işte bu, Rabbiniz hakkında beslediğiniz [o zandır].

الدنيا، {أَرْدَاكُمْ}. يعنى: أهلَككم. يقالُ منه: أردَى فلانًا كذا وكذا. إذا أهلَكه، ورَدِيَ هو: إذا هلَك فهو يردَى رَدًى، ومنه قولُ الأعشى :

beslediğiniz zandır ki {أَرْدَاكُمْ} “sizi helak etti”. Buradan hareketle bir kimse helak edildiğinde “Erde fülânen kezâ ve kezâ” (Falan şeyi falanı helak etti), kendisi helak olduğunda ise “Radiye hüve” “yerda raden” denilir. A'şâ'nın şu sözü de bundandır :

أفى الطَّوفِ خِفتِ عليَّ الرَّدَى … وكم من ردٍ أهلَه لم يَرِمْ

Dolaşırken benim için helakten mi korktun… / Oysa ailesi helak olmuş nice kimse vardır ki yerinden ayrılmamıştır

يعني: وكم من هالكٍ أهله لم يَرِمْ.

Yani: Ailesi helak olmuş nice kimse vardır ki yerinden kımıldamamıştır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {أَرْدَاكُمْ}. قال: أهلَككم.

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; onun: {أَرْدَاكُمْ} “sizi helak etti” sözü hakkında: “Sizi helak etti” dediğini aktardı.

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بن ثورٍ، عن معمر، قال: تلَا الحسنُ: {وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ}. فقال: [قال الله جل ثناؤه: "عبدي أنا عند ظنِّه بي، وأنا معه إذا دعانى". ثم نطق الحسنُ فقال] : إنما عملُ [ابن آدمَ] على قدرِ [ظنَّه بربِّه] ، فأما المؤمنُ فأحسَن باللَّهِ الظنَّ، فأحسَن العملَ، وأما الكافرُ والمنافقُ، فأساء الظنَّ، فأساء العملَ، قال ربُّكم: {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ} حتى بلَغ: {الْخَاسِرِينَ} .

Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den anlattı, dedi ki: el-Hasan: {وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ} “İşte Rabbinize beslediğiniz bu zannınız sizi helak etti” ayetini okudu ve şöyle dedi: [Şanı yüce olan Allah: “Kulum Bana nasıl zan beslerse Ben öyleyim ve Bana dua ettiğinde Ben onunlayım” buyurmuştur. Sonra el-Hasan sözüne devam edip şöyle dedi] : [Âdemoğlunun] ameli ancak [Rabbine olan zannı] ölçüsündedir. Mümin kimse Allah'a hüsnüzanda bulunmuş (iyi zan beslemiş), amelini de güzel yapmıştır. Kâfir ve münafık ise sûizanda bulunmuş (kötü zan beslemiş), amelini de kötü yapmıştır. Rabbiniz şöyle buyurmuştur: {وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ} “Siz gizlenmiyordunuz...” ayetinden {الْخَاسِرِينَ} “...hüsrana uğrayanlar” [kısmına] kadar okudu .

قال معمر: وحدَّثني رجلٌ: إنه يؤمَرُ برجلٍ إلى النارِ، فيلتفتُ فيقولُ: يا ربِّ ما كان هذا ظني بك. قال: "وما كان ظنُّك بى"؟ قال: كان ظني أن تغفرَ لي ولا تعذِّبَنى. قال: "فإني عندَ ظنِّك بي".

Ma'mer dedi ki: Bana bir adam anlattı: [Kıyamet günü] bir adamın ateşe [cehenneme] götürülmesi emredilir; [bunun üzerine adam] dönüp bakar ve: “Ey Rabbim! Benim Sana dair zannım bu değildi” der. [Allah Teâlâ]: “Benim hakkımdaki zannın ne idi?” buyurur. [Adam]: “Zannım, beni bağışlaman ve bana azap etmemendi” der. [Bunun üzerine Allah Teâlâ]: “Ben senin Bana olan zannın üzereyim” buyurur.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: الظنُّ ظنَّان؛ فظنٌّ منجٍ، وظنٌّ مُرْدٍ؛ قال: {الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ} [البقرة: ٤٦]. قال: {إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ} [الحاقة: ٢٠]. وهذا الظنُّ المنجى، ظنَّ ظنًّا يقينًا، وقال هاهنا: {وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ}. هذا ظنٌّ مُرْدٍ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; dedi ki: Zan iki türlüdür: Kurtarıcı zan ve helak edici zan. Şöyle dedi: {الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ} [el-Bakara: 46] “Onlar, Rablerine kavuşacaklarını kesin olarak bilirler/zannederler”. [Yine] şöyle dedi: {إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ} [el-Hâkka: 20] “Doğrusu ben, hesabımla karşılaşacağımı kesin olarak biliyordum/zannetmiştim”. İşte bu kurtarıcı zandır; kesin bir bilgiyle zannetti . Burada ise şöyle buyurdu: {وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ} “İşte Rabbinize beslediğiniz bu zannınız sizi helak etti”. Bu ise helak edici bir zandır .

وقوله: وَقالَ الكافِرُونَ: {إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ} [الجاثية: ٣٢]. وذُكِر لنا أن نبيَّ اللَّهِ ﷺ كان يقولُ ويروِى ذلك عن ربِّه: "عبدى عندَ ظنِّه بي، وأنا معه إذا دعاني" . وموضعُ قولِه: {وَذَلِكُمْ}. رفعٌ بقولِه: {ظَنُّكُمُ}. وإذا كان ذلك كذلك، كان قولُه: {وَذَلِكُمْ}. في موضعِ نصبٍ، بمعنى: مُردِيًا لكم. وقد يحتمِلُ أن يكون في موضعِ رفع بالاستئنافِ، بمعنى: مُردٍ لكم، كما قال: (تلكَ آيَاتُ الكِتابِ الحَكيمِ هُدًى وَرَحْمَةٌ) [لقمان: ٢، ٣]. في قراءةِ من قرَأه بالرفعِ . فمعنى الكلام: وهذا الظنُّ الذي ظنَنتم بربِّكم من أنه لا يعلمُ كثيرًا مما تعمَلون، هو الذي أهلَككم؛ لأنكم من أجلِ هذا الظنِّ اجترَأتم على محارمِ اللَّهِ، فتقدَّمْتم عليها، وركِبتم ما نهاكم اللَّهُ عنه، فأهلَككم ذلك وأرداكم، {فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ}. يقولُ: فأصبَحتم اليومَ من الهالِكين؛ قد غُبِنتم ببيعِكم منازلَكم من الجنةِ بمنازلِ أهلِ الجنةِ، من النارِ.

[Yüce Allah'ın] şu sözü de bundandır: Kâfirler: {إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ} [el-Câsiye: 32] “Biz sadece bir zanda bulunuyoruz, kesin bir bilgiye sahip değiliz” dediler. Bize zikredildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbinden rivayetle şöyle buyurmaktaydı: “Kulum Bana olan zannı üzeredir ve o Beni çağırdığında Ben onunlayım” . {وَذَلِكُمْ} “İşte bu...” ifadesinin iraptaki yeri, {ظَنُّكُمُ} “...zannınız” kelimesiyle merfûdur. Durum böyle olunca, {وَذَلِكُمْ} ifadesi “mürdiyen leküm” (sizi helak edici olarak) anlamında mansub konumunda olur. [Ayrıca] istînâf (yeni bir başlangıç) yoluyla “mürdin leküm” (sizi helak edendir) manasında merfû konumunda olması da muhtemeldir; nitekim {تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْحَكِيمِ هُدًى وَرَحْمَةً} [Lokmân: 2, 3] ayetini merfû okuyanların kıraatinde [böyledir] . Sözün manası şudur: Rabbiniz hakkında, yaptıklarınızın çoğunu bilmediğine dair beslediğiniz bu zan, sizi helak eden şeyin ta kendisidir. Çünkü siz bu zan sebebiyle Allah'ın haramlarına cüret ettiniz, onlara yöneldiniz ve Allah'ın size yasakladığı şeyleri işlediniz; bu da sizi helak edip mahvetti. {فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Böylece hüsrana uğrayanlardan oldunuz.” Buyuruyor ki: Bugün helak olanlardan oldunuz; cennetteki makamlarınızı, cennet ehlinin cehennemdeki makamlarıyla satarak aldanıp zarara uğradınız.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوًى لَهُمْ وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ (٢٤)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri: {فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوًى لَهُمْ وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ (٢٤)} “Şimdi eğer sabrederlerse, artık onların barınağı ateştir. Şayet [Rabb'in] rızasını kazanmak (özür dilemek) isteseler de onlar hoşnut edileceklerden değillerdir.”

يقولُ تعالى ذكرُه: فإن يصبِرْ هؤلاء الذين يُحْشَرُون إلى النارِ [على النارِ] ، فالنارُ مسكنٌ لهم ومنزلٌ، {وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا}. يقولُ: وإن يسأَلوا العُتْبَى، وهى الرجْعةُ، لهم إلى الذي يُحِبُّون بتخفيف العذاب عنهم. {فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ}. يقولُ: فليسوا بالقومِ الذين يُرجَعُ بهم إلى الجنة، فيُخَفَّفُ عنهم ما هم فيه من العذابِ، وذلك كقوله جلَّ ثناؤُه مخبرًا عنهم: {قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا}. إلى قوله: {وَلَا تُكَلِّمُونِ} [المؤمنون: ١٠٦ - ١٠٨]. وكقولِهم الخَزَنَةِ جهنمَ: {ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ} إلى قوله: {وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ} [غافر: ٤٩، ٥٠].

Yüce [Allah] zikri şöyle buyurmaktadır: Cehenneme sürülecek olan bu kimseler [ateşe] sabretseler de ateş onlar için bir yurt ve ikametgâhtır. {وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا} Buyuruyor ki: Şayet kendilerinden azabın hafifletilmesi suretiyle sevdikleri duruma dönmeyi (utbâ/rızayı) isteseler de, {فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ} Buyuruyor ki: Onlar, cennete döndürülüp de içinde bulundukları azabın kendilerinden hafifletileceği kimselerden değillerdir. Bu durum, şanı yüce olan [Allah]'ın onlardan haber vererek: {قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا} “Dediler ki: Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galip geldi...” sözünden {وَلَا تُكَلِّمُونِ} [el-Mü'minûn: 106-108] “ve Benimle konuşmayın!” sözüne kadar buyurması gibidir. Yine onların cehennem bekçilerine: {ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ} “Rabbinize dua edin de bizden bir gün olsun azabı hafifletsin” sözlerinden {وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ} [Gâfir: 49, 50] “Kâfirlerin duası ise ancak bir sapıklıktır” sözüne kadar buyurması gibidir.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كَانُوا خَاسِرِينَ (٢٥)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkında: {وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كَانُوا خَاسِرِينَ (٢٥)} “Biz onlara birtakım yoldaşlar musallat ettik de onlar önlerinde ve arkalarında ne varsa kendilerine süslü gösterdiler. Kendilerinden önce gelip geçmiş cin ve insan toplulukları içinde onlar hakkında da o söz hak oldu. Gerçekten onlar hüsrana uğrayanlardı.”

يعني تعالى ذكرهُ بقوله: {وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ}: وبعَثنا لهم نُظراءَ من الشياطيِن، فجعَلْناهم لهم قرناءَ قرناهم بهم، يُزَيِّنون لهم قبائحَ أعمالهم، فزيَّنوا لهم ذلك.

Yüce zikri {وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ} “Biz onlara birtakım yoldaşlar musallat ettik” sözüyle şunu kastetmektedir: Onlara şeytanlardan akranlar gönderdik ve kendilerine çirkin işlerini süslü göstersinler diye onları yanlarına arkadaş/yoldaş kıldık, onlar da bunu kendilerine süslü gösterdiler.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ}. قال: الشياطيَن.

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den bildirdi: {وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ} “Biz onlara birtakım yoldaşlar sardık”. [es-Süddî] şöyle dedi: Şeytanları.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى. وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ}. قال: شياطينَ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ} sözü hakkında: “Şeytanlar [musallat ettik]” dediğini aktardı .

وقولُه: {فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ}. يقولُ: فزيَّن لهؤلاء الكفارِ قرناؤُهم من الشياطينِ ما بينَ أيديهم من أمرِ الدنيا، فحسَّنوا ذلك لهم، وحبَّبوه إليهم، حتى آثَروه على أمرِ الآخرةِ. {وَمَا خَلْفَهُمْ}. يقولُ: وحسَّنوا لهم أيضًا ما بعدَ مماتِهم؛ بأن دعَوهم إلى التكذيبِ بالمعادِ، وأن من هلَك منهم فلن يُبْعَثَ، وألَّا ثوابَ ولا عقابَ حتى صدَّقوهم على ذلك، وسهُل عليهم فعلُ كلِّ ما يَشْتَهونه، وركوبٌ كلَّ ما يَلْتَذُّونه من الفواحشِ، باستحسانِهم ذلك لأنفسِهم.

[Yüce Allah'ın]: {فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ} “onlar önlerinde ve arkalarında ne varsa kendilerine süslü gösterdiler” sözü şöyle demektir: Bu kâfirlere, şeytanlardan olan yoldaşları önlerindeki dünya işlerini süsleyip güzel gösterdiler ve bunu onlara sevdirdiler, öyle ki onu ahiret işine tercih ettiler. {وَمَا خَلْفَهُمْ} “ve arkalarında ne varsa” ifadesi ise: Onlara ölümlerinden sonrasını da güzel gösterdiler; öyle ki onları yeniden dirilmeyi yalanlamaya, içlerinden ölenlerin asla diriltilmeyeceğine, hiçbir sevap ve cezanın bulunmadığına davet ettiler. Sonunda onlar da bu hususta kendilerini doğruladılar ve nefislerine bunu hoş göstermeleri sebebiyle canlarının çektiği her şeyi yapmak ve lezzet aldıkları her türlü fuhşiyatı irtikâp etmek kendilerine kolay geldi.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ} من أمرِ الدنيا، {وَمَا خَلْفَهُمْ} من أمرِ الآخرةِ .

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ} “dünya işinden önlerinde olanı”, {وَمَا خَلْفَهُمْ} “ve ahiret işinden arkalarında olanı [süslü gösterdiler]” .

وقولُه: {وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ووجَب لهم العذابُ بركوبِهم ما ركِبوا مما زيَّن لهم قرناؤُهم، وهم من الشياطينِ.

Yüce zikri {وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ} “ve o söz üzerlerine hak oldu” buyruğuyla şöyle demektedir: Şeytanlardan olan yoldaşlarının kendilerine süslü gösterdiği şeyleri irtikâp etmeleri sebebiyle azap onlara vacip oldu.

كما حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ}. قال: العذابُ، {فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وحقَّ على هؤلاء الذين قيَّضنا لهم قُرَناءَ من الشياطينِ، فزيَّنوا لهم ما بيَن أيديهم وما خلفَهم - العذابُ في أممٍ قد مضَت قبلَهم من ضُرَبائِهم، حقٌّ عليهم من عذابِنا مثلُ الذي حقَّ على هؤلاء، بعضِهم من الجنِّ وبعضِهم من الإِنسِ. {إِنَّهُمْ كَانُوا خَاسِرِينَ}. يقولُ: إن تلك الأممَ الذين حقَّ عليهم عذابُنا من الجنِّ والإنسِ - كانوا مغبونين ببيعِهم رضا اللَّهِ [بسخطِه ورحمتَه بعذابِه] .

Nitekim bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ} “Ve o söz üzerlerine hak oldu”. Dedi ki: [Yani] azap; {فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ} “kendilerinden önce gelip geçmiş cin ve insan toplulukları içinde”. Yüce zikri şöyle buyurmaktadır: Kendilerine şeytanlardan yoldaşlar musallat ettiğimiz, onların da önlerinde ve arkalarında olanı kendilerine süslü gösterdiği bu kimselere —kendilerinden önce gelip geçmiş benzerleri olan topluluklar içinde— tıpkı bunlara hak olduğu gibi bir kısmı cinden bir kısmı insandan olan o kimselere de azabımız hak oldu. {إِنَّهُمْ كَانُوا خَاسِرِينَ} “Şüphesiz onlar hüsrana uğrayanlardı”. Buyuruyor ki: Cin ve insandan azabımızın üzerlerine hak olduğu bu topluluklar, Allah'ın rızasını [gazabına, rahmetini de azabına] satmakla aldanmış/zarara uğramış kimselerdi .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ (٢٦) فَلَنُذِيقَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا عَذَابًا شَدِيدًا وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ (٢٧)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkında: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ (٢٦) فَلَنُذِيقَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا عَذَابًا شَدِيدًا وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ (٢٧)} “İnkâr edenler dediler ki: ‘Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onun hakkında yaygara koparın, belki galip gelirsiniz.’ Biz de o inkâr edenlere mutlaka şiddetli bir azap tattıracağız ve onları yaptıklarının en kötüsüyle cezalandıracağız.”

يقولُ تعالى ذكرُه: وقال الذين كفَروا باللَّهِ ورسولِه من مشرِكي قريشٍ: {لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ}. يقولُ: قالوا للذين يُطِيعونَهم من أوليائِهم من المشرِكين: لا تَسْمَعوا لقارِئُ هذا القرآنِ إذا قرَأه، ولا تُصْغُوا له، ولا تَتَّبِعوا ما فيه، فتَعْمَلوا به.

Yüce zikri şöyle buyurmaktadır: Kureyş müşriklerinden Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr edenler: {لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ} “Bu Kur'an'ı dinlemeyin” dediler. Buyuruyor ki: Müşriklerden kendilerine itaat eden dostlarına: “Bu Kur'an'ı okuyan kimse onu okuduğu zaman onu dinlemeyin, ona kulak vermeyin ve içindekilere uyup onunla amel etmeyin” dediler.

كما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ (٢٦)}. قال: هذا قولُ المشرِكين، قالوا: لا تَتَّبعوا هذا القرآنَ والغَوْا عنه .

Nitekim bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babası, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; onun: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ (٢٦)} “İnkâr edenler dediler ki: ‘Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onun hakkında yaygara koparın, belki galip gelirsiniz.’” ayeti hakkında şöyle dediğini aktardı: Bu, müşriklerin sözüdür; “Bu Kur'an'a uymayın ve ondan yüz çevirip yaygara koparın ” dediler.

وقولُه: {وَالْغَوْا فِيهِ}. يقولُ: الغَطُوا بالباطلِ من القولِ إذا سمِعتُم قارِئَه يَقْرَؤُه؛ كَيْما لا يَسْمَعوه ولا يَفْهَموا ما فيه.

{وَالْغَوْا فِيهِ} “Ve onun hakkında yaygara koparın” ayet-i kerimesi hakkında ise [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Onu okuyan kimsenin onu okuduğunu duyduğunuzda batıl sözlerle gürültü yapıp yaygara koparın ki [insanlar] onu duymasınlar ve içindekileri anlamasınlar.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن محمدِ بن عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بن أبى بزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ}. قال: المُكاءُ والتصفيرُ وتخليطٌ من القولِ على رسولِ اللَّهِ ﷺ، إذا قرَأ، قريشٌ تَفْعَلُه.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o Mücâhid'den Allah'ın: {لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ} sözü hakkında nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem okuduğu zaman el çırpmak, ıslık çalmak ve sözü karıştırmaktır; bunu Kureyş yapıyordu.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى. وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَالْغَوْا فِيهِ}. قال: بالمُكاءِ والتصفيرِ والتخليطِ في المنطقِ على رسولِ اللَّهِ ﷺ، إذا قرَأ القرآنَ، قريشٌ تَفْعَلُه .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَالْغَوْا فِيهِ} sözü hakkında: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an okuduğu zaman el çırparak, ıslık çalarak ve sözü karıştırarak [yapılan yaygaradır]; bunu Kureyş yapıyordu” dediğini aktardı .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ}. أي: اجحَدوا به وأَنْكِروه وعادُوه، قال: هذا قولُ مشرِكى العربِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [nakletti; onun]: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ} sözü hakkında: “Yani onu inkâr edin, reddedin ve ona düşmanlık besleyin” dediğini aktardı. [Katâde]: “Bu, Arap müşriklerinin sözüdür” dedi .

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، قال: قال بعضُهم في قولِه: {وَالْغَوْا فِيهِ}. قال: تَحَدَّثوا وضِجُّوا كَيْما لا يَسْمَعوه.

Bize İbn Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den anlattı; o şöyle dedi: Bazıları [Yüce Allah'ın]: {وَالْغَوْا فِيهِ} “ona yaygara koparın” sözü hakkında: “Konuşun ve gürültü çıkarın ki onu duymasınlar” demiştir.

وقولُه: {لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ}. يقولُ: لعلكم بفعِلكم ذلك تَصُدُّون من أراد استماعَه عن استماعِه، فلا يَسْمَعُه، وإذا لم يَسْمَعْه ولم يَفْهَمْه لم يَتَّبِعْه، فتَغْلبون بذلك من فعلِكم محمدًا ﷺ.

[Yüce Allah'ın]: {لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ} “belki galip gelirsiniz” sözü şöyle demektir: Umulur ki bu yaptığınızla onu dinlemek isteyeni dinlemekten alıkoyarsınız da o da onu dinlemez; onu dinlemeyip anlamayınca da ona uymaz, böylece bu yaptığınızla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e galip gelirsiniz.

قال اللَّهُ جلَّ ثناؤه: {فَلَنُذِيقَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} باللَّهِ من مشرِكى قريشٍ الذين قالوا هذا القولَ - عذابًا شديدًا في الآخرةِ، {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ}. يقولُ: ولنُثِيبَنَّهم على فعِلهم ذلك وغيرِه من أفعالِهم بأقبحِ جزاءِ أعمالِهم التي عمِلوها في الدنيا.

Şanı yüce olan Allah buyurdu ki: Bu sözü söyleyen Kureyş müşriklerinden Allah'ı {فَلَنُذِيقَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenlere mutlaka” ahirette şiddetli bir azap tattıracağız, {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ} “ve onları yaptıklarının en kötüsüyle cezalandıracağız.” Buyuruyor ki: Onları bu yaptıklarına ve diğer fiillerine karşılık, dünyada işlemiş oldukları amellerinin en çirkin karşılığıyla cezalandıracağız.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ذَلِكَ جَزَاءُ أَعْدَاءِ اللَّهِ النَّارُ لَهُمْ فِيهَا دَارُ الْخُلْدِ جَزَاءً بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ (٢٨)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkında: {ذَلِكَ جَزَاءُ أَعْدَاءِ اللَّهِ النَّارُ لَهُمْ فِيهَا دَارُ الْخُلْدِ جَزَاءً بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ (٢٨)} “İşte Allah'ın düşmanlarının cezası ateştir. Ayetlerimizi inkâr etmelerinin cezası olarak onlar için orada ebedîlik yurdu vardır.”

يقولُ تعالى ذكرُه: هذا الجزاءُ الذي نَجْزِى به هؤلاء الذين كَفروا بآياتِنا من مشرِكى قريشٍ - جزاءُ أعداءِ اللَّهِ.

Yüce zikri şöyle buyurmaktadır: Kureyş müşriklerinden ayetlerimizi inkâr eden bu kimselere vereceğimiz bu ceza, Allah'ın düşmanlarının cezasıdır.

ثم ابتَدَأ جل ثناؤه الخبرَ عن صفةِ ذلك الجزاءِ، وما هو؟ فقال: هو النارُ. فالنارُ بيانٌ عن الجزاءِ، وترجمةٌ عنه، وهى مرفوعةٌ بالردِّ عليه، ثم قال: {لَهُمْ فِيهَا دَارُ الْخُلْدِ}. يعني: لهؤلاء المشرِكين باللَّهِ في النارِ {دَارُ الْخُلْدِ}. يعني: دارُ المَكْثِ واللُّبثِ إلى غيرِ نهايةٍ ولا أمدٍ. والدارُ التي أخبَر اللَّهُ جلَّ ثناؤُه أنها لهم في النارِ، هي النارُ، وحسُن ذلك لاختلافِ اللفظين، كما يُقالُ: لك من بلدتِك دارٌ صالحةٌ، ومن الكوفةِ دارٌ كريمةٌ. والدارُ: هي الكوفةُ والبلدةُ، فيَحْسُنُ ذلك لاختلافِ الألفاظِ. وقد ذُكِرَ أنها في قراءةِ ابن مسعودٍ: (ذَلكَ جَزَاءُ أَعْدَاءِ اللَّهِ النَّارُ دَارُ الخُلْدِ). ففى ذلك تصْحيحُ ما قلْنا من التأويلِ في ذلك، وذلك أنه تَرْجَمَ بالدارِ عن النارِ.

Sonra şanı yüce olan [Allah], bu cezanın niteliği ve ne olduğu hakkında söze başlayarak şöyle buyurdu: O ateştir. Ateş (en-Nâr), cezanın açıklaması ve onun bedelidir (tercümesidir); ona atfedildiği (bedel olduğu) için de merfûdur. Sonra: {لَهُمْ فِيهَا دَارُ الْخُلْدِ} buyurdu. Yani: Allah'a ortak koşan bu kimseler için ateşte {دَارُ الْخُلْدِ} “ebedîlik yurdu” vardır; yani hiçbir sonu ve süresi bulunmayan sonsuz ikamet ve kalış yurdu vardır. Şanı yüce olan Allah'ın ateşte onlar için olduğunu haber verdiği yurt, ateşin ta kendisidir. İki lafız farklı olduğu için bu kullanım güzel düşmüştür; nitekim: “Memleketinden sana güzel bir yurt vardır, Kûfe'den de sana şerefli bir yurt vardır” denilir. Yurt ise Kûfe'nin ve memleketin ta kendisidir; lafızların farklılığından ötürü bu kullanım güzel olmuştur. İbn Mes'ûd'un kıraatinde bu ayetin: “Zâlike cezâu a'dâillâhi'n-nâru dârü'l-huld” şeklinde olduğu zikredilmiştir . Bu kıraatte, bu hususta yaptığımız tefsirin doğruluğu yer almaktadır; zira o, yurt (ed-dâr) kelimesiyle ateşi (en-nâr) açıklamıştır.

وقولُه: {جَزَاءً بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ}. يقولُ: فِعْلُنا هذا الذي فعَلْنا

Yüce Allah'ın: {جَزَاءً بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ} “Ayetlerimizi inkâr etmiş olmalarının bir cezası olarak...” buyruğuna gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Bizim yaptığımız bu uygulama...

بهؤلاء، من مُجازاتِنا إيَّاهم النارَ على فعلِهم - جزاءٌ منا لهم بجحودِهم في الدنيا بآياتِنا التي احتَجَجْنا بها عليهم.

bu muamele, yani yaptıklarına karşılık olarak kendilerini ateşle cezalandırmamız; dünyadayken aleyhlerine delil getirdiğimiz ayetlerimizi inkâr etmelerine karşılık tarafımızdan onlara verilen bir cezadır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا رَبَّنَا أَرِنَا اللَّذَيْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ نَجْعَلْهُمَا تَحْتَ أَقْدَامِنَا لِيَكُونَا مِنَ الْأَسْفَلِينَ (٢٩)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkında: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا رَبَّنَا أَرِنَا اللَّذَيْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ نَجْعَلْهُمَا تَحْتَ أَقْدَامِنَا لِيَكُونَا مِنَ الْأَسْفَلِينَ (٢٩)} “İnkâr edenler dediler ki: ‘Rabbimiz! Cinlerden ve insanlardan bizi saptıran o ikisini bize göster de onları ayaklarımızın altına alalım, böylece en aşağılıklardan olsunlar.’”

يقولُ تعالى ذكرُه: وقال الذين كفَروا باللَّهِ ورسولِه يومَ القيامةِ بعدَ ما أُدْخِلُوا جهنمَ: يا ربَّنا أَرِنا اللذَيْنِ أَضَلَّانا من خلقِك؛ من جنِّهم وإنسِهم. وقيل: إن الذي هو من الجنِّ إبليسُ، والذي هو من الإنسِ ابن آدمَ الذي قتَل أخاه.

Yüce zikri şöyle buyurmaktadır: Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr edenler kıyamet günü cehenneme sokulduktan sonra şöyle dediler: Ey Rabbimiz! Yarattıklarından bizi saptıran cin ve insanlardan o iki kişiyi bize göster. Cinlerden olanın İblis, insanlardan olanın ise kardeşini öldüren Âdemoğlu olduğu söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ثابتٍ الحدادِ، عن حَبَّةَ العُرَنيِّ ، عن عليّ بن أبى طالبٍ ﵁ في قولِه: {أَرِنَا اللَّذَيْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ}. قال: إبليسَ الأبالسةِ وابنَ آدمَ الذي قتَل أخاه .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Sâbit el-Haddâd'dan, o Habbe el-Urenî'den , o Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan {أَرِنَا اللَّذَيْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ} “Cinlerden ve insanlardan bizi saptıran o ikisini bize göster” sözü hakkında nakletti; [Ali] şöyle dedi: İblislerin İblis'i ile kardeşini öldüren Âdemoğludur .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ عن سلمةَ، عن مالكِ بن حصينٍ، عن أبيه، عن عليٍّ ﵁ في قولِه: {رَبَّنَا أَرِنَا اللَّذَيْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ}. قال: إبليسَ، وابنَ آدمَ الذي قتَل أخاه .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Seleme'den, o Mâlik b. Husayn'dan, o babasından, o Ali radıyallâhu anh'tan {رَبَّنَا أَرِنَا اللَّذَيْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ} “Rabbimiz! Cinlerden ve insanlardan bizi saptıran o ikisini bize göster” sözü hakkında nakletti; [Ali] şöyle dedi: İblis ile kardeşini öldüren Âdemoğludur .

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنى وهبُ بنُ جريرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن سَلَمةَ بن

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Vehb b. Cerîr anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Seleme b.

كُهَيلٍ، عن أبي مالكٍ أو ابن مالكٍ، عن أبيه، عن عليٍّ ﵁: {رَبَّنَا أَرِنَا اللَّذَيْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ}. قال: ابنَ آدمَ الذي قتَل أخاه، وإبليسَ الأبالسةِ.

Küheyl'den, o Ebû Mâlik veya İbn Mâlik'ten, o babasından, o Ali radıyallâhu anh'tan {رَبَّنَا أَرِنَا اللَّذَيْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ} “Rabbimiz! Cinlerden ve insanlardan bizi saptıran o ikisini bize göster” [sözü hakkında rivayet etti; Ali] şöyle dedi: Kardeşini öldüren Âdemoğlu ile iblislerin İblis'idir.

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، عن عليّ بن أبى طالبٍ ﵁ في قولِه: {رَبَّنَا أَرِنَا اللَّذَيْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ} الآية، فإنهما ابن آدمَ القاتلُ، وإبليسُ الأبالسِ . فأما ابن آدمَ، فيَدْعو به كلُّ صاحبِ كبيرةِ دخَل النارَ من أهلِ الدعوةِ، وأما إبليسُ فيَدْعو به كلُّ صاحبِ شركٍ، [يدعو بهما] في النارِ .

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den, o Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan Yüce Allah'ın: {رَبَّنَا أَرِنَا اللَّذَيْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ} “Rabbimiz! Cinlerden ve insanlardan bizi saptıran o ikisini bize göster” ayeti hakkında rivayet etti; [Ali şöyle dedi]: O ikisi katil olan Âdemoğlu ile iblislerin İblis'idir . Âdemoğluna gelince, tebliğ ehlinden olup da ateşe giren her büyük günah sahibi onun aleyhine dua eder (ona lanet okur). İblis'e gelince, her şirk koşan kimse ateşte onun aleyhine dua eder [her ikisi aleyhine dua ederler] .