Binûn

"Fussilet" Suresinin Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، قال: ثنا معمرٌ، عن قتادةَ: {أَرِنَا اللَّذَيْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ} هو الشيطانُ، وابنُ آدمَ الذي قتَل أخاه .

Bize Muhammed b. Abdil-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr anlattı, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {أَرِنَا اللَّذَيْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ} “Cinlerden ve insanlardan bizi saptıran o ikisini bize göster” [ayeti hakkında] nakletti; [Katâde şöyle dedi]: O, şeytan ile kardeşini öldüren Âdemoğludur .

وقولُه: {نَجْعَلْهُمَا تَحْتَ أَقْدَامِنَا لِيَكُونَا مِنَ الْأَسْفَلِينَ (٢٩)}. يقولون: نَجْعَلْ هَذَيْنِ اللذَيْنِ أضلَّانا تحتَ أقدامنا؛ لأن أبوابَ جهنمَ بعضُها أسفلَ من بعضٍ، وكلٌّ ما سفَل منها فهو أشدُّ على أهلِه، وعذابُ أهلِه أغلظُ، ولذلك سأَل هؤلاء الكفارُ ربَّهم أن يُرِيَهم اللذَيْنِ أضلَّاهم، ليَجْعَلُوهما أسفلَ منهم؛ ليَكونا في أشدِّ العذابِ في الدركِ الأسفلِ من النارِ.

[Yüce Allah'ın]: {نَجْعَلْهُمَا تَحْتَ أَقْدَامِنَا لِيَكُونَا مِنَ الْأَسْفَلِينَ (٢٩)} “Onları ayaklarımızın altına alalım, böylece en aşağılıklardan olsunlar” sözü [hakkında]: Onlar şöyle derler: Bizi saptıran bu ikisini ayaklarımızın altına alalım; çünkü cehennemin kapıları (tabakaları) birbiri altındadır ve oradan ne kadar aşağıya inilirse ehline o kadar şiddetli, ehlinin azabı da o kadar çetin olur. Bundan dolayı bu kâfirler, kendilerini saptıran o iki kişiyi kendilerinden daha aşağıda kılmak ve böylece ateşin en alt tabakasında (derk-i esfelde) en şiddetli azap içinde bulunmalarını sağlamak için Rablerinden onları kendilerine göstermesini istemişlerdir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (٣٠)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (٣٠)} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanların üzerine melekler: 'Korkmayın, üzülmeyin ve size vadedilen cennetle sevinin!' [diyerek] inerler.”

يقولُ تعالى ذكرُه: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ} وحدَه لا شريكَ له، وتبرءوا من الآلهةِ والأندادِ، {ثُمَّ اسْتَقَامُوا} على توحيدِ اللَّهِ، ولم يَخْلِطوا توحيدَ اللَّهِ بشركِ غيرِه به، وانتَهوا إلى طاعتِه فيما أمَر ونهَى.

Yüce zikri şöyle buyurmaktadır: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır'” [diyen], O tektir, ortağı yoktur diyen ve ilahlardan ile putlardan/eş koştuklarından beri olanlar, {ثُمَّ اسْتَقَامُوا} “sonra dosdoğru olanlar”, yani Allah'ın tevhidi üzere kalanlar, Allah'ın tevhidini O'na başkasını şirk koşmakla karıştırmayanlar ve emredip yasakladığı hususlarda O'na itaate varanlardır.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك جاء الخبرُ عن رسول اللَّهِ ﷺ، وقاله أهلُ التأويلِ على اختلافِ منهم في معنى قولِه: {ثُمَّ اسْتَقَامُوا}.

Bu konuda söylediğimizin bir benzeri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayette de yer almış ve tefsir ehli de Yüce Allah'ın: {ثُمَّ اسْتَقَامُوا} “sonra dosdoğru olanlar” sözünün anlamı konusunda aralarındaki ihtilafa rağmen böyle söylemişlerdir.

ذكرُ الخبرِ بذلك عن رسولِ اللَّهِ ﷺ -

Bu konuda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayetin zikri:

حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا سَلْمُ بنُ قتيبةَ [أبو قتيبةَ] ، قال: ثنا سُهَيْلُ ابن أبى حزمٍ القُطَعِيُّ، عن ثابتٍ البنانيِّ، عن أنسِ بن مالكٍ، أن رسولَ اللَّهِ ﷺ ما قرَأ: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا}. قال: قد قالها الناسُ، ثم كفَر أكثرُهم، فمن مات عليها فهو ممن استَقامَ .

Bize Amr b. Ali anlattı, dedi ki: Bize Selm b. Kuteybe [Ebû Kuteybe] anlattı, dedi ki: Bize Süheyl b. Ebî Hazm el-Kutaî, Sâbit el-Bünânî'den, o Enes b. Mâlik'ten rivayet etti ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanlar” [ayetini] okuyunca şöyle buyurdu: "İnsanlar bunu söylediler, sonra çoğunluğu inkâr etti. Artık kim bu [ikrar] üzere ölürse, o dosdoğru olanlardandır" .

[واختلف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {ثُمَّ اسْتَقَامُوا}] ؛ فقال بعضُهم: معناه: ثم لم يُشْرِكوا به شيئًا، ولكن بَقُوا على التوحيدِ.

[Tefsir ehli Yüce Allah'ın: {ثُمَّ اسْتَقَامُوا} “sonra dosdoğru olanlar” sözünün anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir] . Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı: "Sonra O'na hiçbir şeyi ortak koşmadılar, aksine tevhid üzere kaldılar " demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ،

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan nakletti,

عن عامرِ بن سعدٍ، عن سعيدِ بن نِمْرانَ ، قال: قرَأَتُ عندَ أبى بكرٍ الصدِّيقِ ﵁ هذه الآيةَ: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا}. قال: هم الذين لم يُشْرِكوا باللَّهِ شيئًا .

o Âmir b. Sa'd'dan, o Saîd b. Nimrân'dan nakletti; [Saîd] dedi ki: Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'ın yanında şu ayeti okudum: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanlar”. [Ebû Bekir] dedi ki: Onlar Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayanlardır .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ بإسنادِه، عن أبي بكرٍ الصدِّيقِ ﵁ مثلَه.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan kendi isnadıyla Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan benzerini nakletti.

قال: ثنا جريرُ بنُ عبدِ الحميدِ، وعبدُ اللَّهِ بنُ إدريسَ، عن الشيبانيِّ، عن أبي بكرِ بن أبى موسى، عن الأسودِ بن هلالٍ، عن أبي بكرٍ ﵁ أنه قال لأصحابِه: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا}. قال: قالوا: ربُّنا اللَّهُ ثم عمِلوا بها، قال: لقد حمَلْتُمُوها على غيرِ المَحْمَلِ: {الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا} الذين لم يَعْدِلُوها بشركٍ ولا غيرِه .

[İbn Vekî'] dedi ki: Bize Cerîr b. Abdilhamîd ve Abdullah b. İdrîs, eş-Şeybânî'den, o Ebû Bekir b. Ebî Mûsâ'dan, o el-Esved b. Hilâl'den, o Ebû Bekir radıyallâhu anh'tan nakletti ki o, arkadaşlarına: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanlar” [hakkında sordu]. Dedi ki: Onlar: "Rabbimiz Allah'tır deyip sonra onun gereğince amel ettiler" dediler. [Ebû Bekir] dedi ki: Onu kastedilenden farklı bir anlama çektiniz: {الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا} “'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanlar”, onu şirk veya başka bir şeyle değiştirmeyen/denkleştirmeyen kimselerdir .

حدَّثنا أبو كريبٍ وأبو السائبِ قالا: ثنا ابن إدريسَ، قال: أخبَرنا الشيبانيُّ، عن أبى بكرِ بن أبى موسى، عن الأسودِ بن هلالٍ المحاربيِّ، قال: قال أبو بكرٍ ﵁: ما تَقولون في هذه الآيةِ: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا} قال: فقالوا: ربُّنا اللَّهُ ثم استَقاموا من ذنبٍ، قال: فقال أبو بكرٍ: لقد حمَلتُم على غيرِ المحمَلِ، قالوا ربُّنا اللَّهُ ثم استقاموا، فلم يَلْتَفِتوا إلى إلهٍ غيرِه.

Bize Ebû Kureyb ve Ebû's-Sâib anlattılar, dediler ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Bize eş-Şeybânî, Ebû Bekir b. Ebî Mûsâ'dan, o el-Esved b. Hilâl el-Muhâribî'den haber verdi; o şöyle dedi: Ebû Bekir radıyallâhu anh: “{إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا} ‘Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanlar’ ayeti hakkında ne dersiniz?” diye sordu. Dedi ki: Onlar: “Rabbimiz Allah'tır deyip sonra günahtan [sakınarak] dosdoğru olanlar” dediler. Ebû Bekir: “Onu amacının dışına taşıdınız (farklı yorumladınız); onlar 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru oldular ve O'ndan başka hiçbir ilaha yönelmediler” dedi.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا} قال: أي على لا إلهَ إلا اللَّهُ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Leys'ten, o Mücâhid'den {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanlar” [ayeti hakkında] nakletti; [Mücâhid] dedi ki: Yani "Lâ ilâhe illallâh" (Allah'tan başka ilah yoktur) üzere [dosdoğru olanlar] .

قال: ثنا حكَّامٌ عن عمرٍو، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا}. قال: أسلَموا ثم لم يُشْرِكوا به حتى لحِقوا به .

[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Hükkâm, Amr'dan, o Mansûr'dan, o Mücâhid'den {الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا} “'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanlar” [hakkında nakletti; Mücâhid] dedi ki: İslâm'a girdiler, sonra O'na kavuşuncaya kadar O'na hiçbir şeyi ortak koşmadılar .

قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا}. قال: هم الذين قالوا ربُّنا اللَّهُ ثم لم يُشْرِكوا به حتى لقُوه.

[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Mücâhid'in {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanlar” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Onlar, "Rabbimiz Allah'tır" deyip sonra O'na kavuşuncaya kadar hiçbir şeyi O'na ortak koşmayanlardır.

قال: ثنا حكَّامٌ، قال: ثنا عمرٌو، عن منصورٍ، عن جامعِ بن شدادٍ، عن الأسودِ بن هلالٍ مثلَ ذلك.

[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Hükkâm anlattı, dedi ki: Bize Amr, Mansûr'dan, o Câmi' b. Şeddâd'dan, o el-Esved b. Hilâl'den benzerini nakletti.

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا}. قال: تَمُّوا على ذلك.

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanlar” [hakkında nakletti; es-Süddî] dedi ki: Bunun üzerinde sebat ettiler/devam ettiler.

حدَّثني سعدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن عبدِ الحكمِ، قال: ثنا حفصُ بنُ عمرَ، قال: ثنا الحكمُ بنُ أبانٍ، عن عكرمةَ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا}. قال: استَقاموا على شهادةِ أن لا إلهَ إلا اللَّهُ .

Bana Sa'd b. Abdillâh b. Abdilhakem anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Ömer anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Ebân, İkrime'den Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanlar” sözü hakkında nakletti; [İkrime] dedi ki: "Lâ ilâhe illallâh" (Allah'tan başka ilah yoktur) şehadeti üzere dosdoğru oldular .

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ثم استَقاموا للهِ على طاعتِه.

Diğerleri ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı; sonra O'na itaat ederek Allah için dosdoğru oldular, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أحمدُ بنُ مَنِيعٍ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ المباركِ، قال: ثنا يونسُ بنُ يزيدَ، عن الزهريِّ، قال: تلا عمرُ ﵁ على المِنبَرِ: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا}. قال: استَقاموا واللَّهِ للهِ بطاعتِه، ولم يَرُوغوا روغانَ الثعالبِ .

Bize Ahmed b. Menî' anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mübârek anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Yezîd, ez-Zührî'den nakletti; [ez-Zührî] dedi ki: Ömer radıyallâhu anh minberde: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanlar” [ayetini] okudu ve şöyle dedi: Vallahi O'na itaatiyle Allah için dosdoğru oldular; tilkilerin hilekârca sağa sola sapması gibi hile yapıp kıvırmadılar .

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا}. قال: استَقاموا على طاعةِ اللَّهِ. وكان الحسنُ إذا تَلاها قال: اللَّهُمَّ أنت ربُّنا فارزُقْنا الاستقامةَ .

Bize İbn Abdil-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanlar” [ayeti hakkında] nakletti; [Katâde] dedi ki: Allah'a itaat üzere dosdoğru oldular. el-Hasan bu ayeti okuduğunda: "Allah'ım! Sen bizim Rabbimizsin, bize dosdoğru olmayı (istikameti) nasip eyle" derdi .

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا}. يقولُ: على أداءِ فرائضِه .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanlar” sözü hakkında nakletti; [İbn Abbâs] şöyle demektedir: O'nun farzlarını eda etme hususunda [dosdoğru oldular] .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا}. قال: استقاموا على عبادةِ اللَّهِ وطاعتِه .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanlar” sözü hakkında şöyle dedi: Allah'a ibadet ve O'na itaat üzere dosdoğru oldular .

وقولُه: {تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ}. يقولُ: تتهبَّطُ عليهم الملائكةُ [من عندِ اللهِ] عندَ نزولِ الموتِ بهم.

[Yüce Allah'ın]: {تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ} “Onların üzerine melekler iner” sözü hakkında: Ölüm kendilerine geldiğinde melekler [Allah katından] onların üzerine inerler.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin bir benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن محمدِ بن عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بن أبى بزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا}. قال: عندَ الموتِ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o Mücâhid'den Allah'ın: {تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا} “Onların üzerine melekler iner: 'Korkmayın, üzülmeyin!' [diye]” sözü hakkında nakletti; [Mücâhid] dedi ki: Ölüm anında.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى. وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini nakletti .

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ}. قال: عندَ الموتِ .

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ} “Onların üzerine melekler iner” [ayeti hakkında nakletti; es-Süddî] dedi ki: Ölüm anında .

وقولُه: {أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا}. يقولُ: تَتَنَزَّلُ عليهم الملائكةُ بألَّا تَخافوا ولا تَحْزَنوا، فـ "أن" في موضعِ نصبٍ إذ كان ذلك معناه.

[Yüce Allah'ın]: {أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا} “Korkmayın, üzülmeyin! [diye]” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Melekler onlara korkmamaları ve üzülmemeleri [müjdesiyle] inerler. Anlam bu olunca "en" (أن) nasb mahallindedir .

وقد ذُكِر عن عبدِ اللَّهِ أنه كان يَقْرَأُ ذلك: {تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ لا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا} بمعنى: تَتَنَزَّلُ عليهم قائلةً: لا تَخافوا ولا تَحْزَنوا. وعَنَى بقولِه: [{أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا}]. ما تَقْدَمون عليه من بعدِ مماتِكم، ولا تحزنوا على ما تُخَلِّفونه وراءَكم.

Abdullah [b. Mes'ûd]'dan, bu [ayeti]: {تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ لا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا} “Onların üzerine melekler: Korkmayın, üzülmeyin! [diyerek] iner” şeklinde -yani onlara: 'Korkmayın ve üzülmeyin!' diyerek inerler anlamında- okuduğu rivayet edilmiştir. [Yüce Allah], [{أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا}] “[Korkmayın, üzülmeyin!]” sözüyle: Ölümünüzden sonra karşılaşacağınız şeylerden [korkmayın] ve arkanızda bıraktığınız şeylere de üzülmeyin, [anlamını] kastetmiştir.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا}. قال: لا تَخافوا ما أمامَكم، ولا تَحْزَنوا على ما بعدَكم.

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا} “Korkmayın, üzülmeyin! [diye]” [ayeti hakkında nakletti; es-Süddî] dedi ki: Önünüzde [karşılaşacağınız] şeylerden korkmayın, arkanızda bıraktıklarınıza da üzülmeyin.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا يحيى بنُ حسانَ، عن مسلمِ بن خالدٍ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا}. قال: لا تَخافوا ما تَقْدَمون عليه من أمرِ الآخرةِ، ولا تَحْزَنوا على ما خَلَّفتم من دنياكم من أهلٍ [أو ولدٍ أو دينٍ] ، فإنا نَخْلُقُكم في ذلك كلِّه .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Hassân, Müslim b. Hâlid'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in {تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا} “Onların üzerine melekler: 'Korkmayın, üzülmeyin!' [diye] iner” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Âhiret işinden karşı karşıya kalacağınız şeylerden korkmayın; dünyanızdan geride bıraktığınız aile [veya evlat veya borç] konusunda da üzülmeyin, zira biz bütün bunlarda sizin yerinize geçer [onları gözetiriz] .

وقيل: إن ذلك في الآخرةِ.

Bunun âhirette olduğu da söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ} فذلك في الآخرةِ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan {تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ} “Onların üzerine: 'Korkmayın, üzülmeyin ve cennetle sevinin!' diye melekler iner” sözü hakkında nakletti: Bu, âhirettedir .

وقولُه: {وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ}. يقولُ: وسُرُّوا بأن لكم في الآخرةِ الجنةَ التي كنتم تُوعَدُونَها في الدنيا، على إيمانِكم باللَّهِ واستقامتِكم على طاعتِه.

Allah Teâlâ'nın şu sözü: {وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} “Size vaad edilmekte olan cennetle sevinin!”. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Allah'a iman etmeniz ve O'na itaatte sebat göstermeniz karşılığında dünyadayken size vaad edilmiş olan cennetin âhirette sizin olacağı müjdesiyle sevinin.

كما حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} في الدنيا.

Nitekim bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} “Size vaad olunan cennetle sevinin!” [ayeti hakkında nakletti; es-Süddî]: "Dünyadayken [vadedilen]" dedi.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ (٣١) نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ (٣٢)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkında: {نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ (٣١) نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ (٣٢)} “'Biz dünya hayatında da âhirette de sizin dostlarınızız. Orada nefislerinizin arzuladığı her şey sizindir ve orada istediğiniz her şey sizindir. Çok bağışlayıcı ve çok merhamet ediciden bir ağırlanma (ziyafet) olarak.'”

يقولُ تعالى ذكرُه مُخْبِرًا عن قيلِ ملائكتِه التي تتنَزَّلُ على هؤلاء المؤمنين به الذين استَقاموا على طاعتِه عندَ موتِهم: نحن أولياؤُكم * أيُّها القومُ، في الحياةِ الدنيا كنا نتولَّاكم فيها.

Yüce zikri, O'na iman edip ölüm anlarında O'na itaat üzere dosdoğru kalan bu müminlere inen meleklerinin sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! Biz dünya hayatında sizin dostlarınızdık, orada sizi gözetip koruyorduk.

وذُكر أنهم الحفَظَةُ الذين كانوا يَكْتُبون أعمالَهم.

Bunların, onların amellerini yazan Hafaza melekleri olduğu zikredilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}: نحن الحَفَظةُ الذين كنَّا معَكم في الدنيا، ونحن أولياؤُكم في الآخرةِ .

Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Biz dünya hayatında sizin dostlarınızız” [ayeti hakkında nakletti; es-Süddî şöyle dedi]: "Biz dünyada sizinle beraber olan Hafaza melekleriyiz ve âhirette de sizin dostlarınızız" .

وقولُه: {وَفِي الْآخِرَةِ}. يقولُ: وفي الآخرةِ أيضًا نحن أولياؤُكم كما كنا لكم في الدنيا أولياءَ. {وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ}. يقولُ: ولكم في الآخرةِ عندَ اللَّهِ ما تَشْتَهى أنفسُكم من اللذّاتِ والشهواتِ. وقولُه: {وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ} ?. يقولُ: ولكم في الآخرةِ ما تدَّعون.

[Yüce Allah'ın]: {وَفِي الْآخِرَةِ} “ve âhirette de” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Dünyada sizin dostlarınız olduğumuz gibi âhirette de sizin dostlarınızız. {وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ} “Orada nefislerinizin arzuladığı her şey sizindir” [ayeti hakkında] şöyle buyurmaktadır: Âhirette Allah katında nefislerinizin lezzet ve arzulardan istediği her şey sizindir. [Yüce Allah'ın]: {وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ} “ve orada istediğiniz her şey sizindir” sözü hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Âhirette talep ettiğiniz her şey sizindir.

وقولُه: {نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ (٣٢)}. يقولُ: أعطاكم ذلك ربُّكم، نزلًا لكم من ربِّ غفورٍ لذنوبِكم، رحيمٍ

[Yüce Allah'ın]: {نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ (٣٢)} “Çok bağışlayıcı, çok merhametli [olan Allah]'tan bir ağırlama olarak” sözü hakkında [Ebû Ca'fer] şöyle buyurmaktadır: Rabbiniz, günahlarınızı çok bağışlayan ve [size] merhamet eden bir Rabden bir ikram olmak üzere bunu size vermiştir.

بكم أن يُعَاقِبَكم بعدَ توبِتكم. ونصَب "نُزُلًا" على المصدرِ من معنى قولِه: {وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ}. لأن في ذلك تأويلَ أنزَلكم ربُّكم بما تَشْتَهون من النعيمِ "نُزُلًا".

size merhamet eden bir Rabden size bir ağırlanma (ziyafet) olarak Rabbiniz bunu size verdi. "Nüzulen" (نُزُلًا) kelimesini, {وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ} sözünün anlamından ötürü mef'ûl-i mutlak (mastar) olarak nasb etmiştir. Çünkü bunun tevilinde; Rabbinizin, arzuladığınız nimetlerle sizi bir ziyafet olarak konuk etmesi (enzaleküm nüzulen) anlamı vardır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٣٣) وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ (٣٤)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkında: {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٣٣) وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ (٣٤)} “Allah'a çağıran, salih amel işleyen ve 'Ben gerçekten Müslümanlardanım' diyenden daha güzel sözlü kim olabilir? İyilikle kötülük bir olmaz. Sen (kötülüğü) en güzel olanla sav; o zaman göreceksin ki seninle arasında düşmanlık bulunan kimse, sanki sımsıcak bir dost oluvermiştir.”

يقولُ تعالى ذكرُه: ومن أحسنُ أيُّها الناسُ قولًا ممن قال: ربُّنا اللَّهُ، ثم استَقام على الإيمانِ به، والانتهاءِ إلى أمرِه ونهيِه، ودعا عبادَ اللَّهِ إلى ما قال وعمِل به من ذلك.

Yüce zikri şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! 'Rabbimiz Allah'tır' deyip, sonra O'na imanda, emir ve yasaklarına uymakta dosdoğru olan, Allah'ın kullarını da bu söylediği ve amel ettiği şeye çağıran kimseden daha güzel sözlü kim olabilir?

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، قال: تلا الحسنُ: {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٣٣)}. قال: هذا حبيبُ اللَّهِ، هذا وليُّ اللَّهِ، هذا صفوةُ اللَّهِ، هذا خِيرةُ اللَّهِ، هذا أحبُّ الخلقِ إلى اللَّهِ، أَجابَ اللَّهَ في دعوتِه، ودعا الناسَ إلى ما أجاب اللَّهَ فيه من دعوتِه، وعمِل صالحًا في إجابتِه، وقال: إنني من المسلمين، فهذا خليفةُ اللَّهِ .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den anlattı, dedi ki: Hasan [el-Basrî]: {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٣٣)} “Allah'a çağıran, salih amel işleyen ve 'Ben gerçekten Müslümanlardanım' diyenden daha güzel sözlü kim olabilir?” ayetini okudu ve şöyle dedi: Bu kimse Allah'ın sevgilisidir, bu kimse Allah'ın dostudur, bu kimse Allah'ın seçkin kuludur, bu kimse Allah'ın hayırlı kuludur, bu kimse Allah'a yaratılmışların en sevimli olanıdır; O'nun çağrısına icabet etmiş, insanları da Allah'ın kendisini davet ettiği ve icabet ettiği şeye çağırmış, bu icabetinde salih amel işlemiş ve 'Ben gerçekten Müslümanlardanım' demiştir; işte bu kimse Allah'ın halifesidir .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ}. الآية، قال: هذا عبدٌ صدَّق قولَه عملُه، ومولجَه مخرجُه، وسرَّه علانيتُه، وشاهدَه مغيبُه، وإن المنافقَ عبدٌ خالَف قولَه عملُه، ومولجَه مخرجُه، وسرَّه علانيتُه وشاهدَه مغيبُه .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ} “Allah'a çağıran kimseden daha güzel sözlü kim olabilir?” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: "Bu; ameli sözünü, çıkışı girişini, açığı gizlisini ve gıyabı hazır hâlini doğrulayan bir kuldur. Münafık ise ameli sözüne, çıkışı girişine, açığı gizlisine ve gıyabı hazır hâline muhalif olan bir kuldur."

واختلَف أهلُ العلمِ في الذي أُريد بهذه الصفةِ من الناسِ، فقال بعضُهم: عُنِى بها نبيُّ اللَّهِ ﷺ.

İlim ehli, insanlardan bu nitelikle kastedilen kişi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Bununla Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmiştir" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ}. قال: محمدٌ ﷺ حينَ دعا إلى الإسلامِ .

Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ} “Allah'a çağıran... kimseden daha güzel sözlü kim olabilir?” [ayeti hakkında nakletti; es-Süddî]: "İslam'a çağırdığı zamanki [haliyle] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir" dedi .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ}. قال: هذا رسولُ اللَّهِ ﷺ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, [Yüce Allah'ın]: {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “Allah'a çağıran, salih amel işleyen ve 'Ben gerçekten Müslümanlardanım' diyenden daha güzel sözlü kim olabilir?” sözü hakkında şöyle dedi: "Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir" .

وقال آخرون: عُنِى به المؤذِّنُ.

Başkaları ise: "Bununla müezzin kastedilmiştir" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني داودُ بنُ سليمانَ بن يزيدَ المُكْتِبُ البصريُّ، قال: ثنا عمرُو بنُ جريرٍ البَجَليُّ، عن إسماعيلَ بن أبى خالدٍ، عن قيسِ بن أبى حازمٍ في قولِ اللَّهِ: {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ}. قال: المؤذنُ. {وَعَمِلَ صَالِحًا}. قال:

Bana Dâvûd b. Süleymân b. Yezîd el-Müktib el-Basrî anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Cerîr el-Becelî, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, [o da] Kays b. Ebî Hâzim'den Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ} “Allah'a çağıran kimseden daha güzel sözlü kim vardır?” kavli hakkında [şöyle] dediğini rivayet etti: "[O] müezzindir." {وَعَمِلَ صَالِحًا} “ve salih amel işleyen” [kavli hakkında da] şöyle dedi:

الصلاة ما بيَن الأذانِ إلى الإقامةِ .

"Ezan ile kamet arasındaki namazdır" dedi .

وقولُه: {وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٣٣)}. يقولُ: وقال: إننى ممن خضَع للَّهِ بالطاعةِ، وذلَّ له بالعبودةِ، وخشَع له بالإيمانِ بوحدانيتِه.

[Yüce Allah'ın]: {وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٣٣)} “ve 'Ben gerçekten Müslümanlardanım' diyen” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: İtaatle Allah'a boyun eğen, kullukla O'na tezellül gösteren ve birliğine imanla O'na huşu duyan kimselerdenim diyen [kimsedir].

وقوله: {وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولا تَسْتَوِى حسنةُ الذين قالوا: {رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا}، فأحسَنوا في قولِهم، وإجابتِهم ربَّهم إلى ما دعاهم إليه من طاعتِه، ودعَوا عبادَ اللَّهِ إلى مثلِ الذي أجابوا ربَّهم إليه، وسَيِّئةُ الذين قالوا: {لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ (٢٦)} [فصلت: ٢٦]. فكذلك لا تَسْتَوِى عندَ اللَّهِ أحوالُهم ومنازلُهم، ولكنها تَخْتَلِفُ كما وصَف جل ثناؤُه أنه خالَف بينَهما، وقال جل ثناؤُه: {وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ}. فكرَّر "لا"، والمعنى: لا تَسْتَوى الحسنةُ والسيئةُ؛ لأن كلَّ ما كان غيرَ مساوٍ شيئًا، فالشيءُ الذي هو له غيرُ مُساوٍ؛ غيرُ مُساوِيه، كما أن كلَّ [ما كان غيرَ مساويًا لشيءٍ] فالآخرُ الذي هو له مساوٍ له، فيقالُ: فلانٌ مساوٍ فلانًا، وفلانٌ له مساوٍ، فكذلك فلانٌ ليس مساويًا لفلانٍ، ولا فلانٌ مساويًا له، فلذلك كُرِّرت "لا" مع السيئةِ، ولو لم تَكُنْ مكررةً معها كان الكلامُ صحيحًا. وقد كان بعضُ نحويِّى البصرةِ يَقُولُ: يجوزُ أن يُقالَ: الثانيةُ زائدةٌ؛ يُريدُ: لا يَسْتَوِى عبدُ اللَّهِ وزيدٌ، فزِيدَت "لا" توكيدًا، كما قال: لِئَلَّا {لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ} [الحديد: ٢٩]. أي: لأن يَعْلَمَ، وكما قال: {لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ (١) وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ (٢)} [القيامة: ١، ٢]. وقد كان بعضُهم يُنكِرُ قولَه هذا {لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ}، وفى قولِه: {لَا أُقْسِمُ}، فيقول: "لا" الثانيةُ في قولِه:

[Yüce Allah'ın]: {وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ} “İyilikle kötülük bir olmaz” sözü. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا} “Rabbimiz Allah'tır deyip sonra dosdoğru olan” kimselerin sözlerinde güzel davranmaları, Rablerinin kendilerini çağırdığı itaate icabet etmeleri ve Allah'ın kullarını da Rablerine icabet ettikleri şeyin benzerine davet etmeleri şeklindeki iyilikleri ile; {لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ (٢٦)} “Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onun hakkında anlamsız gürültü yapın, belki galip gelirsiniz” [Fussilet 26] diyenlerin kötülükleri [asla] bir olmaz. Aynı şekilde Allah katında onların durumları ve mertebeleri de bir olmaz; aksine övgüsü yüce olan [Allah]'ın ikisini birbirinden farklı kıldığını nitelediği gibi farklılık gösterir. Övgüsü yüce olan [Allah]: {وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ} “İyilikle kötülük bir olmaz” buyurarak "lâ" (لَا) edatını tekrarlamıştır. Mana ise: "İyilik ve kötülük bir olmaz" demektir. Çünkü bir şeye eşit olmayan her ne varsa, kendisine eşit olmayan o şey de ona eşit değildir; nitekim [bir şeye eşit olan her ne varsa], diğeri de ona eşittir. Nitekim "Falanca filancaya eşittir" ve "Falanca ona eşittir" denildiği gibi; aynı şekilde "Falanca filancaya eşit değildir" ve "Falanca da ona eşit değildir" denir. İşte bu sebeple kötülük (es-Seyyie) ile birlikte "lâ" edatı tekrarlanmıştır; şayet onunla birlikte tekrarlanmasaydı da söz yine doğru olurdu. Basralı nahivcilerden bazıları şöyle demekteydi: İkincisinin zaid (fazlalık) olduğu söylenebilir; [bununla] "Abdullah ile Zeyd bir olmaz"ı kasteder. Nitekim [Yüce Allah'ın]: {لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ} “Kitap ehli bilsin diye” [Hadîd 29] -yani bilsin diye (li-en ya'leme)- buyurduğu gibi, "lâ" edatı pekiştirme (tekit) amacıyla fazladan getirilmiştir. Ve [yine Yüce Allah'ın]: {لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ(١) وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ(٢)} “Kıyamet gününe yemin ederim; [ve yine] kendini kınayan nefse yemin ederim” [Kıyâme 1-2] buyurduğu gibi. Onlardan bazısı [nahivcinin] {لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ} ve {لَا أُقْسِمُ} ayetleri hakkındaki bu sözünü reddederek şöyle demekteydi: Şuradaki ikinci "lâ":

{لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ} رُدَّت إلى موضعِها؛ لأن النفىَ إنما لحِق "يَقْدِرون" لا العلمَ، كما يُقالُ: لا أظنُّ زيدًا لا يقومُ، بمعنى: أظنُّ زيدًا لا يقومُ؛ قال: وربما استوثَقوا فجاءوا به أوَّلًا وآخرًا، وربما اكتَفَوا بالأولِ من الثاني. وحُكِى سماعًا من العربِ: ما كأنى أَعْرِفُها: أي كأني لا أُعْرِفُها. قال: وأما "لا" في قولِه: {لَا أُقْسِمُ}. فإنما هي جوابٌ، والقسمُ بعدَها مُسْتَأْنَفٌ، ولا يَكونُ حرفُ الجحدِ مُبْتَدأ صلةٍ.

{لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ} sözündeki ikinci "lâ", asıl yerine döndürülmüştür; çünkü olumsuzluk bilmeye değil, bilakis "güç yetiremezler" fiiline yöneliktir. Nitekim 'Zeyd'in kalkmayacağını sanmıyorum' denilip bununla 'Zeyd'in kalkmayacağını sanıyorum' manası kastedildiği gibi. Şöyle dedi: Bazen işi sağlama alıp [olumsuzluk edatını] hem başta hem sonda getirirler, bazen de birincisiyle yetinip ikinciyi bırakırlar. Araplardan işitilerek şu rivayet edilmiştir: 'Sanki onu tanımaz gibiyim' (mâ keennî a'rifühâ), yani: 'Sanki onu tanımıyorum' demektir. Şöyle devam etti: {لَا أُقْسِمُ} sözündeki "lâ"ya gelince, o sadece bir cevaptır , ondan sonraki yemin ise müsteneftir (yeni bir başlangıçtır); nefy harfi sıla (ilave) olarak cümlenin başında yer almaz.

وإنما عَنَى بقولِه: {وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ}: ولا يَسْتَوِى الإيمانُ باللَّهِ والعملُ بطاعتِه، والشركُ به والعملُ بمعصيتِه.

{وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ} sözüyle sadece şunu kastetmiştir: Allah'a iman edip O'na itaatle amel etmek ile O'na ortak koşup O'na isyanla amel etmek asla bir olmaz.

وقولُه: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ادفَعْ يا محمدُ بحلمِك جهلَ مَن جهِلَ عليك، وبعفوِك عمَّن أساءَ إليك إساءةَ المسئِ، وبصبِرك عليهم مكروهَ ما تَجِدُ منهم ويَلْقاك من قِبَلِهم.

[Yüce Allah'ın]: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Sen (kötülüğü) en güzel olanla sav” sözü hakkında Yüce Zikri Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana karşı cahillik edenin cahilliğini yumuşak huyluluğunla, sana kötülük edenin kötülüğünü bağışlamanla, onlardan gördüğün ve sana yönelen hoşlanmadığın şeyleri de sabrınla sav.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ على اختلافٍ منهم في تأويلِه.

Tevil ehli de tefsirindeki farklı görüşleriyle birlikte bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}. قال: أمَر اللَّهُ المؤمنين بالصبرِ عندَ الغضبِ، والحلمِ والعفوِ عند الإساءةِ، فإذا فعَلوا ذلك عصَمهم اللَّهُ من الشيطانِ، وخضَع لهم عدوُّهم، كأنه وليٌّ حميمٌ.

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan [naklen] onun {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “[Kötülüğü] en güzel olanla sav!” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: “Allah müminlere öfke anında sabretmeyi, [kendilerine] kötülük yapıldığında ise hilm göstermeyi ve affetmeyi emretti. Onlar bunu yaptıkları takdirde Allah onları şeytandan korur ve düşmanları onlara boyun eğer, sanki candan bir dost gibi olur.”

وقال آخرون: معنى ذلك: ادفَعْ بالسلامِ على مَن أساءَ إليك إساءتَه.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası; sana kötülük edenin kötülüğünü selam vererek sav demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن طلحةَ بن عمرٍو، عن عطاءٍ: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}. قال: بالسلامِ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Talha b. Amr'dan, o Atâ'dan {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Sen (kötülüğü) en güzel olanla sav” [ayeti hakkında] nakletti; [Atâ]: "Selam ile" dedi .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن عبدِ الكريمِ الجَزَريِّ، عن مجاهدٍ: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}. قال: السلامُ عليك إذا لقيتَه .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Abdülkerîm el-Cezerî'den, o Mücâhid'den {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Sen (kötülüğü) en güzel olanla sav” [ayeti hakkında nakletti; Mücâhid]: "Onunla karşılaştığında sana selam olsun demendir" dedi .

وقولُه: {فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ (٣٤)}. يقولُ تعالى ذكرُه: افعَلْ هذا الذي أمَرتُك به يا محمدُ، من دفعِ سيئةِ المسئِ إليك بإحسانِك الذي أمَرْتُك به إليه، فيصيرَ المسئُ إليك الذي بينَك وبينَه عداوةٌ كأنه من ملاطفتِه إيَّاك وبرِّه لك وليٌّ لك من بنى أعمامِك، قريبُ النسبِ بك. والحميمُ هو القريبُ.

[Yüce Allah'ın]: {فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ (٣٤)} “o zaman göreceksin ki seninle arasında düşmanlık bulunan kimse, sanki sımsıcak bir dost oluvermiştir” sözü hakkında Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana emrettiğim bu şeyi, yani sana kötülük edenin kötülüğünü ona emrettiğim iyiliğinle savmayı yap; böylece aranızda düşmanlık olan o kötülük eden kimse, sana gösterdiği yakınlık ve iyilik sebebiyle sanki senin amca oğullarından yakın akraban olan bir dostun gibi olur. Hamîm (حَمِيم) ise yakın akraba demektir.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدُ، عن قتادةَ: {كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ}: أي كأنه وليٌّ قريبٌ .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ} “sanki sımsıcak bir dost oluvermiştir” [ayeti hakkında]: "Yani sanki yakın bir dost gibi" [dediğini nakletti] .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٣٥) وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٦)}.

Yüce Allah'ın şu âyetlerinin teviline dair açıklama: {وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٣٥) وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٦)} “Buna ancak sabredenler kavuşturulur; buna ancak büyük bir pay sahibi olan kavuşturulur. Eğer şeytandan sana bir kışkırtma gelirse, hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

يقولُ تعالى ذكرُه: وما يُعْطَى دفعَ السيئةِ بالحسنةِ إلا الذين صبَروا للَّهِ على المكارِه والأمورِ الشاقةِ وقال: {وَمَا يُلَقَّاهَا}. ولم يَقُلْ: وما يُلَقَّاه؛ لأن معنى الكلامِ: وما يُلَقَّى هذه الفعلةَ من دفعِ السيئةِ بالتي هي أحسنُ.

Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Kötülüğü iyilikle savma [hasleti], Allah rızası için hoşa gitmeyen ve meşakkatli şeylere sabredenlerden başkasına verilmez. [Ayet-i kerimede]: {وَمَا يُلَقَّاهَا} [diye müennes zamirle] buyurmuş, 've mâ yülekkâhu' [diye müzekker zamirle] buyurmamıştır; çünkü cümlenin anlamı: 'Kötülüğü en güzel olanla savmanın oluşturduğu bu fiile kavuşturulmaz' demektir.

وقولُه: {وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٣٥)}. يقولُ: وما يُلَقَّى هذه إلا ذو نصيبٍ وجَدٍّ، له سابقٌ في المَبَرَّاتِ عظيمٌ.

[Yüce Allah'ın]: {وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٣٥)} “Buna ancak büyük bir pay sahibi olan kavuşturulur” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Buna ancak hayırlarda geçmişi olan büyük bir nasip ve baht sahibi kimseler kavuşturulur .

كما حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ}: ذو جَدٍّ .

Nitekim bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [Yüce Allah'ın]: {وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} “Buna ancak büyük bir pay sahibi olan kavuşturulur” sözü hakkında: "Büyük baht/nasip sahibi" dediğini [nakletti] .

وقيل: إن ذلك الحظَّ الذي أخبَر اللَّهُ جل ثناؤُه في هذه الآيةِ أنه لهؤلاء القومِ، هو الجنةُ.

Şanı yüce Allah'ın bu ayette o kimseler için olduğunu haber verdiği bu payın (hazzın), cennet olduğu da söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا}. والحظُّ العظيمُ: الجنةُ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا} “Bu (güzel haslete) ancak sabredenler kavuşturulur” [ayeti hakkında nakletti; Katâde şöyle dedi]: Büyük pay: Cennettir .

ذُكِر لنا أن أبا بكرٍ ﵁ شتَمه رجلٌ، ونبيُّ اللَّهِ ﷺ شاهدٌ، فعفا عنه ساعةً، ثم إن أبا بكرٍ جاش به الغضبُ فردَّ عليه، فقام النبيُّ ﷺ، فاتَّبعه أبو بكرٍ،

Bize anlatıldığına göre, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şahitken (yanlarındayken) bir adam Ebû Bekir'e radıyallâhu anh hakaret etti; [Ebû Bekir de] bir süre onu affetti. Sonra Ebû Bekir'in öfkesi kabardı ve ona karşılık verdi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kalktı; Ebû Bekir de onun peşinden gitti,

فقال: يا رسولَ اللَّهِ شتَمنى الرجلُ، فعفَوتُ وصفَحتُ وأنت قاعدٌ، فلما أخَذتُ أَنْتَصِرُ قُمْتَ يا نبيَّ اللَّهِ. فقال نبيُّ اللَّهِ ﷺ: "إنه كان يَرُدُّ عنك مَلَكٌ من الملائكةِ، فلما قرِبتَ تَنْتَصِرُ ذهَب المَلكُ وجاء الشيطانُ، فواللَّهِ ما كُنتُ لأُجالِسَ الشيطانَ يا أبا بكرٍ" .

ve dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Adam bana hakaret etti; sen otururken ben affettim ve bağışladım. Kendimi savunmaya başladığımda ise kalktın ey Allah'ın Peygamberi!" Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Meleklerden bir melek sana karşılık verip seni savunuyordu. Sen hakkını almak için karşılık vermeye yaklaşınca melek gitti ve şeytan geldi. Allah'a yemin olsun ki ben şeytanla bir arada oturacak değildim ey Ebû Bekir!" .

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ}. يقولُ: الذين أعدَّ اللَّهُ لهم الجنةَ.

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan {وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} “Bu (güzel haslete) ancak sabredenler kavuşturulur. Buna ancak büyük bir pay sahibi olan kavuşturulur” sözü hakkında nakletti: "Allah'ın kendilerine cenneti hazırladığı kimselerdir" der.

وقوله: {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ} الآية، يقولُ تعالى ذكرُه: وإما يُلْقِيَنَّ الشيطانُ يا محمدُ في نفسِك وسوسةً من حديثِ النفسِ، إرادةَ حملِك على مجازاةِ المسيءِ بالإساءةِ، ودعائِك إلى مساعتِه، فاستَجِرْ باللَّهِ، واعتَصِمْ من خُطُواتِه، إن اللَّهَ هو السميعُ لاستعاذتِك منه واستجارتِك به من نزغاتِه، ولغيرِ ذلك من كلامِك وكلامِ غيرِك، العليمُ بما أَلقي في نفسِك من نزغاتِه، وحدَّثَتْك به نفسُك، وبما يُذْهِبُ ذلك من قلبِك، وغيرِ ذلك من أمورِك وأمورِ خلقِه.

[Yüce Allah'ın]: {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ} “Şayet sana şeytandan bir vesvese gelecek olursa hemen Allah'a sığın” ayeti hakkında Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şayet şeytan, seni kötülük edene kötülükle karşılık vermeye sevk etmek ve onun peşine düşmeye çağırmak amacıyla nefsine iç fısıltılarından bir vesvese atacak olursa hemen Allah'a sığın ve şeytanın adımlarından O'na iltica et. Şüphesiz Allah, şeytandan O'na sığınmanı ve onun vesveselerinden O'nun himayesine girmeni, keza senin diğer sözlerini ve başkalarının sözlerini hakkıyla işitendir; şeytanın senin nefsine attığı vesveseleri, nefsinin sana fısıldadıklarını, bunu kalbinden neyin gidereceğini ve senin diğer işlerin ile yarattıklarının işlerini hakkıyla bilendir.

كما حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ}. قال: وسوسةٌ وحديثُ النفسِ، {فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ} من الشيطان الرجيم.

Nitekim bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ} “Şayet sana şeytandan bir vesvese gelecek olursa” [ayeti hakkında]: "Vesvese ve nefsin iç fısıltısıdır; {فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ} kovulmuş şeytandan Allah'a sığın" dediğini [nakletti].

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ}. قال: هذا الغضبُ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, [Yüce Allah'ın]: {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ} “Şayet sana şeytandan bir vesvese gelecek olursa” sözü hakkında şöyle dedi: "Bu, öfkedir."

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلَا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (٣٧)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkında: {وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلَا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (٣٧)} “Gece ile gündüz, güneş ile ay O'nun ayetlerindendir. Güneşe ve aya secde etmeyin; eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız, onları yaratan Allah'a secde edin.”

يقولُ تعالى ذكرُه: ومن حُجَجِ اللَّهِ تعالى على خلقِه، ودَلالتِه على وحدانيَّتِه وعظيمِ سلطانِه - اختلافُ الليلِ والنهارِ، ومعاقبةُ كلِّ واحدٍ منهما صاحبَه، والشمسُ والقمرُ، لا الشمسُ تُدْرِكُ القمرَ ولا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ. {لَا تَسْجُدُوا} أَيُّها الناسُ {لِلشَّمْسِ وَلَا لِلْقَمَرِ}، فإنهما وإن جرَيا في الفلَكِ بمنافعِكم، فإنما يَجْرِيان بها لكم بإجراءِ اللَّهِ إياهما لكم، طائعَين له في جَرْيِهما ومسيرِهما، لا بأنهما يَقْدِران بأنفسِهما على سَيْرٍ وجَرْىٍ، دونَ إجراءِ اللَّهِ إياهما وتسييرِهما، أو يَسْتَطيعان لكم نفعًا أو ضَرًّا، وإنما اللَّهُ مُسَخِّرُهما لكم لمنافعِكم ومصالحِكم، فله فاسجُدوا، وإياه فاعبُدوا دونَهما، فإنه إن شاء طمَس ضوءَهما، فترَككم حيارَى في ظلمةٍ لا تَهْتَدون سبيلًا، ولا تُبْصِرُون شيئًا.

Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Yüce Allah'ın mahlûkatı üzerindeki delillerinden, O'nun birliğine ve saltanatının büyüklüğüne dair işaretlerindendir; gece ile gündüzün birbiri ardınca gelmesi, her birinin diğerini takip etmesi, güneş ve aydır. Ne güneş aya yetişebilir, ne de gece gündüzü geçebilir; her biri bir yörüngede yüzmektedir. Ey insanlar! {لَا تَسْجُدُوا} “Secde etmeyin”, {لِلشَّمْسِ وَلَا لِلْقَمَرِ} “güneşe ve aya”. Çünkü her ne kadar o ikisi sizin faydalarınıza yönelik olarak yörüngede akıp gitseler de, akıp gitmelerinde ve hareketlerinde O'na boyun eğmiş olarak ancak Allah'ın onları sizin için akıtıp hareket ettirmesiyle akarlar; Allah onları akıtıp hareket ettirmeksizin kendi başlarına akıp gitmeye güç yetirebildiklerinden veya size bir fayda ya da zarar verebilecek güçte olduklarından değil. Allah onları sadece sizin faydalarınız ve maslahatlarınız için hizmetinize vermiştir. O halde o ikisine değil, yalnız O'na secde edin ve yalnız O'na kulluk edin. Çünkü O dilerse onların ışığını giderir de sizi hiçbir yol bulamadığınız ve hiçbir şey göremediğiniz bir karanlıkta şaşkın halde bırakıverir.

وقيل: {وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ}. فجُمِع بالهاءِ والنونِ؛ لأن المرادَ من الكلام: واسجُدوا للَّهِ الذي خلَق الليلَ والنهارَ والشمسَ والقمرَ. وذلك جمعٌ وأنَّث كنايتَهنَّ، وإن كان من شأنِ العربِ إذا جمَعوا الذكرَ إلى الأنثى أن يُخْرِجوا كنايتَهما بلفظِ كنايةِ المذكرِ، فيَقُولوا: أخَواك وأُخْتاك كلَّمونى، ولا يَقُولوا: كلَّمْتَنى؛ لأن من شأنِهم أن يُؤَنِّثوا أخبارَ الذكورِ من غيرِ بني آدمَ في الجمعِ، فيَقولوا: رأَيتُ مع عمرٍو أثوابًا فَأَخَذْتُهنَّ منه، وأعجَبني خواتيمُ لزيدٍ فقبَضتُهن منه.

Şöyle denilmiştir: {وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ} “Onları yaratan Allah'a secde edin” ayetinde [zamir], "hâ" (هاء) ve "nûn" (نون) ile [müennes çoğul olarak] getirilmiştir; çünkü sözün maksadı: Geceyi, gündüzü, güneşi ve ayı yaratan Allah'a secde edin demektir. Bu bir çoğuldur ve onların zamiri müennes yapılmıştır. Her ne kadar Arapların adeti, müzekker ile müennesi bir araya getirdiklerinde onların zamirini müzekker zamiri lafzıyla getirip 'İki erkek kardeşin ve iki kız kardeşin benimle konuştular' (kellemunî) deyip müennes zamiri kullanmamak şeklinde olsa da; onların adeti âdemoğlu dışındaki müzekker varlıkların çoğullarına ait haberleri müennes kılmaktır; nitekim 'Amr'ın yanında elbiseler gördüm de onları ondan aldım' (fe-ehaztühünne) ve 'Zeyd'e ait yüzükler hoşuma gitti de onları ondan teslim aldım' (fe-kabadtühünne) derler.

وقولُه: {إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ}. يقول: إن كنتم تَعْبُدون اللَّهَ

O'nun şu buyruğuna gelince: {إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} “Eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız.” Şöyle buyurmaktadır: Eğer Allah'a kulluk ediyorsanız

وتَذِلُّون له بالطاعةِ، وإنَّ من طاعتِه أَن تُخْلِصوا له العبادةَ، ولا تُشْرِكوا في طاعتِكم إياه وعبادتِكموه شيئًا سِوَاه، فإن العبادةَ لا تَصْلُحُ لغيرِه، ولا تَنْبَغى لشيءٍ سِواه.

ve itaatle O'na boyun eğiyorsanız; şüphesiz O'na itaatin bir gereği de ibadeti yalnızca O'na halis kılmanız ve O'na olan itaatinizde ve kulluğunuzda O'ndan başkasını O'na ortak koşmamanızdır. Zira ibadet O'ndan başkasına uygun düşmez ve O'ndan başkasına yaraşmaz.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ (٣٨)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair söz: {فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ (٣٨)} “Eğer onlar büyüklük taslarlarsa, bilsinler ki Rabbinin katında bulunanlar, gece ve gündüz hiç usanmadan O'nu tesbih ederler.”

يقولُ تعالى ذكره: فإن استكبَر يا محمدُ هؤلاء الذين أنت بينَ أَظْهُرِهم من مشرِكي قريشٍ، وتَعَظَّموا عن أن يَسْجُدوا للَّه الذي خلَقهم وخلقَ الشمسَ والقمرَ، فإن الملائكةَ الذين عندَ ربِّك لا يَسْتَكْبِرون عن ذلك، ولا يَتَعَظَّمون عنه، بل يسبحون له، ويُصَلُّون ليلًا ونهارًا، {وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ}. يقولُ: وهم لا يَفْتُرون عن عبادتِهما، ولا يَمَلُّون الصلاةَ له.

Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kureyş müşriklerinden aralarında bulunduğun şu kimseler büyüklük taslar ve kendilerini de, güneşi ve ayı da yaratan Allah'a secde etmekten kibirlenip kaçınırlarsa; bilsinler ki Rabbinin katında bulunan melekler bundan kibirlenmez ve kaçınmazlar; bilakis O'nu tesbih ederler, gece ve gündüz O'na ibadet/namaz kılarlar. {وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ} “Ve onlar hiç usanmazlar.” Şöyle buyurmaktadır: Onlar ikisine ibadet etmekten gevşeklik göstermezler ve O'na namaz kılmaktan bıkıp usanmazlar.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta söylediğimiz görüşün benzerini tefsir ehli de söylemiştir.