ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ}. قال: يعنى محمدًا، يقولُ: عبادي ملائكةٌ صافُّون، يُسَبِّحون ولا يَسْتَكْبِرون .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan onun şu sözü hakkında anlattı: {فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} “Eğer onlar büyüklük taslarlarsa, bilsinler ki Rabbinin katında bulunanlar, gece ve gündüz O'nu tesbih ederler.” Dedi ki: Muhammed'i kastederek şöyle buyurmaktadır: Kullarım saf saf dizilmiş meleklerdir; tesbih ederler ve büyüklük taslamazlar .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِ الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair söz: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِ الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)} “O'nun ayetlerindendir ki sen yeryüzünü boyun bükmüş/kupkuru görürsün. Üzerine suyu indirdiğimiz zaman harekete geçer ve kabarır. Şüphesiz onu dirilten, ölüleri de elbette diriltecektir. Gerçekten O, her şeye kadirdir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ومن حُجَجِ اللَّهِ أيضًا وأدلتِه على قدرتِه على نشرِ الموتى من
Yüce Allah -şânı yücedir- şöyle buyurmaktadır: Allah'ın, ölüleri diriltmeye olan kudretine dair hüccet ve delillerinden biri de...
بعدِ بِلَاها، وإعادتِها لهيئتِها كما كانت من بعدِ فَنائِها - أنك يا محمدُ ترى الأرضَ دارِسةً غبراءَ، لا نباتَ فيها ولا زرعَ.
ey Muhammed, senin yeryüzünü silinip gitmiş, tozlu, içinde hiçbir bitki ve ekin bulunmaz halde görmendir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً}: أي غبراءَ مُتهشِّمةً .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun şu buyruğu hakkında anlattı: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً} “O'nun ayetlerindendir ki sen yeryüzünü boyun bükmüş görürsün”: Yani toz toprak içinde, ufalanmış halde .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً}. قال: يابسةً مُهَشِّمةٌ .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً} “O'nun ayetlerindendir ki sen yeryüzünü boyun bükmüş görürsün.” Dedi ki: Kurumuş, ufalanmış halde .
{فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فإذا أنزَلْنا من السماءِ غيثًا على هذه الأرضِ الخاشعةِ، اهتزَّت بالنباتِ. يقولُ: تحرَّكت به.
{فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ} “Üzerine suyu indirdiğimiz zaman harekete geçer”. Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Bu kupkuru yeryüzüne gökten yağmur indirdiğimiz zaman bitki ile canlanıp harekete geçer. [Yani] onunla kımıldar.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {اهْتَزَّتْ}. قال: بالنباتِ .
Nitekim bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den onun şu buyruğu hakkında: {اهْتَزَّتْ} “Harekete geçer.” Dedi ki: Bitkiyle [harekete geçer] .
{وَرَبَتْ}. يقولُ: انتفَخت.
{وَرَبَتْ} “Ve kabarır.” Şöyle buyurmaktadır: Şişer/kabarıp yükselir.
كما حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَرَبَتْ}: انتفَخت .
Nitekim bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {وَرَبَتْ} “Ve kabarır”: Şişer/kabarıp yükselir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ}: يُعْرَفُ الغيثُ في سَحْتِها ورَبوها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ} “Biz onun üzerine suyu indirdiğimiz zaman harekete geçer ve kabarır.”: Yağmurun [etkisi], onun düzleşmesinde ve kabarmasında fark edilir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، [قال: ثنا الحسنُ] ، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد: {وَرَبَتْ}: للنباتِ، قال: ارتفَعت قبلَ أن تَنْبُتَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, [dedi ki: Bize el-Hasan anlattı] , dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَرَبَتْ} “Ve kabarır”: Bitki için [demektir], dedi ki: Bitkiyi bitirmeden önce [toprak] kabarır .
وقولُه: {إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِ الْمَوْتَى}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن الذي أحيا هذه الأرضَ الدارِسةَ فأخرَج منها النباتَ، وجعلَها تهتزُّ بالزرعِ من بعدِ يَبَسِها ودُثورِها بالمطرِ الذي أُنْزِل عليها - القادرُ أن يُحْيِيَ أَمواتَ بني آدمُ من بعدِ مماتِهم، بالماءِ الذي يَنزِلُ من السماءِ لإحيائِهم.
O'nun şu buyruğuna gelince: {إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِ الْمَوْتَى} “Şüphesiz onu dirilten, ölüleri de elbette diriltecektir.” Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Bu silinip gitmiş toprağı üzerine indirilen yağmurla canlandırıp ondan bitkiyi çıkaran, kuruyup yok olduktan sonra onu ekinle harekete geçiren [Allah], elbette âdemoğlunun ölülerini de ölümlerinden sonra onları diriltmek için gökten inecek su ile diriltmeye kadirdir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimiz görüşün benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: كما يُحْيى الأرضَ بالمطرِ كذلك يُحْيي الموتى بالماءِ يومَ القيامةِ بينَ النفختين. يعنى بذلك تأويلَ قولِه: {إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِ الْمَوْتَى}.
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: Yeryüzünü yağmurla dirilttiği gibi, kıyamet gününde iki sûr üflemesi arasında ölüleri de su ile diriltir . Bununla {إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِ الْمَوْتَى} “Şüphesiz onu dirilten, ölüleri de elbette diriltecektir” buyruğunun tefsirini kastetmektedir.
وقولُه: {إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن ربَّك يا محمدُ على إحياءِ خلقه بعدَ مماتِهم، وعلى كلِّ ما يَشاءُ ذو قدرةٍ، لا يُعجِزُه شيءٌ أراده، ولا
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Şüphesiz O, her şeye güç yetirendir”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şüphesiz Rabbin, yarattıklarını ölümlerinden sonra diriltmeye ve dilediği her şeye kadirdir; dilediği hiçbir şey O'nu âciz bırakamaz ve
يَتَعَذَّرُ عليه فعلُ شيءٍ شَاءَه.
dilediği bir şeyi yapmak O'na asla güç gelmez.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٤٠)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsirine dair söz: {إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٤٠)} “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar bize gizli kalmazlar. O halde ateşe atılan mı daha hayırlıdır, yoksa kıyamet günü güven içinde gelen mi? Dilediğinizi yapın! Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”
يعنى جل ثناؤُه بقولِه: {إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا}: إن الذين يمَيلون عن الحقِّ في حُجَجِنا وأدلَّتِنا، ويَعْدِلون عنها؛ تكذيبًا بها وجحودًا لها.
Övgüsü yüce olan [Allah] {إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا} “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Bizim delillerimiz ve hüccetlerimiz hususunda onları yalanlamak ve inkâr etmek suretiyle haktan sapanlar ve ondan ayrılanlar.
وقد بيَّنتُ فيما مضَى معنى اللَّحْدِ بشواهدِه المغنيةِ عن إعادتِها في هذا الموضع . وسنَذْكُرُ بعضَ اختلافِ المختلفِين في المرادِ به من معناه في هذا الموضعِ.
Daha önce, bu makamda tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şahitleriyle birlikte lahd (eğrilik/sapma) kelimesinin anlamını açıklamıştım . Burada kastedilen anlamı hususunda görüş ayrılığına düşenlerin bazı ihtilaflarını zikredeceğiz.
اختلَف أهلُ التأويلِ في المرادِ من معنى الإلحادِ في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: أُريدَ به معارضةُ المشركين القرآنَ باللُّغَطِ والصفيرِ استهزاءً به.
Tefsir ehli bu makamda ilhad (eğrilik/sapma) kavramının anlamından ne kastedildiği konusunda ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Bununla müşriklerin, Kur'an'la alay etmek amacıyla gürültü ve ıslıkla ona karşı çıkmaları kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا}. قال: المُكَا، وما ذُكر معه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den onun şu buyruğu hakkında: {إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا} “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar.” Dedi ki: Islık çalmak (mükâ') ve onunla birlikte zikredilen şeylerdir .
وقال آخرون: أُريد به الخبرُ عن كذبِهم في آياتِ اللَّهِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla onların Allah'ın ayetleri hususunda yalanlamaları haber verilmektedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا}. قال: يُكَذِّبون في آياتِنا.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den { إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا } “Ayetlerimiz konusunda inkâra/eğriliğe sapanlar şüphesiz...” [ayeti hakkında] rivayet etti. [Katâde] şöyle dedi: “Ayetlerimiz hususunda yalanlarlar.”
وقال آخرون: أُريدَ به يُعانِدون.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla onların inatlaştıkları kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا}. قال: يُشَاقُّون، يُعانِدون .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا} “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar.” Dedi ki: Karşı çıkarlar, inatlaşırlar .
وقال آخرون: أُريد به الكفرُ والشركُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla küfür ve şirk kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا}. قال: هؤلاء أهلُ الشركِ. وقال: الإلحادُ الكفرُ والشركُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا} “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar bize gizli kalmazlar” buyruğu hakkında şöyle dedi: Bunlar şirk ehlidir. Ve dedi ki: İlhad, küfür ve şirk koşmaktır .
وقال آخرون: أُريد به الخبرُ عن تبديِلهم معانىَ كتابِ اللَّهِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla onların Allah'ın Kitabı'nın anlamlarını değiştirdikleri haber verilmektedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا}. قال: هو أن يُوضَعَ الكلامُ على غيرِ موضعِه .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan onun şu sözü hakkında anlattı: {إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا} “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar bize gizli kalmazlar.” Dedi ki: Bu, sözün ait olmadığı yere konulmasıdır .
وكلُّ هذه الأقوالِ التي ذكَرْناها في تأويلِ ذلك قريباتُ المعانى، وذلك أن
Bunun tevilinde (yorumunda) zikrettiğimiz bütün bu görüşlerin anlamları birbirine yakındır; çünkü
اللَّحْدَ والإلحادَ هو الميلُ، وقد يكونُ مَيْلًا عن آياتِ اللَّهِ وعُدولًا عنها بالتكذيبِ بها، ويَكونُ بالاستهزاءِ مُكَاءً وتَصْدِيَةً، ويكونُ مفارَقةً لها وعِنادًا، ويَكونُ تحريفًا لها وتغييرًا لمعانيها، ولا قولَ أولى بالصحةِ في ذلك مما قلْنا، وأن يُعَمَّ الخبرُ عنهم بأنهم ألحَدوا في آياتِ اللَّهِ، كما عمَّ ذلك ربُّنا ﵎.
lahd (لَحْد) ve ilhâd (إِلْحَاد) sapmak/meyletmek demektir; bu da bazen Allah'ın ayetlerinden yalanlama yoluyla sapmak ve yüz çevirmek şeklinde olur; bazen ıslık çalıp el çırparak alay etmek şeklinde olur; bazen onlardan ayrılıp inatlaşmak şeklinde olur; bazen de onları tahrif edip manalarını değiştirmek şeklinde olur. Bu konuda doğru olmaya en layık görüş bizim söylediğimizdir; o da Rabbimiz -azameti yüce olsun- bunu genel kıldığı gibi, onların Allah'ın ayetleri hakkında ilhad ettiklerine dair haberin de genel tutulmasıdır.
وقوله: {لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: نحن بهم عالمون لا يَخْفَون علينا، ونحن لهم بالمِرصادِ إذا ورَدوا علينا، وذلك تهديدٌ من اللَّهِ جل ثناؤُه لهم بقولِه: سيَعْلَمون عندَ ورودِهم علينا ماذا يَلْقَون من أليمِ عذابِنا.
O'nun şu buyruğuna gelince: {لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا} “Bize gizli kalmazlar.” Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Biz onları çok iyi biliriz, bize gizli kalmazlar; huzurumuza geldiklerinde biz onları gözetlemekteyiz. Bu, Allah -övgüsü yüce olsun- tarafından onlara bir tehdittir; [yani] huzurumuza geldiklerinde can yakıcı azabımızdan neler çekeceklerini bileceklerdir.
ثم أخبَر جلَّ ثناؤُه عما هو فاعلٌ بهم عندَ ورودِهم عليه، فقال: {أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: لهؤلاء الذين يُلحِدون في آياتِنا اليومَ في الدنيا يومَ القيامةِ عذابُ النارِ. ثم قال اللَّهُ: أفهذا الذي يُلْقَى في النارِ خيرٌ أم من يأتى آمنا يومَ القيامة من عذابِ اللَّهِ، لإيمانه بالله ﷻ؟ هذا الكافرُ، إنه إن آمَن بآياتِ اللَّهِ، واتَّبَع أمرَ اللَّهِ ونهيَه، أمَّنه يومَ القيامةِ مما حذَّره منه من عقابِه، إن ورَد عليه يومئذٍ به كافرًا.
Sonra övgüsü yüce olan [Allah], huzuruna çıktıklarında onlara ne yapacağını haber vererek şöyle buyurmuştur: {أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “O halde ateşe atılan mı daha hayırlıdır, yoksa kıyamet günü güven içinde gelen mi?” Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Bugün dünyada ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapan bu kimseler için kıyamet gününde ateş azabı vardır. Sonra Allah şöyle buyurdu: Ateşe atılan şu kimse mi daha hayırlıdır, yoksa Allah'a -azameti pek yücedir- olan imanı sebebiyle kıyamet gününde Allah'ın azabından güven içinde gelen kimse mi? İşte bu kâfirdir; şayet o, Allah'ın ayetlerine inanır, Allah'ın emrine ve yasağına uyarsa, kıyamet gününde -O'nun huzuruna kâfir olarak çıktığı takdirde- kendisini uyardığı azabından onu güvende kılar.
وقولُه: {اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ}. وهذا أيضًا وعيدٌ من اللَّهِ لهم خرَج مَخْرَجَ الأمرِ، وكذلك كان مجاهدٌ يقولُ.
O'nun şu buyruğuna gelince: {اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ} “Dilediğinizi yapın!” Bu da emir kipinde gelmiş olan, Allah'tan onlara yönelik bir tehdittir; Mücâhid de böyle söylemekteydi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ}. قال: هذا وعيدٌ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı: {اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ} “Dilediğinizi yapın!” Dedi ki: Bu bir tehdittir .
وقولُه: {إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِير}. يقولُ جل ثناؤُه: إن اللَّهَ أَيُّها الناسُ
O'nun şu buyruğuna gelince: {إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِير} “Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” Şânı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey insanlar! Şüphesiz Allah,
بأعمالِكم التي تَعْمَلونها ذو خبرةٍ وعلمٍ لا يَخْفَى عليه منها ولا من غيرِها شيءٌ.
yapmakta olduğunuz amellerinizden haberdar ve onları bilendir; ne bu amellerden ne de başkalarından hiçbir şey O'na gizli kalmaz.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جَاءَهُمْ وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيزٌ (٤١) لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ (٤٢)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جَاءَهُمْ وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيزٌ (٤١) لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ (٤٢)} “Şüphesiz o Zikr kendilerine geldiğinde onu inkâr edenler [cezalandırılacaklardır]. Halbuki o, eşsiz bir Kitaptır. Önünden de ardından da ona batıl gelemez. [O,] hikmet sahibi, çok övülen [Allah] katından indirilmiştir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: إن الذين جحَدوا هذا القرآنَ وكذَّبوا به لما جاءهم، وعَنَى بالذكرِ القرآنَ.
Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Kendilerine geldiğinde bu Kur'an'ı inkâr edip onu yalanlayanlar [bilsinler ki cezalandırılacaklardır]. Burada “Zikr” ile Kur'an kastedilmiştir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جَاءَهُمْ}: كفَروا بالقرآنِ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu buyruğu hakkında: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جَاءَهُمْ} “Şüphesiz o Zikr kendilerine geldiğinde onu inkâr edenler...” şöyle dediğini anlattı: Kur'an'ı inkâr ettiler .
وقولُه: {وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيز}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإن هذا الذكرَ لكتابٌ عزيزٌ بإعزازِ اللَّهِ إيَّاه، وحفظِه من كلِّ من أراد له تبديلًا أو تحريفًا أو تغييرًا، من إنسيٍّ وجنيٍّ وشيطانٍ ماردٍ.
O'nun şu buyruğuna gelince: {وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيز} “Halbuki o, eşsiz bir Kitaptır.” Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz bu Zikr, Allah'ın onu aziz kılmasıyla, insanlardan, cinlerden ve azgın şeytanlardan onu değiştirmek, tahrif etmek veya başkalaştırmak isteyen herkese karşı korumasıyla eşsiz/yüce bir kitaptır.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيز}: أعزَّه اللَّهُ لأنه كلامُه، وحفِظه من الباطلِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu buyruğu hakkında: {وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيز} “Halbuki o, eşsiz bir Kitaptır.” şöyle dediğini anlattı: Allah onu aziz kılmıştır; çünkü o, O'nun kelamıdır ve onu batıldan korumuştur .
حدَّثنا محمدُ بن الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيز}. قال: عزيزٌ من الشيطانِ.
Bize Muhammed b. el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيز} “Halbuki o, eşsiz bir Kitaptır.” [buyruğu hakkında] anlattı. [Süddî] dedi ki: [O], şeytana karşı azizdir (korunmuştur).
وقولُه: {لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معناه: لا يَأْتيه النكيرُ من بين يدَيْه ولا من خلفِه.
O'nun şu buyruğuna gelince: {لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ} “Önünden de ardından da ona batıl gelemez.” Tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı; ne önünden ne de ardından ona inkâr gelemez [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن يمانٍ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ: {لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ}. قال: النكيرُ من بين يدَيْهِ ولا من خلفِه.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş‘as'tan, o Ca‘fer'den, o Saîd'den [şu ayet hakkında] anlattı: {لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ} “Önünden de ardından da ona batıl gelemez.” Dedi ki: Ne önünden ne de ardından inkâr [gelemez].
وقال آخرون: معنى ذلك: لا يَسْتَطيعُ الشيطانُ أن يَنْقُصَ منه حقًّا، ولا يَزيدَ فيه باطلًا. قالوا: والباطلُ هو الشيطانُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; şeytan ondan hiçbir hakkı eksiltmeye ve ona hiçbir batılı ilave etmeye güç yetiremez [demektir]. Demişlerdir ki: Batıl, şeytandır.
وقولُه: {مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ}. من قِبَلِ الحقِّ، {وَلَا مِنْ خَلْفِهِ}. من قِبَلِ الباطلِ.
O'nun şu buyruğu: {مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ} “Önünden”; hak tarafından, {وَلَا مِنْ خَلْفِهِ} “ne de ardından”; batıl tarafından [anlamındadır].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ}: الباطلُ إبليسُ، لا يَسْتَطِيعُ أن يَنتقِصَ منه حقًّا، ولا يَزِيدَ فيه باطلًا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şu ayet hakkında] anlattı: {لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ} “Önünden de ardından da ona batıl gelemez.” Batıl İblis'tir; o, ondan bir hakkı eksiltmeye ve ona bir batılı eklemeye güç yetiremez .
وقال آخرون: معناه: أن الباطل لا يَطيقُ أن يَزِيدَ فيه شيئًا من الحروفِ ولا يَنْقُصَ منه شيئًا منها.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; batılın, ona harflerden herhangi bir şey eklemeye ve ondan herhangi bir şeyi eksiltmeye güç yetiremeyeceğidir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ}. قال: الباطلُ هو الشيطانُ، لا يَسْتطيعُ أن يَزِيدَ فيه حرفًا ولا يَنْقُصَ .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şu ayet hakkında] anlattı: {لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ} “Önünden de ardından da ona batıl gelemez.” Dedi ki: Batıl şeytandır; o, ona bir harf eklemeye de eksiltmeye de güç yetiremez .
وأولى الأقوالِ في ذلك عندَنا بالصوابِ أن يُقال: معناه: لا يَسْتطيعُ ذو باطلٍ بكَيْدِه تغييرَه وتبديلَ شيءٍ من معانيه عما هو به، وذلك هو الإتيانُ من بين يدَيْه، ولا إلحاقَ ما ليس منه فيه، وذلك إتيانُه من خلفِه.
Bu hususta bize göre doğruya en layık olan görüş şöyle denilmesidir: Bunun anlamı; batıl sahibi bir kimsenin hilesiyle onu değiştirmeye ve onun manalarından herhangi birini bulunduğu halden başka bir şekle dönüştürmeye güç yetirememesidir ki işte bu, onun önünden gelmesidir; ne de ondan olmayan bir şeyi ona katmaya [güç yetirebilir] ki bu da onun ardından gelmesidir.
وقولُه: {تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هو تنزيلٌ من عندِ ذى حكمةٍ بتدبيرِ عبادِه، وصرفِهم فيما فيه مصالِحُهم. {حَمِيدٍ}. يقولُ: محمودٍ على نعمِه عليهم بأياديه عندَهم.
O'nun şu buyruğuna gelince: {تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ} “[O,] hikmet sahibi, çok övülen [Allah] katından indirilmiştir.” Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: O, kullarını sevk ve idare etmede, onları maslahatlarına uygun olan şeylere yöneltmede hikmet sahibi olan [Allah] katından indirilmiştir. {حَمِيدٍ} “Çok övülen” [ifadesi hakkında ise] şöyle buyurmaktadır: Kullarına olan lütufları ve onların üzerindeki nimetleri sebebiyle övülmeye layık olandır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {مَا يُقَالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ (٤٣)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {مَا يُقَالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ (٤٣)} “Sana söylenen, senden önceki peygamberlere söylenmiş olandan başka bir şey değildir. Şüphesiz Rabbin hem bağışlama sahibidir hem de can yakıcı bir azap sahibidir.”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ما يقولُ لك هؤلاء المشرِكون المكذِّبون ما جِئتهم به من عندِ ربِّك، إلا ما قد قاله من قبلَهم من الأممِ لرسلِهم الذين كانوا من قبلِك. يقولُ له: فاصبِر على ما نالك من أذًى منهم، كما صبَر أولو العزمِ من الرسلِ {وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ} [القلم: ٤٨].
Yüce Zikri, Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Rabbinin katından kendilerine getirdiğin şeyleri yalanlayan bu müşriklerin sana söyledikleri şeyler, ancak senden önceki ümmetlerin kendilerinden önceki peygamberlerine söylemiş oldukları sözlerdir. Ona şöyle buyurmaktadır: Onlardan sana isabet eden eziyetlere sabret; nitekim azim sahibi peygamberler de sabretmişlerdi; {وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ} “Balık sahibi [Yûnus] gibi olma!”
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimiz [görüşün] benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مَا يُقَالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ}: يُعزِّى نبيَّه ﷺ كما تَسْمَعون، يقولُ: {كَذَلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ (٥٢)} [الذاريات: ٥٢].
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şu ayet hakkında] anlattı: {مَا يُقَالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ} “Sana söylenen, senden önceki peygamberlere söylenmiş olandan başka bir şey değildir.” İşittiğiniz üzere Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmektedir; şöyle buyurmaktadır: {كَذَلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ (٥٢)} “İşte böylece, onlardan öncekilere de herhangi bir peygamber gelmedi ki, mutlaka: 'Bir büyücüdür veya bir delidir' demiş olmasınlar.”
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {مَا يُقَالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ}. قال: ما يَقُولون إلا ما قد قال المشرِكون للرسلِ من قبلِك .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin şu buyruk hakkındaki görüşünü anlattı: {مَا يُقَالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ} “Sana söylenen, senden önceki peygamberlere söylenmiş olandan başka bir şey değildir.” Dedi ki: Onlar ancak müşriklerin senden önceki peygamberlere söylediklerini söylemektedirler .
وقولُه: {إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ}. يقولُ: إن ربَّك لذو مغفرةٍ لذنوبِ التائبين إليه من ذنوبِهم، بالصفحِ عنهم، {وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ}. يقولُ: وهو ذو عقابٍ مؤلمٍ لمن أصرَّ على كفرِه وذنوبِه، فمات على الإصرارِ على ذلك قبلَ التوبةِ منه.
O'nun şu buyruğuna gelince: {إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ} “Şüphesiz Rabbin elbette bağışlama sahibidir.” Şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Rabbin, günahlarından tevbe edip O'na yönelenlerin günahlarını bağışlama ve onları affetme sahibidir. {وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ} “Ve can yakıcı bir azap sahibidir.” Şöyle buyurmaktadır: O, küfründe ve günahlarında ısrar eden ve bundan tevbe etmeden önce bu ısrar üzere ölen kimselere karşı da can yakıcı bir ceza sahibidir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٤٤)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولَئِكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ (٤٤)} “Eğer biz onu yabancı dilde bir Kur'an yapsaydık derlerdi ki: 'Ayetleri açıklanmalı değil miydi? Yabancı dilde [bir kitap] ve Arap [bir peygamber] öyle mi?' De ki: 'O, iman edenler için bir hidayet ve bir şifadır. İnanmayanlara gelince, onların kulaklarında bir ağırlık vardır ve o, onlara karşı bir körlüktür. İşte onlara uzak bir yerden seslenilmektedir.'”
يقولُ تعالى ذكرُه: ولو جعَلْنا هذا القرآنَ الذي أنزَلْناه يا محمدُ أعجميًّا، لقال قومُك من قريشٍ: {لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ}. يعني: هلَّا بُيِّنتْ أدلتُه وما فيه من آيةٍ، فنَفْقَهَه ونعلمَ ما هو وما فيه. {أَأَعْجَمِيٌّ}؟ يعنى أنهم كانوا يَقُولون إنكارًا له: أأعجميٌّ هذا القرآنُ ولسانُ الذي أُنزِل عليه عربيٌّ؟!
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şayet indirdiğimiz bu Kur'an'ı yabancı bir dilde (Arapça dışında) kılsaydık, Kureyş'ten olan kavmin mutlaka şöyle derdi: {لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ} “Âyetleri açıklansaydı ya!” Yani: Delilleri ve onda yer alan her bir âyet açıklansaydı da biz de onu anlayıp ne olduğunu ve içinde neler bulunduğunu bilseydik ya! {أَأَعْجَمِيٌّ} “[Söz] yabancı dilde... mi?” Yani onlar bunu yadırgayarak ve inkâr ederek şöyle diyeceklerdi: Bu Kur'an yabancı bir dilde, kendisine indirilen kimsenin dili ise Arapça mıdır?!
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، أنه قال في هذه الآيةِ: {لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ}. قال: لو كان هذا القرآنُ أعجميًّا لقالوا: القرآنُ أعجميٌّ ومحمدٌ عربيٌّ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den anlattı; o bu ayet: {لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ} “Ayetleri açıklanmalı değil miydi? Yabancı dilde [bir kitap] ve Arap [bir peygamber] öyle mi?” hakkında şöyle demiştir: Şayet bu Kur'an yabancı bir dilde olsaydı, muhakkak derlerdi ki: Kur'an yabancı bir dilde, Muhammed ise bir Arap'tır .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنى محمدُ بنُ أبى عديٍّ، عن داودَ بن أبى هندٍ، عن جعفرِ بن أبى وحشيةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في هذه الآيةِ: {لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ}. قال: الرسولُ عربيٌّ واللسانُ أعجميٌّ؟! .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Adiy, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o Ca‘fer b. Ebî Vahşiyye'den, o da Saîd b. Cübeyr'den bu ayet: {لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ} “Ayetleri açıklanmalı değil miydi? Yabancı dilde [bir kitap] ve Arap [bir peygamber] öyle mi?” hakkında anlattı; dedi ki: Elçi Arap, dil ise yabancı dilde öyle mi?! .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنى عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِه: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ}: قرآنٌ أعجميٌّ ولسانٌ عربيٌّ؟!
Bize İbnu'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Abdül‘alâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Saîd b. Cübeyr'den O'nun şu buyruğu hakkında anlattı: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ} “Eğer biz onu yabancı dilde bir Kur'an yapsaydık derlerdi ki: Ayetleri açıklanmalı değil miydi? Yabancı dilde [bir kitap] ve Arap [bir peygamber] öyle mi?”: [Yani] Yabancı dilde bir Kur'an ve Arapça bir lisan öyle mi?!
حدثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن محمدِ بن أبى موسى، عن عبدِ اللَّهِ بن مطيعٍ بنحوِه.
Bize İbnu'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdül‘alâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Muhammed b. Ebî Mûsâ'dan, o da Abdullah b. Mutî‘den benzerini anlattı.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ}: فَجُعِلَ عربيًّا، أعجميُّ الكلامِ وعربيُّ الرجلِ؟!
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’in {لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ} “Ayetleri açıklanmalı değil miydi?” buyruğu hakkında şöyle dediğini [nakletti]: [Yani] Arapça kılınsaydı ya! Sözü yabancı dilde, adamı (peygamberi) ise Arap [öyle mi]?!
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ}. يقولُ: بُيِّنت آياتُه، أأعجميٌّ وعربيٌّ، نحن قومٌ عربٌ ما لنا وللعُجْمةِ؟
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin şu buyruk hakkındaki görüşünü anlattı: {وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ} “Eğer biz onu yabancı dilde bir Kur'an yapsaydık derlerdi ki: Ayetleri açıklanmalı değil miydi?” Şöyle demektedir: Ayetleri açıklansaydı ya; yabancı dilde ve Arapça öyle mi? Biz Arap bir toplumuz, bizim yabancı dille ne işimiz var?
وقد خالف هذا القولَ الذي ذكَرْناه عن هؤلاء آخرون، فقالوا: معنى ذلك: {لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ}؛ بعضُها عربيٌّ، وبعضُها عجميٌّ. وهذا التأويلُ على تأويلِ مَن قرَأ: (أَعْجَمِيٌّ). بتركِ الاستفهامِ فيه ، وجعَله خبرًا من اللَّهِ تعالى عن قيلِ المشرِكين ذلك، يَعْنى: هلَّا فصِّلت آياتُه؛ منها عجميٌّ تَعْرِفُه العجمُ، ومنها عربيٌّ تَفْقَهُه العربُ.
Bizim bunlardan zikrettiğimiz bu görüşe başkaları muhalefet etmiş ve şöyle demişlerdir: Bunun manası şudur: {لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ} “Ayetleri açıklanmalı değil miydi?”; yani bir kısmı Arapça, bir kısmı ise yabancı dilde [olmalı değil miydi?] Bu tefsir, burayı istifhâmı (soru edatını) terk ederek (أَعْجَمِيٌّ) şeklinde okuyanların ve bunu Yüce Allah'ın, müşriklerin bu sözünü haber vermesi kılanların tefsirine göredir; yani: Ayetleri açıklansaydı ya; bir kısmı Acemlerin anlayacağı şekilde yabancı dilde, bir kısmı da Arapların kavrayacağı şekilde Arapça olsaydı ya! [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ، قال: قالت قريشٌ: لولا أُنزِل هذا القرآنُ أعجميًّا وعربيًّا. فأنزَل اللَّهُ: (وقَالوا لولا فُصِّلَتْ آيَاتُه أعْجَميٌّ وعربيٌّ قل هو للذين آمَنُوا هُدًى وشِفاءٌ). فأنزَل اللَّهُ بعدَ هذه الآيةِ كُلَّ لسانٍ، فيه: هو {حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ} [هود: ٨٢]. قال: فارسيةٌ أُعرِبت: سنكَك وكَل .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kūb, Ca‘fer'den, o Saîd'den anlattı; dedi ki: Kureyş: “Bu Kur'an yabancı dilde ve Arapça indirilmeli değil miydi?” dedi. Bunun üzerine Allah: (وقَالوا لولا فُصِّلَتْ آيَاتُه أعْجَميٌّ وعربيٌّ قل هو للذين آمَنُوا هُدًى وشِفاءٌ) “Dediler ki: Ayetleri açıklanmalı değil miydi; yabancı dilde ve Arapça? De ki: O, iman edenler için bir hidayet ve bir şifadır” ayetini indirdi. Allah bu ayetten sonra her dilden [kelimeler] indirdi; onda: O {حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ} “Pişirilmiş balçıktan taşlar” [ifadesi vardır]. Dedi ki: Farsçadır, Arapçalaştırılmıştır; [aslı] seng ve gildir .
وقرَأت قرأةُ الأمصارِ: {أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ}. على وجهِ الاستفهامِ، وذُكِر عن الحسنِ البصريِّ أنه قرَأ ذلك: (أَعْجَميٌّ). بهمزةٍ واحدةٍ، على غيرِ مذهبِ
Şehirlerin kıraat imamları { أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ } “Biri yabancı dilde, diğeri Arapça mı?” [ayetini] soru anlamıyla okumuşlardır. el-Hasan el-Basrî’den ise bunu tek hemze ile (أَعْجَميٌّ) olarak, [soru] anlayışının dışında...
الاستفهامِ، على المعنى الذي ذكَرْناه عن جعفرِ بن أبى المغيرةِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ.
Ca‘fer b. Ebî’l-Muğîre'den, onun da Saîd b. Cübeyr'den naklettiğimiz mana üzere olduğu zikredilmiştir.
والصوابُ من القراءةِ في ذلك عندَنا القراءةُ التي عليها قرأَةُ الأمصارِ؛ لإجماعِ الحجةِ عليها، على مذهبِ الاستفهامِ.
Bu hususta bize göre kıraatlerin en doğrusu, şehirlerin kıraat imamlarının üzerinde bulunduğu kıraattir; çünkü hüccet ehli bunun üzerinde, soru anlamı üzere icma etmiştir.
وقولُه: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: قُلْ يا محمدُ لهم: {هُوَ}، ويَعْنى بقولِه: {وَهُوَ}. القرآنَ، {لِلَّذِينَ آمَنُوا} باللَّهِ ورسولِه، وصدَّقوا بما جاءهم به من عندِ اللَّهِ ، {هُدًى}. يَعْنى: بيانٌ للحقِّ، {وَشِفَاءٌ}. يَعْنى أنه شفاءٌ من الجهلِ.
O'nun şu buyruğuna gelince: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ} “De ki: O, iman edenler için bir hidayet ve bir şifadır.” Yüce Zikri şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Onlara de ki: {هُوَ} “O”; O'nun {وَهُوَ} sözüyle Kur'an'ı kastetmektedir; Allah'a ve Resulü'ne {لِلَّذِينَ آمَنُوا} “iman eden”, Allah katından kendilerine getirdiği şeyleri tasdik eden kimseler için bir {هُدًى} “hidayet”; yani hakkın bir açıklaması ve bir {وَشِفَاءٌ} “şifadır”; yani cehaletten bir şifadır.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ}. قال: جعَله اللَّهُ نورًا وبركة وشفاءً للمؤمنين.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu buyruğu hakkında: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ} “De ki: O, iman edenler için bir hidayet ve bir şifadır.” şöyle dediğini anlattı: Allah onu müminler için bir nur, bir bereket ve bir şifa kılmıştır.
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ}. قال: القرآنُ.
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şu ayet hakkında] anlattı: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ} “De ki: O, iman edenler için bir hidayet ve bir şifadır.” Dedi ki: [O,] Kur'an'dır.
وقولُه: {وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى}. يقولُ تعالى ذكرُه: والذين لا يُؤْمِنون باللَّهِ ورسولِه، وما جاءهم به من عندِ اللَّهِ، في آذانِهم ثِقَلٌ عن استماعِ هذا القرآنِ وصَمَمٌ، لا يَسْتَمِعُونه، ولكنهم يُعْرِضون عنه، {وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى}. يقولُ: وهذا القرآنُ على قلوبِ هؤلاء المكذبين به عمًى عنه، فلا
Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى} “İman etmeyenlerin ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o (Kur'an), onlara karşı bir körlüktür.” buyruğu hakkında; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'a, Resûlü'ne ve onun Allah katından getirdiği şeylere iman etmeyenlerin kulaklarında bu Kur'an'ı dinlemeye karşı bir ağırlık ve sağırlık vardır; onu dinlemezler, bilakis ondan yüz çevirirler. {وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى} “Ve o, onlara karşı bir körlüktür.” buyruğu ise [şöyle] demektir: Bu Kur'an, onu yalanlayan şu kimselerin kalpleri için bir körlüktür; bundan dolayı
يُبْصرون حُججَه عليهم، وما فيه من مواعظِه.
onun aleyhlerindeki delillerini ve içindeki öğütlerini göremezler.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى}: عَمُوا وصمُّوا عن القرآنِ، فلا يَنْتَفِعون به، ولا يَرْغَبون فيه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şu ayet hakkında] anlattı: {وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى} “İman etmeyenlerin ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o, onlara karşı bir körlüktür.” [Katâde] dedi ki: Kur'an'a karşı körleştiler ve sağırlaştılar; artık ondan faydalanmazlar ve ona rağbet etmezler .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ}. قال: صَمَمٌ، {وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى}. قال: عَمِيَت قلوبُهم عنه.
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şu ayet hakkında] anlattı: {وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ} “İman etmeyenlerin ise kulaklarında bir ağırlık vardır”; [es-Süddî] dedi ki: Sağırlıktır. {وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى} “Ve o, onlara karşı bir körlüktür”; dedi ki: Kalpleri ona karşı körleşmiştir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى}. قال: العمَى الكفرُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى} “Ve o, onlara karşı bir körlüktür” sözü hakkında şöyle dedi: Körlük, küfürdür.