ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولِه: {مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا}. قال: ما أوْصاك به وأنبياءَه كلَّهم دينٌ واحدٌ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا} “Nûh'a tavsiye ettiğini” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Sana ve bütün peygamberlerine tavsiye ettiği şey tek bir dindir .”
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ في قولِه: {شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا}. قال: هو الدينُ كلُّه.
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا} “Dinden Nûh'a tavsiye ettiğini sizin için bir şeriat/yol kıldı” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “O, dinin tamamıdır.”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولِه: {شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا}: بُعث نوحٌ حينَ بُعث بالشريعةِ بتحليلِ الحلالِ، وتحريمِ الحرامِ، {وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى} .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin {شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا} “Dinden Nûh'a tavsiye ettiğini sizin için bir şeriat/yol kıldı” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Nûh peygamber olarak gönderildiğinde, helali helal kılmak ve haramı haram kılmak şeklindeki şeriatla gönderildi; {وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى} “İbrâhim'e, Mûsâ'ya ve Îsâ'ya tavsiye ettiğimizi de [sizin için şeriat kıldı]”.”
حدَّثنا محمدٌ، قال : ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا}. قال: الحلالَ والحرامَ .
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki : Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا} “Dinden Nûh'a tavsiye ettiğini sizin için bir şeriat/yol kıldı” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Helal ve haramı [şeriat kıldı] .”
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا} إلى آخرِ الآيةِ، قال: حَسْبُك ما قيل لك.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا} “Dinden Nûh'a tavsiye ettiğini sizin için bir şeriat/yol kıldı” ayetinin sonuna kadar olan kısmı hakkında şöyle dediğini nakletti: “Sana ne söylendiyse o sana yeter.”
وعُنى بقوله: {أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ}: اعْمَلوا به على ما شرَع لكم وفرَض. كما قد بيَّنا فيما مضَى قبلُ في قولِه: {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} [البقرة: ٤٣].
{أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ} “Dini dosdoğru tutun” buyruğuyla kastettiği şudur: Sizin için şeriat kıldığı ve farz kıldığı şekilde onunla amel edin. Nitekim daha önce geçen {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ} [el-Bakara: 43] “Namazı dosdoğru kılın” ayetinde bunu açıklamıştık.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ}. قال: اعْمَلُوا به .
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ} “Dini dosdoğru tutun” ayeti hakkında: “Onunla amel edin ” dediğini nakletti.
وقوله: {وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ}. يقولُ: ولا تَخْتلِفوا في الدين الذي أُمِرْتُم بالقيام به كما اخْتَلَف الأحزابُ مِن قبلِكم.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ} “Ve onda ayrılığa düşmeyin” buyruğu; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Sizden önceki fırkaların ayrılığa düştüğü gibi, dosdoğru tutmakla emrolunduğunuz dinde ayrılığa düşmeyin.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ}. تَعَلَّموا أن الفُرْقةَ هَلَكَةٌ، وأن الجماعةَ ثقةٌ .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ} “Ve onda ayrılığa düşmeyin” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Bilin ki ayrılık helaktir; cemaat ise güvendir .”
وقوله: {كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: كَبُر على المشركين باللَّهِ مِن قومِك يا محمدُ ما تَدْعُوهم إليه مِن إخلاصِ العبادة للَّهِ، وإفرادِه بالأُلوهَةِ، والبراءةِ مما سواه مِن الآلهةِ والأندادِ.
{كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ} “Müşriklere, kendilerini davet ettiğin şey pek ağır geldi” buyruğuyla Yüce Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminden Allah'a şirk koşanlara, kendilerini davet ettiğin ibadeti yalnız Allah'a halis kılma, ilahlığı yalnızca O'na hasretme ve O'ndan başka ilahlar ile putlardan uzak durma çağrısı pek ağır geldi.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ}. قال: أَنْكَرَها المشركون، وكبر عليهم شهادةُ أن لا إله إلا اللَّهُ، فصادَمها إبليسُ وجنودُه، فأبَى اللَّهُ ﵎ إلا أن يُمْضِيَها، ويَنْصُرَها، ويُفْلِجَها، ويُظْهِرَها على مَن ناوَأَها .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ} “Müşriklere, kendilerini davet ettiğin şey pek ağır geldi” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Müşrikler onu inkâr ettiler ve 'Lâ ilâhe illallâh' şehadeti onlara pek ağır geldi. İblis ve orduları onunla savaştı; ancak aziz ve celil olan Allah, ona karşı çıkanlara rağmen bu davayı yürütmeyi, ona yardım etmeyi, onu galip kılmayı ve üstün kılmayı diledi .”
وقوله: {اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ}. يقولُ: اللَّهُ يَصْطَفِي إِليه مَن يشاءُ مِن خلقه، ويَخْتارُ لنفسه ووَلايتِه مَن أَحَبَّ.
{اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ} “Allah dilediğini kendine seçer ve O'na yöneleni doğru yola eriştirir” buyruğu şöyle demektir: Allah, kullarından dilediğini kendine seçip ayırır; sevdiği kimseyi de bizzat Kendisi ve dostluğu için seçer.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجَاهِدٍ قولَه: {اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ}. يقولُ: ويُوَفِّقُ للعملِ بطاعتِه، واتباعِ
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris [de] rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in {اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ} “Allah dilediğini Kendisine seçer ve O'na yöneleni doğru yola eriştirir” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: “O [Allah], itaatiyle amel etmeye ve uymaya...
ما بعَث به نبيَّه ﷺ مِن الحقِّ من أقْبَل إلى طاعتِه، وراجَع التوبةَ مِن مَعاصِيه .
Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i kendisiyle gönderdiği hakka uymaya ve O'na itaatle amel etmeye muvaffak kılar .”
كما حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ}: مَن يُقبلُ إلى طاعة اللَّهِ .
Nitekim bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ} “ve O'na yöneleni doğru yola eriştirir” ayeti hakkında: “Allah'a itaate yönelen kimseyi ” dediğini nakletti.
[القولُ في تأويلِ قولِه] : {وَمَا تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ أُورِثُوا الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (١٤)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş : {وَمَا تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ أُورِثُوا الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (١٤)} “Onlar, kendilerine ilim geldikten sonra, sırf aralarındaki kıskançlık ve taşkınlık yüzünden ayrılığa düştüler. Eğer Rabbinden belirli bir süreye kadar bir söz geçmiş olmasaydı, aralarında mutlaka hüküm verilirdi. Onlardan sonra Kitab'a vâris kılınanlar ise, onun hakkında derin bir şüphe içindedirler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وما تفَرَّق المشركون باللَّهِ في أديانِهم فصاروا أحزابًا، إلا مِن بعدِ ما جاءهم العلم بأن الذي أمَرَهم اللَّهُ به، وبعَث به نوحًا، هو إقامةُ الدينِ الحقَّ، وأَلّا يَتَفَرَّقوا فيه.
Yüce Allah şöyle buyuruyor: Allah'a şirk koşanlar, Allah'ın kendilerine emrettiği ve Nûh'u kendisiyle gönderdiği şeyin hak dini ikame etmek ve onda ayrılığa düşmemek olduğunu bildiren ilim kendilerine geldikten sonra dinlerinde fırkalara bölünüp ayrılığa düştüler.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، [قال: تلا] قتادةُ: {وَمَا تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ}. فقال: إياكم والفُرْقةَ، فإنها هَلَكَةٌ .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den nakletti; Katâde [şöyle okudu] : {وَمَا تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ} “Onlar ancak kendilerine ilim geldikten sonra ayrılığa düştüler”; ardından şöyle dedi: “Ayrılıktan sakının; zira o helaktir .”
{بَغْيًا بَيْنَهُمْ}. يقولُ: بغيًا مِن بعضِهم على بعضٍ، وحسدًا وعداوةً على طلبِ الدنيا، {وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ولولا قولٌ سبَق يا محمدُ مِن ربِّكَ أَلَّا يُعاجِلَهم بالعذابِ، ولكنه أخَّر ذلك إلى أجلٍ مُسَمًّى. وذلك الأجلُ المُسَمَّى فيما ذُكِر يومَ القيامةِ.
{بَغْيًا بَيْنَهُمْ} “Aralarındaki azgınlık ve kıskançlık yüzünden”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: [Bu ayrılık,] onların birbirlerine karşı taşkınlık etmeleri, dünya peşinde koşarken birbirlerine besledikleri haset ve düşmanlık yüzündendir. {وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Eğer Rabbinden belirli bir süreye kadar [ertelenmeye dair] bir söz geçmiş olmasaydı”. Şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rabbinden, onlara azabı çarçabuk vermeyip bunu belirlenmiş bir vakte kadar erteleyeceğine dair önceden geçmiş bir söz olmasaydı [hemen helak edilirlerdi]. Rivayet edildiğine göre o belirlenmiş süre, kıyamet günüdür.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. قال: يومِ القيامةِ.
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Eğer Rabbinden belirli bir süreye kadar bir söz geçmiş olmasaydı” ayeti hakkında: “O, kıyamet günüdür” dediğini nakletti.
وقوله: {لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ}. يقولُ: لَفرَغ ربُّك من الحُكْمِ بينَ هؤلاء المختلفين في الحقِّ الذي بعَث به نوحًا نبيَّه من بعدِ عليهم به، بإهلاكِه أهلَ الباطلِ منهم، وإظهارِه أهلَ الحقِّ عليهم.
{لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ} “Aralarında mutlaka hüküm verilirdi” buyruğu şöyle demektir: Peygamberi Nûh'u kendisiyle gönderdiği hak hususunda kendilerine hüccet geldikten sonra ihtilafa düşen bu kimselerin arasındaki batıl ehlini helak edip hak ehlini onlara üstün kılmak suretiyle Rabbin onlar arasındaki hükmü mutlaka bitirmiş olurdu.
وقوله: {وَإِنَّ الَّذِينَ أُورِثُوا الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِهِمْ}. يقولُ: وإن الذين آتاهم اللَّهُ، مِن بعدِ هؤلاء المختلفين في الحقِّ، كتابَه؛ التوراةَ والإنجيلَ، {لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ}. يقولُ: لفى شكٍّ مِن الدين الذي وصَّى اللَّهُ به نوحًا، وأوحاه إليك يا محمدُ، وأمر كُما بإقامته - {مُرِيبٍ}.
{وَإِنَّ الَّذِينَ أُورِثُوا الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِهِمْ} “Onlardan sonra Kitab'a vâris kılınanlar ise” buyruğu şöyle demektir: Hak konusunda ihtilafa düşen bu kimselerden sonra Allah'ın kendilerine Kitab'ı —yani Tevrat ve İncil'i— verdiği kimseler, {لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ} “onun hakkında derin bir şüphe içindedirler”; yani Allah'ın Nûh'a tavsiye ettiği, sana da vahyettiği ve ikinize ikame etmesini emrettiği din hakkında {مُرِيبٍ} “kuşku verici derin bir şüphe içindedirler”.
وبنحوِ الذي قلنا في معنى قولِه: {وَإِنَّ الَّذِينَ أُورِثُوا الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِهِمْ} قال أهلُ التأويلِ.
{وَإِنَّ الَّذِينَ أُورِثُوا الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِهِمْ} “Onlardan sonra Kitab'a vâris kılınanlar ise” kavlinin anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ قولِه: {وَإِنَّ الَّذِينَ أُورِثُوا الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِهِمْ}. قال: اليهودَ والنصارى .
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَإِنَّ الَّذِينَ أُورِثُوا الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِهِمْ} “Onlardan sonra Kitab'a vâris kılınanlar ise” ayeti hakkında: “Yahudiler ve Hıristiyanlardır ” dediğini nakletti.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلِذَلِكَ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَقُلْ آمَنْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ اللَّهُ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ لَا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ اللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ (١٥)}
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {فَلِذَلِكَ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَقُلْ آمَنْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ اللَّهُ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ لَا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ اللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ (١٥)} “İşte bunun için sen davet et ve emrolunduğun gibi dosdoğru ol! Onların heva ve heveslerine uyma ve şöyle de: ‘Ben Allah'ın indirdiği her kitaba inandım ve aranızda adaleti sağlamakla emrolundum. Allah bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbinizdir. Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir. Bizimle sizin aranızda tartışılacak bir husus yoktur. Allah hepimizi bir araya toplayacaktır ve dönüş yalnızca O'nadır.’”
يقولُ تعالى ذكرُه: فإلى ذلك الدين الذي شرع لكم ربُّكم ، ووصَّى به نوحًا، وأوْحاه إليك يا محمدُ - فادْعُ عباد الله، واسْتَقِمْ على العملِ به، ولا تَزِغْ عنه، واثْبُتْ عليه كما أمَرَك ربُّك بالاستقامةِ. وقيل: {فَلِذَلِكَ فَادْعُ}. والمعنى: فإلى ذلك. فوُضِعَت اللامُ موضع "إلى"، كما قيل: {بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَى لَهَا} [الزلزلة: ٥]. وقد بيَّنا ذلك في غيرِ موضعٍ مِن كتابِنا هذا .
Yüce Allah şöyle buyuruyor: Rabbinizin sizin için şeriat kıldığı , Nûh'a tavsiye ettiği ve sana da vahyettiği dine —ey Muhammed!— Allah'ın kullarını davet et; onunla amel etme hususunda dosdoğru ol, ondan sapma ve Rabbin sana dosdoğru olmayı emrettiği gibi sebat et! {فَلِذَلِكَ فَادْعُ} “İşte bunun için sen davet et” ifadesinin anlamının "İşte buna [davet et]" olduğu da söylenmiştir. Nitekim {بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَى لَهَا} [ez-Zelzele: 5] “Rabbinin ona vahyetmesiyle” ayetinde olduğu gibi lâm harf-i cerri "ilâ" (إلى) anlamında kullanılmıştır. Biz bu hususu kitabımızın muhtelif yerlerinde açıklamıştık .
وكان بعضُ أهل العربيةِ يُوَجِّهُ معنى "ذلك" في قولِه: {فَلِذَلِكَ فَادْعُ} إلى معنى "هذا"، ويقولُ: معنى الكلامِ: فإلى هذا القرآنِ فادْعُ واسْتَقِمْ. والذي قال مِن هذا القول قريبُ المعنى مما قلْناه، غيرَ أن الذي قلنا في ذلك أولى بتأويلِ الكلامِ؛ لأنه في سياق خبرِ اللَّهِ جلَّ ثناؤُه عما شرَع مِن الدين لنبيِّه محمد ﷺ وأمتِه ، ولم يَأْتِ مِن الكلامِ ما يَدلُّ على انصرافِه عنه إلى غيرِه.
Bazı Arap dili âlimleri, {فَلِذَلِكَ فَادْعُ} kavlindeki “zâlike” (ذلك) kelimesinin anlamını “hâzâ” (هذا) anlamına hamletmekte ve kelamın manasının “İşte bu Kur'an'a davet et ve dosdoğru ol” şeklinde olduğunu söylemektedirler. Onun söylediği bu görüş , bizim söylediğimize anlamca yakındır; ancak bu hususta bizim söylediğimiz kelamın tefsirine daha uygundur. Zira bu söz, aziz ve celil olan Allah'ın Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun ümmetine dinden şeriat kıldığı şeyin haberi bağlamında yer almaktadır ve sözde bu bağlamdan başkasına dönüldüğünü gösteren bir delil bulunmamaktadır.
وقولُه: {وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولا تَتَّبِعْ يا محمدُ أهواءَ [هؤلاء الذين] الذي شكُّوا في الحقِّ الذي شرَعه اللَّهُ لكم، مِن الذين أُورِثوا الكتابَ مِن بعدِ القرونِ الماضيةِ قبلَهم، فتَشُكَّ فيه كالذى شكُّوا فيه.
{وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ} “Onların heveslerine uyma” buyruğuyla Yüce Allah şöyle demektedir: Ey Muhammed! Kendilerinden önceki geçmiş nesillerin ardından Kitab'a vâris kılınanlardan olup da Allah'ın sizin için şeriat kıldığı hak din hususunda şüpheye düşen [bu kimselerin] heveslerine uyma; aksi takdirde onların şüpheye düştüğü gibi sen de şüpheye düşersin.
وقولُه: {وَقُلْ آمَنْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وقل لهم يا محمدُ: صدَّقْتُ بما أَنْزَل اللَّهُ من كتاب كائنًا ما كان ذلك الكتابُ، توراةً كان أو إنجيلًا أو زَبورًا أو صحفَ إبراهيمَ، لا أُكَذَّبُ بشيءٍ من ذلك تكذيبَكم ببعضِه معشرَ الأحزابِ، وتصدِيقَكم ببعضٍ.
{وَقُلْ آمَنْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ} “Ve de ki: Ben Allah'ın indirdiği her kitaba inandım” buyruğuyla Yüce Allah şöyle demektedir: Onlara de ki ey Muhammed: O kitap ne olursa olsun —ister Tevrat, ister İncil, ister Zebûr veya İbrâhim'in sahifeleri olsun— Allah'ın indirdiği her kitaba inandım; ey fırkalar topluluğu, sizin bir kısmını yalanlayıp bir kısmını tasdik ettiğiniz gibi ben bunlardan hiçbir şeyi yalanlamam.
وقولُه: {وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ اللَّهُ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وقلْ لهم يا محمدُ: وأمرني ربى أن أعْدِلَ بينكم معشرَ الأحزابِ، فأَسِيرَ فيكم جميعًا بالحقِّ الذي أمَرَنى به، وبعَثَنى بالدعاءِ إليه.
{وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ اللَّهُ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ} “ve aranızda adaleti yerine getirmekle emrolundum. Allah bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbinizdir” buyruğuyla Yüce Allah şöyle demektedir: Onlara de ki ey Muhammed: Rabbim bana, ey fırkalar topluluğu, aranızda adaleti tesis etmemi; bana emrettiği ve beni davet etmekle gönderdiği hak üzere hepiniz arasında amel etmemi emretti.
كالذي حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ}. قال: أُمِر نبيُّ اللهِ ﷺ أن يَعْدِلَ، فعدل حتى مات صلواتُ اللهِ عليه والعدلُ ميزانُ اللهِ في الأرضِ، به يُأخُذُ للمظلومِ مِن الظالم، وللضعيفِ من الشديدِ، وبالعدل يُصَدِّقُ اللهُ الصادقَ، ويُكَذِّبُ الكاذبَ، وبالعدلِ يَرُدُّ المعتدىَ ويُوَبِّخُه . ذُكِر لنا أن [نبيَّ اللهِ داودَ ما كان يقولُ] : ثلاثٌ مَن كُنَّ فيه أَعْجَبَنى جدًّا؛ القصدُ في الفاقةِ والغِنَى، والعدلُ في الرضا والغضبِ، والخشيةُ في السرِّ والعَلانيةِ، وثلاثٌ مَن كُنَّ فيه أَهْلَكْنَه؛ شُحٌ مُطَاعٌ، وهَوَى مُتَّبَعٌ، وإعجابُ المرءِ بنفسِه، وأربعٌ مَن أُعْطِيهن فقد أُعْطِى خيرَ الدنيا والآخرة؛ لسانٌ ذاكرٌ، وقلبٌ شاكرٌ، وبدنٌ صابرٌ، وزوجةٌ مؤمنةٌ .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ} “ve aranızda adaleti yerine getirmekle emrolundum” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e adil olması emredildi, o da vefat edene kadar —Allah'ın salâtı üzerine olsun— adaletle hükmetti. Adalet, Allah'ın yeryüzündeki mizanıdır; onunla zalimden mazlumun, güçlüden zayıfın hakkı alınır . Adalet ile Allah doğru sözlüyü tasdik eder, yalancıyı yalanlar; adalet ile haddi aşanı geri püskürtür ve azarlar . Bize zikredildiğine göre [Allah'ın Peygamberi Dâvûd şöyle derdi] : 'Üç şey vardır ki kimde bulunursa beni son derece hayran bırakır : Fakirlikte ve zenginlikte iktisatlı olmak, rıza ve öfke anında adil olmak, gizlide ve açıkta Allah'tan korkmak. Üç şey de vardır ki kimde bulunursa onu helak eder: Boyun eğilen cimrilik, peşinden gidilen heva/heves ve kişinin kendini beğenmesi. Dört şey de vardır ki kime verilmişse ona dünya ve ahiret hayrı verilmiştir: Zikreden bir dil, şükreden bir kalp, sabreden bir beden ve mümin bir eş .'”
واخْتَلَف أهلُ العربيةِ في معنى اللامِ التي في قولِه: {وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ}. فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: معناها: "كى"، وأُمِرْتُ كى أَعْدِلَ. وقال غيرُه: معنى الكلامِ وأُمِرْتُ بالعدلِ. والأمرُ واقعٌ على ما بعدَه، وليست اللامُ التي في {لِأَعْدِلَ} بشرط. قال: {وَأُمِرْتُ} تَقَعُ على "أن"، وعلى "كى" واللام؛ أُمِرْتُ أَن أَعْبُدَ، وكى أَعْبُدَ، ولأَعْبُدَ. قال: وكذلك كلُّ ما طالَب الاستقبالُ ففيه هذه الأوجهِ الثلاثة.
Arap dili âlimleri {وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ} “ve aranızda adaleti yerine getirmekle emrolundum” buyruğundaki lâm (لِـ) harfinin manası konusunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı nahivcilerin bazısı şöyle demiştir: Bunun manası key (كَيْ / -mesi için) anlamındadır; yani [ifade] 'adalet edeyim diye emrolundum' demektir. Bir başkası ise şöyle demiştir: Sözün manası 'adaletle emrolundum' demektir. Emir [fiili] kendisinden sonrakine vâki olmuştur (geçişli kılınmıştır); {لِأَعْدِلَ} ifadesindeki lâm da şart [anlamında] değildir. [Devamla] şöyle dedi: {وَأُمِرْتُ} [ifadesi]; en (أَنْ), key (كَيْ) ve lâm (لِـ) harfleri üzerine vâki olur: [Nitekim] أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ (kulluk etmem emrolundu), كَيْ أَعْبُدَ (kulluk edeyim diye [emrolundum]) ve لِأَعْبُدَ (kulluk etmekle [emrolundum]) denir. [Yine] dedi ki: Aynı şekilde gelecek zaman (istikbal) talep eden her fiilde bu üç vecih geçerlidir.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أن الأمرَ عاملٌ في معنى {لِأَعْدِلَ}؛ لأن معنَاه: وأُمِرْتُ بالعدلِ بينكم.
Bana göre bu konuda doğru olan görüş, emir fiilinin {لِأَعْدِلَ} ifadesinin anlamında amel etmiş olduğudur; zira bunun manası: “Aranızda adaletle [hükmetmekle] emrolundum” demektir.
وقولُه: {اللَّهُ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ}. يقولُ: الله مالِكُنا ومالِكُكم معشرَ الأحزابِ مِن أهلِ الكتابين؛ التوراةِ والإنجيلِ، {لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ}. يقولُ: لنا ثوابُ ما اكْتَسَبْناه مِن الأعمالِ، ولكم ثوابُ ما اكْتَسَبْتُم منها.
{اللَّهُ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ} “Allah bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbinizdir” buyruğu şöyle demektir: Ey iki kitap —Tevrat ve İncil— ehli fırkalar topluluğu! Allah bizim de sahibimizdir, sizin de sahibinizdir. {لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ} “Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz sizedir” buyruğu ise şöyle demektir: Bizim kazandığımız amellerin sevabı bize, sizin kazandığınız amellerin sevabı da sizedir.
وقولُه: {لَا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ}. يقولُ: لا خصومةَ بينَنا وبينَكم. كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لَا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ}. قال: لا خُصومة .
{لَا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ} “Bizimle sizin aranızda hiçbir tartışma/delil yarıştırması yoktur” buyruğu: “Bizimle sizin aranızda hiçbir husumet yoktur” demektir. Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {لَا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ} “Bizimle sizin aranızda hiçbir delil/tartışma yoktur” ayeti hakkında: “Husumet yoktur ” dediğini nakletti.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {لَا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ}. قال: [نهاه الله أن يجادِل، {لَا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ}] : لا خُصومةَ بينَنا وبينَكم. وقرَأ: {وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} إلى آخرِ الآيةِ [العنكبوت: ٤٦].
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd {لَا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ} “Bizimle sizin aranızda hiçbir tartışma yoktur” ayeti hakkında şöyle dedi: “[Allah ona mücadele etmeyi yasakladı: {لَا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ}] yani bizimle sizin aranızda husumet yoktur.” Ve şu ayeti sonuna kadar okudu: {وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} [el-Ankebût: 46] “Kitap ehli ile ancak en güzel olan yolla mücadele edin...”
وقولُه: {اللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنَا}. يقولُ: اللَّهُ يَجْمَعُ بينَنا يومَ القيامةِ، فيَقْضِى بينَنا بالحقِّ فيما اختَلَفْنا فيه، {وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ}. يقولُ: وإليه المَعادُ والمَرْجِعُ بعدَ مَماتِنا.
{اللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنَا} “Allah hepimizi bir araya toplayacaktır” buyruğu: “Allah kıyamet günü hepimizi toplayacak ve hakkında ihtilaf ettiğimiz hususlarda aramızda hak ile hükmedecektir” demektir. {وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ} “ve dönüş yalnızca O'nadır” buyruğu ise: “Ölümümüzden sonra dönüş ve varış mercii yalnızca O'dur” demektir.
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ (١٦)}.
Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ} “[Çağrısına] icabet edildikten sonra Allah hakkında tartışmaya girişenlerin delilleri Rableri katında boştur/geçersizdir. Onların üzerine bir gazap vardır ve şiddetli bir azap da onlaradır” buyruğunun teviline dair açıklama:
يقولُ تعالى ذكرُه: والذين يُخاصِمون في دينِ اللهِ الذي ابْتَعَث به نبيَّه محمدًا ﷺ مِن بعد ما اسْتَجاب له الناسُ فدخلوا فيه، من الذين أُورثِوا الكتابَ - {حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ}. يقولُ: خصومتُهم التي يُخاصِمون فيه، باطلةٌ ذاهبةٌ عندَ ربِّهم، {وَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ}. يقولُ: وعليهم مِن اللهِ غضبٌ، ولهم في الآخرةِ عذابٌ شديدٌ، وهو عذابُ النارِ.
Yüce Allah şöyle buyuruyor: İnsanlar O'na icabet edip girdikten sonra Allah'ın Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kendisiyle gönderdiği din hakkında mücadele edip tartışan Kitap ehline gelince; {حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ} “onların delilleri boştur”; yani onun hakkında yürüttükleri tartışmaları Rableri katında batıldır ve yok olup gitmiştir. {وَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ} “Onların üzerine bir gazap vardır”; yani onların üzerinde Allah'tan bir gazap vardır; ahirette de onlar için çetin bir azap —ki o cehennem azabıdır— vardır.
وذُكِر أن هذه الآيةَ نزَلَت في قوِم مِن اليهودِ، خاصَموا أصحابَ رسولِ اللهِ ﷺ دينِهم، وطمِعوا أن يَصُدُّوهم عنه، ويَرُدُّوهم عن الإسلامِ إلى الكفرِ.
Bu ayetin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıyla dinleri hususunda tartışan, onları bundan alıkoymayı ve İslam'dan küfre döndürmeyi arzulayan Yahudilerden bir topluluk hakkında indiği zikredilmiştir.
ذكرُ الروايةِ بذلك عمن ذُكِر ذلك عنه
Bu hususta kendisinden görüş nakledilenlerden gelen rivayetlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ}. قال: هم أهلُ الكتابِ، كانوا يُجادِلون المسلمين، ويَصُدُّونهم عن الهدى مِن بعدِ ما اسْتَجابوا للهِ. وقال: هم قومٌ مِن أهل الضلالةِ، كان اسْتُجيب لهم على ضلالتِهم، وهم يَتَرَبَّصون بأن تَأْتِيَهم الجاهليةُ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ} “O'nun daveti kabul edildikten sonra Allah hakkında tartışmaya girişenlerin delilleri Rableri katında boştur/geçersizdir. Onların üzerine bir gazap vardır ve onlar için çetin bir azap vardır” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Onlar Ehl-i kitaptır; Müslümanlarla tartışıyor ve Allah'ın davetine icabet ettikten sonra onları hidayetten alıkoymaya çalışıyorlardı.” Ve dedi ki: “Onlar, sapıklıkları üzere kendilerine icabet edilmiş olan ve Câhiliye'nin kendilerine geri gelmesini gözetleyip bekleyen bir sapıklık ehlidir .”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ}. قال: طمِع رجالٌ بأن تعودَ الجاهليةُ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ} “O'nun daveti kabul edildikten sonra Allah hakkında tartışmaya girişenler” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Bazı adamlar Câhiliye'nin geri dönmesini arzuladılar .”
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr'dan, o da
مجاهدٍ أنه قال في هذه الآيةِ: {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ}. قال: بعدما دخل الناسُ في الإسلامِ .
Mücâhid'den naklettiğine göre o, {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ} “O'nun daveti kabul edildikten sonra Allah hakkında tartışmaya girişenler” ayeti hakkında şöyle demiştir: “İnsanlar İslam'a girdikten sonra .”
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ}. قال: هم اليهودُ والنصارى، قالوا: كتابُنا قبلَ كتابِكم، ونبيُّنا قبلَ نبيِّكم، ونحن خيرٌ منكم .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ} “O'nun daveti kabul edildikten sonra Allah hakkında tartışmaya girişenler” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır. 'Bizim kitabımız sizin kitabınızdan öncedir, peygamberimiz sizin peygamberinizden öncedir ve biz sizden daha hayırlıyız' dediler .”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ} الآيةِ، قال: هم اليهودُ والنصارى، حاجُّوا أصحابَ النبي ﷺ فقالوا: كتابنا قبلَ كتابِكم، ونبيُّنا قبلَ نبيِّكم، ونحن أولى باللهِ منكم.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ} “O'nun daveti kabul edildikten sonra Allah hakkında tartışmaya girişenler...” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıyla tartışıp: 'Bizim kitabımız sizin kitabınızdan öncedir, peygamberimiz sizin peygamberinizden öncedir ve biz Allah'a sizden daha yakınız/layığız' dediler.”
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ} إلى آخرِ الآيةِ، قال: نهاه عن الخصومةِ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd ayetin sonuna kadar olan {وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ} “Allah hakkında tartışmaya girişenler...” kısmı hakkında: “[Allah] onu tartışmaktan nehyetti” dedi.
القول في تأويلِ قوله تعالى: {اللَّهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزَانَ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ (١٧) يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ أَلَا إِنَّ الَّذِينَ يُمَارُونَ فِي السَّاعَةِ لَفِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ (١٨)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {اللَّهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزَانَ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ (١٧) يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ أَلَا إِنَّ الَّذِينَ يُمَارُونَ فِي السَّاعَةِ لَفِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ (١٨)} “Kitab'ı ve mizanı hak olarak indiren Allah'tır. Ne bilirsin, belki de o saat yakındır! Ona inanmayanlar onun çabucak gelmesini isterler. İman edenler ise ondan korku ve ürperti duyarlar ve onun hak olduğunu bilirler. İyi bilin ki, o saat hakkında tartışıp duranlar derin bir sapıklık içindedirler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: الله الذي أَنزَلَ هذا الكِتابَ. يعني: القرآنَ {بِالْحَقِّ وَالْمِيزَانَ}. يقولُ: وأنزل الميزانَ، وهو العدلُ؛ ليَقْضِيَ بينَ الناسِ بالإنصافِ، ويَحْكُم فيهم بحكمِ اللهِ الذي أمَر به في كتابِه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu Kitab’ı –yani Kur’an’ı– {بِالْحَقِّ وَالْمِيزَانَ} “hak olarak ve mizanı...” indiren Allah’tır. [Yani] insanlar arasında hakkaniyetle hükmetsin ve Kitabı’nda emrettiği Allah’ın hükmüyle onlar hakkında hüküm versin diye mizanı –ki o adalettir– indirmiştir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {أَنْزَلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزَانَ}. قال: العدَل .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {أَنْزَلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزَانَ} “Kitab'ı ve mizanı hak olarak indirdi” ayeti hakkında: “Adalet ” dediğini nakletti.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، في قولِه: {الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزَانَ}. قال: الميزانُ العدلُ .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزَانَ} “Kitab'ı ve mizanı hak olarak indiren O'dur” ayeti hakkında: “Mizan adalettir ” dediğini nakletti.
وقولُه: {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وأيُّ شيءٍ يُدْرِيك ويُعْلِمُك، لعلَّ الساعةَ التي تقومُ فيها القيامةُ قريبٌ
Yüce Allah'ın {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ} “Ne bilirsin, belki de o saat yakındır” buyruğu şöyle demektir: Sana ne bildirir ve öğretir ki, belki de kıyametin kopacağı o saat yakındır.
{يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا}. يقولُ: يَسْتَعْجِلُك يا محمدُ بمجيئِها الذين لا يُوقنون بمجيئها؛ ظنًّا منهم أنها غيرُ جائيةٍ، {وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا}. يقولُ: والذين صدَّقوا بمجيئِها، ووعْدِ اللَّهِ إياهم الحشرَ فيها، {مُشْفِقُونَ مِنْهَا}. يقولُ: وَجِلون من مجيئِها، خائفون مِن قيامها؛ لأنهم لا يَدْرون ما اللهُ فاعلٌ بهم فيها، {وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ}. يقولُ: ويُوقنون أن مجيقها الحقُّ اليقينُ، لا يَمْتَرون في مجيئِها، {أَلَا إِنَّ الَّذِينَ يُمَارُونَ فِي السَّاعَةِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ألا إن الذين يُخاصِمون في قيامِ الساعةِ ويُجادِلون فيه، {لَفِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ}. يقولُ: لَفَي جَوْرٍ عن طريق الهُدَى، وزَيْغٍ عن سبيلِ الحقِّ والرشادِ، بعيدٍ من الصوابِ.
{يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا} “Ona inanmayanlar onun çabucak gelmesini isterler” buyruğu: “Ey Muhammed! Onun gelmeyeceğini zannettiklerinden dolayı gelişine kesin olarak inanmayanlar, onun gelmesi için seni aceleye getirirler” demektir. {وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا} “İman edenler ise ondan korku ve ürperti duyarlar” buyruğu: “Onun geleceğini ve Allah'ın o günde kendilerini haşredeceği vaadini tasdik edenler ise {مُشْفِقُونَ مِنْهَا} yani onun gelişinden ürperti duyarlar, kopmasından korkarlar; zira Allah'ın kendilerine orada ne yapacağını bilemezler” demektir. {وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ} “ve onun hak olduğunu bilirler” buyruğu: “Onun gelişinin kesin bir hakikat olduğuna kesin olarak inanırlar, gelişinde asla şüphe etmezler” demektir. {أَلَا إِنَّ الَّذِينَ يُمَارُونَ فِي السَّاعَةِ} “İyi bilin ki, o saat hakkında tartışıp duranlar” buyruğunda Yüce Allah şöyle der: “Haberiniz olsun ki, kıyametin kopması hakkında çekişenler ve bu hususta tartışanlar, {لَفِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ} 'derin bir sapıklık içindedirler'; yani hidayet yolundan sapma, hak ve doğruluk yolundan eğrilme içinde olup doğrudan pek uzaktırlar.”
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبَادِهِ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (١٩) مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ (٢٠)}.
Yüce Allah'ın şu buyruklarının teviline dair açıklama: {اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبَادِهِ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (١٩) مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ (٢٠)} “Allah kullarına karşı lütufkârdır, dilediğini rızıklandırır. O pek güçlüdür, mutlak galiptir. (19) Kim ahiret kazancını isterse, onun kazancını artırırız. Kim de dünya kazancını isterse, ona da dünyalıktan veririz; fakat ahirette onun hiçbir nasibi yoktur. (20)”
يقولُ تعالى ذكرُه: الله ذو لطفٍ بخلقِه ، يَرْزُقُ مَن يَشَاءُ فَيُوَسِّعُ عليه، ويَقتُرُ على مَن يَشَاءُ منهم، {وَهُوَ الْقَوِيُّ} الذي لا يَغْلِبُه ذو [أَيْدٍ لشدتِه] ، ولا يَمتَنِعُ عليه إذا أراد عقابه بقدرته، {الْعَزِيزُ} في انتقامه إذا انْتَقَم مِن أهلِ معاصِيه.
Yüce Allah şöyle buyuruyor: Allah yaratıklarına karşı lütuf sahibidir ; dilediğine rızık verip bollaştırır, onlardan dilediğine de daraltır. {وَهُوَ الْقَوِيُّ} “O, çok güçlüdür”; hiçbir güç sahibi [şiddetinden dolayı] O'na galip gelemez ve kudretiyle cezalandırmak istediğinde hiç kimse O'na karşı koyamaz. {الْعَزِيزُ} “mutlak galiptir”; günahkârlardan intikam aldığında intikamında galiptir.
{مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: من كان يُرِيدُ بعمله الآخرة، {نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ}. يقولُ: نَزِدْ له في عمله الحسنِ، فنَجْعَلْ له بالواحدةِ عَشْرًا، إلى ما شاء ربُّنا من الزيادةِ، {وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا}. يقولُ: ومَن كان يُرِيدُ بعمله الدنيا، ولها يَسْعَى، لا للآخرةِ، نُؤْتِه منها ما قسَمْنا له منها، {وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ}. يقولُ: وليس لمن طلب بعملِه الدنيا، ولم يُرِدِ الله به، في ثوابِ اللهِ لأهلِ الأعمالِ التي أرادوه بأعمالهم في الدنيا - حظٌّ.
{مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ} “Kim ahiret kazancını/ekinini isterse, onun kazancını artırırız” buyruğunda Yüce Allah şöyle demektedir: Kim ameliyle ahireti isterse, {نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ} “onun kazancını artırırız”; yani onun güzel ameline artırma yapar, bire on veririz, Rabbimizin dilediği fazlalığa kadar çıkarırız. {وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا} “Kim de dünya kazancını isterse, ona da bundan veririz”; yani kim ameliyle dünyayı ister ve onun için koşuşturur, ahiret için çalışmazsa, onun için takdir ettiğimiz kadarını ona dünyadan veririz. {وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ} “ancak onun ahirette hiçbir nasibi yoktur”; yani ameliyle dünyayı talep eden ve onunla Allah'ı dilemeyen kimse için, amelleriyle dünyada Allah'ı dileyen kimselere Allah'ın vereceği sevapta hiçbir pay yoktur.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ} إلى: {وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ}. قال: يقولُ: مَن كان إنما يَعْمَلُ للدنيا نُؤْتِه منها .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ} “Kim ahiret kazancını isterse, onun kazancını artırırız...” ayetinden {وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ} “ancak onun ahirette hiçbir nasibi yoktur” kısmına kadar olan yer hakkında şöyle dediğini nakletti: “Şöyle demektedir: Kim sadece dünya için amel ederse, ona dünyadan veririz .”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا} الآيةِ، يقولُ: مَن آثَر دنياه على آخرته، لم نَجعَل له نصيبًا في الآخرة إلا النارَ، ولم نَزِدْه بذلك مِن الدنيا شيئًا، إلا رزقًا قد فُرِغ منه، وقُسِم له .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا} “Kim ahiret kazancını isterse, onun kazancını artırırız; kim de dünya kazancını isterse...” ayeti hakkında [Katâde] şöyle demektedir: “Kim dünyasını ahiretine tercih ederse, ahirette onun için cehennem ateşinden başka hiçbir pay bırakmayız; bununla birlikte dünyadan da kendisine ancak takdir edilmiş ve paylaştırılmış rızıktan başka bir şey artırmayız.”
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ}. قال: مَن كان يُرِيدُ الآخرة وعملها نَزِدْ له في عمله، {وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا} إلى آخرِ الآيةِ، قال: مَن أراد الدنيا وعملَها آتَيْناه منها، ولم نَجْعَل له في الآخرةِ من نصيبٍ. الحرثُ: العملُ، مَن عمِل للآخرةِ أعطاه اللهُ، ومَن عمل للدنيا أعطاه اللهُ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ} “Kim ahiret kazancını isterse, onun kazancını artırırız” ayeti hakkında şöyle dedi: “Kim ahireti ve onun amelini isterse, onun amelini artırırız.” Ayetin sonuna kadar olan {وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا} “Kim de dünya kazancını isterse, ona da bundan veririz...” kısmı hakkında da şöyle dedi: “Kim dünyayı ve onun amelini isterse, ona ondan veririz ve ahirette onun için hiçbir nasip kılmayız. Hars (kazanç/ekin), ameldir; ahiret için amel edene Allah verir, dünya için amel edene de Allah verir.”
حدَّثني محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّى قولَه: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ}. قال: مَن كان يُرِيدُ عمل الآخرةِ نَزِدْ له في عملِه، [ومن كان يُريدُ عمل الدنيا نُؤتِه منها] ، {وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ [مِنْ نَصِيبٍ] }. قال: للكافرِ عذابٌ أليمٌ.
Bana Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ} “Kim ahiret kazancını isterse, onun kazancını artırırız” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Kim ahiret amelini isterse, onun amelini artırırız [kim de dünya amelini isterse ona ondan veririz] .” {وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ [مِنْ نَصِيبٍ] } “ancak onun ahirette [hiçbir nasibi] yoktur” kısmı hakkında da: “Kâfir için elem verici bir azap vardır” dedi.
القول في تأويلِ قوله تعالى: {أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ وَلَوْلَا كَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٢١)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ وَلَوْلَا كَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٢١)} “Yoksa onların, Allah'ın izin vermediği bir dini kendilerine ihdas eden ortakları mı var? Eğer o kesin hüküm sözü olmasaydı, aralarında derhal hüküm verilirdi. Şüphesiz zalimler için elem verici bir azap vardır.”
يقولُ تعالى ذكرُه: أم لهؤلاء المشركين باللهِ شركاءُ في شركِهم وضَلالتهم، {شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ}. يقولُ: ابْتَدَعوا لهم من الدينِ ما لم يُبِح اللهُ لهم ابتداعَه، {وَلَوْلَا كَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ}. يقولُ
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Yoksa Allah'a ortak koşan bu kimselerin şirklerinde ve sapkınlıklarında ortakları mı var ki {شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ} “ortaklar, kendilerine dinden Allah'ın izin vermediği şeyleri meşru kıldılar”. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlar için, dinden Allah'ın uydurmalarına izin vermediği şeyleri uydurdular. {وَلَوْلَا كَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ} “Eğer o kesin hüküm sözü olmasaydı, aralarında derhal hüküm verilirdi”. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır:
تعالى ذكرُه: ولولا السابقُ مِن اللهِ في أنه لا يُعَجِّلُ لهم العذابَ في الدنيا، وأنه مضَى مِن قيلهِ أنهم مُؤَخَّرون بالعقوبة إلى قيامِ الساعةِ، لَفُرِغ من الحكمِ بينَكم وبينَهم، بتعجيلِنا العذابَ لهم في الدنيا، ولكن لهم في الآخرةِ العذابُ الأليمُ، كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}. يقولُ: وإن الكافرين باللهِ لهم يومَ القيامةِ عذابٌ مُؤلِمٌ مُوجِعٌ.
Yüce Allah şöyle demektedir: Eğer Allah'tan, onlara dünyada azabı acele etmeyeceğine dair geçmiş bir takdir olmasaydı ve onların cezasının kıyamet gününe ertelendiğine dair sözü önceden geçmiş bulunmasaydı, dünyada onlara azabı acele ettirmemizle sizinle onlar arasındaki hüküm bitirilmiş olurdu. Fakat şanı yüce olan Allah'ın: {وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Şüphesiz zalimler için elem verici bir azap vardır” buyurduğu gibi, ahirette onlar için elem verici bir azap vardır. Yani: Allah'ı inkâr edenler için kıyamet günü can yakıcı ve acı verici bir azap vardır.
القول في تأويلِ قوله تعالى: {تَرَى الظَّالِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا كَسَبُوا وَهُوَ وَاقِعٌ بِهِمْ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ (٢٢)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {تَرَى الظَّالِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا كَسَبُوا وَهُوَ وَاقِعٌ بِهِمْ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ (٢٢)} “Zalimlerin kazandıkları şeyler yüzünden korkudan titrediklerini görürsün; oysa o başlarına gelecektir. İman edip salih ameller işleyenler ise cennet bahçelerindedirler. Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır. İşte büyük lütuf budur.”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: تَرَى يا محمدُ الكافرين باللهِ يوم القيامةِ و {مُشْفِقِينَ مِمَّا كَسَبُوا}. يقولُ: وَجِلين خائفين من عقابِ اللهِ على ما كسَبوا في الدنيا مِن أعمالِهم الخبيثةِ، {وَهُوَ وَاقِعٌ بِهِمْ}. يقولُ: والذي هم مُشْفِقون منه مِن عذابِ اللهِ نازلٌ بهم، وهم ذائِقوه لا محالة.
Yüce Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyuruyor: Ey Muhammed! Kıyamet gününde Allah'ı inkâr edenleri {مُشْفِقِينَ مِمَّا كَسَبُوا} “kazandıkları şeyler yüzünden korkudan titrediklerini”; yani dünyada kazandıkları kötü ameller sebebiyle Allah'ın azabından korku ve dehşet içinde olduklarını görürsün. {وَهُوَ وَاقِعٌ بِهِمْ} “oysa o başlarına gelecektir”; yani Allah'ın azabından korkup ürperdikleri o şey başlarına inecek ve onu mutlaka tadacaklardır.
وقولُه: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: والذين آمنوا باللهِ وأطاعوه فيما أمَر ونهى في الدنيا في رَوْضاتِ البساتينِ في الآخرةِ. ويعنى بالروضاتِ: جمع رَوْضة، وهى المكانُ الذي يَكْثُرُ نَبْتُه، ولا تقولُ العربُ لمواضعِ الأشجارِ: رياضٌ. ومنه قولُ أبى النَّجْمِ :
{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ} “İman edip salih ameller işleyenler ise cennet bahçelerindedirler” buyruğunda Yüce Allah şöyle demektedir: Dünyada Allah'a iman edip emrettiği ve yasakladığı şeylerde O'na itaat edenler, ahirette bahçelerin en güzel ravzalarındadırlar. Ravzât (رَوْضَات); çok bitkili yer anlamına gelen ravza (رَوْضة) kelimesinin çoğuludur. Araplar sadece ağaçlık yerlere 'riyâz' demezler. Ebü'n-Necm'in şu sözü de bu kabildendir :
والنِّغْضُ مِثلَ الأَجْرب المُدَجَّل … حدائقَ الرَّوْضِ التي لم تُحْلَلِ
[Katran] sürülmüş uyuz [deve] gibi olan erkek deve kuşu da henüz ayak basılmamış olan ravza bahçelerine [iner].
ويعنى بالروضِ: جمعَ رَوْضةٍ. وإنما عنى جلَّ ثناؤُه بذلك الخبرَ عما هم فيه من السرورِ والنَّعيمِ.
Ravz (رَوْض) ile ravza (رَوْضة) kelimesinin çoğulunu kastetmektedir. Şânı yüce olan Allah bununla, onların içinde bulundukları sevinç ve nimeti haber vermeyi murat etmiştir.
كما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ} إلى آخرِ الآيةِ. قال: في رياضِ الجنةِ ونعيمِها.
Nitekim bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan ayetin sonuna kadar olan {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ} “İman edip salih ameller işleyenler ise cennet bahçelerindedirler...” sözü hakkında: “Cennetin bahçelerinde ve nimetleri içindedirler” dediğini nakletti.
وقولُه: {لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ} يقولُ: للذين آمنوا وعملوا الصالحاتِ عند ربِّهم في الآخرةِ ما تَشْتَهِيه أنفسهم، وتَلَذُّه أعينُهم، {ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هذا الذي أعطاهم اللهُ مِن هذا النعيمِ وهذه الكرامةِ في الآخرة {هُوَ الْفَضْلُ} مِن اللهِ عليهم، {الْكَبِيرُ} الذي يَفْضُلُ كلَّ نعيمٍ وكرامةٍ في الدنيا، من بعضِ أهلِها على بعضٍ.
{لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır” buyruğu: “İman edip salih amel işleyenler için ahirette Rableri katında canlarının çektiği ve gözlerinin lezzet aldığı her şey vardır” demektir. {ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ} “İşte büyük lütuf budur” buyruğunda ise Yüce Allah şöyle demektedir: Allah'ın ahirette onlara verdiği bu nimet ve ikram, {هُوَ الْفَضْلُ} “lütfun ta kendisidir”; yani Allah'ın onlara olan lütfudur; {الْكَبِيرُ} “büyük”; dünyada halkın bir kısmının diğerine sağladığı her nimet ve ikramdan üstün olan [büyük lütuftur].
القول في تأويلِ قوله تعالى: {ذَلِكَ الَّذِي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْنًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ (٢٣)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {ذَلِكَ الَّذِي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْنًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ (٢٣)} “İşte bu, Allah'ın iman edip salih ameller işleyen kullarına müjdelediği şeydir. De ki: 'Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum.' Kim bir iyilik kazanırsa, onun için bu iyilikteki güzelliği artırırız. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, şükrün karşılığını verendir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: هذا الذي أخْبَرْتُكم أيُّها الناسُ أنى أعْدَدْتُه للذين آمنوا وعملوا الصالحات في الآخرةِ من النعيمِ والكرامة - البُشْرَى التي يُبَشِّرُ اللهُ بها عبادَه الذين آمنوا به في الدنيا، وعمِلوا بطاعتِه فيها، {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ للذين يُمارُونك في الساعةِ من مُشْرِكي قومِك: لا أسْألكم أيُّها القومُ على دِعايتِكم إلى ما أدْعُوكم إليه من الحقِّ الذي جئتُكم به، والنصيحةِ التي أنْصَحُكم - ثوابًا وجزاءً وعِوَضًا من أموالِكم تُعْطُونَنِيهِ {إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! İman edip salih amel işleyenler için ahirette hazırladığımı size haber verdiğim bu nimet ve ikram, Allah'ın dünyada kendisine iman eden ve O'na itaatle amel eden kullarına müjdelediği bir müjdedir. {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا} “De ki: Ben buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum”. Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kıyamet hakkında seninle çekişen kavminin müşriklerine de ki: Ey kavmim! Size getirdiğim hakka ve size verdiğim öğüde yönelik sizi davet etmeme karşılık sizden mallarınızdan bana vereceğiniz bir sevap, bir karşılık ve bir bedel istemiyorum; {إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “ancak akrabalık sevgisi [istiyorum]”.
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى قولَه: {إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}؛ فقال بعضُهم: معناه: إلا أن تَوَدُّونى في قَرابتى منكم، وتَصِلوا رَحِمى بينى وبينَكم.
Tefsir ehli {إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “ancak akrabalık sevgisi [istiyorum]” buyruğunun anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; 'Aramızdaki akrabalık sebebiyle beni sevmeniz ve benimle aranızdaki sıla-i rahmi gözetmenizden başka [bir şey istemiyorum]' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ ويعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قالا: ثنا إسماعيلُ بنُ إبراهيمَ، عن داودَ بن أبى هندٍ، عن الشعبيِّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} قال: لم يَكُنْ بطنٌ مِن بطونِ قريشٍ إلا وبينَ رسول اللهِ ﷺ وبينَهم قرابةٌ، فقال: قل: لا أسْأَلُكم عليه أجرًا إلا أن تَوَدُّونى في القرابةِ التي بينى وبينَكم .
Bize Ebû Küreyb ve Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dediler ki: Bize İsmâîl b. İbrâhîm, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o eş-Şa'bî'den, o da İbn Abbâs'tan {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: 'Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum'” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Kureyş'in hiçbir kolu yoktu ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarında bir akrabalık bulunmasın. Bunun üzerine şöyle buyurdu: 'De ki: Sizden buna karşılık, benimle aranızdaki akrabalık bağı sebebiyle beni sevmenizden başka bir ücret istemiyorum' .”
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن شعبةُ، عن عبد الملك بن مَيْسَرةَ، عن طاوس في قولَه: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}. قال: سُئِل عنها ابن عباسٍ، فقال ابن جبيرٍ: هم قُرْبَى آلِ محمدٍ. فقال ابن عباسٍ: عجِلْتَ، إن رسولَ اللهِ ﷺ لم يَكُنْ بطنٌ من بطونِ قريشٍ إلا وله فيهم قَرابةٌ. قال: فنزَلَت: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} قال: إلا القرابةَ التي بيني وبينَكم أن تَصِلوها حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}. قال: كان لرسولِ اللهِ ﷺ قَرابةٌ في جميعِ قريشٍ، فلما كذَّبوه وأبَوْا أن يُبايعوه، قال: "يا قومِ، إذ أبَيْتُم أن تُبايعونى فاحْفَظوا قَرابتي فيكم، لا يَكُنْ غيرُكم من العربِ أولى بحفظى ونُصْرتى منكم"
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Şu'be'den, o Abdülmelik b. Meysere'den, o da Tâvûs'tan {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: 'Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum'” ayeti hakkında nakletti. Dedi ki: Bu ayet hakkında İbn Abbâs'a soruldu. Bunun üzerine İbn Cübeyr: 'Onlar Âl-i Muhammed'in yakınlarıdır' dedi. İbn Abbâs da: 'Acele ettin; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kureyş'in her bir kolunda mutlaka bir akrabalığı vardı' dedi. [Tâvûs] dedi ki: Bunun üzerine {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: 'Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum'” ayeti nazil oldu. [İbn Abbâs] dedi ki: 'Yani benimle sizin aranızdaki akrabalık bağını gözetmenizden [başka bir şey istemiyorum].' Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: 'Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum'” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bütün Kureyş kollarında bir akrabalığı vardı. Onu yalanlayıp ona biat etmekten kaçındıklarında şöyle buyurdu: «Ey kavmim! Madem bana biat etmekten kaçındınız, öyleyse aranızdaki akrabalığımı gözetin; Araplardan başkası beni koruyup bana yardım etmekte sizden daha öncelikli olmasın!»
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}. يعنى: محمدًا ﷺ، قال لقريشٍ: و لا أسْأَلُكم مِن أموالِكم شيئًا، ولكن أسْأَلكم أن لا تُؤذونى؛ لقرابة ما بينى وبينَكم، فإنكم قومى وأحقُّ من أطاعنى وأجابني" .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: 'Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum'” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastederek Kureyş'e: “Ben sizden mallarınızdan hiçbir şey istemiyorum; ancak benimle aranızdaki akrabalık sebebiyle bana eziyet etmemenizi istiyorum; zira siz benim kavmimsiniz ve bana itaat edip davetime icabet etmeye en layık olanlarsınız” dedi .
حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن عكرمةَ، قال: إن النبيَّ ﷺ كان واسطًا في قريشٍ، وكان له في كلِّ بطنٍ مِن قريشٍ نسبٌ، فقال: "لا أسْأَلُكم على ما أدْعُوكم إليه إلا أن تَحفظُونى في قَرابتي، {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mugīre'den, o da İkrime'den nakletti, dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş içinde orta (en seçkin/köklü) bir nesebe sahipti ve Kureyş'in her kolunda bir bağı vardı. Şöyle buyurdu: “Sizi çağırdığım şey karşılığında sizden akrabalığımı gözetmenizden başka bir şey istemiyorum : {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum.”
حدَّثني يعقوب، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبَرنا حُصَينٌ، عن أبي مالكٍ، قال: كان رسولُ اللهِ ﷺ واسطَ النسبِ من قريشٍ، ليس حيٌّ من أحياءِ قريشٍ إلا وقد ولَدوه. قال: فقال اللهُ ﷿: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ [عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى] }: إلا أن تَوَدُّونى؛ لقَرابتي منكم وتَحْفَظونى .
Bana Ya'kūb rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym rivayet etti, dedi ki: Bize Husayn, Ebû Mâlik'ten haber verdi, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş içinde orta/merkezi bir nesebe sahipti; Kureyş kabilelerinden hiçbir kabile yoktu ki kendisini doğurmuş (aralarında hısımlık bağı) olmasın. Dedi ki: Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurdu: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ [عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى] } “De ki: [Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret] istemiyorum”; yani: 'Size olan akrabalığımdan dolayı beni sevmeniz ve beni korumanızdan başka bir şey istemiyorum .'”
حدَّثني أبو حَصِينٍ عبدُ اللهِ بنُ أحمدَ بن يونُسَ، قال: ثنا عَبْرٌ، قال: ثنا حُصَيْنٌ، عن أبي مالكٍ في هذه الآيةِ: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}. قال: كان رسولُ الله ﷺ من بنى هاشمٍ، وأمُّه مِن بني زُهْرَةَ، وأمُّ أبيه من بني مَخْزومٍ، فقال: "احْفظُوني في قَرابتي".
Bana Ebû Hasîn Abdullah b. Ahmed b. Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize Abser rivayet etti, dedi ki: Bize Husayn, Ebû Mâlik'ten bu ayet hakkında nakletti: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: 'Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum.'” Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hâşimoğulları'ndandı; annesi Zühreoğulları'ndan, babasının annesi ise Mahzûmoğulları'ndandı. Bunun üzerine: “Akrabalığım konusunda beni gözetin” buyurdu.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا حَرَميٌّ، قال: ثنا شعبةُ، قال: أخبرني عُمارة، عن
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Haremî rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be rivayet etti, dedi ki: Bana Umâre haber verdi, [o da]...
عكرمةَ في قولِه: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}. قال: تَعْرِفون قَرابتي، وتُصَدِّقُونى بما جئتُ به، وتَمْنَعونى.
İkrime'den {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: 'Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum'” ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: “Akrabalığımı tanımanız, getirdiğim şeyi tasdik etmeniz ve beni korumanızdır.”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}. وإن الله ﵎ أمَر محمدًا ﷺ أن لا يَسْأَل الناسَ على هذا القرآنِ أجرًا إلا أن يَصِلوا ما بينَه وبينَهم من القَرابةِ، وكلُّ بُطُونِ قريشٍ قد ولَدَته، وبينَه وبينَهم قرابةٌ
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Şüphesiz ki Allah celle celâluhû, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e insanlardan bu Kur'an üzerine, kendisiyle aralarındaki akrabalık bağını gözetmelerinden başka bir ücret istememesini emretmiştir. Zira Kureyş'in bütün boyları onu doğurmuş (aralarında soy bağı bulunmuş) olup kendisiyle onlar arasında akrabalık bağı vardı .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}: قال: أن تَتَّبِعونى، وتُصَدِّقونى، وتصلوا قَرابتي .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “ancak akrabalık sevgisi müstesna” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Bana tâbi olmanız, beni tasdik etmeniz ve akrabalık bağımı gözetmenizdir .”
حدَّثنا محمدٌ، قال: [ثنا أحمدُ، قال] : ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}. قال: لم يَكُنْ بطنٌ مِن بُطُونِ قريشٍ إلا الرسولِ اللهِ ﷺ ما فيهم ولادةٌ، فقال: قل لا أسْأَلكم عليه أجرًا إلا أن تَوَدُّوني؛ لقَرابتي منكم .
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: [Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki] : Bize Esbât, es-Süddî'den {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Kureyş boylarından hiçbir boy yoktu ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için onlarda bir doğum (hısımlık) bağı bulunmasın. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “De ki: Size olan akrabalığımdan ötürü beni sevmeniz dışında, buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum .”
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}، يعنى قريشًا. يقولُ: إنما أنا رجلٌ منكم، فأعِينونى على عدوِّى، واحْفَظوا قَرابتي، وإن الذي جئتُكم به لا أسْألُكم عليه أجرًا إلا المودةَ فى القربي، أن تَوَدُّوني لقَرابتي،
Bana el-Huseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: -Kureyş'i kastediyor- [Şöyle] buyurmaktadır: “Ben ancak sizden bir adamım; düşmanıma karşı bana yardım edin ve akrabalık bağımı gözetin. Şüphesiz size getirdiğim bu [vahiy] karşılığında sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum; [yani] akrabalığımdan dolayı beni sevmeniz,