Binûn

"Hâmîm Ayn Sîn Kâf" Suresinin Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وتُعينوني على عدوِّى .

ve düşmanıma karşı bana yardım etmeniz [müstesnadır] .”

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}. قال: يقولُ: إلا أن تَوَدُّوني في قَرابتي ، كما تَوادُّون في قَرابتِكم، وتَواصَلون بها، ليس هذا الذي جئتُ به يَقْطَعُ ذلك عنى، فلسْتُ أبْتَغِى على هذا الذي جئتُ به أجرًا آخُذُه على ذلك منكم .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum” sözü hakkında şöyle dedi: Yani: Kendi akrabalarınızı sevdiğiniz ve onlarla bağ kurduğunuz gibi, benimle olan akrabalığınızda da beni sevmenizden [başka bir şey istemiyorum]. Benim getirdiğim bu şey aramızdaki bağı koparacak değildir. Ben bu getirdiğim şey karşılığında sizden alacağım bir ücret istemiyorum .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ قال: أخبرني سعيدُ بنُ أبي أيوبَ، عن عطاءِ بن دينارٍ في قولَه: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}. يقولُ: لا أسْأَلكم على ما جئتُكم به أجرًا، إلا أن تَوَدُّونى في قَرابتى منكم، وتَمْنَعونى من الناسِ .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Saîd b. Ebî Eyyûb, Atâ b. Dînâr'dan {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Şöyle demektedir: Size getirdiğim şey karşılığında, aramızdaki akrabalık sebebiyle beni sevmenizden ve beni insanlardan korumanızdan başka bir ücret istemiyorum .

حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنَ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}. قال: كلُّ قريشٍ قد كانت بينَهم وبينَ رسول الله ﷺ قرابةٌ، فقال: قل: لا أسْأَلكم عليه أجرًا إلا أن تَوَدُّونى بالقرابةِ التي بينى وبينَكم .

Bana Muhammed b. Abdilalâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Kureyş'in bütünüyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arasında bir akrabalık vardı. Bunun üzerine Allah: “De ki: Sizden buna karşılık, benimle aranızdaki akrabalık sebebiyle beni sevmenizden başka bir ücret istemiyorum” buyurdu .

وقال آخرون: بل معنى ذلك: قلْ لمن اتَّبَعك من المؤمنين: لا أسْأَلكم على ما جئتُكم به أجرًا، إلا أن تَوَدُّوا قَرابتى.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı şudur: Müminlerden sana uyan kimselere de ki: Size getirdiğim şey karşılığında sizden, benim akrabalarımı sevmenizden başka bir ücret istemiyorum.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثني محمد بن عُمارةَ، قال: ثنا إسماعيلُ بن أبان، قال: ثنا الصَّبَّاحُ بن يحيى

Bana Muhammed b. Umâre rivayet edip dedi ki: Bize İsmâil b. Ebân rivayet etti, dedi ki: Bize es-Sabbâh b. Yahyâ rivayet etti.

المُزَنِيُّ ، عن السديِّ، عن أبي الدَّيْلَمِ قال: لمَّا جِئ بعليٍّ بن الحسينِ ﵄ أسيرًا، فأُقيم على دَرَج دمشقَ، قام رجلٌ من أهلِ الشامِ فقال: الحمدُ للهِ الذي قتَلكم واسْتَأْصَلَكم، وقطَع قَرْنَ الفتنةِ. فقال له عليُّ بنُ الحسينِ: أقرَأْتَ القرآنَ؟ قال: نعم. قال: أقرأْتَ "آلَ حم"؟ قال: قرأتُ القرآنَ ولم أقْرَأْ "آل حم؟!. قال: ما قرَأْتَ: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}؟ قال: وإنكم لأنتم هم؟ قال: نعم .

el-Müzenî , es-Süddî'den, o da Ebü'd-Deylem'den nakletti, dedi ki: Ali b. el-Hüseyin aleyhimesselâm esir olarak getirilip Şam'ın basamaklarında durdurulduğunda, Şam ehlinden bir adam ayağa kalkıp: “Sizi öldüren, kökünüzü kazıyan ve fitne boynuzunu kesen Allah'a hamdolsun!” dedi. Bunun üzerine Ali b. el-Hüseyin ona: “Kur'an okudun mu?” dedi. Adam: “Evet” dedi. [Ali b. el-Hüseyin]: “Âl-i Hâmîm'i okudun mu?” dedi. Adam: “Kur'an'ı okudum da Âl-i Hâmîm'i okumadım mı?!” dedi. [Ali b. el-Hüseyin]: “{قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} ‘De ki: Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum’ ayetini okumadın mı?” dedi. Adam: “Gerçekten onlar sizler misiniz?” diye sordu. O da: “Evet” dedi .

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا مالكُ بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا عبدُ السلامِ، قال: ثنى يزيدُ بنُ أبي زيادٍ، عن مِقْسَم، عن ابن عباسٍ قال: قالت الأنصارُ: فعَلْنا وفعَلْنا، فكأنهم فخَروا، فقال ابن عباسٍ، أو العباسُ - شكٍّ عبدُ السلامِ -: لنا الفضلُ عليكم. فبلَغ ذلك رسولَ اللهِ ﷺ، فأتاهم في مجالسِهم فقال: "يا معشرَ الأنصارِ، ألم تكونوا أذِلَّةٌ فأَعَزَّكم الله بي؟ "قالوا: بلى يا رسولَ اللهِ. قال: "ألم تكونوا ضُلَّالًا فهداكم اللهُ بي؟ قالوا: بلى يا رسولَ اللهِ. قال: "أفلا تُجِيبُونى؟ " قالوا: ما نقولُ يا رسولَ اللهِ؟ قال: "ألا تقولون: ألم يُخْرِجُك قومُك فَآوَيْناك، أو لم يُكَذِّبوك فصدَّقْناك، أو لم يَخْذُلوك فنصرناك؟ ". قال: فما زال يقولُ حتى جثوا على الرُّكَب وقالوا: أموالُنا وما في أيدينا للهِ ولرسولِه. قال: فنزَلَت: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Mâlik b. İsmâil rivayet etti, dedi ki: Bize Abdüsselâm rivayet etti, dedi ki: Bana Yezîd b. Ebî Ziyâd, Miksem'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Ensâr: “Biz şöyle yaptık, böyle yaptık” diyerek sanki övündüler. Bunun üzerine İbn Abbâs -yahut Abdüsselâm'ın şüphesine göre Abbâs-: “Bizim sizin üzerinizde üstünlüğümüz vardır” dedi. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca meclislerine geldi ve şöyle buyurdu: “Ey Ensâr topluluğu! Siz zelil kimseler değil miydiniz de Allah benimle sizi aziz kıldı?” Onlar: “Evet, ey Allah'ın Resûlü!” dediler. [Peygamber]: “Siz sapıklıkta değil miydiniz de Allah benimle size hidayet verdi?” buyurdu. Onlar: “Evet, ey Allah'ın Resûlü!” dediler. [Peygamber]: “Bana cevap vermeyecek misiniz?” buyurdu. Onlar: “Ne diyelim ey Allah'ın Resûlü?” dediler. Şöyle buyurdu: “Şöyle deseniz ya: ‘Kavmin seni yurdundan çıkarmadı mı da biz seni barındırdık? Seni yalanlamadılar mı da biz seni tasdik ettik? Seni yüzüstü bırakmadılar mı da biz sana yardım ettik?’” [İbn Abbâs] dedi ki: Resûlullah bunu söylemeye devam etti, nihayet diz çöktüler ve: “Mallarımız ve elimizdeki her şey Allah'a ve Resûlü'ne aittir” dediler. Dedi ki: Bunun üzerine: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum” ayeti indi .

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا مَرْوانُ، عن يَحْيَى بن كثيرٍ، عن أبي العاليةِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِ اللهِ: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}. قال: هي قُرْبَى رسولَ اللهِ ﷺ.

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Mervân, Yahyâ b. Kesîr'den, o Ebü'l-Âliye'den, o da Saîd b. Cübeyr'den Allah'ın: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum” kavli hakkında rivayet etti; [Saîd b. Cübeyr] şöyle dedi: “O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in akrabalarıdır.”

حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ الأسديُّ ومحمدُ بنُ خلفٍ، قالا: ثنا عُبيدُ اللهِ، قال: أخبَرنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاق، قال: سأَلْتُ عمرَو بنَ شعيبٍ عن قول الله ﷿: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}. قال: قُرْبَى النبيِّ ﷺ .

Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî ve Muhammed b. Halef rivayet edip dediler ki: Bize Ubeydullah rivayet etti, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshak'tan haber verdi, dedi ki: Amr b. Şuayb'a Allah Azze ve Celle'nin: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum” sözünü sordum; “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in akrabalarıdır” dedi .

وقال آخرون: بل معنى ذلك: قل لا أسْأَلكم أيها الناسُ على ما جئتُكم به أجرًا، إلا أن تَوَدَّدُوا إلى اللهِ، وتَتَقَرَّبوا بالعملِ الصالحِ والطاعةِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası şudur: Ey insanlar! Size getirdiğim şey karşılığında sizden, Allah'ı sevmenizden, salih amel ve itaat ile O'na yaklaşmanızdan başka bir ücret istemiyorum.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثني عليُّ [ومحمدٌ ابنا داودَ] قالا: ثنا عاصمُ بنُ عليٍّ، قال: ثنا قَرَعةُ بنُ سُوَيْدٍ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ، عن النبيِّ ﷺ قال : ولا أَسْأَلُكم على ما أتَيْتُكم به مِن البيناتِ والهدى أجرًا، إلا أن تَودُّدُوا للهِ وتَتَقَرَّبوا إليه بطاعتِه .

Bana Ali [ve Muhammed, Dâvûd'un oğulları] rivayet edip dediler ki: Bize Âsım b. Ali rivayet etti, dedi ki: Bize Kaza'a b. Süveyd, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti, buyurdu ki : “Size getirdiğim apaçık deliller ve hidayet karşılığında sizden, Allah'ı sevmeniz ve O'na itaatle yaklaşmanızdan başka bir ücret istemiyorum .”

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ بن زاذان، عن الحسنِ، أنه قال في هذه الآيةِ: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}. قال: القُرْبَى إلى اللهِ.

Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr b. Zâzân'dan nakletti; o Hasen'in bu ayet hakkında: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum” şöyle dediğini bildirdi: “Allah'a yakınlıktır.”

حدَّثني يعقوب بن إبراهيم، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبَرنا عوفٌ، عن الحسنِ في قولِه: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}. قال: إلا التقربَ إلى اللهِ، والتودُّدَ إليه بالعملِ الصالحِ.

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet etti, dedi ki: Bize Avf, Hasen'in {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum” ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: “Ancak Allah'a yakınlaşmak ve salih amellerle O'na sevdirecek vesileler aramaktır.”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: قال الحسنُ في قولِه: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}. قل: لا أَسْأَلُكم على ما جئتُكم به، وعلى هذا الكتاب أجرًا، {إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}: إلا أن تَوَدَّدُوا إلى الله بما يُقَرِّبُكم إليه، وعملٍ بطاعتِه.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti, dedi ki: Hasen {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum” sözü hakkında şöyle dedi: [Yani] De ki: Size getirdiğim şey ve bu Kitap üzerine sizden hiçbir ücret istemiyorum; {إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “ancak akrabalık sevgisi müstesna”: ancak sizi Allah'a yaklaştıracak şeylerle O'nun sevgisini kazanmanız ve O'na itaatle amel etmeniz [müstesnadır].

قال بشرٌ: قال يزيدُ: وحدثنيه يونُسُ، عن الحسن.

Bişr dedi ki: Yezîd dedi: Bunu bana Yûnus da Hasen'den rivayet etti.

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثَوْرِ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}. [قال: قال الحسنُ: قل لا أسْأَلكم عليه أجرً] إلا أن تَوَدَّدُوا إلى اللهِ فيما يُقَرِّبُكم إليه .

Bize İbn Abdilalâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “De ki: Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: [Dedi ki: Hasen şöyle dedi: De ki: Sizden buna karşılık hiçbir ücret istemiyorum] ; ancak sizi Allah'a yaklaştıracak şeylerde O'nun sevgisini kazanmanız müstesnadır .

وقال آخرون: بل معنى ذلك: إلا أن تَصِلوا قرابتكم.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası: Ancak akrabalık bağlarınızı gözetmeniz [müstesnadır] demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا [ابن بشارٍ] ، قال ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا قُرَّةُ، عن عبدِ اللهِ بن القاسمِ في قولِه: {إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}. قال: أُمِرتَ أن تصلَ قرابتَك.

Bize [İbn Beşşâr] rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âmir rivayet etti, dedi ki: Bize Kurre, Abdullah b. el-Kâsım'dan {إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} “ancak akrabalık sevgisi müstesna” sözü hakkında: “Akrabalık bağını gözetmekle emrolundun” dediğini nakletti.

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ، وأشبهُها بظاهر التنزيلِ قولُ مَن قال: معناه: قل لا أسْأَلكم عليه أجرًا يا معشرَ قريشٍ، إلا أن تودُّوني في قَرابتي منكم، وتَصِلوا الرحمَ التي بيني وبينَكم.

Bu konuda isabete en yakın ve indirilen lafzın zâhirine en çok benzeyen görüş; bunun anlamının: “Ey Kureyş topluluğu! Sizden olan akrabalığım sebebiyle beni sevmeniz ve benimle aranızdaki akrabalık bağını gözetmeniz dışında buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum” şeklinde olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür.

وإنما قلتُ: هذا القولُ أولى بتأويلِ هذه الآيةِ؛ لدخولِ "في" في قولِه: {إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى}. ولو كان معنى ذلك على ما قاله من قال: إلا أن تَودُّوا قَرابتي. [أو على ما قاله من قال: إلا أن تَودَّدُوا وتَقرّبوا إلى اللهِ] . لم يَكُنْ لدخولِ "في" في الكلامِ في هذا الموضعِ وجهٌ معروفٌ، ولَكان التنزيلُ: "إلا مودة القربَى". إن عُنِى به الأمرُ بمودةِ قَرابةِ رسولَ اللهِ، أو: "إلا المودة بالقربى"، أو: "و القربَي". إن عُنى به التودُّدُ بالتقرُّبِ [إلى اللهِ جلَّ وعزَّ بصالحِ الأعمالِ، أو عُنى به: إلا التودُّد والتقرُّبِ] .

Bu görüşün bu ayetin teviline daha uygun olduğunu söylememin sebebi, {إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى} sözünde “fî” (فِي) edatının dâhil olmasıdır. Şayet bunun manası, “ancak benim akrabalarımı sevmeniz müstesnadır” diyenin [yahut “ancak Allah'ı sevip O'na yaklaşmanız müstesnadır” diyenin] dediği gibi olsaydı, bu konumda kelama “fî” harf-i cerrinin girmesinin bilinen bir yönü olmazdı ve indirilen metin şöyle olurdu: Resûlullah'ın akrabalarını sevme emri kastedilseydi “illâ meveddete'l-kurbâ” (إلا مودة القربَى) olurdu; yahut [salih amellerle] Celîl ve Azîz olan [Allah'a yakınlaşarak O'nun sevgisini kazanmak kastedilseydi ya da sevgi ve yakınlaşma kastedilseydi] “illâ'l-meveddete bi'l-kurbâ” (إلا المودة بالقربى) yahut “ve'l-kurbâ” (و القربَى) şeklinde gelirdi .

وفي دخولِ (في) في الكلامِ أوضحَ الدليلِ على أن معناه: إلا مودَّتي في قَرابتي منكم. وأن الألفَ واللامَ في {الْمَوَدَّةَ} أُدْخِلَتَا بدلًا من الإضافةِ، كما قيل: {فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى} [النازعات: ٤١]. {إِلَّا}: إلَّا في هذا الموضع واستثناءٌ منقطعٌ. ومعنى الكلامِ: قل لا أسْأَلُكم عليه أجرًا، لكني أَسْأَلُكم المودةَ في القربى. فالمودةُ منصوبةٌ على المعنى الذي ذكَرْتُ. وقد كان بعضُ نحويِّي البصرة يقولُ: هي منصوبةٌ بمضمرٍ من الفعلِ، بمعنى: إلا أن أَذْكُرَ مودةً قَرابتِي.

Kelama (fî) edatının girmesinde, ayetin manasının: “ancak size olan akrabalığım sebebiyle bana besleyeceğiniz sevgi müstesnadır” olduğuna dair en açık delil bulunmaktadır. {الْمَوَدَّةَ} kelimesindeki elif-lâm takısı ise tıpkı: {فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى} “şüphesiz varılacak yer cennettir” [en-Nâziât: 41] ayetinde olduğu gibi tamlama (izafet) yerine getirilmiştir. {إِلَّا} edatı ise bu konumda munkatı' (kopuk) bir istisnadır. Kelamın anlamı şudur: “De ki: Sizden buna karşılık bir ücret istemiyorum, fakat sizden akrabalık bağında sevgi istiyorum.” Dolayısıyla “el-meveddete” kelimesi zikrettiğim mana üzere mansuptur. Basra nahivcilerinden bazısı ise onun: “Ancak akrabalığımın sevgisini hatırlatmam müstesnadır” manasında gizli (muzmer) bir fiil ile mansup olduğunu söylerdi.

وقولُه: {وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْنًا}. يقولُ جلَّ وعزَّ: ومَن يعملْ حسنةً - وذلك أن يَعمَلَ عملا يُطِيعُ الله فيه - من المؤمنين {نَزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْنًا}. يقولُ جلَّ وعزَّ: نُضاعِفْ عمله ذلك الحسنَ، فَنَجْعَلْ له مكان الواحد عشرًا إلى ما شئْنا من الجزاءِ والثوابِ.

Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْنًا} “Kim bir iyilik kazanırsa, onun için bu iyiliğin güzelliğini artırırız” buyruğuna gelince; Azîz ve Celîl olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Müminlerden kim bir iyilik işlerse -bu da [kulun] içinde Allah'a itaat ettiği bir amel işlemesidir- {نَزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْنًا} “onun için bu iyiliğin güzelliğini artırırız”. Azîz ve Celîl olan [Allah] buyurur ki: Onun bu güzel amelini katlarız; böylece dilediğimiz karşılık ve sevaba kadar birine karşılık ona on katını veririz.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثني محمد، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ، في قولِ اللهِ: {وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً}. قال: يَعْمَلْ حَسَنةً.

Bana Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den Allah'ın: {وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً} “Kim bir iyilik kazanırsa” sözü hakkında: “Bir iyilik işlerse” dediğini nakletti.

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْنًا}. قال: مَن يَعْمَلْ خيرًا نَزِدْ له. الاقترافُ العملُ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْنًا} “Kim bir iyilik kazanırsa, onun için bu iyilikteki güzelliği artırırız” sözü hakkında şöyle dedi: “Kim bir hayır işlerse onun için artırırız. İktirâf amel etmektir.”

وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ}. يقولُ: إن الله غفورٌ لذنوبِ عبادِه، شكورٌ لحسناتِهم وطاعتهم إياه.

Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, şükrün karşılığını verendir” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah kullarının günahlarını çok bağışlayandır; onların iyiliklerinin ve Kendisine olan itaatlerinin karşılığını fazlasıyla verendir.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ}: للذنوبِ، {شَكُورٌ}: للحسناتِ يُضاعِفُها .

Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ}: günahları [bağışlayandır], {شَكُورٌ}: iyilikleri kat kat artırarak [karşılığını verendir] .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ}. قال: غفر لهم الذنوبَ، وشكر لهم نعمًا هو أعْطاهم إياها وجَعَلها فيهم.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, şükrün karşılığını verendir” sözü hakkında şöyle dedi: “Onların günahlarını bağışlamış ve onlara bizzat Kendisinin verdiği ve kendilerinde kıldığı nimetlerin karşılığını kabul edip mükâfatlandırmıştır.”

القول في تأويلِ قولِه تعالى: {أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلَى قَلْبِكَ وَيَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَيُحِقُّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٢٤)}.

Yüce Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri: {أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلَى قَلْبِكَ وَيَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَيُحِقُّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٢٤)} “Yoksa onlar: 'Allah'a karşı yalan uydurdu' mu diyorlar? Eğer Allah dilerse senin kalbini mühürler. Allah bâtılı yok eder ve sözleriyle hakkı gerçekleştirir. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.”

يقولُ جلَّ وعزَّ: أم يقولُ هؤلاء المشركون بالله: افْتَرى محمدٌ على الله كذبًا، فجاء بهذا الذي يَتْلُوه علينا اخْتِلاقًا من قِبَلِ نفْسِه.

Aziz ve Celil olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yoksa Allah'a ortak koşan şu kimseler, “Muhammed Allah'a karşı yalan uydurdu da bize okuduğu bu şeyi kendi katından bir uydurma olarak getirdi” mi diyorlar?

وقولُه: {فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ [يَخْتِمْ عَلَى قَلْبِكَ}. يقولُ جل ثناؤه لنبيِّه محمدٍ، ﵇ فإن يشأ اللهُ] يا محمدُ يَطْبَعْ على قلبك، فتنسى هذا القرآن الذي أُنزِل إليك.

Allah'ın: {فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ [يَخْتِمْ عَلَى قَلْبِكَ}. Övgüsü yüce olan Allah Peygamberi Muhammed aleyhisselâm'a şöyle buyurmaktadır: Eğer Allah dilerse] ey Muhammed, senin kalbini mühürler de sana indirilen bu Kur'an'ı unutursun.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Görüşleri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلَى قَلْبِكَ}، فيُنْسِيَك القرآنَ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلَى قَلْبِكَ} “Yoksa onlar: 'Allah'a karşı yalan uydurdu' mu diyorlar? Eğer Allah dilerse senin kalbini mühürler” ayeti hakkında: “Sana Kur'an'ı unutturur” dediğini nakletti .

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، في قولِه: {فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلَى قَلْبِكَ}. قال: إن شاء أنساك ما قد آتاك .

Bize İbn Abdilalâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلَى قَلْبِكَ} “Eğer Allah dilerse senin kalbini mühürler” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Dilerse sana vermiş olduğu şeyi sana unutturur .”

حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلَى قَلْبِكَ}. قال: يَطبَعْ.

Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلَى قَلْبِكَ} “Eğer Allah dilerse senin kalbini mühürler” sözü hakkında: “Mühürler (tab'eder)” dediğini nakletti.

وقولُه: {وَيَمْحُ اللَّهُ}. يقولُ: ويذهَبُ اللهُ بالباطل فيَمْحَقُه، {وَيُحِقُّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ}، التي أنزلها إليك يا محمدُ فيُثْبتُه.

Allah'ın: {وَيَمْحُ اللَّهُ} “Allah yok eder” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Allah bâtılı giderip onu helak eder; {وَيُحِقُّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ} “ve sözleriyle hakkı gerçekleştirir”, yani sana indirdiği sözleriyle onu sabit kılar.

وقولُه: {وَيَمْحُ اللَّهُ}. في موضعِ رفعٍ بالابتداءِ، ولكنه حُذِفَت منه الواوُ في المصحفِ، كما حُذِفَت من قولَه: {سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ} [العلق: ١٨]، ومن قولَه: {وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ} [الإسراء: ١١]. وليس يُجزم على العطفِ

Allah'ın: {وَيَمْحُ اللَّهُ} “Allah yok eder” sözü, mübteda (cümle başı) olması sebebiyle merfû konumundadır; fakat {سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ} “Biz de zebânileri çağıracağız” [el-Alak: 18] ve {وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ} “İnsan, hayra dua ettiği gibi şerre de dua eder” [el-İsrâ: 11] ayetlerinde olduğu gibi mushafta ondan vâv harfi hazfedilmiştir (yazılmamıştır). Ve atıf sebebiyle meczûm kılınmaz

على {يَخْتِمْ}.

{يَخْتِمْ} fiiline matuf olarak.

وقولُه: {إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن الله ذو علمٍ بما في صدورِ خَلْقِه، وما تَنْطَوِى عليه ضمائرهم، لا يَخْفَى عليه من أمورهم شيءٌ. يقولُ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: لو حدَّثْتَ نفسك أن تَفْتَرىَ عليَّ كذبًا، لطَبَعْتُ على قلبك، وأذْهَبْتُ الذي آتيتُك من وحيِى؛ لأنى أَمْحُو الباطل فأُذْهِبُه، وأُحِقُّ الحقَّ. وإنما هذا إخبارٌ مِن اللهِ الكافرين به، الزاعمين أن محمدًا افْتَرَى هذا القرآنَ مِن قِبل نفسه، فأَخْبَرهم أنه لو فعَل ذلك لفَعَل به ما أَخْبَر في هذه الآيةِ. القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَعْفُو عَنِ السَّيِّئَاتِ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (٢٥)}.

Allah'ın: {إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} “Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” sözüne gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, yarattıklarının kalplerinde olanı ve vicdanlarının gizlediği şeyleri hakkıyla bilendir; onların hiçbir işi O'na gizli kalmaz. Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Şayet Bana karşı yalan uydurmayı aklından geçirseydin, kalbini mühürler ve vahyimden sana verdiğim şeyi giderirdim; çünkü Ben bâtılı mahvedip yok eder, hakkı ise sabit kılarım. Bu, Allah'ın Kendisini inkâr eden ve Muhammed'in bu Kur'an'ı kendiliğinden uydurduğunu iddia eden kâfirlere bir haberidir; onlara bildirmiştir ki şayet [Muhammed] böyle yapmış olsaydı , bu ayette haber verdiği şeyi ona mutlaka yapardı. Yüce Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri: {وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَعْفُو عَنِ السَّيِّئَاتِ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (٢٥)} “Kullarından tövbeyi kabul eden, kötülükleri affeden ve yaptıklarınızı bilen O'dur.”

يقولُ تعالى ذكرُه: والله الذي يَقْبَلُ مُراجعةَ العبدِ إذا راجَع توحيدَ اللهِ وطاعتَه من بعدِ كفرِه، {وَيَعْفُو عَنِ السَّيِّئَاتِ}. يقولُ: ويَعْفُو له أن يُعاقبه على سيئاتِه مِن الأعمال؛ وهى معاصيه التي قد تاب منها.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Kulu küfründen sonra Allah'ın tevhidine ve O'na itaate döndüğü zaman kulun bu dönüşünü kabul eden Allah'tır. {وَيَعْفُو عَنِ السَّيِّئَاتِ} “ve kötülükleri affeden” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Kötü amellerinden dolayı onu cezalandırmayıp affeder; bunlar da kulun tövbe etmiş olduğu günahlarıdır.

(ويعلَمُ ما يَفْعَلُونَ). اختَلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأَته عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرة: (يَفْعَلون) بالياء، بمعنى: ويَعْلَمُ ما يَفْعَلُ عباده. وقَرَأَته عامة قرأةِ الكوفةِ: {تَفْعَلُونَ} بالتاءِ، على وجهِ الخطابِ .

(Ve yaptıklarını/yaptıklarınızı bilir). Kurrâ bu lafzın okunuşunda ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli bunu, "kullarının ne yaptığını bilir" anlamında yâ harfi ile (يَفْعَلون / yef'alûn) şeklinde okumuştur. Kûfe kurrâsının geneli ise hitap kipiyle: {تَفْعَلُونَ} “yaptıklarınızı” şeklinde tâ harfi ile okumuştur .

والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أنهما قراءتان مشهورتان في قرأةِ الأمصار،

Bu konuda bana göre doğru olan görüş; her ikisinin de [İslam] beldelerinin kurrâsı arasında meşhur iki kıraat olduğu,

مُتَقارِبنا المعنى، فبأيِتهما قرَأ القارئُ فَمُصيبٌ، غير أن الياءَ أعجبُ إليَّ؛ لأن الكلامَ من قَبْلِ ذلك جرَى على الخبرِ، وذلك قولُه: {وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ}. ويعنى جلَّ ثناؤُه بقولَه: (ويعْلَمُ ما يَفْعَلُونَ): ويَعْلَمُ ربُّكم أيُّها الناسُ مَا تَفْعَلون من خيرٍ وشرٍّ، لا يَخْفَى عليه من ذلك شيءٌ، وهو مُجازيكم على كلِّ ذلك جزاءه، فاتَّقوا الله في أنفسِكم، واحْذَروا أن تَرْكَبوا ما تَسْتَحِقُّون به منه العقوبةَ.

anlamlarının birbirine yakın olduğudur; dolayısıyla okuyucu hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir. Ancak yâ ile [okumak] bana daha sevimlidir; çünkü bundan önceki söz haber kipi üzere akıp gitmiştir ki bu da O'nun: {وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ} “Kullarından tövbeyi kabul eden O'dur” sözüdür. Şanı yüce olan [Allah], (ويعْلَمُ ما يَفْعَلُونَ) sözüyle şunu kastetmektedir: Ey insanlar! Rabbiniz sizin hayır ve şerden ne yaptığınızı bilir, bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz ve O bunların tamamına karşılığını tastamam verecektir; öyleyse kendi nefisleriniz hakkında Allah'tan sakının ve O'ndan gelecek bir cezayı hak etmenize sebep olacak şeyleri irtikâp etmekten kaçının.

حدَّثنا تميمُ بن المنتصرِ، قال: أخبَرنا إسحاقُ بنُ يوسفَ، عن شَريكٍ، عن إبراهيمَ بن مُهاجِرٍ، عن إبراهيمَ النَّخَعيِّ، عن همامِ بن الحارثُ قال: أتَينا عبدَ اللهِ هذه الآيةِ: (وهو الذي يقبلُ التوبةَ عن عباده ويعفو عن السيئاتِ، ويعْلَمُ ما يفعلونَ). قال: فوجَدْنا عندَه أُناسًا أو رجالًا يَسْأَلونه عن رجلٍ أصاب من امرأةٍ حَرامًا ثم تزَوَّجَها، فتلا هذه الآيةَ: (وهو الذي يقبلُ التوبةَ عن عبادِه ويعفو عن السيئاتِ ويعْلَمُ ما يَفْعَلونَ .

Bize Temîm b. el-Muntasır anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Yûsuf, Şerîk'ten, o İbrâhîm b. Muhâcir'den, o İbrâhîm en-Nehaî'den, o da Hemmâm b. el-Hâris'ten haber verdi; dedi ki: Abdullah'a şu ayet hakkında geldik: (Ve O, kullarından tövbeyi kabul eden, kötülükleri affeden ve yaptıklarını/yaptıklarınızı bilendir). [Hemmâm] dedi ki: Onun yanında bir grup veya birtakım adamlar bulduk; ona bir kadından haram yolla yararlanan (zina eden) sonra da onunla evlenen bir adamı soruyorlardı. Bunun üzerine o şu ayeti okudu: (Ve O, kullarından tövbeyi kabul eden, kötülükleri affeden ve yaptıklarını/yaptıklarınızı bilendir) .

القولُ في تأويلِ قولَه: {وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَالْكَافِرُونَ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ (٢٦)}

Yüce Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri: {وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَالْكَافِرُونَ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ (٢٦)} “İman edip salih ameller işleyenlerin dualarına icabet eder ve onlara lütfundan fazlasını verir. Kâfirlere gelince, onlar için çetin bir azap vardır.”

يقولُ تعالى ذكرُه: ويُجِيبُ اللهُ الذين آمنوا باللهِ ورسولهِ، وعمِلوا بما أمرَهم اللهُ به وانْتَهَوْا عما نهاهم عنه، لبعضهم دعاءَ بعضٍ.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah , Allah'a ve Resûlü'ne iman edenlerin, Allah'ın kendilerine emrettiği şeyleri yapıp yasakladıklarından kaçınanların birbirleri hakkındaki dualarına icabet eder.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا عَثَّامٌ، قال: ثنا الأعمشُ، عن شَقِيقٍ بن سَلَمَةَ، عن سَلَمةَ بن سَبْرةَ، قال: خطَبَنا معاذٌ فقال: أنتم المؤمنون، وأنتم أهلُ الجنةِ، واللهِ إنى لأَرْجُو أن مَن تُصِيبون مِن فارسَ والرومِ يَدْخُلون الجنةَ؛ ذلك بأن أحدَهم إذا عمِل لأحدِكم العملَ قال: أحسنتَ رحِمك اللهُ، أَحْسَنتَ غَفَر الله لك. ثم قرَأ: {وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ} .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Assâm anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, Şakîk b. Seleme'den, o da Seleme b. Sebre'den anlattı; dedi ki: Muâz bize hutbe irat edip şöyle dedi: Sizler müminlersiniz ve sizler cennet ehlisiniz. Allah'a yemin olsun ki, Fars ve Rum'dan esir aldığınız kimselerin de cennete girmelerini umuyorum; bu da şundandır ki, onlardan biri sizden birine bir iş yaptığı zaman [mümin olan kişi]: "İyi yaptın, Allah sana merhamet etsin; güzel yaptın, Allah seni bağışlasın" der. Sonra şu ayeti okudu: {وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ} “İman edip salih ameller işleyenlerin dualarına icabet eder ve onlara lütfundan fazlasını verir” .

وقولُه: {وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ويزيدُ الذين آمنوا وعمِلوا الصالحاتِ - مع إجابتِه إياهم دعاءَهم، وإعطائِه إياهم مسألتَهم - من فضلِه، على مسألِتهم إياه؛ بأن يُعْطِيَهم ما لم يَسْأَلُوه.

Allah'ın: {وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ} “ve onlara lütfundan fazlasını verir” sözüne gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: İman edip salih ameller işleyenlerin dualarına icabet etmesi ve istediklerini onlara vermesiyle birlikte, istemiş olduklarının da ötesinde lütfundan onlara istemedikleri şeyleri vererek artırır.

وقيل: إن ذلك الفضلَ الذي ضمِن جلَّ ثناؤُه أَن يَزِيدَهموه، هو أن يُشَفِّعَهم في إخوانِ إخوانهم إذا هم شُفِّعوا في إخوانهم، فشَفَعوا فيهم.

Şanı yüce olanın kendilerine artırmayı taahhüt ettiği bu lütfun; din kardeşleri hakkında şefaatleri kabul edildiğinde, din kardeşlerinin de din kardeşleri hakkında şefaat etmeleri ve bu şefaatlerinin kabul edilmesi olduğu da söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا عبيدُ اللهِ بنُ محمدٍ الفِرْيابيُّ، قال: ثنا عمرُو بنُ أَبي سَلَمَةَ، عن سعيدِ بَشيرٍ، عن قتادةَ، عن [أبى إبراهيمَ اللخميِّ]، في قولِ اللهِ: {وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. قال: يُشَفَّعون في إخوانِهم، {وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ}. قال: يُشَفَّعون في إخوانِ إخوانهم.

Bize Ubeydullâh b. Muhammed el-Firyâbî anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme, Saîd b. Beşîr'den, o Katâde'den, o da [Ebû İbrâhîm el-Lahmî'den] Allah'ın: {وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “İman edip salih amel işleyenlerin dualarına icabet eder” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Onların din kardeşleri hakkında şefaatleri kabul edilir.” {وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ} “Ve lütfundan onlara fazlasını da verir” [ayeti hakkında ise]: “Din kardeşlerinin din kardeşleri hakkında da şefaatleri kabul edilir” dedi.

وقولُه: {وَالْكَافِرُونَ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: والكافرون باللهِ لهم يومَ القيامةِ عذابٌ شديدٌ على كفرِهم به.

Allah'ın: {وَالْكَافِرُونَ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ} “Kâfirlere gelince, onlar için çetin bir azap vardır” sözüne gelince; şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'ı inkâr edenler için ise kıyamet gününde, O'nu inkâr etmelerine karşılık şiddetli bir azap vardır.

واخْتَلَف أهلُ العربيةِ في معنى قولِه: {وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. فقال [بعضُ نحويِّى البصرةِ: ويَستجيبُ الذين آمنوا] : أي: استجابوا . فجعَلَهم هم الفاعلين، فـ {الَّذِينَ} في قولِه رفعٌ، والفعلُ لهم. وتأويلُ الكلامِ على هذا المذهبِ: واسْتَجاب الذين آمَنوا وعمِلوا الصالحاتِ لربِّهم إلى الإيمانِ به، والعملِ بطاعتهِ إذ دعاهم إلى ذلك.

Arap dili ehli Allah'ın: {وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “İman edip salih ameller işleyenlerin dualarına icabet eder / İman edip salih ameller işleyenler icabet eder” sözünün anlamı hususunda ihtilaf etmiştir. [Basra nahivcilerinden bazıları şöyle demiştir: İman edenler icabet eder] , yani: İcabet ettiler . Böylece onları fail kılmıştır; dolayısıyla O'nun sözündeki {الَّذِينَ} kelimesi merfûdur ve fiil onlara aittir. Bu mezhebe göre sözün tefsiri şöyledir: İman edip salih ameller işleyenler, Rableri kendilerini buna davet ettiğinde O'na iman etmeye ve O'na itaatle amel etmeye icabet etmişlerdir.

وقال آخرُ منهم: بل معنى ذلك: ويُجيبُ الذين آمنوا. وهذا القولُ يَحْتَمِلُ وجهين؛ أحدُهما النَّصبُ ، بمعنى: ويُجِيبُ الله الذين آمنوا. والآخرُ ما قاله صاحبُ القولِ الذي ذكَرناه.

Onlardan bir başkası ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: "İman edenlere icabet eder" şeklindedir. Bu görüş iki vechi ihtiva eder; birincisi nasb konumunda olmasıdır ki anlamı: "Allah iman edenlere icabet eder" demektir. Diğeri ise zikrettiğimiz görüş sahibinin söylediğidir.

وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: {وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا}. يكونُ {الَّذِينَ} في موضعِ نصبٍ بمعنى: ويُجِيبُ الله الذين آمنوا. وقد جاء في التنزيلِ: {فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ} [آل عمران: ١٩٥]، والمعنى، [واللهُ أعلمُ: فأجابهم]. ربُّهم، إلا أنك إذا قلتَ: استجاب. أدْخَلْتَ اللامَ في المفعولِ، وإذا قلتَ: أجاب. حذَفْتَ اللامَ، ويكونُ "اسْتَجابهم" بمعنى: اسْتَجاب لهم. كما قال: {وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ} [المطففين: ٣]. والمعنى، والله أعلم: وإذا كالوا لهم أو وزَنوا لهم يُخْسِرُون. قال: ويكون {الَّذِينَ} في موضعِ رفعٍ إن يُجْعَلِ الفعلُ لهم، أي:

Kûfe nahivcilerinden bazıları ise şöyle demiştir: {وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا} [ayetinde] {الَّذِينَ} kelimesi "Allah iman edenlerin dualarına icabet eder" anlamında nasb konumunda (mef‘ul) olur. Nitekim Kur'an'da: {فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ} [Âl-i İmrân: 195] “Rableri onların dualarına icabet etti” şeklinde gelmiştir; anlamı da —[en doğrusunu Allah bilir]—: Rableri onlara icabet etti/cevap verdi, demektir. Şu kadar var ki sen "istecâbe" dediğinde mef‘ule (nesneye) lâm harf-i cerini dâhil edersin, "ecâbe" dediğinde ise lâmı hazfedersin (düşürürsün). Dolayısıyla "istecâbehum" [kullanımı], "istecâbe lehum" (onlara icabet etti) anlamında olur. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: {وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ} [el-Mutaffifîn: 3] “Onlara ölçtükleri yahut onlara tarttıkları zaman eksik verirler” sözünde olduğu gibi. Bunun anlamı —en doğrusunu Allah bilir—: "Onlar için ölçtükleri veya onlar için tarttıkları zaman eksik yaparlar" demektir. [Ferrâ] dedi ki: Şayet fiil onlara isnat edilirse {الَّذِينَ} ref konumunda (fail) olur; yani:

الذين آمنوا يَسْتَجِيبون لله، ويزيدُهم على إجابِتهم والتصديقِ من فضلِه. وقد بيَّنا أن الصوابَ في ذلك مِن القولِ على ما تأوَّله معاذٌ ومَن ذكَرْنا قولَه فيه.

İman edenler Allah'a icabet ederler, [Allah da] onların icabet ve tasdiklerine karşılık lütfundan [mükâfatlarını] artırır. Biz, bu husustaki doğru görüşün Muâz'ın ve görüşünü zikrettiğimiz kimselerin tevil ettiği şekilde olduğunu açıklamıştık.

القولُ في تأويلِ قولَه: {وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلَكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ (٢٧)}.

Yüce Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri: {وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلَكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ (٢٧)} “Eğer Allah kullarına rızkı bol bol verseydi, yeryüzünde mutlaka azgınlık ederlerdi. Fakat O, dilediği ölçüde indirir. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.”

ذُكِر أن هذه الآيةِ نزَلَت مِن أجلِ قومٍ مِن أهلِ الفاقَةِ من المسلمين تمَنَّوا سَعَةَ الدنيا والغنى، فقال جلَّ ثناؤُه: ولو بسَط اللهُ الرزقَ لهم فوسَّعه وكثَّره عندَهم لبَغَوْا، فتَجاوزَوا الحدَّ الذي حدَّه الله لهم إلى غيرِ الذي حدَّه لهم في بلادِه، بركوِبهم في الأرضِ ما حظره عليهم، ولكنه يُنَزِّلُ رزقهم بقَدَرٍ لكفايتهم الذي يشاء منه.

Zikredildiğine göre bu ayet, Müslümanlardan dünya genişliğini ve zenginliği temenni eden fakir bir topluluk sebebiyle inmiştir. Şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: Şayet Allah onlar için rızkı yayıp bollaştırsa , onların nezdinde çoğaltsaydı mutlaka azgınlık ederler; yeryüzünde Allah'ın kendilerine haram kıldığı şeyleri irtikâp ederek, O'nun memleketinde kendileri için belirlediği sınırı aşıp belirlemediği sınırların dışına çıkarlardı. Lakin O, rızıklarını onlara yetecek bir ölçüde, dilediği miktarda indirir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال أبو هانئ: سمِعْتُ عمرَو بنَ حُرَيْثٍ وغيره يقولون: إنما أُنزِلت هذه الآيةُ في أصحابِ الصَّفّةِ: {وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلَكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشَاءُ}. ذلك بأنهم قالوا: لو أن لنا! فتمَنَّوُا الدنيا .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Ebû Hâni' şöyle dedi: Amr b. Hureys ve başkalarının şöyle dediklerini işittim: Şu ayet sırf Ashâb-ı Suffe hakkında inmiştir: {وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلَكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشَاءُ} “Eğer Allah kullarına rızkı bol bol verseydi, yeryüzünde mutlaka azgınlık ederlerdi. Fakat O, dilediği ölçüde indirir”. Bu da onların: "Keşke bizim de [malımız] olsaydı!" diyerek dünyayı temenni etmelerinden dolayı idi .

حدَّثنا محمدُ بنُ سنان القَزَّازُ، قال: ثنا أبو عبدِ الرحمنِ المُقْرِئُ، قال: ثنا حَيْوَةُ، قال: أخبَرني أبو هانئ، أنه سمِع عمرَو بن حُرَيْثٍ يقولُ: إنما نزَلَت هذه الآيةِ. ثم ذكر مثله.

Bize Muhammed b. Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Ebû Abdirrahmân el-Mukrî anlattı, dedi ki: Bize Hayve anlattı, dedi ki: Bana Ebû Hâni', Amr b. Hureys'in şöyle dediğini işittiğini haber verdi: «Şu ayet sırf...» Sonra [önceki rivayetin] benzerini zikretti.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه {وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ} الآيةَ. قال: كان يقالُ: خيرُ الرزقِ ما لا يُطْغيك ولا يُلْهِيك. وذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ قال: "أخوفُ ما أخافُ على أمتى زهرةُ الدنيا وكثرتُها". فقال له قائلٌ: يا نبيَّ اللهِ، هل يأتى الخيرُ بالشرِّ؟ فقال النبيُّ ﷺ: "هل يأتى الخيرُ بالشرِّ؟ " فأنْزَل اللهُ عليه عندَ ذلك، وكان إذا نزل عليه كُرِب لذلك وترَبَّد وجهُه، حتى إذا سُرَّى عن نبيِّ اللهِ ﷺ قال: "هل يأتى الخيرُ بالشرِّ؟ ". يقولُها ثلاثًا، وإن الخيرَ لا يأتى إلا بالخير". يقولُها ثلاثًا، وكان ﷺ وَتِرَ الكلامِ - "ولكنه والله ما كان رَبيعٌ قطُّ إلا أحْبَط أو أَلَمَّ ؛ فأما عبدٌ أعْطاه اللهُ مالًا، فوضَعَه في سبيلِ اللهِ التي افْتَرَض وارْتَضَى، فذلك عبدٌ أريد به خيرٌ، وعُزِم له على الخيرِ؛ وأما عبدٌ أعْطاه اللهُ مالًا فوضعه في شَهَواتِه ولَذَّاتِه، وعدله عن حقِّ اللهِ عليه، فذلك عبدٌ أُرِيد به شرٌّ، وعُزم له على شرٍّ" .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ} “Eğer Allah kullarına rızkı bol bol verseydi, yeryüzünde mutlaka azgınlık ederlerdi” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Şöyle denilirdi: Rızkın hayırlısı, seni azdırmayan ve seni meşgul edip alıkoymayandır. Bize zikredildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Ümmetim hakkında en çok korktuğum şey, dünyanın süsü ve çokluğudur." Bunun üzerine bir kimse ona: "Ey Allah'ın Peygamberi! Hayır hiç şer getirir mi?" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Hayır hiç şer getirir mi?" dedi. Bunun üzerine Allah ona vahiy indirdi. Kendisine vahiy indiğinde bundan dolayı sıkıntı basar ve yüzünün rengi kül gibi olurdu. Nihayet Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu hal gidince üç kere: "Hayır hiç şer getirir mi?" buyurdu. "Kuşkusuz hayır ancak hayır getirir." -Bunu da üç defa söyledi; zira sallallâhu aleyhi ve sellem sözü tek sayılı yapardı.- "Fakat Allah'a yemin olsun ki hiçbir bahar [derecikleri ve otlakları] yoktur ki [hayvanı] çatlatıp öldürmesin yahut ölüme yaklaştırmasın ; bir kul vardır ki Allah ona mal verir, o da onu Allah'ın farz kıldığı ve razı olduğu yolunda harcar; işte bu, kendisi hakkında hayır murat edilmiş ve hayra azmedilmiş bir kuldur. Diğer bir kul da vardır ki Allah ona mal verir, o da onu şehvetleri ve lezzetleri uğrunda harcar ve onu Allah'ın üzerindeki hakkından saptırır; işte bu da kendisi hakkında şer murat edilmiş ve şerre azmedilmiş bir kuldur" .

وقولُه: {إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن الله بما يُصْلِحُ عبادَه ويُفْسِدُهم؛ مِن غنًى وفقرٍ، وسَعَة وإقتارٍ، وغيرِ ذلك مِن مصالحِهم ومضارِّهم، ذو خبرةٍ وعلمٍ، بصيرٌ بتدبيرِهم وصرفِهم فيما فيه صلاحُهم.

Yüce Allah'ın: {إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ} “Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, [onları] hakkıyla görendir” sözüne gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah; zenginlik ve fakirlik, bolluk ve darlık gibi kullarını neyin ıslah edeceğini veya neyin ifsada sürükleyeceğini, [ayrıca] onların menfaatine ve zararına olan diğer durumları tam bir vukufiyet ve bilgiyle bilendir; onları sevk ve idare etmeyi ve onların maslahatına uygun şekilde yönlendirmeyi hakkıyla görendir.

القولُ في تأويلِ قولَه: {وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ (٢٨)}.

Yüce Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri: {وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ (٢٨)} “O, [insanlar] umutlarını kestikten sonra yağmuru indiren ve rahmetini yayandır. O, gerçek dosttur, övgüye lâyık olandır.”

يقولُ تعالى ذكرُه: والله الذي يُنَزَّلُ المطر من السماءِ فيُغِيثُكم به أيُّها الناسُ، {مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا}. يقولُ: مِن بعدِ ما يَئِس الناسُ من نزولِه ومجيئِه، {وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ}. يقولُ: ويَنْشُرُ في خلقِه رحمتَه. ويعنى بالرحمةِ الغيثَ الذي يُنزِّلُه من السماءِ.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Gökten yağmuru indirip onunla yardımınıza koşan Allah'tır; {مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا} “onlar umutlarını kestikten sonra”, yani insanlar yağmurun inmesinden ve gelmesinden ümidi kestikten sonra. {وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ} “ve rahmetini yayandır” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Rahmetini yarattıkları arasında yayar; rahmetten kasıt ise gökten indirdiği yağmurdur.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثَورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ أنه قيل لعمرَ بن الخطابِ ﵁: أجْدَبَت الأرضُ وقنَطَ الناسُ. قال: مُطِروا إذن .

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den anlattı ki Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'a: "Toprak kurudu ve insanlar ümitsizliğe kapıldı" denildi. Bunun üzerine o: "O halde kendilerine yağmur verilmiştir" dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا}. قال: يئسوا .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا} “umutlarını kestikten sonra” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Ümitlerini kestikten sonra .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قال: ذُكر لنا أن رجلًا أتَى عمرَ بنَ الخطابِ، فقال: يا أميرَ المؤمنين، قحط المطرُ وقنط الناسُ. قال: مُطِرْتُم، {وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ}.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; dedi ki: Bize zikredildiğine göre bir adam Ömer b. el-Hattâb'a gelip: "Ey Müminlerin Emiri! Yağmur kesildi ve insanlar umutsuzluğa düştü" dedi. Ömer: "Size yağmur yağdırılmıştır" dedi [ve şu ayeti okudu]: {وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ} “O, [insanlar] umutlarını kestikten sonra yağmuru indiren ve rahmetini yayandır.”

وقولُه: {وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ}. يقولُ: وهو الذي يَلِيكم أيها الناسُ

Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ} “O, övgüye lâyık olan gerçek dost ve yardımcıdır” sözüne gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Size

بإحسانِه وفضلِه، الحميدُ بأياديه عندَكم، ونعمِه عليكم في خلقِه.

ihsanı ve lütfuyla velayet eden O'dur; yarattıkları arasındaki yardımları ve üzerinizdeki nimetleri sebebiyle övgüye lâyık olandır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَثَّ فِيهِمَا مِنْ دَابَّةٍ وَهُوَ عَلَى جَمْعِهِمْ إِذَا يَشَاءُ قَدِيرٌ (٢٩)}.

Yüce Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri: {وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَثَّ فِيهِمَا مِنْ دَابَّةٍ وَهُوَ عَلَى جَمْعِهِمْ إِذَا يَشَاءُ قَدِيرٌ (٢٩)} “Gökleri, yeri ve bu ikisi içine yayıp ürettiği canlıları yaratması da O'nun delillerindendir. O, dilediği zaman onları toplamaya da hakkıyla kadirdir.”

يقولُ تعالى ذكرُه: ومِن حُجَجه عليكم أيُّها الناسُ بأنه القادرُ على إحيائِكم بعدَ فَنائِكم، وبعثِكم من قبورِكم من بعدِ بِلائِكم - خلقُه السماواتِ والأرضَ، {وَمَا بَثَّ فِيهِمَا مِنْ دَابَّةٍ}. يعنى: وما فرَّق في السماواتِ والأرضِ من دابةٍ.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Yok oluşunuzdan sonra sizi diriltmeye, çürüyüp dağılmanızdan sonra kabirlerinizden sizi yeniden diriltip çıkarmaya O'nun kadir olduğuna dair aleyhinizdeki delillerinden biri de gökleri, yeri yaratmasıdır; {وَمَا بَثَّ فِيهِمَا مِنْ دَابَّةٍ} “ve bu ikisi içine yayıp ürettiği canlıları”, yani göklerde ve yerde yayıp dağıttığı her türlü canlıyı [yaratmasıdır].

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَمَا بَثَّ فِيهِمَا مِنْ دَابَّةٍ}. قال: الناسُ والملائكةُ

Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {وَمَا بَثَّ فِيهِمَا مِنْ دَابَّةٍ} “bu ikisi içine yayıp ürettiği canlıları” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: İnsanlar ve meleklerdir .

{وَهُوَ عَلَى جَمْعِهِمْ إِذَا يَشَاءُ قَدِيرٌ}. يقولُ: وهو على جمْعِ ما بثَّ فيهما مِن دابة إذا يشاءُ جمعَه ذو قدرةٍ، لا يَتَعذَّرُ عليه، كما لم يَتَعذَّر عليه خلقُه وتفريقُه. يقولُ: فكذلك هو القادرُ على جمعِ خلقِه الحشرِ يوم القيامةِ بعد تفرُّقِ أوصالِهم في القبورِ.

{وَهُوَ عَلَى جَمْعِهِمْ إِذَا يَشَاءُ قَدِيرٌ} “O, dilediği zaman onları toplamaya da hakkıyla kadirdir.” Şöyle buyurmaktadır: O, dilediği vakit bu ikisinde yaymış olduğu canlıları toplamaya güç yetirendir; onları yaratıp yayması Kendisine zor gelmediği gibi [onları toplamak da] Kendisine asla zor gelmez. Şöyle demektedir: İşte bunun gibi, kabirlerde uzuvları dağılıp ufalandıktan sonra kıyamet gününde yarattıklarını haşir için bir araya toplamaya da kadirdir.

القول في تأويلِ قولَه: {وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ (٣٠) وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (٣١)}.

Yüce Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri: {وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ (٣٠) وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (٣١)} “Başınıza gelen herhangi bir musibet kendi ellerinizin yaptığı [işler] yüzündendir; O, birçoğunu da affeder. Siz yeryüzünde [O'nu] âciz bırakacak değilsiniz. Sizin Allah'tan başka hiçbir dostunuz da yardımcınız da yoktur.”

يقولُ تعالى ذكرُه: وما يُصِيبُكم أيُّها الناسُ من مصيبةٍ في الدنيا في أنفسِكم أو أهليكم أو أموالِكم، {فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ}. يقولُ: فإنما يُصِيبُكم

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Dünyada canlarınızda, ailelerinizde veya mallarınızda başınıza gelen herhangi bir musibet, {فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ} “kendi ellerinizin yaptığı [işler] yüzündendir.” Şöyle demektedir: Bu, size ancak

ذلك عقوبةً من اللهِ لكم بما اجْتَرَمْتُم مِن الآثامِ فيما بينَكم وبينَ ربِّكم، ويَعْفُو لكم ربُّكم عن كثيرٍ من إجرامِكم، ولا يُعاقبكم بها.

Rabbinizle aranızda irtikâp ettiğiniz günahlardan ötürü Allah'tan size bir cezadır; Rabbiniz günahlarınızın birçoğunu da affeder ve bunlardan dolayı sizi cezalandırmaz.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يعقوب بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عليةَ، قال: ثنا أيوبُ، قال: قرأتُ في كتابِ أبي قلابة قال: نزَلَت: {فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ (٧) وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ} [الزلزلة: ٧، ٨]، وأبو بكرٍ يَأْكُلُ، فأمْسَك فقال: يا رسولَ اللهِ، إنى لَراءٍ ما عمِلتُ مِن خيرٍ أو شرٍّ؟ فقال: "أرأيتَ ما رأيْتَ مما تَكْرَهُ، فهو من مَثاقيلِ ذرِّ الشرِّ، وتُدَّخَرُ مثاقيلُ الخيرِ حتى تُعْطاه يوم القيامةِ" قال: قال أبو إدريسَ: فأَرَى مِصْداقها في كتابِ اللهِ. قال: {وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ} .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Eyyûb anlattı, dedi ki: Ebû Kılâbe'nin kitabında okudum, şöyle diyordu: {فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ (٧) وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ} [ez-Zelzele: 7, 8] “Kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür. Kim de zerre ağırlığınca bir kötülük işlerse onu görür” ayeti indiği sırada Ebû Bekir yemek yiyordu; elini çekti ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben yaptığım hayrı veya şerri mutlaka görecek miyim?" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: "Hoşlanmadığın şeylerden gördüğün şeyler var ya, işte onlar zerre miktarı şerlerdendir; zerre miktarı hayırlar ise kıyamet gününde sana verilmek üzere biriktirilir" buyurdu. [Eyyûb] dedi ki: Ebû İdrîs şöyle dedi: Ben bunun Allah'ın Kitabı'ndaki doğrulayıcısını görüyorum; [o da Allah'ın]: {وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ} “Başınıza gelen herhangi bir musibet kendi ellerinizin yaptığı yüzündendir; O, birçoğunu da affeder” sözüdür .

قال أبو جعفر: وحدَّث بهذا الحديثِ الهيثمُ بنُ الربيعِ؛ فقال فيه: أيوبُ، عن أبي قِلابةَ، عن أنسِ، أن أبا بكرٍ كان جالسًا عند النبيِّ ﷺ. فذكَر الحديثَ، وهو غلطٌ، والصوابُ عن أبي إدريسَ .

Ebû Ca'fer der ki: Bu hadisi Heysem b. er-Rabî' de rivayet etmiş ve onda şöyle demiştir: Eyyûb'dan, o Ebû Kılâbe'den, o Enes'ten: Ebû Bekir Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında oturuyordu... diyerek hadisi zikretmiştir; ancak bu yanlıştır, doğrusu Ebû İdrîs'ten olandır .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ} الآيةِ، ذُكِر لنا أن نبيّ اللهِ ﷺ ما كان يقولُ: "لا

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ} “Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizin işledikleri sebebiyledir” ayeti hakkındaki şu sözünü anlattı: Bize zikredildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: «[Âdemoğluna] hiçbir...

يُصِيبُ ابنَ آدَمَ خَدْشُ عُودٍ، ولا عَثْرةُ قدَمٍ، ولا اخْتِلاجُ عِرْقٍ، إلا بذنْبٍ، وما يَعْفُو عنه أكثرُ" .

isabet eden bir ağaç dalının çiziği, ayağının tökezlemesi veya bir damarının seyirmesi dahi mutlaka bir günah sebebiyledir; [Allah'ın] affettiği ise daha çoktur" .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ}. قال: تُعَجَّلُ للمؤمنين عقوبتُهم بذنوبِهم [في الدنيا] ، ولا يُؤاخذون بها في الآخرةِ.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ} “Başınıza gelen herhangi bir musibet kendi ellerinizin yaptığı yüzündendir; O, birçoğunu da affeder” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Müminlerin günahlarının cezası [dünyada] peşin olarak verilir ve âhirette bundan dolayı hesaba çekilmezler.

وقال آخرون: بل عُنِى بذلك: وما عُوقِبْتُم به في الدنيا من عقوبةٍ، بحدٍّ حُدِدْتُموه على ذنبٍ اسْتَوْجَبْتُموه عليه، {فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ}. يقولُ: فيما عمِلْتُم مِن معصية اللهِ، {وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ}، فلا يُوجِبُ عليكم فيها حدًّا.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla kastedilen şudur: Dünyada hak ettiğiniz bir günahtan dolayı size uygulanan had cezası türünden herhangi bir ceza, {فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ} “kendi ellerinizin kazandığı yüzündendir”; yani Allah'a isyan olarak işlediğiniz şeyler sebebiyledir. {وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ} “O, birçoğunu da affeder” [sözü ise]; bunlardan ötürü size had cezası uygulanmasını gerekli kılmaz, [demektir].

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثَوْرٍ، عن معمرٍ، عن عن الحسنِ {وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ}. قال: هذا في الحدودِ. وقال قتادةُ: بلَغَنا أنه ما مِن رجلٍ تُصيبه عَثْرةُ قدم، ولا خَدْشُ عودٍ أو كذا أو كذا، إلا بذنبٍ، أو يَعْفُو، وما يَعْفُو أَكثرُ .

Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Hasan'dan nakletti: {وَمَا أَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ} “Başınıza gelen herhangi bir musibet kendi ellerinizin yaptığı yüzündendir; O, birçoğunu da affeder” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Bu, had cezaları hakkındadır. Katâde de şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre bir kimsenin ayağının tökezlemesi, bir ağaç dalının çizmesi ya da şöyle veya böyle bir şeyin başına gelmesi mutlaka bir günah sebebiyledir; yahut [Allah] affeder; O'nun affettiği ise daha çoktur .

وقولُه: {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: وما أنتم أيُّها الناسُ

Allah Teâlâ'nın şu sözü: {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ} “Siz yeryüzünde [O'nu] âciz bırakacak değilsiniz”. Şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar, siz

بمُفيتي ربِّكم بأنفسكم إذا أراد عقوبتَكم على ذنوبِكم التي أذْنَبْتُموها، ومعصيتِكم إياه التي ركِبْتُموها؛ هربًا في الأرضِ، فمُعْجِزِيه حتى لا يَقْدِرَ عليكم، ولكنكم حيث كنتم في سلطانِه وقبضته، جاريةٌ فيكم مشيئتُه، {وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ}: يليكم بالدفاعِ عنكم إذا أراد عقوبتَكم على معصيتِكم إياه، {وَلَا نَصِيرٍ}. يقولُ: ولا لكم من دونه نصيرٌ يَنْصُرُكم إذا هو عاقَبَكم، فيَنْتَصِرَ لكم منه. يقولُ : فاحْذَروا أيُّها الناسُ معاصيَه، واتقوه أن تُخالفوه فيما أمَرَكم أو نهاكم، فإنه لا دافعَ لعقوبتِه عمن أحَلَّها به.

...işlediğiniz günahlarınız ve irtikâp ettiğiniz isyanınız sebebiyle Rabbiniz sizi cezalandırmak istediğinde, yeryüzünde kaçarak kendinizi O'nun elinden kurtaramazsınız ki O'nu âciz bırakıp size güç yetiremesin. Bilakis siz nerede olursanız olun O'nun hükümranlığı ve kabzası altındasınız; O'nun dilemesi hakkınızda geçerlidir. {وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ} “Sizin için Allah'tan başka hiçbir veli... yoktur”; yani O'na isyanınızdan ötürü sizi cezalandırmak istediğinde sizi savunup koruyacak bir veliniz yoktur, {وَلَا نَصِيرٍ} “ne de bir yardımcı”. Şöyle demektedir: O sizi cezalandırdığı takdirde size yardım edip O'na karşı hakkınızı alacak Allah'tan başka hiçbir yardımcınız da yoktur. Şöyle buyurmaktadır : Ey insanlar! O'na isyan etmekten sakının; emrettiği veya yasakladığı hususlarda O'na muhalefet etmekten korkun; zira O'nun cezasını, onu hak eden kimseden savuşturacak hiç kimse yoktur.

القول في تأويلِ قولَه: {وَمِنْ آيَاتِهِ الْجَوَارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ (٣٢) إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَوَاكِدَ عَلَى ظَهْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (٣٣)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün teviline dair görüş: {وَمِنْ آيَاتِهِ الْجَوَارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ (٣٢) إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَوَاكِدَ عَلَى ظَهْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (٣٣)} “Denizde dağlar gibi akıp giden gemiler de O'nun delillerindendir. Eğer O dilerse rüzgârı durdurur da denizin üstünde hareketsiz kalıverirler. Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için deliller vardır.”