يقولُ تعالى ذكرُه: ومِن حُجَج الله أيُّها الناسُ عليكم بأنه القادرُ على كلِّ ما يَشاءُ، وأنه لا يَتعَذَّرُ عليه فعلُ شيءٍ أراده - السفنُ الجاريةُ في البحرِ. والجَوارى جمعُ جاريةٍ، وهى السائرةُ في البحرِ.
Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Allah'ın dilediği her şeye kadir olduğuna ve murad ettiği hiçbir şeyi yapmanın O'na güç gelmeyeceğine dair aleyhinize olan delillerinden biri de denizde akıp giden gemilerdir. el-Cevârî (الجَوارى), denizde seyreden gemi anlamındaki câriye (جارية) kelimesinin çoğuludur.
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {الْجَوَارِ فِي الْبَحْرِ}. قال: السفن.
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {الْجَوَارِ فِي الْبَحْرِ} “Denizde akıp gidenler” sözü hakkında şöyle dediğini [nakletti]: [Bunlar] gemilerdir.
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَمِنْ آيَاتِهِ الْجَوَارِ فِي الْبَحْر}. قال: الجوارى: السفنُ .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَمِنْ آيَاتِهِ الْجَوَارِ فِي الْبَحْر} “Denizde akıp gidenler de O'nun delillerindendir” [ayeti hakkında] şöyle dedi: el-Cevârî gemilerdir .
وقوله: {كَالْأَعْلَامِ}: يعنى: كالجبال. واحدُها عَلَمٌ، ومنه قولُ الشاعرِ :
{كَالْأَعْلَامِ} “Dağlar gibi” sözü; dağlar gibi demektir. Tekili alem (عَلَم) kelimesidir. Şairin şu sözü de bu kabildendir :
[وإنَّ صخرًا لتأتمُّ الهُداةُ به] … كأنه عَلَمٌ في رأسِه نارُ
[Rehberler bile Saḫr'a uyarlar] … Sanki o, tepesinde ateş yanan ulu bir dağdır
يعني: جبلٌ. وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Yani dağ demektir. Bu konuda bizim söylediğimize benzer açıklamayı tevil ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {كَالْأَعْلَامِ}. قال: كالجبالِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {كَالْأَعْلَامِ} “Dağlar gibi” ifadesi hakkında şöyle dediğini nakletti: Dağlar gibi demektir .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: الأعلامُ: الجبالُ .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den şöyle dediğini anlattı: el-A'lâm (الأعلام), dağlardır .
وقولُه: {إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَوَاكِدَ عَلَى ظَهْرِهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن يَشَأ اللهُ الذي جرَت هذه السفنُ في البحرِ بقدرتِه أن لا تَجْرِيَ فيه، أسْكَن الريحَ التي تَجْرِى بها فيه، فثبَتْنَ في موضعٍ واحدٍ ووقَفْنَ على
Allah Teâlâ'nın: {إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَوَاكِدَ عَلَى ظَهْرِهِ} “Dilerse rüzgârı dindirir de onlar [suyun] üzerinde hareketsiz kalakalırlar” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu gemilerin denizde akıp gittiği Allah, kudretiyle onların orada akıp gitmemesini dilerse, onları kendisiyle yürüttüğü rüzgârı dindirir; böylece tek bir yerde sabit kalırlar ve...
ظهرِ الماءِ، لا تَجْرِى فتتقَدَّمَ ولا تَتَأَخَّرَ.
...yüzünde dururlar; akıp ne ileri giderler ne de geri kalırlar.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer açıklamayı tevil ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمِنْ آيَاتِهِ الْجَوَارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ (٣٢) إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَوَاكِدَ عَلَى ظَهْرِهِ}: سفنُ هذا البحرِ تَجْرِى بالريحِ، فإذا أُمْسِكَت عنها الريحُ رَكَدَت، قال اللهُ: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {وَمِنْ آيَاتِهِ الْجَوَارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ (٣٢) إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَوَاكِدَ عَلَى ظَهْرِهِ} “Denizde dağlar gibi akıp giden gemiler de O'nun delillerindendir. Eğer O dilerse rüzgârı durdurur da denizin üstünde hareketsiz kalıverirler” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Bu denizin gemileri rüzgârla akıp gider; onlardan rüzgâr kesilince durup kalırlar. Allah Teâlâ: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ} “Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için deliller vardır” buyurmuştur .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَوَاكِدَ}: لا تَجْرِى.
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَوَاكِدَ} “Eğer O dilerse rüzgârı durdurur da hareketsiz kalıverirler” ayeti hakkında: Akıp gitmezler, dediğini nakletti.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {فَيَظْلَلْنَ رَوَاكِدَ} . يقولُ: وقوفًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {فَيَظْلَلْنَ رَوَاكِدَ} “hareketsiz kalıverirler” sözü hakkında : Durmuş vaziyette kalırlar , dediğini nakletti.
وقوله: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ}. يقولُ: إن في جَرْي هذه الجَوارِي في البحر بقُدرةِ اللهِ، لَعظةً وعبرةً وحجةً بينةً على قُدرةِ اللهِ على ما يَشاءُ، لكلِّ ذى صبرٍ على طاعتِه، شكورٍ لنعمه وأيادِيه عندَه.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ} “Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için deliller vardır” sözü hakkında [Ebû Ca'fer] der ki: Bu gemilerin Allah'ın kudretiyle denizde akıp gitmesinde; O'na itaatte çok sabreden, O'nun katındaki nimetlerine ve ihsanlarına karşı çok şükreden herkes için, Allah'ın dilediği her şeye gücünün yettiğine dair mutlaka bir öğüt, bir ibret ve apaçık bir delil vardır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ (٣٤) وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِنَا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٣٥) فَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى لِلَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٣٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ (٣٤) وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِنَا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٣٥) فَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى لِلَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٣٦)} “Yahut kazandıkları [günahlar] sebebiyle onları helâk eder; birçoğunu da affeder. Âyetlerimiz hakkında tartışıp duranlar, kendileri için kaçacak hiçbir yer olmadığını bilsinler [diye böyle yapar]. Size verilen her şey, sadece dünya hayatının geçici menfaatidir. Allah katında olan ise iman edenler ve yalnızca Rablerine tevekkül edenler için daha hayırlı ve daha kalıcıdır.” sözünün tevili hakkında [Ebû Ca'fer der ki:]
يقولُ تعالى ذكرُه: أو يُوبِقْ هذه الجوارىَ في البحرِ؛ بما كسَبَتْ رُكْبانُها مِن الذنوبِ، واجْتَرَموا من الآثامِ. وجزَم {يُوبِقْهُنَّ}، عطفًا على {يُسْكِنِ الرِّيحَ}. ومعنى الكلامِ: إن يَشَأْ يُسْكِنِ الريحَ فيظْلَلنَ رَواكدَ على ظهرِه، {أَوْ يُوبِقْهُنَّ}. ويعنى بقوله: {أَوْ يُوبِقْهُنَّ}. أو يُهْلِكُهن بالغرقِ.
Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Yahut yolcularının kazandığı günahlar ve irtikâp ettikleri cürümler sebebiyle bu akıp giden gemileri denizde helâk eder. {يُوبِقْهُنَّ} kelimesi {يُسْكِنِ الرِّيحَ} ifadesine atfedildiği için meczumdur. Sözün anlamı şudur: Eğer dilerse rüzgârı durdurur da denizin üstünde hareketsiz kalıverirler, {أَوْ يُوبِقْهُنَّ} “yahut onları helâk eder”. {أَوْ يُوبِقْهُنَّ} sözüyle; yahut onları suda boğarak helâk eder, manasını kastetmektedir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer açıklamayı tevil ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {أَوْ يُوبِقْهُنَّ}. يقولُ: يُهْلِكُهن .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {أَوْ يُوبِقْهُنَّ} “Yahut onları helâk eder” sözü hakkında: Onları helâk eder , dediğini nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {أَوْ يُوبِقْهُنَّ}. أو يُهْلِكُهن .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {أَوْ يُوبِقْهُنَّ} “Yahut onları helâk eder” sözü hakkında: Yahut onları helâk eder , dediğini nakletti.
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {أَوْ يُوبِقْهُنَّ}. قال: يُغْرقُهن بما كسَبوا .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {أَوْ يُوبِقْهُنَّ} “Yahut onları helâk eder” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Yaptıklarından ötürü onları suda boğar .
وبنحوِ الذي قلنا في قولِه: {بِمَا كَسَبُوا}. قالوا أيضًا.
Onun: {بِمَا كَسَبُوا} “Yaptıklarından ötürü” kavli hakkında bizim söylediğimizin bir benzerini onlar da söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا}. أي: بذنوبِ أهلِها.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا} “Yahut yaptıklarından ötürü onları helâk eder” ayeti hakkında: Yani içindekilerin günahları sebebiyle [helâk eder], dediğini nakletti.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا}. قال: بذنوب أهلِها .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا} “Yahut yaptıklarından ötürü onları helâk eder” ayeti hakkında: İçindekilerin günahları sebebiyle, dediğini nakletti .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا}. قال: يُوبِقْهن بما كسَب أصحابُهن.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا} “Yahut yaptıklarından ötürü onları helâk eder” sözü hakkında şöyle dedi: Sahiplerinin kazandığı [günahlar] sebebiyle onları helâk eder.
وقوله: {وَيَعْفُ عَنْ كَثِير}. يقولُ: ويَصْفَحُ تعالى ذكرُه عن كثيرٍ من ذنوبِكم، فلا يُعاقِبْ عليها.
Allah Teâlâ'nın: {وَيَعْفُ عَنْ كَثِير} “birçoğunu da affeder” sözü hakkında [Ebû Ca'fer] der ki: Cenâb-ı Hak günahlarınızın çoğunu bağışlar ve bunlardan dolayı ceza vermez.
وقوله: {وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِنَا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ويَعْلَمَ اللَّهُ الذين يُخاصِمون رسولَه محمدًا ﷺ مِن المشركين في آياتِه وعبرِه وأدلتِه على توحيدِه. واخْتَلَفت القرأةُ في قراءتِه، فقرأَته عامةُ قرأةِ المدينةِ: (ويعْلَمُ الذين). رفعًا على الاستئنافِ، كما قال في سورةِ "براءة": {وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ} [التوبة: ١٥].
Allah Teâlâ'nın: {وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِنَا} “Âyetlerimiz hakkında tartışıp duranlar bilsinler ki” sözü hakkında Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Müşriklerden, Allah'ın birliğine dair âyetleri, ibretleri ve delilleri hususunda O'nun Resulü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile münakaşa edenleri Allah bilsin. Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine kurrâsının geneli, Berâe sûresindeki: {وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ} “Allah dilediğinin tövbesini kabul eder” [Tevbe: 15] âyetinde olduğu gibi, istînâf üzere merfû olarak (ويعْلَمُ الذين) şeklinde okumuştur.
وقرأَته عامةُ قرأةِ الكوفةِ والبصرة: {وَيَعْلَمَ الَّذِينَ}. نصبًا، كما قيلَ في سورةِ "آل عمران": {وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ} [آل عمران: ١٤٢] على الصرفِ، وكما قال
Kûfe ve Basra kurrâsının geneli ise bunu nasb ile: {وَيَعْلَمَ الَّذِينَ} “[ve] bilsinler [diye]” şeklinde okumuştur. Bu, Âl-i İmrân sûresinde geçen: {وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ} [Âl-i İmrân: 142] âyetinde sarf (maiydir/nasb) üzere söylendiği gibidir. Nitekim [şair] şöyle demiştir:
النابغةُ الذُّبيانيُّ :
...Nâbiga ez-Zübyânî şöyle demiştir :
فإِن يَهْلِكُ أبو قابُوسَ يَهْلِكْ … رَبيعُ الناسِ والشهرُ الحرامُ
Eğer Ebû Kâbûs helâk olursa, insanların baharı ve haram ay da helâk olur
ونُمْسِكُ بعدَه بذِنابٍ عَنْسٍ … أَجَبِّ الظَّهْرِ ليس له سَنامُ
Ve biz ondan sonra, sırtı kesik, hörgücü olmayan güçlü bir devenin kuyruğuna tutunuruz
[ويُروَى: "عيش"] .
["Geçim/yaşam" (عيش) şeklinde de rivayet edilmiştir] .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أنهما قراءتان مشهورتان، ولغتان معروفتان مُتَقارِبنا المعنى، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bu konuda doğru olan söz şudur: Bunlar meşhur iki kıraat ve anlamları birbirine yakın bilinen iki lügattir. Dolayısıyla okuyan kişi bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وقوله: {مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ما لهم مِن مَحيدٍ عن عقابِ اللهِ، إذا عاقَبَهم على ذنوبِهم وكفرِهم به، ولا لهم منه ملجأٌ.
Allah Teâlâ'nın: {مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ} “kendileri için kaçacak bir yer yoktur” sözü hakkında Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Günahları ve O'nu inkâr etmeleri sebebiyle Allah onları cezalandırdığında O'nun cezasından kaçıp kurtulacakları bir yer ve O'ndan sığınacakları bir sığınak yoktur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer açıklamayı tevil ehli de yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ قولَه: {مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ}. قال: ما لهم مِن مَلْجأٍ .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den Allah'ın: {مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ} “kendileri için kaçacak bir yer yoktur” sözü hakkında: Onlar için hiçbir sığınak yoktur , dediğini nakletti.
وقوله: {فَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فما أُعْطِيتُم أَيُّها الناسُ مِن شيءٍ مِن رِياشِ الدنيا، من المالِ والبنينَ {فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. يقولُ: فهو متاعٌ
Allah Teâlâ'nın: {فَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ} “Size verilen herhangi bir şey” buyruğu hakkında Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Dünya ziynetinden, mal ve evlatlardan size verilen her şey {فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “dünya hayatının geçimliğidir”. Şöyle buyurmaktadır: O, bir geçimliktir...
لكم تتمَتعون به في الحياةِ الدنيا، وليس مِن دارِ الآخرةِ، ولا مما يَنْفَعُكم في مَعادِكم.
...dünya hayatında faydalanacağınız bir geçimliktir; âhiret yurdundan olmadığı gibi döneceğiniz yerde size fayda sağlayacak şeylerden de değildir.
{وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى}. يقولُ تعالى ذكرُه: والذي عندَ اللهِ لأهلِ طاعتِه والإيمانِ به في الآخرةِ، خيرٌ مما أُوِتيتُموه في الدنيا من متاعِها وأَبْقَى؛ لأن ما أُوتِيتُموه في الدنيا فانٍ نافدٌ، وما عندَ اللهِ مِن النعيمِ في جِنانِه لأهلِ طاعتِه باقٍ غيرُ نافدٍ، {لِلَّذِينَ آمَنُوا}. يقولُ: وما عندَ اللهِ للذين آمنوا به، وعليه يتوكلون في أمورِهم، وإليه يُفَوِّضون أسبابَهم، وبه يَثِقون - خيرٌ وأبقى مما أُوتِيتُموه مِن متاعِ الحياةِ الدنيا.
{وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى} “Allah'ın katında olan ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır” ayeti hakkında Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Âhirette Allah'a itaat edip O'na iman eden kimseler için Allah'ın katında bulunan mükâfat, dünyada size verilen dünya nimetlerinden daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Çünkü dünyada size verilenler fani ve tükenicidir; Allah katında, cennetlerinde O'na itaat edenler için bulunan nimetler ise baki olup tükenmez. {لِلَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenler için” sözü hakkında [Ebû Ca'fer] der ki: Allah'a iman eden, işlerinde O'na tevekkül eden, durumlarını O'na havale eden ve O'na güvenen kimseler için Allah'ın katında olanlar, dünya hayatının size verilen geçimliğinden daha hayırlı ve daha kalıcıdır.
القولُ في تأويل قولَه: {وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ (٣٧) وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٨)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün teviline dair görüş: {وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ (٣٧) وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٨)} “Onlar, büyük günahlardan ve hayâsızlıktan kaçınırlar; öfkelendikleri zaman da bağışlarlar. Onlar, Rablerinin çağrısına uyarlar, namazı kılarlar; işleri aralarında danışma iledir ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وما عندَ اللهِ للذين آمَنوا، وللذين يجتَنبُونَ كبَائرَ الإثمِ. وكبائرُ الإثمِ قد بيَّنا اختلافَ أهلِ التأويلِ فيها، وبيَّنا الصوابَ مِن القولِ عندَنا فيها في سورةِ "النساء" ، فأغْنَى ذلك عن إعادته ههنا. {وَالْفَوَاحِشَ}. قيل: إنها الزنى.
Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Allah'ın katında olan mükâfat, iman edenler ve büyük günahlardan kaçınanlar içindir. Büyük günahlar konusunda tevil ehlinin ihtilafını ve bize göre doğru olan görüşü Nisâ Suresi'nde açıklamıştık ; bu sebeple burada tekrar etmeye gerek kalmamıştır. {وَالْفَوَاحِشَ} “ve hayâsızlıklardan [kaçınanlar]” ifadesi hakkında: Bunun zina olduğu söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، السديِّ:
Bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti:
{وَالْفَوَاحِشَ}. قال: الفَواحِشُ الزنى .
{وَالْفَوَاحِشَ} “ve hayâsızlıklardan [kaçınanlar]” sözü hakkında şöyle demiştir: Hayâsızlıklar, zinadır .
واختلَفَت القرأةُ في قراءةِ قولَه: {كَبَائِرَ الْإِثْمِ}. فقرَأَته عامةُ قرأةِ المدينةِ: {كَبَائِرَ} على الجِماعِ، وكذلك التي في "النجمِ" ، وقرأته عامةُ قرأةِ الكوفةِ: (كبيرَ الإثمِ) على التوحيدِ فيهما جميعًا ، وكأن مَن قرَأ ذلك كذلك عنَى بكبيرِ الإثمِ الشركَ. و كان الفراءُ يقولُ: كأني أَسْتَحِبُّ لمن قرَأ {كَبَائِرَ الْإِثْمِ} أن يَخْفِضَ "الفواحش"؛ لتكونَ الكبائرُ مضافةً إلى مجموعٍ إذ كانت جمعًا. قال: وما سمِعتُ أحدًا من القرأةِ خفَض "الفواحشَ" .
Kıraat imamları {كَبَائِرَ الْإِثْمِ} sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine kurrâsının geneli bunu çoğul olarak {كَبَائِرَ} şeklinde okumuştur; Necm Suresi'ndeki [ayeti] de böyledir. Kûfe kurrâsının geneli ise her iki suredekini de tekil olarak (كبيرَ الإثمِ) şeklinde okumuştur . Böyle okuyan kimse sanki günahın büyüğü ile şirki kastetmiş gibidir. Ferrâ şöyle derdi: Bana göre {كَبَائِرَ الْإِثْمِ} şeklinde okuyan kimsenin, kebâir kelimesi çoğul olduğu için çoğula muzaf olsun diye "el-fevâhiş" kelimesini kesreli okuması daha sevimlidir. [Ferrâ] devamla şöyle demiştir: Fakat kurrâdan hiç kimsenin "el-fevâhiş" kelimesini kesreli okuduğunu işitmedim .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَى أنهما قراءتان قد قرَأ بكلِّ واحدةٍ منهما علماءُ مِن القرأةِ، على تقارُبِ معنييهما، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bu konuda bana göre doğru olan görüş şudur: Bunlar, anlamları birbirine yakın olan ve her birini kurrâdan âlimlerin okuduğu iki kıraattir; dolayısıyla okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وقولُه: {وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا ما غضِبوا على مَن اجْتَرَم إليهم جُرْمًا، هم يَغفِرون لمن اجتَرم إليهم ذنبَه، ويَصْفَحون عنه عقوبةَ ذنبِه.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ} “öfkelendikleri zaman da bağışlarlar” sözü hakkında Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Kendilerine karşı bir suç işleyen kimseye öfkelendikleri zaman, kendilerine karşı suç işleyenin günahını bağışlarlar ve suçunun cezasından vazgeçip affederler.
وقولُه: {وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وللذين أجابوا لربِّهم حينَ دعاهم إلى توحيدِه، والإقرارِ بوحدانيتِه، والبراءةِ مِن
Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ} “Rablerinin çağrısına icabet edenler ve namazı dosdoğru kılanlar” sözü hakkında Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: [Ahiretteki bu mükâfat], Rableri kendilerini tevhidine, birliğini ikrar etmeye ve [...] berî olmaya çağırdığı vakit Rablerine icabet eden kimseler içindir.
عبادةِ كلِّ ما يُعْبَدُ مِن دونِه، وأقامُوا الصلاةَ المفروضةَ بحدودِها في أوقاتِها، {وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ}. يقولُ: وإذا حزَبهم أمرٌ تَشاوَرُوا بينَهم، {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ}. يقولُ: ومِن الأموالِ التي رزَقْناهم يُنْفِقون في سبيلِ اللهِ، ويُؤَدُّون ما فرَض اللَّهُ عليهم فيها مِن الحقوقِ لأهلها؛ من زكاةٍ ونفقةٍ على من يَجِبُ عليه نفقتُه. وكان ابن زيدٍ يقولُ: عُنِى بقولِه: {وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ} الآية: الأنصارُ.
...O'ndan başka tapılan her şeyin ibadetinden berî olmaya çağırdığında O'na icabet eden, farz kılınan namazı şartlarına riayet ederek vakitlerinde ikame eden kimseler içindir. {وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ} “işleri aralarında danışma iledir” sözü hakkında [Ebû Ca'fer] der ki: Kendilerine önemli bir iş geldiğinde aralarında istişare ederler. {وَمِمَّا رZَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Kendilerine rızık olarak verdiğimiz mallardan Allah yolunda infak ederler; zekât ve nafakası üzerine vacip olan kimselere nafaka vermek gibi, Allah'ın o mallarda hak sahipleri için farz kıldığı hakları eda ederler. İbn Zeyd şöyle derdi: {وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ} ayetiyle Ensar kastedilmiştir.
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهب، قال: قال ابن زِيدٍ، وقرأَ: {وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ}. قال: فبدَأ بهم {وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ}: الأنصارُ، {وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ}: وليس فيهم رسولُ اللهِ ﷺ، {وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ}: ليس فيهم رسولُ اللهِ ﷺ أيضًا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi ve: {وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ} “Onlar, büyük günahlardan ve hayâsızlıktan kaçınırlar; öfkelendikleri zaman da bağışlarlar” ayetini okudu ve şöyle dedi: [Allah Teâlâ] önce onları zikretti. {وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ} “Onlar, Rablerinin çağrısına uyarlar” [ayetiyle kastedilenler] Ensar'dır. {وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ} “ve namazı kılarlar”: O sırada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aralarında değildi. {وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ} “işleri aralarında danışma iledir”: Yine o sırada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aralarında bulunmuyordu.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ (٣٩) وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٤٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün teviline dair görüş: {وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ (٣٩) وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٤٠)} “Onlar, bir haksızlığa ve saldırıya uğradıkları zaman yardımlaşarak haklarını alırlar / karşı koyarlar. Bir kötülüğün cezası, ona denk bir kötülüktür. Fakat kim bağışlar ve ıslah ederse, onun mükâfatı Allah'a aittir. Şüphesiz O, zalimleri sevmez.”
يقولُ تعالى ذكرُه: والذين إذا بغَى عليهم باغٍ واعْتَدَى * عليهم هم يَنْتَصِرون.
Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Onlar, kendilerine bir zorba taşkınlık edip saldırdığında * haklarını alırlar.
اختَلَف أهلُ التأويلِ في الباغى الذي حِمد تعالى ذكرُه المنتصرَ منه بعدَ بغيِه عليه؛ فقال بعضُهم: هو المشرِكُ إذا بغَى على المسلمِ.
Tevil ehli, Cenâb-ı Hakk'ın, taşkınlığından sonra kendisinden hakkını alan kimseyi övdüğü zorba/haksızlık eden konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: O, Müslümana karşı taşkınlık yaptığı zaman müşriktir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ قال: قال ابن زيدٍ: ذكَر المهاجرين
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: [Allah] muhacirleri zikretti
صنفين؛ صنفًا عفا، وصنْفًا انْتَصَر. وقرَأ: {وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ}. قال: فبدَأ بهم: {وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ} إلى قولِه: {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ}: وهم الأنصارُ. ثم ذكَر الصنفَ الثالثَ فقال: {وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ} من المشركين .
...iki sınıf olarak zikretti; bir sınıf affetti, bir sınıf da hakkını aldı. Sonra: {وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ} “Onlar, büyük günahlardan ve hayâsızlıktan kaçınırlar; öfkelendikleri zaman da bağışlarlar” ayetini okudu ve şöyle dedi: Önce onları zikretmeye başladı; {وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ} sözünden {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} sözüne kadar olanlar ise Ensar'dır. Sonra üçüncü sınıfı zikrederek: {وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ} “Onlar, bir haksızlığa uğradıkları zaman haklarını alırlar” buyurdu ki bunlar müşriklerden haklarını alanlardır .
وقال آخرون: بل هو كلُّ باغٍ بغَى، فحمِد المنتصرَ منه.
Başkaları ise: Bilakis o, haksızlık ve zorbalık yapan her zorb общественного / zorbadır; [Allah] kendisinden hakkını alanı övmüştür, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ}. قال: ينتَصِرون ممن بغَى عليهم مِن غيرِ أن يَعْتَدُوا .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den Allah'ın: {وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ} “Onlar, bir haksızlığa uğradıkları zaman haklarını alırlar” sözü hakkında: Haddi aşmaksızın kendilerine haksızlık edenlerden haklarını alırlar , dediğini nakletti.
وهذا القولُ الثاني أولى في ذلك بالصوابِ؛ لأن الله ﷿ لم يَخْصُصْ مِن ذلك معنًى دون معنًى، بل حمِد كلَّ منتصِرٍ بحقٍّ مَمَن بغَى عليه.
Bu ikinci görüş bu konuda doğru olmaya daha layıktır; zira Azîz ve Celîl olan Allah bundan bir anlamı diğerinden ayırt etmemiş, bilakis kendisine haksızlık eden kimseden hak üzere intikamını/hakkını alan herkesi övmüştür.
فإن قال قائلٌ: وما في الانتصارِ مِن المدحِ؟ قيل: إن في إقامةِ الظالمِ على سبيلِ الحقِّ وعقوبتِه بما هو له أهلٌ تقويمًا له، وفى ذلك أعظمُ المدحِ.
Şayet biri: "Hakkını almada ne gibi bir övgü vardır?" diyecek olursa, şöyle cevap verilir: Zalimi hak yolunda tutmakta ve ona hak ettiği şekilde ceza vermekte onu doğrultup ıslah etme vardır ve bunda en büyük övgü bulunmaktadır.
وقوله: {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا}. وقد بيَّنَّا فيما مضَى معنى ذلك، وأن معناه: وجزاءُ سيئةِ المسئِ عقوبتُه بما أوْجَبه اللهُ عليه، فهي وإن كانت عقوبةً مِن اللهِ أوْجَبها عليه فهى مَساءةٌ له. والسيِّئة إنما هي الفَعْلةُ مِن السُّوءِ، وذلك نظيرُ قولِ اللهِ ﷿: {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا} [الأنعام: ١٦٠].
Allah'ın {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا} “Bir kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür” sözüne gelince; daha önce bunun anlamını açıklamıştık. Bunun manası: Kötülük yapanın kötülüğünün karşılığı, Allah'ın ona [verilmesini] gerekli kıldığı cezasıdır. Bu, Allah'ın ona gerekli kıldığı bir ceza olsa da onun aleyhine bir kötülüktür (hoşlanmadığı bir durumdur). Seyyie (سَيِّئَة) ise ancak sû’ (kötülük) kökünden gelen fiildir. Bu, Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu sözünün bir benzeridir: {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا} “Kim de bir kötülükle gelirse, ancak misliyle cezalandırılır” [el-En‘âm: 160].
وقد قيل: إن معنى ذلك: أن يُجابَ القائلُ الكلمةَ القَزِعةَ بمثلِها.
Bunun anlamının, çirkin ve kaba bir söz söyleyene aynı şekilde karşılık verilmesi olduğu da söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ، قال: قال لى أبو بشرٍ: سمِعتُ ابن أبي نَجيحٍ يقولُ في قولِه: {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا}. قال: يقولُ: أخْزاه الله. فيقولُ: أخْزاه اللهُ .
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Ebû Bişr bana dedi ki: İbn Ebî Necîh'in Allah'ın: {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا} “Bir kötülüğün cezası, ona denk bir kötülüktür” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: [Biri birine]: "Allah onu rezil etsin" dediğinde, diğeri de: "Allah onu rezil etsin" der .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا}. قال: إذا شتَمَك بشَتِيمةٍ فاشْتُمْه مثلَها، مِن غيرِ أن تَعتَدِيَ .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den Allah'ın: {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا} “Bir kötülüğün cezası, ona denk bir kötülüktür” sözü hakkında: Biri sana bir hakaret ettiğinde, haddi aşmaksızın ona benzer şekilde karşılık vermendir , dediğini nakletti.
وكان ابن زيدٍ يقولُ في ذلك بما حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في: {وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ} مِن المشركين، {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا} الآية: ليس أمَرَكم أن تَعْفُوا عنهم لأنه أحَبَّهم، {وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ}، ثم نسَخ هذا كلَّه، وأمَرَه بالجهادِ .
İbn Zeyd bu hususta, bana Yûnus'un anlattığı, onun İbn Vehb'den, onun da İbn Zeyd'den rivayet ettiği şu görüşü söylerdi: {وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ} “Onlar, bir haksızlığa uğradıkları zaman haklarını alırlar” yani müşriklerden [alırlar], {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا} “Bir kötülüğün cezası, ona denk bir kötülüktür. Fakat kim bağışlarsa...” ayeti hakkında: [Allah] onları sevdiği için onları affetmenizi emretmemiştir. {وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ} “Kim haksızlığa uğradıktan sonra hakkını alırsa, işte onların aleyhine bir yol yoktur”. Sonra bunların hepsini neshetti ve cihadı emretti .
فعلى قولِ ابن زيدٍ هذا تأويلُ الكلامِ: وجزاءُ سيئةٍ مِن المشركين إليكم سيئةٌ مثلُها منكم إليهم، وإن عفَوتُم وأَصْلَحْتُم في العفوِ، فأجرُكم في عفوِكم عنهم إلى
İbn Zeyd'in bu görüşüne göre sözün tevili şöyledir: Müşriklerin size yaptığı bir kötülüğün cezası, sizin onlara yaptığınız ona denk bir kötülüktür. Eğer affeder ve affetmekle arayı düzeltirseniz, onları affetmenizdeki mükâfatınız...
اللهِ، إنه لا يُحِبُّ الظالمين . وهذا على قولِه كقولِ اللهِ ﷿: {فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ} [البقرة: ١٩٤]. وللذى قال مِن ذلك وجهٌ. غيرَ أن الصوابَ عندَنا أن تُحمَل الآية على الظاهرِ ما لم يَنْقُلْه إلى الباطنِ ما يَجِبُ التسليمُ له، وأن لا يُحْكَمَ بحكمٍ في آيةٍ بالنسخِ إلا بخبرٍ يَقْطَعُ العذرَ، أو حجةٍ يَجِبُ التسليمُ لها، ولم تَثْبُتْ حجةٌ في قولِه: {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا}، يَجِبُ أنه مرادٌ به المشركون دونَ المسلمين، ولا بأنَّ هذه الآية منسوخةٌ، فنُسلِّمَ لها بأنَّ ذلك كذلك.
...Allah'a aittir, şüphesiz O, zalimleri sevmez . Bu, onun görüşüne göre Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu sözü gibidir: {فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ} [el-Bakara: 194] “O halde kim size saldırırsa, size saldırdığı kadar siz de ona saldırın ve Allah'tan sakının.” Onun bu söylediğinin bir vechi vardır. Ancak bize göre doğru olan, boyun eğilmesi gereken kesin bir delil onu bâtınî anlama çekmedikçe ayetin zahirine hamledilmesidir; ayrıca kesin bir haber veya boyun eğilmesi vacip olan bir delil olmadıkça bir ayette nesh hükmü verilemez. {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا} sözünde, bununla Müslümanlar değil de müşriklerin kastedildiğine ya da bu ayetin mensuh olduğuna dair teslim olmamızı gerektirecek kesin bir delil sabit olmamıştır ki bunu kabul edelim.
وقوله: {فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فمَن عفا عمن أساء إليه إساءتَه إليه، فغفرَها له ولم يُعاقِبْه بها، وهو على عقوبتِه عليها قادرٌ، ابتغاءَ وجهِ اللهِ، فأجرُ عفوِه ذلك على اللهِ، واللهُ تعالى مُثِيبُه عليه ثوابَه.
Allah Teâlâ'nın: {فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} “Fakat kim bağışlar ve ıslah ederse, onun mükâfatı Allah'a aittir” sözü hakkında Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Kim kendisine kötülük edenin bu kötülüğünü bağışlar, onu cezalandırmaya gücü yettiği halde Allah rızasını gözeterek cezalandırmayıp affederse, onun bu affının mükâfatı Allah'a aittir ve Allah Teâlâ ona sevabını eksiksiz verecektir.
{إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ}. يقولُ: إن الله لا يُحِبُّ أهلَ الظلمِ الذين يَتَعدَّوْن على الناسِ، فيُسِيئون إليهم بغيرِ ما أذِن اللهُ لهم فيه.
{إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ} “Şüphesiz O, zalimleri sevmez” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, insanlara hadsizce saldırıp Allah'ın izin vermediği şekilde onlara kötülük eden zulüm ehlini sevmez.
القولُ في تأويلِ قولَه تعالى: {وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ (٤١) إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٤٢)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün teviline dair görüş: {وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ (٤١) إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٤٢)} “Kim haksızlığa uğradıktan sonra hakkını alırsa, işte onların aleyhine bir yol yoktur. Sorumluluk yolu ancak insanlara zulmedenler ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık edenler aleyhinedir. İşte onlar için can yakıcı bir azap vardır.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ولَمَن انتصَرَ ممَّن ظلمَه مِن بعدِ ظلمِه إياه، {فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ}. يقولُ: فأولئك المُنْتَصِرون منهم، لا سبيلَ للمُنتَصَرِ منهم عليهم بعقوبةٍ ولا أذىً؛ لأنهم انْتَصَروا منهم بحقٍّ، ومَن أخذ حقَّه ممن وجَب ذلك له.
Allah Teâlâ zikri yüce şöyle buyurmaktadır: Kendisine haksızlık edilmesinin ardından, kendisine zulmedenden hakkını alan kimseye gelince; {فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ} “işte onların aleyhine bir yol yoktur”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Onlardan haklarını alan bu kimselere karşı, kendilerinden hak alınan kimselerin bir ceza veya eziyet verme yolları yoktur; çünkü onlar onlardan haklı olarak öçlerini/haklarını almışlardır. Kim de gereken hakkını, onu vermesi vacip olan kimseden alırsa...
عليه، [فلم يَتَعدَّ ولم يَظلِمْ] ، فيكونَ عليه سبيلٌ.
...[haddi aşmamış ve zulmetmemiştir] ki aleyhine bir yol olsun.
وقد اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بذلك؛ فقال بعضُهم: عُنِى به كلُّ مُنْتَصِرٍ ممن أساء إليه، مسلمًا كان المسيءُ أو كافرًا.
Tevil ehli bununla kastedilen kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Kötülük yapan ister Müslüman ister kâfir olsun, kendisine kötülük yapandan hakkını alan herkes kastedilmiştir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بن بَزِيعٍ، قال: ثنا معاذٌ، قال: ثنا ابن عونٍ، قال: كنتُ أَسألُ عن الانتصارِ، {وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ} الآيةَ، فحدَّثني عليُّ بنُ زِيدِ بن جدعانَ، عن أمِّ محمدٍ امرأةِ أبيه - قال ابن عونٍ: زعَموا أنها كانت تدْخُلُ على أم المؤمنين - قالت: قالت أمُّ المؤمنين: دخَل علينا رسولُ الله ﷺ وعندَنا زينبُ بنتُ جَحْشٍ، فجعَل يَصْنَعُ بيدِه شيئًا، ولم يَفْطَنْ لها، فقلتُ بيدِه حتى فطَّنْتُه فأَمْسَك، وأَقْبَلَت زينبُ تَقَحَّمُ لعائشةَ، فنهاها فأبَتْ أَن تَنْتَهِيَ، فقال لعائشةَ: "سُبِّيها"، فسبَّتْها فغلَبَتها، وانْطَلَقَتْ زينب فأتَت عليًّا، فقالت: إن عائشةَ تَقَعُ بكم وتَفْعَلُ بكم. فجاءت فاطمةُ، فقال لها: "إنها حِبَّةُ أبيك وربِّ الكعبةِ". فانْصَرَفَت وقالت لعليٍّ: إنى قلتُ له كذا و كذا، فقال كذا وكذا. قال: وجاء عليٌّ إلى النبيِّ ﷺ فكلَّمه في ذلك .
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Bezî' anlattı, dedi ki: Bize Muâz anlattı, dedi ki: Bize İbn Avn anlattı, dedi ki: {وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ} “Kim haksızlığa uğradıktan sonra hakkını alırsa...” ayetindeki hakkını almayı soruyordum. Ali b. Zeyd b. Cüd'ân babasının eşi Ümmü Muhammed'den nakletti -İbn Avn dedi ki: Müminlerin annesinin yanına girdiğini söylerlerdi- o şöyle dedi: Müminlerin annesi [Âişe] dedi ki: Yanımızda Zeyneb binti Cahş varken Resûlullah ﷺ yanımıza girdi ve eliyle bir şeyler yapmaya başladı, fakat onun orada olduğunu fark etmedi. Ben de fark etsin diye eline dokundum, o da durdu. Zeyneb, Âişe'ye sataşmaya başladı; [Allah Resûlü] onu nehyetti fakat o vazgeçmedi. Bunun üzerine Âişe'ye: "Ona karşılık ver" buyurdu. Âişe de ona karşılık verip üstün geldi. Bunun üzerine Zeyneb kalkıp Ali'ye gitti ve: "Âişe sizin hakkınızda ileri geri konuşuyor ve şöyle şöyle yapıyor" dedi. Fâtıma geldi, [Allah Resûlü] ona: "Kâbe'nin Rabbine andolsun ki o, babanın sevgilisidir" buyurdu. Fâtıma dönüp Ali'ye: "Ona şöyle şöyle dedim, o da böyle böyle dedi" diye anlattı. [Ravi] dedi ki: Bunun üzerine Ali Peygamber ﷺ'e gelip bu hususta onunla konuştu .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ}. الآيةَ، قال: هذا في الخَمْشِ يكونُ بينَ الناسِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ} “Kim haksızlığa uğradıktan sonra hakkını alırsa...” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Bu, insanlar arasında meydana gelen yaralama (hamş) hakkındadır .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ}. قال: هذا فيما يكونُ بينَ الناسِ مِن القِصاصِ، فأما لو ظلَمَك رجلٌ لم يَحِلُّ لك أن تَظْلِمه .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den Allah'ın: {وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ} “Kim haksızlığa uğradıktan sonra hakkını alırsa, işte onların aleyhine bir yol yoktur” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Bu, insanlar arasında cereyan eden kısas hakkındadır; ancak bir kimse sana zulmetse, senin ona zulmetmen helal olmaz .
وقال آخرون (*): بل عُنِى به الانتصارُ مِن أهلِ الشركِ، وقال: هو منسوخٌ.
Başkaları ise (*): Bilakis bununla şirk ehlinden hakkını almak kastedilmiştir, demişler ve bunun mensuh olduğunu söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ}. قال: لَمَنِ انْتَصَر بعد ظلمِه؛ من المؤمنين انتَصَر مِن المشركين. قال: وهذا قد نُسِخ، وليس هذا في أهلِ الإسلامِ، ولكن في أهل الإسلامِ الذي قال اللهُ: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ} [فصلت: ٣٤].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ} “Kim haksızlığa uğradıktan sonra hakkını alırsa, işte onların aleyhine bir yol yoktur” sözü hakkında şöyle dedi: Zulme uğradıktan sonra hakkını alan kimse; müminlerden olup müşriklerden hakkını alan kimsedir. [İbn Zeyd] dedi ki: Bu neshedilmiştir; bu İslam ehli hakkında değildir. İslam ehli hakkında olan ise Allah'ın şu buyruğudur: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ} [Fussilet: 34] “Sen [kötülüğü] en güzel olanla sav; o zaman seninle arasında düşmanlık bulunan kimse sanki sımsıcak bir dost oluverir.”
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقالَ: إنه معنيٌّ به كلُّ منتِصرٍ مِن ظالمِه.
Bu konuda doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Bununla, kendisine zulmedenden hakkını alan herkes kastedilmiştir.
وإن الآيةَ مُحْكَمةٌ غيرُ مَنْسوخةٍ؛ للعلةِ التي بيَّنْتُ في الآيةِ قبلَها.
Ve bir önceki ayette açıkladığım gerekçeden ötürü bu ayet muhkemdir, mensuh değildir.
وقوله: {إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إنما الطريقُ لكم أيُّها الناسُ على الذين يَتَعَدَّون على الناسِ ظلمًا وعُدْوانًا، بأن
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ} “Ceza yolu ancak insanlara zulmedenlerin... aleyhinedir” sözü hakkında Zikri Yüce Olan [Allah] şöyle buyurur: Ey insanlar! Sizin [hesap sorma ve cezalandırma] yolunuz, ancak insanlara haksızlık ve düşmanlıkla tecavüz eden kimseler aleyhinedir; şöyle ki
تُعاقبوهم بظلمِهم، لا على مَن انتَصَر ممن ظلَمَه وأخَذ منه حقَّه.
...zulümleri sebebiyle kendilerini cezalandıracağınız kimselerdir; yoksa kendisine zulmedenden hakkını alıp intikamını alan kimseler aleyhine değildir.
وقوله: {وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ}. يقولُ: ويتَجاوَزون في أرضِ اللهِ الحدَّ الذي أباح لهم ربُّهم إلى ما لم يَأْذَنْ لهم فيه، فيُفْسِدون فيها بغير الحقِّ، {أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}. يقولُ: فهؤلاء الذين يَظْلِمون الناسَ ويَبْغُون في الأرض بغير الحقِّ، لهم عذابٌ مِن اللهِ يومَ القيامةِ في جهنمَ مُؤْلِمٌ مُوجعٌ.
Allah Teâlâ'nın: {وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ} “ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık edenler” sözü hakkında [Ebû Ca'fer] der ki: Allah'ın yeryüzünde Rablerinin kendilerine mubah kıldığı sınırı aşarak izin vermediği şeylere sapan ve haksız yere orada bozgunculuk yapanlardır. {أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “İşte onlar için can yakıcı bir azap vardır” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: İşte insanlara zulmeden ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık yapan bu kimseler için kıyamet gününde cehennemde Allah'tan gelen elem verici ve can yakıcı bir azap vardır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (٤٣) وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ (٤٤)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün teviline dair görüş: {وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (٤٣) وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ (٤٤)} “Kim de sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu azmedilmeye değer / kararlılık gerektiren işlerdendir. Allah kimi saptırırsa, artık bundan sonra onun hiçbir dostu yoktur. Zalimlerin, azabı gördüklerinde: 'Geri dönecek bir yol var mı?' dediklerini görürsün.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ولمن صبَر على إساءةِ مَن أساء إليه، وغفَر للمسيءِ إليه جُرْمَه إليه، فلم يَنْتَصِر منه، وهو على الانتصارِ منه قادرٌ، ابتغاءَ وجهِ اللهِ وجزيلِ ثوابِه، {إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ}. يقولُ: إن صبرَه ذلك وغفرانَه ذنبَ المسيءِ إليه {لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ}. [يقولُ: لَمن الأمورِ] التي ندَب إليها عبادَه، وعزَم عليهم العملَ بها .
Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Kendisine kötülük edenin kötülüğüne sabreden, ona karşı suç işleyenin suçunu bağışlayıp hakkını almaya gücü yettiği halde Allah rızasını ve O'nun bol mükâfatını umarak hakkını almayan kimseye gelince, {إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} “şüphesiz bu azmedilmeye değer işlerdendir”. Şöyle buyurmaktadır: Onun bu sabrı ve kendisine kötülük yapanın günahını bağışlaması {لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} “azmedilmeye değer işlerdendir”. [Şöyle buyurmaktadır: Kullarını teşvik ettiği] ve yapmalarını kesin olarak emrettiği işlerdendir.
{وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ}. يقولُ جل ثناؤه: ومَن خذَله اللهُ عن الرَّشادِ، فليس له مِن وليٍّ يَلِيه، فيَهْدِيَه لسبيلِ الصوابِ، ويُسَدِّدَه لها من بعدِ إضلالِ اللهِ إياه، {وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وتَرَى الكافرين بالله يا محمدُ يومَ القيامة لمّا عايَنوا عذابَ اللهِ يقولون لربِّهم: هَلْ لنا يا ربُّ إلى مرَدٍّ [إلى الدنيا] مِنْ سبيلٍ؟ وذلك كقولِه:
{وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ} “Allah kimi saptırırsa, artık bundan sonra onun hiçbir dostu/yardımcısı yoktur.” Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Allah her kimi doğru yoldan saptırıp yüzüstü bırakırsa, Allah'ın onu saptırmasının ardından onun işini üstlenip kendisini doğru yola iletecek ve ona muvaffak kılacak hiçbir dostu ve yardımcısı yoktur. {وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ} “O zalimlerin azabı gördüklerinde... dediklerini görürsün.” Cenâb-ı Hak Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kıyamet günü Allah'ı inkâr edenlerin Allah'ın azabını bizzat gördüklerinde Rablerine: “Ey Rabbimiz! [Dünyaya] geri dönmeye bir yol var mıdır?” dediklerini görürsün. Bu, [Allah Teâlâ'nın] şu sözü gibidir:
{وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} [السجدة: ١٢]. اسْتَعتَب المساكينُ في غيرِ حينِ الاستعتابِ.
{وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} [Secde: 12] “Suçluların Rableri huzurunda başlarını öne eğerek: 'Rabbimiz! Gördük ve işittik; artık bizi geri döndür de salih amel işleyelim, biz kesin olarak inandık' dediklerini bir görsen!” Zavallılar özür dileme vaktinin geçtiği bir zamanda af dilemeye kalkıştılar.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في قولِه: {هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ}. يقولُ: إلى الدنيا .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] O'nun: {هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ} “Geri dönecek bir yol var mı?” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Yani] dünyaya .
واخْتَلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ دخولِ "إنَّ" في قولِه: {إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ}، مع دخولِ اللامِ في قولِه: {وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ}. فكان بعضُ نحويِّ أهلِ البصرةِ يقولُ في ذلك: أما اللامُ التي في: {وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ} فلامُ الابتداءِ، وأمّا {إِنَّ ذَلِكَ}، فمعناه واللهُ أعلمُ: إنَّ ذلك منه مِن عزمِ الأمورِ. وقال: قد تقول: مرَرْتُ بالدارِ الذراعُ بدرهمٍ. أي: الذراعُ منها بدرهمٍ، ومرَرْتُ ببُرٍّ قَفيزٌ بدرهمٍ. أي: قفيزٌ منه بدرهمٍ. قال: وأما ابتداءُ "إِنَّ" في هذا الموضعِ فمثلُ: {قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلَاقِيكُمْ} [الجمعة: ٨]، يجوزُ ابتداءُ الكلامِ، وهذا إذا طال الكلامُ في هذا الموضعِ.
Arap dili âlimleri, {وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ} sözünde lâm harfinin gelmesiyle birlikte {إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} sözünde "inne" edatının geliş sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Basralı nahivcilerin bazıları bu konuda şöyle diyordu: {وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ} ifadesindeki lâm harfi ibtida (başlangıç) lâmıdır. {إِنَّ ذَلِكَ} ifadesine gelince, bunun anlamı -Allah daha iyi bilir ya-: Şüphesiz onun tarafından [yapılan] bu davranış azmedilmeye değer işlerdendir, demektir. Ve şöyle demiştir: Sen şöyle diyebilirsin: "Marartü bi'd-dâri ez-zirâ'u bi-dirhemin" yani: "ez-Zirâ'u minhâ bi-dirhemin" (Eve uğradım, ondan bir zira bir dirhemedir). Ve yine: "Marartü bi-bürrin kafîzün bi-dirhemin" yani: "Kafîzün minhu bi-dirhemin" (Buğdaya uğradım, ondan bir ölçek bir dirhemedir). Şöyle devam etmiştir: Bu konumda "inne" ile başlanması ise: {قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلَاقِيكُمْ} [Cuma: 8] “De ki: Kendisinden kaçtığınız ölüm var ya, şüphesiz o size kavuşacaktır” ayeti gibidir; söze [yeniden] başlamak caizdir ve bu, bu konumda söz uzadığı zaman böyledir.