يقول تعالى ذكره: وجعَل هؤلاء المشركون للَّهِ مِن خلقه نصيبًا، وذلك قولهم
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler, yarattıklarından Allah'a bir pay ayırdılar; bu da onların [şöyle] demeleridir:
للملائكة: هم بناتُ اللهِ.
melekler için: "Onlar Allah'ın kızlarıdır" demeleridir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءًا}. قال: ولدًا، وبنات من الملائكة .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءًا} “Onlar kullarından bir kısmını O'nun bir parçası kıldılar” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Çocuk [kıldılar] ve meleklerden kız çocukları [isnat ettiler]" .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ: {وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءًا}. قال: البنات.
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءًا} “Onlar kullarından bir kısmını O'nun bir parçası kıldılar” kavli hakkında: "Kız çocuklarını [kıldılar]" dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: عُنى بالجزء في هذا الموضع: العِدْلُ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bu yerde cüz' ile denk / eş kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءًا}. أي: عِدْلًا .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den: {وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءًا} “Onlar kullarından bir kısmını O'nun bir parçası kıldılar”: “Yani bir denk [kıldılar]” dediğini rivayet etti.
حدثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن، ثورٍ، عن معمر، عن قتادة في قوله: {وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءًا}. أي: عِدْلًا .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde’den {وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءًا} “Onlar kullarından bir kısmını O'nun bir parçası kıldılar” kavli hakkında: "Yani bir denk [kıldılar]" dediğini rivayet etti.
وإنما اخترنا القول الذي اخترناه في تأويل ذلك؛ لأن اللَّهَ جَلَّ ثناؤُه أَتبع ذلك
Bunun tevilinde tercih ettiğimiz görüşü ancak şunun için tercih ettik: Çünkü övgüsü yüce olan Allah, bunun peşinden
قوله: {أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَنَاتٍ وَأَصْفَاكُمْ بِالْبَنِينَ}. توبيخًا لهم على قولهم ذلك، فكان معلومًا أن توبيخَه إياهم بذلك إنما هو عمَّا أخبر عنهم من قيلهم ما قالوا في إضافةِ البناتِ إِلى اللهِ ﷿.
onların bu sözlerini kınamak üzere: {أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَنَاتٍ وَأَصْفَاكُمْ بِالْبَنِينَ} “Yoksa O, yarattıklarından kendisine kızlar edindi de oğulları size mi seçip ayırdı?” buyurmuştur. Böylece O'nun kendilerini bununla kınamasının, aziz ve celil olan Allah'a kız çocukları isnat etme hususunda söyledikleri sözleri haber vermesinden ötürü olduğu anlaşılmış oldu.
وقوله: {إِنَّ الْإِنْسَانَ لَكَفُورٌ مُبِينٌ}. يقول تعالى ذكره: إن الإنسان لذو جَحْدٍ لنعَمِ ربِّه التي أنعَمها عليه، {مُبِينٌ}. يقولُ: يَبِينُ كفرانُه نِعمَه عليه لمن تأمَّله بفكرِ قلبِه، وتدبُّرِ حالِه.
{إِنَّ الْإِنْسَانَ لَكَفُورٌ مُبِينٌ} “Şüphesiz insan apaçık bir nankördür” kavli hakkında Yüce Allah zikri şunu buyurmaktadır: Şüphesiz insan, Rabbinin kendisine lütfettiği nimetleri inkâr edicidir. {مُبِينٌ} “apaçık” ise: Kalbinin tefekkürüyle ve durumunun tedebbürüyle O'na bakan kimseye, nimetlere karşı yaptığı nankörlüğü besbelli ortadadır demektir.
وقوله: {أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَنَاتٍ}. يقولً جلّ ثناؤُه مُوَبِّخًا هؤلاء المشركين الذين وصفوه بأن الملائكةَ بناتُه: أتَّخذ ربُّكم أيُّها الجاهلون مما يخلُقُ بناتٍ، وأنتم لا تَرضَونهن لأنفسِكم؟ {وَأَصْفَاكُمْ بِالْبَنِينَ}. يقولُ: وأَخلَصكم بالبنينَ، فجعَلهم لكم؟
{أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَنَاتٍ} “Yoksa O, yarattıklarından kendisine kızlar mı edindi?” kavli hakkında övgüsü yüce olan [Allah], meleklerin O'nun kızları olduğunu iddia eden bu müşrikleri kınayarak şöyle buyurmaktadır: Ey cahiller, Rabbiniz yarattıklarından kız çocukları edindi de -ki siz onları kendiniz için dahi kabul etmezsiniz-, {وَأَصْفَاكُمْ بِالْبَنِينَ} “oğulları ise size mi seçip ayırdı?” Yani erkek çocuklarını size tahsis edip onları sadece size mi verdi?
{وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا بُشِّر أحدُ هؤلاء الجاعلين لله من عبادِه جُزءًا، {بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا}. يقولُ: بما مثَّل للهِ، فشبَّههُ شَبَهًا، وذلك ما وصَفه به مِن أن له بَناتٍ.
{وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا} “Onlardan biri, Rahmân'a isnat ettiği [kız çocuğu] ile müjdelendiğinde” kavli hakkında Yüce Allah zikri şunu buyurmaktadır: Allah'a kullarından bir parça isnat eden bu kimselerden birine müjde verildiği zaman; {بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا} “Rahmân'a isnat ettiği şeyle”, yani Allah'a örnek kılıp benzer kıldığı şeyle -ki bu da O'nun kızları olduğunu iddia etmesidir- [müjdelendiği zaman].
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا}. قال: ولدًا .
Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا} “Rahmân'a isnat ettiği şeyle” kavli hakkında: "Çocukla" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا}: بما جعَل للَّهِ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا} “Rahmân'a isnat ettiği şeyle” kavli hakkında: "Allah'a isnat ettiği [kız çocukları] ile." dediğini rivayet etti.
وقولُه: {ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا}. يقولُ تعالى ذكرُه: ظلَّ وجهُ هذا الذي بُشِّر بما ضَرَب للرحمنِ مثلًا من البناتِ، مُسْودًا من سوءِ ما بُشِّر به، {وَهُوَ كَظِيمٌ}. يقولُ: وهو حَزينٌ.
{ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا} “yüzü simsiyah kesilir” kavli hakkında Yüce Allah zikri şunu buyurmaktadır: Rahmân'a isnat ettiği o kız çocuklarıyla müjdelenen bu kimsenin yüzü, kendisine verilen o kötü müjdeden ötürü simsiyah olur; {وَهُوَ كَظِيمٌ} “ve o öfkesinden yutkunur” kavli ise: Ve o pek kederlidir demektir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَهُوَ كَظِيمٌ}. يقولُ: وهو حَزينٌ .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den: {وَهُوَ كَظِيمٌ} “ve o öfkesinden yutkunur” kavli hakkında: "Yani pek kederlidir" dediğini rivayet etti.
القول في تأويل قوله تعالى: {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ (١٨)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ (١٨)} “Yoksa süs içinde yetiştirilip de tartışmada meramını apaçık anlatamayan kimseyi mi [O'na isnat ediyorlar]?”
يقول تعالى ذكره: أَوَ مَن يُنَبَّتُ [ويربَّى] في الحِلْيَةِ ويُزِيَّنُ بها، {وَهُوَ فِي الْخِصَامِ}. يقولُ: وهو في مخاصمة من خاصمه عند الخصام غيرُ مبين مَن خصمه ببرهان وحجة، لعجزه وضعفه، جعلتموه جُزْءًا للَّهِ مِن خَلْقِه، وزعمتم أنه نصيبُه منهم؟! وفى الكلام متروكٌ استُغنى بدلالة ما ذُكر منه، وهو ما ذكرتُ.
Yüce Allah zikri şunu buyurmaktadır: Süs içinde büyütülen [ve yetiştirilen] , onunla donatılan; {وَهُوَ فِي الْخِصَامِ} “tartışmada ise” yani tartışma anında kendisiyle hasımlaşan kimseye karşı acziyeti ve zayıflığı sebebiyle delille ve hüccetle hasmına karşı meramını apaçık anlatamayan bir varlığı mı O'nun yarattıklarından Allah'a bir cüz kıldınız da bunun O'nun payı olduğunu iddia ettiniz?! İfadede, zikredilen kısmın delaletiyle yetinilerek hazfedilmiş söz vardır ki o da zikrettiğim husustur.
واختلف أهل التأويل في المعنيِّ بقوله: {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ}؛ فقال بعضُهم: عُنى بذلك الجوارى والنساءُ.
Tevil ehli, {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ} “Yoksa süs içinde yetiştirilip de tartışmada meramını apaçık anlatamayan kimseyi mi?” kavliyle kastedilen kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bununla kız çocukları ve kadınlar kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ}. قال: يعنى المرأة.
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [naklen] {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ} “Yoksa süs içinde yetiştirilip de tartışmada meramını apaçık anlatamayan kimseyi mi?” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "[Bununla] kadını kastetmektedir."
حدَّثنا محمدُ بن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن علقمة بن مَرْثَدٍ، عن مجاهدٍ، قال: رُخص للنساء في الحرير والذهب. وقرأ: {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ} .
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Alkame b. Mersed'den, o da Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etti: "Kadınlara ipek ve altın konusunda ruhsat verilmiştir." Ve şu âyeti okudu: {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ} “Yoksa süs içinde yetiştirilip de tartışmada meramını apaçık anlatamayan kimseyi mi?” .
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ}. قال: الجوارى، جعلتموهنَّ للرحمن ولدًا، كيف تحكمون ؟!
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ} “Yoksa süs içinde yetiştirileni mi?” kavli hakkında: "Kız çocuklarını [kastediyor]. Onları Rahmân'a çocuk kıldınız; ne biçim hüküm veriyorsunuz öyle?!" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ}. قال: الجوارى، يُسفِّهُهُنَّ بذلك، {غَيْرُ مُبِينٍ}. بضعفهنَّ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ} “Yoksa süs içinde yetiştirilip de tartışmada meramını apaçık anlatamayan kimseyi mi?” kavli hakkında: "Kız çocuklarını; bununla onların aklını kıt bulmaktadır. {غَيْرُ مُبِينٍ} [ifadesi de] onların zayıflıklarından ötürüdür" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ}. يقولُ: جعلوا له البنات، وهم إذا بُشِّر أحدهم بهنَّ [ولى على] وجهه مُسودًّا وهو كظيمٌ. قال: وأما قوله: {وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ}. يقولُ: قلما تتكلم امرأة فتريد أن تتكلم بحجتها إلا تكلمت بالحجة عليها .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ} “Yoksa süs içinde yetiştirileni mi?” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "O'na kız çocuklarını isnat ettiler; oysa kendilerinden birine onlar müjdelendiğinde öfkesinden yutkunarak yüzü simsiyah [dönüp giderdi] ." Dedi ki: {وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ} “tartışmada ise meramını apaçık anlatamaz” kavline gelince şöyle dedi: "Pek az kadın vardır ki kendi delilini ortaya koymak istediğinde aleyhine olacak bir delil konuşmuş olmasın" .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ: {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ}. قال: النساء.
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ} “Yoksa süs içinde yetiştirilip de tartışmada meramını apaçık anlatamayan kimseyi mi [O'na isnat ediyorlar]?” kavli hakkında: "Kadınlar[dır]" dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: عُنى بذلك أوثانُهم التي كانوا يعبدونها مِن دونِ اللَّهِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla Allah'tan başka taptıkları putları kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ}. قال: هذه تماثيلُهم التي يضربونها من فضةٍ وذهبٍ يعبدونها، هم الذين أنشئوها، ضربوها من تلك الحلية ثم عبدوها، {وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ}. قال: لا يتكلَّم. وقرأ: {فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ} [يس: ٧٧].
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ} “Yoksa süs içinde yetiştirilip de tartışmada meramını apaçık anlatamayan kimseyi mi?” kavli hakkında şöyle dedi: "Bunlar, gümüş ve altından döktükleri ve taptıkları heykelleridir; onları var eden kendileridir, o süs eşyalarından onları dökmüş sonra da onlara tapmışlardır. {وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ} [kavli hakkında ise] dedi ki: O konuşamaz." Ve şu âyeti okudu: {فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ} “Bir de bakarsın ki o, apaçık bir hasımdır” [Yâsîn: 77].
وأولى القولين في ذلك بالصواب قولُ مَن قال: عُنى به الجوارى والنساءُ. لأن ذلك عقيب خبرِ اللَّهِ عن إضافة المشركين إليه ما يكرهونه لأنفسهم من البنات، وقلَّةِ معرفتهم بحقِّه، ونحلتهم إياه من الصفاتِ والنِّحَلِ ، وهو خالقُهم ومالكُهم ورازقُهم، والمنعمُ عليهم النعم التي عدَّدها في أوَّلِ هذه السورة - ما لا يرضونه لأنفسهم؛ فإتباع ذلك من الكلام ما كان نظيرًا له، أشبه وأولى مِن إتباعه ما لم يَجْرِ له ذكرٌ.
Bu konuda iki görüşten doğruya en yakın olanı; bununla kız çocuklarının ve kadınların kastedildiğini söyleyen kimsenin görüşüdür. Çünkü bu ifade, müşriklerin kendileri için hoşlanmadıkları kız çocuklarını Allah'a nispet etmelerini, O'nun hakkını takdirden uzak oluşlarını ve kendilerinin yaratıcısı, mâliki, rızıklandırıcısı ve bu surenin başında sayılan nimetleri kendilerine lütfeden olduğu halde O'na kendileri için razı olmadıkları sıfatları ve payları isnat etmelerini haber veren beyanın hemen ardından gelmiştir. Dolayısıyla sözün devamının benzer bir konuyu takip etmesi, metinde bahsi geçmemiş bir konuyu takip etmesinden daha uygun ve daha evladır.
واختلفت القرأَةُ في قراءةِ قوله: {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ}؛ فقرأته عامةُ قرأَةِ المدينة والبصرة وبعضُ المكيِّين والكوفيِّين: (أو مَنْ يَنشَأُ). بفتح الياء والتخفيف، من: نشَأ ينشَأُ. وقرأته عامة قرأة الكوفة: {يُنَشَّأُ}. بضمِّ الياء
Kurrâ, {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ} “Yoksa süs içinde yetiştirilen kimseyi mi?” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Mekkeliler ve Kûfelilerin bir kısmı bunu, neşe'e yenşe'u (نَشَأَ يَنْشَأُ) fiilinden yâ harfinin fethası ve [şîn harfinin] şeddesiz oluşuyla (tahfif ile): (أو مَنْ يَنشَأُ) şeklinde okumuşlardır. Kûfe kurrâsının geneli ise bunu yâ harfinin dammesiyle {يُنَشَّأُ} şeklinde okumuşlardır
وتشديد الشين ، من: نَشَّأتُه فهو يُنشَّأُ.
ve şîn harfinin şeddesiyle , neşşe'tühû fe hüve yüneşşe'u (نَشَّأْتُهُ فَهُوَ يُنَشَّأُ) fiilinden okumuşlardır.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندنا أن يقال: إنهما قراءتان معروفتان في قرأَةِ الأمصار، متقاربتا المعنى؛ لأن المُنَشَّأ من الإنشاء ناشيءٌ، والناشئُ مُنْشَأٌ، فبأيَّتهما قرأ القارئ فمصيبٌ. وقد ذكر أن ذلك في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (أَوْ مَنْ لا يُنَشَّأُ إِلَّا فِي الْحِلْيَةِ) .
Bize göre bu konuda doğru olan söz şudur: Bunlar muhtelif şehirlerin kurrâsı arasında meşhur olan ve anlamları birbirine yakın iki kıraattir; çünkü inşâ edilen (müneşşe'), büyüyendir (nâşi'), büyüyen (nâşi') de yetiştirilendir (münşe'). Okuyan kişi bu iki kıraatten hangisiyle okursa isabet etmiştir. Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde bu ayetin: (أَوْ مَنْ لا يُنَشَّأُ إِلَّا فِي الْحِلْيَةِ) şeklinde olduğu da zikredilmiştir .
وفى {مَنْ} وجوه من الإعراب؛ الرفعُ على الاستئناف به، والنصبُ على إضمار "يجعلون"؛ كأنه قيل: أو مَن يُنشَّأُ في الحليةِ يُجعلون بناتِ اللَّهِ؟ وقد يجوزُ النصبُ فيه أيضًا على الردّ على قوله: {أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَنَاتٍ {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ}. فيُردُّ {مَنْ} على البنات، والخفضُ على الردِّ على "ما" التي في قوله: {وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا}.
{مَنْ} kelimesinde çeşitli irap vecihleri vardır: Mübteda olarak istînâf üzere merfû olması; "kılıyorlar/isnat ediyorlar" (yec‘alûne) fiilinin takdiriyle mansûb olması -sanki şöyle denilmiş gibidir: Süs içinde yetiştirilenleri mi Allah'ın kızları kılıyorlar?-; ayrıca {أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَنَاتٍ} {أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ} sözüne atıfla mansûb olması da caizdir ki {مَنْ} kelimesi "kızlar" (el-benât) kelimesine atfedilir; {وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا} kavlindeki "mâ" (مَا) edatına atıfla mecrûr olması da mümkündür.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَجَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهَادَتُهُمْ وَيُسْأَلُونَ (١٩)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {وَجَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهَادَتُهُمْ وَيُسْأَلُونَ (١٩)} “Onlar, Rahmân'ın kulları olan melekleri de dişi saydılar. Onların yaratılışına şahit mi oldular? Onların bu şahitlikleri yazılacak ve hesaba çekileceklerdir!”
يقول تعالى ذكره: وجعل هؤلاء المشركون بالله ملائكته الذين هم عبادُ الرحمن.
Yüce Allah zikri şunu buyurmaktadır: Allah'a ortak koşan bu kimseler, Rahmân'ın kulları olan meleklerini [dişi saydılar].
واختلفت القرأة في قراءة ذلك؛ فقرأته عامةُ قرأةِ المدينة: (الَّذِينَ هُمْ عِنْدَ الرَّحْمَنِ) بالنون، وكأنهم تأوَّلوا في ذلك قول الله جلَّ ثناؤه: {إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ} [الأعراف: ٢٠٦]. فتأويل الكلام على هذه القراءة: وجعلوا ملائكة الله الذين هم عنده ويسبِّحونه ويقدِّسونه إناثًا، فقالوا: هم بناتُ اللهِ. جهلًا
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine kurrâsının geneli bunu nûn (ن) harfiyle: (الَّذِينَ هُمْ عِنْدَ الرَّحْمَنِ) şeklinde okumuştur. Onlar bunda sanki şânı yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ} [el-A‘râf: 206] “Şüphesiz Rabbinin katında olanlar büyüklük taslamazlar” âyetini tevil etmiş gibidirler. Bu kıraate göre sözün tevili: Onlar, Allah'ın katında bulunan, O'nu tesbih ve takdis eden meleklerini dişi saydılar ve: "Onlar Allah'ın kızlarıdır" dediler. [Bunu da] bir cehaletle...
منهم بحقِّ الله، وجُرْأَةً منهم على قيل الكذب والباطل. وقرأ ذلك عامة قرأَةِ الكوفة والبصرة: {وَجَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا}. بمعنى: جمعُ عَبْدٍ. فمعنى الكلام على قراءة هؤلاء: وجعلوا ملائكة الله الذين هم خَلْقُه وعبادُه، بناتِ الله، فأنثوهم بوصفهم إياهم بأنهم إناثٌ.
yalan ve bâtıl söz söylemeye cüret ederek: "Onlar Allah'ın kızlarıdır" dediler, şeklindedir. Kûfe ve Basra kurrâsının geneli ise bunu: {وَجَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا} “Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar” şeklinde, "abd" (عَبْد) kelimesinin çoğulu anlamında [‘ibâd (عِبَاد)] olarak okumuşlardır. Bu kıraate göre sözün manası: Allah'ın yaratıkları ve kulları olan meleklerini Allah'ın kızları saydılar ve onları dişi olarak nitelemek suretiyle dişileştirdiler, şeklindedir.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أنهما قراءتان معروفتان في قرأة الأمصار، صحيحتا المعنى، فبأيَّتِهما قرأ القارئُ فمصيبٌ، وذلك أن الملائكة عباد الله وعنده.
Bana göre bu konuda doğru olan söz şudur: Bunlar, muhtelif şehirlerin kurrâsı arasında meşhur, anlamları sahih iki kıraattir; okuyan kişi bu iki kıraatten hangisiyle okursa isabet etmiştir; zira melekler hem Allah'ın kullarıdır hem de O'nun katındadırlar.
واختلفوا أيضًا في قراءة قوله: {أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ}، فقرأ ذلك بعضُ قرأَةِ المدينة: (أشْهِدُوا خَلْقَهُمْ)؟ بضمِّ الألف، على وجه ما لم يسمَّ فاعلُه، بمعنى: أَأَشْهَد الله هؤلاء المشركين الجاعلين ملائكة الله إناثًا خَلْقَ ملائكته الذين هم عندَه، فعلموا ما هم وأنهم إناثٌ، فوصفوهم بذلك لعلمهم بهم، وبرؤيتهم إياهم؟! ثم رُدَّ ذلك إلى ما لم يُسمَّ فاعلُه، [وقرأه بعد عامةُ قرأة الحجاز والكوفة والبصرة: {أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ}] . بفتح الألفِ، بمعنى: أشهدوا هم ذلك فعلموه؟
Ayrıca {أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ} “Onların yaratılışına şahit mi oldular?” kavlinin okunuşunda da ihtilaf etmişlerdir: Medine kurrâsından bazıları bunu meçhul kalıbında hemzenin dammesiyle: (أشْهِدُوا خَلْقَهُمْ) “Yaratılışlarına şahit mi tutuldular?” şeklinde okumuştur; yani: Allah'ın meleklerini dişi sayan bu müşrikleri, Allah katında bulunan meleklerinin yaratılışına şahit mi tuttu da onların ne olduklarını ve dişi olduklarını bildiler de onları bilerek ve görerek böyle nitelediler?! Sonra bu fiil meçhule çevrilmiştir. [Bundan sonra Hicaz, Kûfe ve Basra kurrâsının geneli ise bunu: {أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ}] şeklinde hemzenin fethasıyla okumuşlardır; yani: Kendileri buna bizzat şahit oldular da bunu bildiler mi?
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أنهما قراءتان معروفتان، فبأيتِهما قرأ القارئ فمصيبٌ.
Bana göre bu hususta doğru olan söz şudur: Bunlar meşhur iki kıraattir; okuyan kimse bu iki kıraatten hangisiyle okursa isabet etmiştir.
وقوله: {سَتُكْتَبُ شَهَادَتُهُمْ}. يقول تعالى ذكرُه: ستُكتبُ شهادة هؤلاء القائلين: الملائكةُ بناتُ اللهِ - في الدنيا، بما شهدوا به عليهم، ويُسْئَلون عن شهادتهم تلك في الآخرة، أن يأتوا ببرهان على حقيقتها، ولن يجدوا إلى
Allah Teâlâ'nın: {سَتُكْتَبُ شَهَادَتُهُمْ} “Onların şahitlikleri yazılacaktır” kavline gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Dünyada “Melekler Allah'ın kızlarıdır” diyen bu kimselerin, melekler aleyhine yaptıkları şahitlikleri yazılacak ve ahirette bu şahitliklerinin doğruluğuna dair bir delil getirmeleri hususunda sorguya çekileceklerdir; fakat onlar buna
ذلك سبيلًا.
hiçbir yol bulamayacaklardır.
القول في تأويل قوله تعالى: {(١٩) وَقَالُوا لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ مَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ (٢٠) أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ (٢١)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tefsiri hakkındaki görüş: {(١٩) وَقَالُوا لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ مَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ (٢٠) أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ (٢١)} “Ve dediler ki: ‘Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık.’ Bu hususta onların hiçbir bilgisi yoktur. Onlar sadece yalan uyduruyorlar. Yoksa bundan önce onlara bir kitap verdik de onlar buna mı sarılmaktadırlar?”
يقول تعالى ذكره: وقال هؤلاء المشركون من قريشٍ: لو شاء الرحمن ما عبدنا أوثاننا التي نعبدها من دونه، وإنما لم تَحِلَّ بنا منه عقوبةٌ على عبادتنا إياها، لرضاه منا بعبادتناها.
Yüce Allah zikri şunu buyurmaktadır: Kureyş'ten olan bu müşrikler: "Eğer Rahmân dileseydi O'ndan başka taptığımız putlarımıza tapmazdık; onlara tapmamızdan dolayı bize O'ndan bir cezanın gelmemesi de onlara tapmamızdan O'nun razı olmasından ötürüdür" dediler.
كما حدثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ}: للأوثان، يقولُ اللَّهُ: {مَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ} .
Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ} “Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık” kavli hakkında: "[Kastedilen] putlardır; Allah ise şöyle buyurmaktadır: {مَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ} “Bu hususta onların hiçbir bilgisi yoktur” " dediğini rivayet etti.
[وقوله: {مَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ}] . يقول: ما لهم من علمٍ بحقيقة ما يقولون من ذلك، وإنما يقولونه تخرُّصًا وتكذُّبًا؛ لأنهم لا خبر عندهم منى بذلك ولا برهان، وإنما يقولونه ظنًّا وحُسْبانًا. {إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ}. يقولُ: ما هم إلا متخرِّصون هذا القول الذي قالوه، وذلك قولُهم: {لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ}.
[Yüce Allah'ın: {مَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ} “Bu hususta onların hiçbir bilgisi yoktur”] kavli hakkında şöyle buyurmaktadır: Bu söylediklerinin hakikatine dair onların hiçbir bilgisi yoktur. Onlar bunu sadece bir tahmin ve yalan olarak söylemektedirler; çünkü bu hususta onların katında Benden gelen ne bir haber ne de bir delil vardır. Onlar bunu sadece zann ve tahminle söylemektedirler. {إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ} “Onlar sadece yalan uyduruyorlar” kavli ise şöyle buyurmaktadır: Onlar, söyledikleri bu sözü sadece uydurmaktadırlar; o da onların: {لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ} “Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık” sözleridir.
وكان مجاهدٌ يقول في تأويل ذلك، ما حدَّثني به محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارث، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاء،
Mücâhid ise bunun tefsirinde, bana Muhammed b. Amr'ın rivayet ettiği: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti...
جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ}: ما يعلمون قدرةَ اللهِ على ذلك .
hepsinin İbn Ebî Necîh'ten, onun da Mücâhid'den naklettiği şu sözü söylerdi: {إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ} “Onlar sadece yalan uyduruyorlar” [âyeti hakkında]: Allah'ın buna olan kudretini bilmezler .
وقوله: {أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا مِنْ قَبْلِهِ}. يقول تعالى ذكره: أآتينا هؤلاء المتخرِّصين القائلين: لو شاء الرحمنُ ما عبدنا الآلهة - [كتابًا بحقيقة] ما يقولون من ذلك، من قبل هذا القرآن الذي أنزلناه إليك يا محمد، {فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ}؟ يقولُ: فهم بذلك الكتاب الذي جاءهم من عندى من قبل هذا القرآن مستمسكون؛ يعملون به، ويدينون بما فيه، ويحتجُّون به عليك؟
Yüce Allah'ın: {أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا مِنْ قَبْلِهِ} “Yoksa bundan önce onlara bir kitap mı verdik?” kavli hakkında Yüce Allah zikri şunu buyurmaktadır: Biz, 'Rahmân dileseydi ilahlara tapmazdık' diyen bu yalancılara, sana indirdiğimiz bu Kur'an'dan önce, bu söylediklerinin [hakikatine dair bir kitap] mı verdik de {فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ} “onlar buna mı sarılmaktadırlar?” Yani, onlar bu Kur'an'dan önce katımdan kendilerine gelen o kitaba sımsıkı sarılmışlar da onunla amel edip içindekini din ediniyor ve sana karşı onunla mı delil getiriyorlar?
القول في تأويل قوله تعالى: {بَلْ قَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ (٢٢)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {بَلْ قَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ (٢٢)} “Hayır! Dediler ki: 'Şüphesiz biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz de onların izlerinden giderek doğru yolu buluruz.'”
يقول تعالى ذكره: ما آتينا هؤلاء القائلين: لو شاء الرحمنُ ما عبدنا هؤلاء الأوثان، بالأمر بعبادتها - كتابًا من عندنا، ولكنهم قالوا: وجدنا آباءنا الذين كانوا قبلنا يعبدونها، فنحن نعبدُها كما كانوا يعبدونها.
Yüce Allah zikri şunu buyurmaktadır: 'Eğer Rahmân dileseydi biz bu putlara tapmazdık' diyen bu kimselere Biz katımızdan bunlara tapılmasını emreden bir kitap vermiş değiliz; bilakis onlar: 'Bizden önceki atalarımızı bunlara tapar bulduk, biz de onların taptığı gibi tapıyoruz' dediler.
وعَنى جلَّ وعزَّ بقوله: {بَلْ قَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ}: بل وجدنا آباءنا على دين وملةٍ، وذلك هو عبادتهم الأوثان.
Azîz ve Celîl olan Allah {بَلْ قَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ} “Hayır! Dediler ki: 'Şüphesiz biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk...'” kavliyle: 'Bilakis biz atalarımızı bir din ve inanç üzerinde bulduk' demelerini kastetmiştir ki bu da onların putlara tapmasıdır.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {عَلَى أُمِّةٍ}. قال: مِلةٍ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {عَلَى أُمِّةٍ} kavli hakkında: Bir din üzerinde, dediğini rivayet etti .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ}. يقولُ: وجَدنا آباءنا على دين .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın: {إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ} “Şüphesiz biz babalarımızı bir ümmet üzerinde bulduk” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: 'Biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk' demektedir .
[حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ}. قال: قد قال ذلك مشركو قريشٍ؛ قالوا: إنا وجدنا آباءنا على دين] .
[Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ} “Şüphesiz biz babalarımızı bir ümmet üzerinde bulduk” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Kureyş müşrikleri bunu söylemiş; 'Şüphesiz biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk' demişlerdir] .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ عن السديِّ قوله: {إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ}. قال: على دين .
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin: {إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ} “Şüphesiz biz babalarımızı bir ümmet üzerinde bulduk” kavli hakkında: Bir din üzerinde, dediğini rivayet etti .
واختلفت القراةُ في قراءة قوله: {عَلَى أُمِّةٍ}؛ فقرأته عامةُ قرأَةِ الأمصار {عَلَى أُمِّةٍ} بضمِّ الألف، بالمعنى الذي وصفتُ، من الدين والملة والسنة.
Kurrâ {عَلَى أُمِّةٍ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Şehirlerin kurrâsının geneli, vasfettiğim üzere din, millet ve sünnet manasında olmak üzere hemzenin zammesiyle {عَلَى أُمِّةٍ} şeklinde okumuştur.
وذكر عن عمر بن عبد العزيز ومجاهدٍ أنهما قرآه (على إمَّةٍ) بكسرِ الألف.
Ömer b. Abdülazîz ve Mücâhid'den, bu ifadeyi hemzenin kesresiyle (على إمَّةٍ) şeklinde okudukları zikredilmiştir.
وقد اختُلف في معناها إذا كُسرت ألفُها؛ فكان بعضُهم يوجِّه تأويلها إذا كُسرت، إلى أنها الطريقةُ، وأنها مصدرٌ من قول القائل: أممتُ القومَ فأنا أؤمُّهم إمّةً. وذُكر عن العرب سماعًا: ما أحسنَ عِمَّتَه وإمَّتَه وجلسته. إذا كان مصدرًا، ووجَّهه بعضُهم إذا كُسِرتْ ألفُها إلى أنها الإمَّةُ التي بمعنى النعيم والملكِ، كما قال عَدِيُّ بنُ زِيدٍ :
Hemzesi kesreli okunduğunda bunun anlamı hakkında ihtilaf edilmiştir. Bazıları hemze kesreli olduğunda bunun anlamını, onun yol (tarîkat) olduğu ve bir kimsenin 'Topluluğa öncülük ettim, onlara öncülük ederim' sözünün masdarı olduğu yönüne hamletmiştir. Araplardan işitme yoluyla: 'Onun sarık sarması, önderlik edişi ve oturuşu ne güzeldir' sözü nakledilmiştir ki bu durumda masdardır. Bazıları ise hemzesi kesreli olduğunda bunu, Adî b. Zeyd'in dediği gibi nimet ve mülk anlamına gelen İmme (إمَّة) olarak yorumlamıştır:
ثُمَّ بَعْدَ الفَلَاحِ وَالمُلْكِ والإمَّـ … ـــة وَارَتْهُمُ هُناكَ القُبورُ
Kurtuluştan, mülkten ve nimetten sonra... Orada kabirler örttü onları.
وقال : أراد إمامة الملكِ ونعيمه.
Ve şöyle dedi : Mülkün önderliğini ve nimetini kastetmiştir.
وقال بعضُهم: الأُمَّةُ بالضمِّ والإمَّةُ بالكسْرِ بمعنًى واحدٍ.
Bazıları da: Zamme ile Ümme (الأُمَّةُ) ve kesre ile İmme (الإمَّةُ) aynı manadadır, demiştir.
والصوابُ من القراءة في ذلك، الذي لا أستجيزُ غيره، الضمُّ في الألفِ؛ لإجماع الحجّة من قرأة الأمصار عليه. وأما الذين كسروها فإني لا أُراهم قصدوا بكسرها إلا معنى الطريقة والمنهاج، على ما ذكرنا قبلُ، لا النعمة والملك؛ لأنه لا وجه لأن يقال: إنا وجدنا آباءنا على نعمةٍ، ونحن لهم مُتَّبعون في ذلك؛ لأن الاتباع إنما يكون في الملل والأديان وما أشبه ذلك، لا في المُلكِ والنعمةِ؛ لأن الاتَّباع في المُلكِ ليس بالأمر الذي يصِلُ إليه كلُّ مَن أراده.
Bu hususta doğru olan ve başkasını caiz görmediğim kıraat, şehirlerin hüccet olan kurrâsının icmâından ötürü hemzenin zammesidir. Kesre ile okuyanlara gelince, bana göre onlar bu kesre ile daha önce zikrettiğimiz üzere nimet ve mülkü değil, sadece yol ve yöntem anlamını kastetmişlerdir. Çünkü: 'Biz babalarımızı bir nimet üzerinde bulduk ve biz de bu hususta onlara uyuyoruz' denilmesinin bir yönü yoktur; zira tâbi olmak mülk ve nimette değil, sadece dinlerde, milletlerde ve benzeri şeylerde olur; çünkü mülkte tâbi olmak her dileyenin ulaşabileceği bir şey değildir.
وقوله: {وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ}. يقولُ: وإنا على آثارِ آبائنا فيما كانوا عليه من دينهم مهتدون. يعنى: لهم مُتَّبعون على منهاجهم.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ} “Ve şüphesiz biz, onların izleri üzerinde doğru yolu bulanlarız” kavli; [yani] şüphesiz biz, atalarımızın üzerinde bulunduğu dinleri hususunda onların izleri üzerinde doğru yolu bulanlarız, demektir. Yani: Onların yolu üzere onlara tâbi olanlarız.
كما حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباس: {وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ}. يقولُ: ونحن على دينهم.
Nitekim bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın: {وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ} “Ve biz de onların izlerinden giderek doğru yolu buluruz” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Ve biz onların dini üzerindeyiz, demektir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ}. يقول: وإنا مُتَّبعوهم على ذلك .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ} “Ve biz de onların izlerinden giderek doğru yolu buluruz” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Ve biz bu hususta onlara tâbi olanlarız, demektir .
القول في تأويل قوله تعالى: {وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ (٢٣)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ (٢٣)} “İşte böyle! Senden önce de bir memlekete hiçbir uyarıcı göndermedik ki, oranın refah içinde yaşayan şımarıkları: 'Şüphesiz biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz de onların izlerine uyarız' demiş olmasınlar.”
يقول جلَّ وعزَّ: وهكذا كما فعل هؤلاء المشركون من قريشٍ، فعل من قبلهم من أهل الكفر بالله، وقالوا مثل قولهم، لم نُرسل من قبلك يا محمد {فِي قَرْيَةٍ}. يعني: إلى أهلها - {مِنْ نَذِيرٍ}] ينذرهم عقابنا على كفرهم بنا، فأنذروهم وحذّروهم سُخطنا، وحلول عقوبتنا بهم، {إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا}، وهم رؤساؤهم وكبراؤهم.
Azîz ve Celîl olan Allah buyuruyor ki: İşte Kureyş'ten olan bu müşriklerin yaptığı gibi, onlardan önceki Allah'ı inkâr edenler de yapmış ve onların sözünün benzerini söylemişlerdir. Ey Muhammed, senden önce {فِي قَرْيَةٍ} yani onun halkına, Bizi inkâr etmelerine karşılık azabımızla onları uyaracak {مِنْ نَذِيرٍ}] hiçbir uyarıcı göndermedik ki; onları gazabımızdan ve azabımızın başlarına inmesinden uyarıp sakındırdıklarında {إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا} “oranın refah içinde yaşayan şımarıkları... demiş olmasınlar”; onlar da onların reisleri ve büyükleridir.
كما حدثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة في قوله: {إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا}. قال: رؤساؤهم وأشرافُهم .
Nitekim bize Muhammed b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'nin: {إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا} “oranın refah içinde yaşayan şımarıkları... demiş olmasınlar” kavli hakkında: Reisleri ve ileri gelenleri, dediğini rivayet etti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا}: قاداتُهم ورءوسُهم في الشرك.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا} “İşte böyle; senden önce de hiçbir memlekete bir uyarıcı göndermedik ki, oranın refah içinde yaşayan şımarıkları... demiş olmasınlar” kavli hakkında şöyle demiştir: [Onlar] şirk hususundaki önderleri ve reisleridir.
وقوله: {إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ}. يقولُ: قالوا: إنا وجدنا آباءنا على ملَّةٍ ودينٍ، {وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ}. يعنى: وإنا على منهاجهم وطريقتهم مقتدون بفعلهم؛ نفعلُ كالذى فعلوا، ونعبد ما كانوا يعبدون. يقولُ جلَّ وعزَّ لمحمد ﷺ: فإنما سلك مشركو قومك مِنهاج من قبلهم من إخوانهم من أهل الشرك بالله في إجابتهم إياك بما أجابوك به، وردِّهم ما ردَّوا عليك من النصيحة، واحتجاجهم بما احتجُّوا به لمُقامهم على دينهم الباطل.
{إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ} “Şüphesiz biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk” kavli hakkında şöyle buyurmaktadır: Onlar: 'Şüphesiz biz babalarımızı bir millet ve din üzerinde bulduk, {وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ} yani biz de onların yöntemi ve yolu üzere onların fiiline uyanlarız; onların yaptığı gibi yapar ve onların taptıklarına taparız' dediler. Azîz ve Celîl olan Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Kavminin müşrikleri, sana verdikleri bu cevapta, sana yaptıkları nasihatleri reddetmelerinde ve batıl dinleri üzerinde kalmak için öne sürdükleri delillerde, ancak kendilerinden önceki şirk ehli kardeşlerinin yolunu tutmuşlardır.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد قوله: {وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ}. قال: بفعلهم .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ} “Ve biz de onların izlerine uyarız” kavli hakkında: Onların fiiline [uyarız], dediğini rivayet etti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ}: فاتَّبعوهم على ذلك.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ} “Ve biz de onların izlerine uyarız” kavli hakkında: Bu hususta onlara tâbi oldular, dediğini rivayet etti.
القول في تأويل قوله تعالى: {قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدَى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آبَاءَكُمْ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (٢٤)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدَى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آبَاءَكُمْ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ (٢٤)} “[Peygamber]: 'Size, babalarınızı üzerinde bulduğunuz şeyden daha doğrusunu getirmiş olsam da mı?' dedi. Onlar da: 'Doğrusu biz, sizinle gönderilen şeyi inkâr ediyoruz' dediler.”
يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمد ﷺ: قل يا محمد لهؤلاء المشركين من قومك، القائلين: {إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ}: أَوَلَوْ
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminden: {إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمِّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ} “Doğrusu biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve şüphesiz biz onların izleri üzerinde doğru yoldayız” diyen o müşriklere de ki: [Size] ... olsa da mı?
جئتُكم أيها القوم من عندِ ربِّكم بأهْدَى لكم إلى طريق الحقِّ، وأدلُّ لكم على سبيل الرشادِ {مِمَّا وَجَدْتُمْ} أنتم عليه آباءَكم من الدين والملةِ. {قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ}. يقولُ: فقال لهم ذلك، فأجابوه بأن قالوا له كما قال الذين من قبلهم من الأمم المكذبة رُسُلَها لأنبيائها: {إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ} أَيُّها القومُ، {كَافِرُونَ} يعني: جاحدون مُنكرون.
ey kavim, Rabbiniz katından size hak yola daha iyi ileten ve doğru yola daha çok rehberlik eden bir şeyi, sizin babalarınızı üzerinde bulduğunuz {مِمَّا وَجَدْتُمْ} din ve inançtan [daha doğrusunu] getirmiş olsam da mı? {قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ} “Onlar da: 'Doğrusu biz, sizinle gönderilen şeyi inkâr ediyoruz' dediler.” Şöyle buyurmaktadır: [Peygamber] onlara bunu söyleyince, kendilerinden önceki peygamberlerini yalanlayan ümmetlerin kendi peygamberlerine dediği gibi ona cevap vererek: Ey kavim, {إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ} “Doğrusu biz sizinle gönderilen şeyi”, {كَافِرُونَ} “inkâr ediyoruz” yani inkâr ve inkâr edenleriz, dediler.
وقرأ ذلك قرأةُ الأمصار سوى أبى جعفرٍ القارئ: {قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ} بالتاء.
Kârî Ebû Ca'fer dışındaki şehirlerin kurrâsı bunu te harfiyle: {قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ} şeklinde okumuştur.
وذكر عن أبي جعفر القارئ، أنه قرأه: (قُلْ أَوَلَوْ جِئناكُمْ) بالنونِ والأَلفِ .
Kârî Ebû Ca'fer'den ise bunu nun ve elif ile: (قُلْ أَوَلَوْ جِئناكُمْ) şeklinde okuduğu zikredilmiştir .
والقراءة عندنا ما عليه قرأة الأمصار؛ لإجماع الحجة من القرأة عليه .
Bize göre kıraat, kurrânın hüccetinin bu husustaki icmâından ötürü şehirlerin kurrâsının üzerinde olduğu kıraattir .
القول في تأويل قوله تعالى: {فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (٢٥)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (٢٥)} “Biz de onlardan intikam aldık. Artık yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bak!”
يقول جلَّ ثناؤه: فانْتَقَمْنا من هؤلاء المكذِّبةِ رُسُلَها، من الأم الكافرة بربِّها، بإحلالنا العقوبة بهم، فانظر يا محمدُ كيف كان عُقْبَى أمرِهم، إذ كذَّبوا بآياتِ الله. ويعنى بقوله: {عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ}: [آخِرُ أمر] الذين كذَّبوا رسل الله، إلامَ صارَ! يقولُ: ألم نهلكهم فنجعلهم عبرةً لغيرهم؟!
Sena sahibi Yüce Allah buyuruyor ki: Elçilerini yalanlayan ve Rablerini inkâr eden o ümmetlere cezayı indirerek onlardan intikam aldık; ey Muhammed, Allah'ın âyetlerini yalanladıklarında onların işinin sonunun nasıl olduğuna bir bak! {عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ} “yalanlayanların sonu” kavliyle: Allah'ın elçilerini yalanlayanların [işinin sonunun] nereye vardığını kastetmektedir! Buyuruyor ki: Onları helak edip başkalarına ibret kılmadık mı?!
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ}. قال: شرٌّ واللهِ، أَخَذَهم بخَسْفٍ وغرقٍ، ثم أهلكهم فأدخلهم النار.
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] rivayet etti: {فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ} “Biz de onlardan intikam aldık. Artık yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bak!” [Katâde] dedi ki: “Vallahi [sonları] pek kötü oldu; [Allah] onları yere batırma ve suda boğma ile yakaladı, sonra da onları helâk edip ateşe soktu.”
القول في تأويل قوله تعالى: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ (٢٦) إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ (٢٧) وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٢٨)}.
Yüce Allah'ın şu âyetlerinin tefsiri hakkındaki görüş: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ (٢٦) إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ (٢٧) وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٢٨)} “Hani İbrâhim, babasına ve kavmine şöyle demişti: 'Şüphesiz ben, sizin taptıklarınızdan uzağım. Ancak beni yaratan müstesnadır; çünkü O, bana doğru yolu gösterecektir.' Ve o, bu sözü ardından geleceklere baki bir kelime kıldı ki dönsünler.”
يقول جلَّ ثناؤه: وإذ قال إبراهيم لأبيه وقومه الذين كانوا يعبدون ما يعبده مُشركو قومك يا محمدُ: إنَّنى بَرَاءٌ ممَّا تَعبُدونَ مِن دونِ اللهِ، فكذَّبوه، فانتقمنا منهم كما انتقمنا ممن قبلهم من الأم المكذِّبةِ رُسُلَها.
Sena sahibi Yüce Allah buyuruyor ki: Hani İbrâhim, babasına ve -ey Muhammed, senin kavminin müşriklerinin taptıklarına tapan- kavmine: 'Şüphesiz ben, sizin Allah'tan başka taptığınız şeylerden uzağım' demişti de onu yalanlamışlardı; Biz de elçilerini yalanlayan kendilerinden önceki ümmetlerden intikam aldığımız gibi onlardan da intikam almıştık.
وقيل: {إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ}. فوضع البراء، وهو مصدرٌ، موضع النعت، والعربُ لا تُثَنَّى البراء ولا تجمع ولا تؤنِّثُ، فتقولُ: نحن البراء والخلاء؛ لما ذكرتُ من أنه مصدرٌ، وإذا قالوا: هو برئٌ منك، ثنَّوا وجمعوا وأنَّثوا، فقالوا: هما بريئان منك، وهم بريئون منك. وذُكر أنها في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (إِنَّنِي بَرِيءٌ) بالياء ، وقد يُجمعُ بَرِئُ: [بُرَآء أو بُراء] .
{إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ} “Şüphesiz ben, sizin taptıklarınızdan uzağım” denilmiştir; burada bir masdar olan Berâ' (بَرَاء) kelimesi sıfat yerine konulmuştur. Araplar berâ kelimesini tesniye yapmaz, çoğul yapmaz ve müennes kılmazlar; zikrettiğim gibi masdar olduğu için: 'Biz uzağız ve berîyiz' derler. 'O senden uzaktır' dediklerinde ise tesniye yapar, çoğul yapar ve müennes kılarlar; 'O ikisi senden uzaktır' ve 'Onlar senden uzaktırlar' derler. Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde bunun ye ile (إِنَّنِي بَرِيءٌ) şeklinde olduğu zikredilmiştir . Berî' kelimesi bazen [bürââ veya bürâ'] şeklinde de çoğul yapılır.
{إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي}. يقولُ: إننى برئ مما تعبدون من شيء إلا من الذي فطرنى، يعنى: الذي خلقنى، {فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ}. يقولُ: فإنه سيقوِّمُنى للدين الحقِّ، ويوفِّقُنى لاتباع سبيل الرشدِ.
{إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي} “Ancak beni yaratan müstesnadır”. Şöyle buyurmaktadır: Ben taptığınız şeylerden hiçbirini değil, ancak beni fıtraten var eden, yani beni yaratan hariç, [hepsinden uzağım]. {فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ} “çünkü O, bana doğru yolu gösterecektir”. Şöyle buyurmaktadır: Çünkü O beni hak dine iletecek ve beni doğru yolu tutmaya muvaffak kılacaktır.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimiz [görüşün] bir benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ}. قال: كايَدهم؛ كانوا يقولون: إن الله ربُّنا {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} [لقمان: ٢٥]. فلم يَبرأْ مِن ربِّه.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ} “Hani İbrâhim, babasına ve kavmine şöyle demişti: 'Şüphesiz ben, sizin taptıklarınızdan uzağım'” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onlara karşı delil getirdi; onlar 'Şüphesiz Allah bizim Rabbimizdir' diyorlardı: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} [Lokmân: 25] “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler.” Dolayısıyla o Rabbinden beri olmadı.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمر، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ}. يقولُ: إننى برئٌ مما تعبدون إلَّا الذي خَلَقَنِي .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'nin: {إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ} “Şüphesiz ben, sizin taptıklarınızdan uzağım” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Şüphesiz ben taptığınız şeylerden uzağım; beni yaratan müstesnadır, demektedir .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي}. قال: خلَقنى.
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي} “Ancak beni yaratan müstesnadır” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Beni yarattı.
وقوله: {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ}. يقولُ جلَّ ثناؤه: وجعلَ قولَه: {إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ (٢٦) إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي}. وهو قولُ: لا إلهَ إلا اللَّهُ - كلمةً باقيةً في عقبهِ، وهم ذُرِّيتُه، فلم يَزَلْ فِي ذُرِّيتِه مَن يقولُ ذلك مِن بعدِه.
Allah celle senâuhu'nun: {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ} “Ve bunu, ardından geleceklere baki kalacak bir söz kıldı” kavli hakkında şöyle buyurmaktadır: O'nun; {إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ (٢٦) إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي} “Şüphesiz ben, sizin taptıklarınızdan uzağım. Ancak beni yaratan müstesnadır” sözünü -ki bu 'Lâ ilâhe illallâh' sözüdür- ardından geleceklere, yani zürriyetine baki kalacak bir söz kıldı. Nitekim ondan sonra da zürriyeti içinde bunu söyleyenler var olmaya devam etti.