وقد اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى الكلمةِ التي جعَلها خليلُ الرحمنِ باقيةً في عقبه؛ فقال بعضُهم بنحوِ الذي قلنا في ذلك.
Tefsir ehli, Rahmân'ın dostu [İbrâhim'in] ardından gelecekler arasında baki kıldığı sözün anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları bu konuda bizim söylediğimize benzer görüş belirtmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ليثٍ، عن مجاهد: {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ}. قال: لا إله إلا اللَّهُ.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Leys'ten, o da Mücâhid'den: {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ} “Ve bunu, ardından geleceklere baki kalacak bir söz kıldı” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: “Lâ ilâhe illallâh (Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur).”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ}. قال: شهادة أنَّ لا إلهَ إلا اللَّهُ، والتوحيدَ، لم يَزَلْ في ذريته مَن يقولُها مِن بعدِه .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ} “Ve bunu, ardından geleceklere baki kalacak bir söz kıldı” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: 'Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik etmek' ve tevhid[dir]; kendisinden sonra zürriyeti içinde bunu söyleyenler var olmaya devam etmiştir .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ}. قال: التوحيدَ والإخلاصَ، ولا يزالُ في ذُرِّيتِه مَن يُوَحِّدُ اللَّهَ ويعبدُه .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'nin: {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ} “Ve bunu, ardından geleceklere baki kalacak bir söz kıldı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Tevhid ve ihlas[tır]; zürriyeti içinde Allah'ı birleyen ve O'na ibadet eden kimseler var olmaya devam edecektir .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ}. قال: لا إله إلا اللَّهُ .
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ} “Ve bunu, ardından geleceklere baki kalacak bir söz kıldı” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Lâ ilâhe illallâh .
وقال آخرون: الكلمةُ التي جعَلها باقيةً في عقبِه اسمُ الإسلامِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: [İbrâhim'in] ardından gelecekler arasında baki kıldığı kelime, İslâm ismidir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ}. [قال: الإسلامُ] وقَرأَ: {أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} [البقرة: ١٣١]. قال: جعَل هذه كلمةً باقيةً في عَقِبه، وقال: الإسلامُ، وقرَأ: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ} [الحج: ٧٨]. وقرأ: {وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ} [البقرة: ١٢٨].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ} “Bunu, ardından geleceklere baki kalacak bir kelime kıldı” sözü hakkında şöyle dedi: [İslam'dır.] Ve {أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbine teslim oldum” [el-Bakara: 131] ayetini okudu. Dedi ki: Bunu ardından gelecekler arasında baki kalacak bir kelime kıldı. [Yine] İslam'dır, dedi ve: {هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ} “Daha önce de sizi Müslümanlar olarak O isimlendirdi” [el-Hac: 78] ayetini okudu. [Ayrıca]: {وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ} “Bizi sana teslim olmuş [iki Müslüman] kıl” [el-Bakara: 128] ayetini okudu.
وبنحوِ ما قلنا أيضًا في معنى العَقِبِ قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli, 'el-akıb' kelimesinin anlamı hakkında da bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {فِي عَقِبِهِ}. قال: في ولده .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {فِي عَقِبِهِ} “ardından geleceklere” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Çocuğunda .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ}. قال: يعنى مَن خَلَفَه .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın: {وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ} “Ve bunu, ardından geleceklere baki kalacak bir söz kıldı” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Kendisinin ardından gelenleri kastetmektedir .
حدَّثني محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {فِي عَقِبِهِ}. قال: في عَقِبِ إبراهيمَ، [آلِ محمدٍ محمد ﷺ] .
Bana Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {فِي عَقِبِهِ} “ardından geleceklere” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: İbrâhim'in ardından gelenlerde; [Muhammed'in ailesinde, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'de] .
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الله بن عبدِ الحكم، قال: ثنا ابن أبي فُدَيكٍ، قال: ثنا .
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Füdeyk rivayet edip dedi ki: Bize rivayet etti .
ابن أبي ذئبٍ، عن ابن شِهابٍ، أنه كان يقولُ: العَقِبُ: الولدُ، وولدُ الولدِ .
İbn Ebî Zi'b, İbn Şihâb'dan; o şöyle derdi: Akıb; çocuk ve çocuğun çocuğudur .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: و {فِي عَقِبِهِ}. قال: عَقِبُه ذُرِّيتُه .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {فِي عَقِبِهِ} “ardından geleceklere” kavli hakkında şöyle dedi: Onun akıbı zürriyetidir .
وقوله: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}. يقول: ليرجِعوا إلى طاعةِ ربِّهم، ويُنيبوا إلى
Ve O'nun: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Umulur ki dönerler” kavli hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle der: Rablerinin itaatine dönsünler ve yönelsinler...
عبادتِه، ويَتوبوا من كفرِهم وذنوبِهم.
ve küfürlerinden ve günahlarından tevbe etsinler [diye].
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}: أي: يَتوبون، أو: يذَّكَّرون .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “umulur ki dönerler”; yani tevbe ederler veya düşünüp öğüt alırlar .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {بَلْ مَتَّعْتُ هَؤُلَاءِ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى جَاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ (٢٩) وَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كَافِرُونَ (٣٠)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsiri hakkında söz: {بَلْ مَتَّعْتُ هَؤُلَاءِ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى جَاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ (٢٩) وَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كَافِرُونَ (٣٠)} “Doğrusu bunları ve atalarını, kendilerine hak ve apaçık bir elçi gelinceye kadar yaşatıp faydalandırdım. Fakat kendilerine hak gelince: 'Bu bir büyüdür ve biz onu inkâr edicileriz' dediler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: بل مَتَّعْتُ يا محمدُ هؤلاء المُشركين من قومِك وآبَاءَهُم مِن قبلِهم بالحياةِ، فلم أعاجلْهم بالعقوبةِ على كفرِهم، {حَتَّى جَاءَهُمُ الْحَقُّ}. يعني جل وعزَّ بالحقِّ هذا القرآنَ. يقولُ: لم أُهْلِكهم بالعذابِ حتى أَنزَلتُ عليهم الكتابَ، وبعثتُ فيهم رسولًا مُبينًا.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bilakis ey Muhammed, senin kavminden olan bu müşrikleri ve onlardan önceki atalarını hayatla faydalandırdım; inkârları sebebiyle cezayı onlara acele vermedim ; {حَتَّى جَاءَهُمُ الْحَقُّ} “kendilerine hak gelinceye kadar”. Hak ile -celle ve azze- bu Kur'an'ı kastetmektedir. Şöyle buyurmaktadır: Kendilerine Kitab'ı indirip aralarında apaçık bir elçi gönderinceye kadar onları azapla helak etmedim.
يعني بقوله: {وَرَسُولٌ مُبِينٌ} يعني محمدًا ﷺ، وبالمبين: أنه يُبَيِّنُ لهم يُبَيِّنُ بالحُجَجِ التي يحتجُّ بها عليهم، أنه للَّهِ رسولٌ مُحِقٌّ فيما يقولُ، {وَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ولمَّا جاء هؤلاء المشركين القرآنُ مِن عندِ اللَّهِ، ورسولٌ مِنْ الله أرسَله إليهم بالدعاءِ إليه {قَالُوا هَذَا سِحْرٌ}. يقول: قالوا: هذا الذي جاءَنا به هذا الرسولُ سحرٌ يَسْحَرُنا به، ليس بوحيٍ مِن اللَّهِ، {وَإِنَّا بِهِ كَافِرُونَ}. يقولُ: قالوا: وإنا به جاحِدون، ننكر أن يكونَ هذا مِن عندِ الله.
[Allah Teâlâ'nın] {وَرَسُولٌ مُبِينٌ} “ve apaçık bir elçi [gelinceye kadar]” sözüyle kastettiği; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. "Mübîn" (apaçık/açıklayan) ile [kastettiği ise]; kendilerine karşı getirdiği delillerle, kendisinin Allah'ın bir elçisi olduğunu ve söylediklerinde hak üzere bulunduğunu onlara açıklamasıdır. {وَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ} “Fakat kendilerine hak gelince”. Sena ve övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu müşriklere Allah katından Kur'an ve Allah'ın kendilerine O'na davet etmek üzere gönderdiği bir elçi geldiğinde, {قَالُوا هَذَا سِحْرٌ} “'Bu bir büyüdür' dediler”. Şöyle buyurmaktadır: [Onlar] şöyle dediler: Bu elçinin bize getirdiği şey, kendisiyle bizi büyülediği bir sihirdir; Allah'tan gelen bir vahiy değildir. {وَإِنَّا بِهِ كَافِرُونَ} “'ve biz onu inkâr edicileriz'”. Şöyle buyurmaktadır: [Onlar] şöyle dediler: Biz onu inkâr edicileriz; bunun Allah katından olduğunu reddediyoruz.
وبنحو الذي قلنا في معنى الحقِّ قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de 'hak' kelimesinin anlamı hususunda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا محمد، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في قوله: {وَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كَافِرُونَ}. قال: هؤلاء قريشٌ، قالوا للقرآنِ الذي جاء به محمدٌ: هذا سحرٌ .
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {وَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كَافِرُونَ} “Fakat kendilerine hak gelince: 'Bu bir büyüdür ve biz onu inkâr edicileriz' dediler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bunlar Kureyş'tir; Muhammed'in getirdiği Kur'an için: 'Bu bir büyüdür' dediler .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ (٣١) أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٣٢)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsiri hakkında söz: {وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ (٣١) أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٣٢)} “Ve dediler ki: 'Şu Kur'an iki şehirden bir büyük adama indirilmeli değil miydi?' Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar? Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık ve birbirlerine iş gördürsünler diye kimini kimine derecelerle üstün kıldık. Rabbinin rahmeti, onların toplayıp biriktirdikleri şeylerden daha hayırlıdır.”
يقولُ جلَّ ثناؤه: وقال هؤلاء المُشركون باللَّهِ مِن قريشٍ، لمَّا جاءَهم القرآنُ مِن عند الله: هذا سحرٌ، فإن كان حقًّا، فهَلَّا نزَل على رجلٍ عظيمٍ مِن إحدى هاتَين القريتيَن؛ مكةَ أو الطائفِ.
Allah celle senâuhu şöyle buyurmaktadır: Kureyş'ten Allah'a ortak koşan bu müşrikler, kendilerine Allah katından Kur'an geldiğinde: 'Bu bir büyüdür; şayet hak idiyse bu iki şehirden -Mekke veya Tâif'ten- büyük bir adama indirilseydi ya!' dediler.
واختُلف في الرجلِ الذي وصَفوه بأنه عظيمٌ؛ وقالوا: هَلَّا نزَل عليه هذا القرآنُ؛ فقال بعضُهم: قالوا : هلَّا نزَل على الوليدِ بن المُغيرةِ المخزوميِّ، مِن أهلِ مكةَ، أو حبيبِ بن عمرِو بن عُمَيرِ الثَّقَفيِّ، مِن أهلِ الطائفِ.
Büyük adam olarak niteleyip: 'Bu Kur'an ona indirilseydi ya!' dedikleri adam hakkında ihtilaf edilmiştir. Bazıları şöyle demiştir: [Müşrikler] 'Mekke ehlinden el-Velîd b. el-Mugîre el-Mahzûmî'ye yahut Tâif ehlinden Habîb b. Amr b. Umeyr es-Sekafî'ye indirilseydi ya!' dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana
أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ}. قال: يعنى بالعظيمِ: الوليد بن المغيرةِ القُرَشيَّ، وحبيبَ بنَ عمرِو بن عُمَيرٍ الثقفيَّ، وبالقريتَين: مكةَ والطائفَ .
babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın: {لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} “Şu Kur'an iki şehirden bir büyük adama indirilmeli değil miydi?” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Büyük adam ile Kureyşli el-Velîd b. el-Mugîre'yi ve Sakîfli Habîb b. Amr b. Umeyr'i; iki şehir ile de Mekke ve Tâif'i kastetmektedir .
وقال آخرون: بل عُنِى به عُتْبةُ بن ربيعةَ مِن أهلِ مكةَ، وابنُ عبدِ يالِيلِ مِن أهلِ الطائفِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla Mekke ehlinden Utbe b. Rebîa ve Tâif ehlinden İbn Abdi Yâlîl kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ}. قال: عتبةُ بن ربيعةَ مِن مكةَ، وابنُ عبدِ يالِيلَ الثقفيُّ مِن الطائفِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} “iki şehirden bir büyük adama” [ayeti hakkında] şöyle dediğini [rivayet etti]: Mekke'den Utbe b. Rebîa ve Tâif'ten Sakîfli İbn Abdi Yâlîl'dir .
وقال آخرون: بل عُنى به مِن أهلِ مكةَ الوليدُ بنُ المُغيرةِ، ومن أهلِ الطائفِ عروةُ بنُ مسعودٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla Mekke ehlinden el-Velîd b. el-Mugîre ve Tâif ehlinden Urve b. Mes'ûd kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ}. قال: الرجلُ: الوليدُ بنُ المغيرةِ، قال: لو كان ما يقولُ محمدٌ حقًّا، أُنزِل عليَّ هذا أو على ابن مسعودٍ الثقفيِّ، والقريتان: الطائفُ
Bize İbn Abdi'l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den onun: {رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} “iki şehirden bir büyük adama” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Bu] adam el-Velîd b. el-Mugîre'dir. [O] şöyle demiştir: "Şayet Muhammed'in söylediği doğru olsaydı, bu [vahiy] bana ya da İbn Mes'ûd es-Sekafî'ye indirilirdi." İki şehir ise Tâif
ومكةُ، وأبو مسعودٍ الثقفيُّ من الطائفِ، اسمُه عُرْوةُ بنُ مسعودٍ .
ve Mekke'dir. Tâif'ten olan Ebû Mes'ûd es-Sekafî'nin adı Urve b. Mes'ûd'dur .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ}: والقريتان: مكةُ والطائفُ. قال: قد قال ذلك مُشركو قريشٍ، قال: بلَغنا أنه ليس فخِذٌ من قريشٍ إلا قد ادَّعَته، وقالوا: هو مِنَّا. فكُنَّا نُحدَّثُ أن الرجلين الوليدُ بنُ المُغيرةِ، وعُرُوةُ الثقفيُّ أبو مسعودٍ، يقولون: فهلا كان أُنزل على أحد هذين الرجلين.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} “Şu Kur'an iki şehirden bir büyük adama indirilmeli değil miydi?” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: İki şehir Mekke ve Tâif'tir. Dedi ki: Kureyş müşrikleri böyle demişti. Dedi ki: Bize ulaştığına göre Kureyş'in hiçbir boyu yoktur ki onu iddia etmiş olmasın ve: 'O bizdendir' demişlerdir. Bize rivayet edildiğine göre bu iki adam el-Velîd b. el-Mugîre ile Sakîfli Urve Ebû Mes'ûd'dur. Onlar şöyle diyorlardı: Bu iki adamdan birine indirilseydi ya!
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قوله: {لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ}. قال: كان أحدُ العظيمَين عُرُوةَ بنَ مسعودٍ الثقفيُّ، كان عظيمَ أهلِ الطائفِ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} “Şu Kur'an iki şehirden bir büyük adama indirilmeli değil miydi?” kavli hakkında şöyle dedi: İki büyük adamdan biri Sakîfli Urve b. Mes'ûd idi; o Tâif ehlinin büyüğü idi.
وقال آخرون: بل عُنى به مِن أهلُ مكةَ الوليدُ بنُ المغيرةِ، ومن أهلِ الطائفِ كنانةُ بنُ عبدِ بن عمرٍو.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla Mekke ehlinden el-Velîd b. el-Mugîre ve Tâif ehlinden Kinâne b. Abd b. Amr kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ}. قال: الوليدُ بنُ المغيرةِ القُرَشيُّ، أو كِنانةُ بنُ عبدِ بن عمرِو بن عُمَيرٍ عظيمُ أهلُ الطائفِ .
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} “Ve dediler ki: 'Şu Kur'an iki şehirden bir büyük adama indirilmeli değil miydi?'” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Kureyşli el-Velîd b. el-Mugîre veya Tâif ehlinin büyüğü Kinâne b. Abd b. Amr b. Umeyr'dir .
وأَولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ، أن يقالَ كما قال ﷿، مخبِرًا عن
Bu konuda görüşlerin gerçeğe en uygun olanı, [Allah] azze ve celle'nin haber vererek buyurduğu gibi söylenmesidir:
هؤلاء المشركين: {وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ}.
bu müşriklerden haber vererek buyurduğu gibi söylenmesidir: {وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} “Ve dediler ki: 'Şu Kur'an iki şehirden bir büyük adama indirilmeli değil miydi?'”
إذ كان جائزًا أن يكونَ بعضَ هؤلاء، ولم يَضَعِ اللَّهُ جلَّ وعزَّ لنا الدلالةَ على الذين عُنُوا منهم في كتابِه، ولا على لسانِ رسولِه ﷺ، والاختلافُ فيه موجودٌ على ما بَيَّنْتُ.
Çünkü bunlardan bazılarının olması caizdir. Allah celle ve azze ise Kitabında ve Peygamberinin ﷺ diliyle onlardan kastedilenlerin kim olduğuna dair bize bir delil koymamıştır; bu konudaki ihtilaf da açıkladığım üzere mevcuttur.
وقوله: {أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ}. يقول جلَّ وعزَّ: أهؤلاء القائلون: {لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ}. يا محمدُ، يَقْسِمون رحمةَ ربِّك بينَ خلقِه، فيجعَلون كرامتَه لمَن شاءوا، وفضلَه [عند مَن] أرادوا، أم الله الذي يَقسِمُ ذلك، فيُعْطِيه مَن أحبَّ، ويحرِمُه مَن شاء؟
Ve O'nun: {أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ} “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar?” kavli. [Allah] celle ve azze şöyle buyurmaktadır: {لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} “Şu Kur'an iki şehirden bir büyük adama indirilmeli değil miydi?” diyen şu kimseler mi, ey Muhammed, Rabbinin rahmetini O'nun kulları arasında paylaştırıyorlar da O'nun lütfunu dilediklerine, O'nun fazlını [yanında] istediklerine veriyorlar; yoksa bunu paylaştıran, onu sevdiğine verip dilediğinden mahrum bırakan Allah mıdır?
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin bir benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا عثمانُ بن سعيدٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابن عباسٍ، قال: لما بَعَث الله محمدًا ﷺ رسولًا، أنكَرتِ العربُ ذلك - أو مَن أنكر منهم - فقالوا: اللَّهُ أعظمُ مِن أن يكونَ رسولُه بشرًا مثلَ محمدٍ. قال: فأنزَل اللَّهُ ﷿: {أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ} [يونسُ: ٢]، وقال: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ} [النحل: ٤٣]. يعنى: أهلَ الكتبِ الماضيةِ: أبشرًا كانت الرسلُ التي أَتَتْكم أم ملائكةً؟ فإن كانوا ملائكةً أتَتْكم، وإن كانوا بشرًا فلا تُنْكِروا أن يكونَ محمدٌ رسولًا، قال: ثم قال: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى} [يوسف: ١٠٩]. أي: ليسوا مِن أهلِ السماءِ كما قلتم. قال: فلما كَرَّر اللَّهُ عليهم الحُجَجَ قالوا: فإذ كان بشرًا فغير محمدٍ كان أحقَّ بالرسالةِ، و {لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ}. يقولون: أشرفَ مِن محمدٍ ﷺ، يَعْنون الوليدَ بنَ المغيرةِ المخزوميَّ، وكان يُسَمَّى ريحانةَ قريشٍ، هذا مِن مكةَ، ومسعودَ بن عمرِو بن عبيدِ اللَّهِ الثقفيَّ، مِن أهلِ الطائفِ، قال: يقولُ اللَّهُ ﷿ ردًّا عليهم: {أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ}؟ أنا أفعلُ ما شئتُ .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] dediğini anlattı: Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i bir elçi olarak gönderdiğinde Araplar -yahut onlardan inkâr edenler- bunu inkâr ettiler ve şöyle dediler: "Allah, elçisinin Muhammed gibi bir beşer olmasından çok daha yücedir." Dedi ki: Bunun üzerine Allah azze ve celle: {أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ} [Yûnus: 2] “İçlerinden bir adama: 'İnsanları uyar' diye vahyetmemiz, insanlar için şaşılacak bir şey mi oldu?” [ayetini] indirdi ve şöyle buyurdu: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ} [en-Nahl: 43] “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını [elçi olarak] göndermedik. Zikir ehline sorun”. Yani: Geçmiş kitapların ehline [sorun]: Size gelen elçiler beşer miydi yoksa melek miydi? Şayet melekler idiyse size [de melek] gelir; yok eğer beşer idiyseler Muhammed'in bir elçi olmasını inkâr etmeyin. Dedi ki: Sonra [şöyle] buyurdu: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى} [Yûsuf: 109] “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını [elçi olarak] göndermedik”. Yani: Söylediğiniz gibi gök ehlinden değillerdir. Dedi ki: Allah onlara delilleri tekrar edip [pekiştirince] şöyle dediler: "Mademki bir beşer olacaktı, o takdirde Muhammed'den başkası elçiliğe daha layıktı; {لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} “Şu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?" Şöyle diyorlardı: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den daha şerefli birine [indirilmeliydi]." [Bununla] Mekke'den olan ve Kureyş'in reyhanı diye isimlendirilen Velîd b. Mugîre el-Mahzûmî'yi ve Tâif halkından olan Mes'ûd b. Amr b. Ubeydillâh es-Sekafî'yi kastediyorlardı. Dedi ki: Allah azze ve celle onlara reddiye olarak şöyle buyurur: {أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ} “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar?” Ben dilediğimi yaparım .
وقولُه: {نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. يقولُ جلَّ وعزَّ: بل نحن نقسِمُ رحمتَنا وكرامتَنا بينَ مَن شِئْنا مِن خلقِنا، فنجعَلُ مَن شِئْنا رسولًا، ومَن أرَدْنا صِدِّيقًا، ونتَّخِذُ مَن أرَدْنا خليلا، كما قسمنا بينهم معيشتهم التي يعيشون بها في حياتِهم الدنيا مِن الأرزاقِ والأقواتِ، فجعَلنا بعضَهم فيها أرفعَ مِن بعضٍ درجةً، بأن جعَلنا هذا غَنِيًّا وهذا فقيرًا، وهذا مَلِكًا وهذا مملوكًا؛ {لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا}.
Ve O'nun: {نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık” kavli. [Allah] celle ve azze şöyle buyurmaktadır: Bilakis biz rahmetimizi ve ikramımızı yaratıklarımızdan dilediğimiz kimseler arasında paylaştırırız; böylece dilediğimizi peygamber, dilediğimizi sıddîk kılarız ve dilediğimizi de dost ediniriz; nitekim dünya hayatında kendisiyle yaşadıkları rızıklar ve azıklardan ibaret olan geçimliklerini de aralarında paylaştırdık. Birini zengin diğerini fakir, birini efendi diğerini köle kılarak bu dünyada kiminin derecesini kiminden üstün kıldık ki; {لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا} “biri diğerini iş gördürüp çalıştırsın”.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin bir benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: قال اللَّهُ: {يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}؛ فتَلْقَاه ضعيفَ الحيلةِ، عَيِيَّ اللسانِ وهو مبسوطٌ له في الرزقِ، وتَلْقَاه شديدَ الحيلةِ، بسيطَ اللسانِ
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den rivayet etti; o şöyle demiştir: Allah: {يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar? Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık” buyurmuştur. [Öyle ki] çaresiz, meramını anlatmaktan âciz bir kimse görürsün, rızkı bollaştırılmıştır; öte yandan son derece becerikli, dili açık/akıcı bir kimse görürsün
وهو مقتورٌ عليه، قال الله جل ثناؤُه: {نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}.
fakat rızkı daraltılmıştır. Şanı yüce olan Allah: {نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık” buyurmuştur.
كما قَسَم بينَهم صورَهم وخلقَهم ، تبارَك ربُّنا وتعالى .
Nitekim aralarında suretlerini ve yaratılışlarını da paylaştırmıştır; Rabbimiz mübarek ve yücedir .
وقوله: {لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا}. يقولُ: ليَسْتسخِرَ هذا هذا في خدمتِه إيَّاه، وفى عَوْدِ هذا على هذا بما في يدِه من فضلٍ، يقولُ: جعل تعالى ذكرُه بعضًا لبعضٍ سببًا للمعاشِ في الدنيا.
Ve O'nun: {لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا} “biri diğerini iş gördürüp çalıştırsın diye” kavli. Şöyle buyurmaktadır: Bu kimse onu kendisine hizmet ettirmek için, o kimse de bunun elinde bulunan fazlalıktan yararlanmak için kullansın; yani zikri yüce olan [Allah], dünyada geçim için bir kısmını diğerine sebep kılmıştır.
وقد اختلَف أهلُ التأويلِ فيما عُنِى بقولِه: {لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا}؛ فقال بعضُهم: معناه: ما قلنا فيه.
Tevil ehli, {لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا} “biri diğerini iş gördürüp çalıştırsın diye” kavli ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Bunun anlamı bizim bu hususta söylediğimizdir' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباط، السُّدِّيِّ: {لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا}. قال: يستخدِمُ بعضُهم بعضًا في السُّخْرةِ .
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا} “biri diğerini iş gördürüp çalıştırsın diye” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Birbirlerini hizmette ve işte çalıştırsınlar diye .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا}. قال: هم بنو آدمَ جميعًا، قال: وهذا عبدُ هذا، ورفع اللَّهُ هذا على هذا درجةً؛ فهو يُسَخِّرُه بالعملِ، يستعمِلُه به، كما يقالُ: سخَّر فلانٌ فلانًا .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا} “biri diğerini iş gördürüp çalıştırsın diye” kavli hakkında şöyle dedi: Onların hepsi Âdemoğullarıdır; dedi ki: Şu bunun kölesidir ve Allah bunu onun üzerine bir derece yükseltmiştir; böylece o onu işle istihdam eder, onda çalıştırır. Nitekim: 'Falanca filancayı istihdam etti / çalıştırdı' denir .
وقال آخرون: بل عُنِى بذلك: ليملكَ بعضُهم بعضًا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla, birinin diğerine mâlik olması kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عُبَيدُ بنُ سليمانَ، عن الضحاكِ في قوله: {لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا}. يعنى بذلك: العبيدَ والخَدَمَ سخَّرهم لهم .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân, Dahhâk'tan onun: {لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا} “biri diğerini iş gördürüp çalıştırsın diye” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bununla köleleri ve hizmetçileri kastetmektedir; onları kendilerine boyun eğdirip hizmetkâr kılmıştır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا}: مَلَكَةٌ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا} “biri diğerini iş gördürüp çalıştırsın diye” [ayeti hakkında]: Kölelik ve sahipliktir , dediğini rivayet etti.
وقوله: {وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ}. يقول جلَّ وعزَّ: ورحمةُ رَبِّك يا محمدُ، بإدخالِهم الجنةَ خيرٌ لهم مما يَجْمَعون مِن الأموالِ في الدنيا.
Ve O'nun: {وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ} “Rabbinin rahmeti ise onların topladıklarından daha hayırlıdır” kavli. [Allah] celle ve azze şöyle buyurmaktadır: Rabbinin onları cennete koyma şeklindeki rahmeti, ey Muhammed, dünyada topladıkları mallardan onlar için daha hayırlıdır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin bir benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ}: يعنى الجنةَ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ} “Rabbinin rahmeti ise onların topladıklarından daha hayırlıdır” [ifadesiyle] Cenneti kastetmektedir .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ}. يقولُ: الجنةُ {خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ}. يقولُ: خيرٌ مما يجمَعون في الدنيا.
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ} “Rabbinin rahmeti ise daha hayırlıdır” yani Cennettir; {مِمَّا يَجْمَعُونَ} “onların topladıklarından” yani dünyada topladıklarından daha hayırlıdır.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَجَعَلْنَا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِنْ فِضَّةٍ وَمَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ (٣٣)}.
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَجَعَلْنَا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِنْ فِضَّةٍ وَمَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ (٣٣)} “Eğer insanlar [küfürde birleşen] tek bir ümmet olacak olmasaydı, Rahmân’ı inkâr edenlerin evlerine gümüşten tavanlar ve üzerlerine çıkacakları merdivenler yapardık.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ولولا أن يكون الناس جماعةً واحدةً.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Şayet insanlar tek bir topluluk haline gelecek olmasaydı.
ثم اختلَف أهلُ التأويلِ في المعنى الذي لم يُؤْمَنْ اجتماعُهم عليه، لو فعَل ما قال جلَّ ثناؤه أنه لم يفعلْه من أجلِه؛ فقال بعضُهم: ذلك اجتماعُهم على الكفرِ. وقالوا: معنى الكلامِ: ولولا أن يكونَ الناسُ أمةً واحدةً على الكفرِ، فيصيرَ جميعُهم كفارًا، لجعَلنا لمَن يكفرُ بالرحمنِ لبُيُوتِهم سُقْفًا مِن فضةٍ.
Sonra tevil ehli, şanı yüce olanın, o sebeple yapmadığını bildirdiği şeyi yapmış olması halinde insanların üzerinde birleşmesinden emin olunmayan durumun ne olduğu hususunda ihtilaf ettiler. Bazıları: 'Bu, onların küfür üzere birleşmeleridir' demiştir. Onlar şöyle demiştir: Kelamın anlamı: 'Eğer insanlar küfür üzere tek bir ümmet olup hepsi kâfir haline gelecek olmasaydı, Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine gümüşten tavanlar yapardık' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً}. يقولُ الله سبحانَه: لولا أن أجعَلَ الناسَ كلَّهم كفارًا، لجعَلتُ للكفارِ لبيوتِهم سُقُفًا مِن فضةٍ .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun: {وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً} “Eğer insanlar tek bir ümmet haline gelecek olmasaydı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Allah Sübhânehu: 'İnsanların hepsini kâfir kılacak olmasaydım, kâfirlerin evlerine gümüşten tavanlar yapardım' buyurmaktadır .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا هَوذةُ بن خليفةَ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ في قولِه: {وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً}. قال: لولا أن يكونَ الناسُ كفارًا أجمَعون، يمَيلون إلى الدنيا ، لجعل اللَّهُ ﵎ الذي قال. ثم قال: واللَّهِ لقد مالَت الدنيا بأكثرِ أهلِها، وما فعَل ذلك، فكيف لو فعَله ؟!
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Hevze b. Halîfe rivayet edip dedi ki: Bize Avf, Hasen'den onun: {وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً} “Eğer insanlar tek bir ümmet haline gelecek olmasaydı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: İnsanların hepsi dünyaya meylederek kâfir olacak olmasaydı, Allah radıyallâhu anh söylediği şeyi yapardı. Sonra şöyle dedi: Allah'a yemin olsun ki dünya ehlinin çoğunu meylettirip saptırmıştır; O bunu yapmadığı halde böyle olmuştur, ya bir de yapsaydı nasıl olurdu ?!
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً}: أي: كفارًا كلَّهم.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun: {وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً} “Eğer insanlar tek bir ümmet haline gelecek olmasaydı” kavli hakkında: Yani hepsi kâfir [olacak olmasaydı], dediğini rivayet etti.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً}. قال: لولا أن يكونَ الناسُ كفارًا .
Bize Muhammed b. Abdil-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den onun: {وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً} “Eğer insanlar tek bir ümmet haline gelecek olmasaydı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: İnsanlar kâfir olacak olmasaydı .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً}. يقولُ: كفارًا على دينٍ واحدٍ .
Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً} “Eğer insanlar tek bir ümmet haline gelecek olmasaydı” [ifadesi]: Tek bir din üzere kâfirler [olacak olmasalardı] , demektir.
وقال آخرون: ذلك اجتماعُهم على طلبِ الدنيا وتركِ طلبِ الآخرةِ. وقال: معنى الكلامِ: ولولا أن يكونَ الناسُ أمةً واحدةً على طلبِ الدنيا ورفْضِ الآخرةِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu, dünyayı talep etme ve ahireti talep etmeyi terk etme üzerinde birleşmeleridir. Ve dediler ki: Kelamın anlamı: 'Eğer insanlar dünyayı arzulama ve ahireti terk etme hususunda tek bir ümmet olacak olmasalardı' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً}. قال: لولا أن يختارَ الناسُ دُنياهم على دينهم، لجعَلنا هذا لأهل الكفرِ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً} “Eğer insanlar tek bir ümmet haline gelecek olmasaydı” kavli hakkında şöyle dedi: İnsanlar dünyalarını dinlerine tercih edecek olmasalardı, bunu küfür ehline verirdik .
وقولُه: {لَجَعَلْنَا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِنْ فِضَّةٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: لجعلنا لبيوتِ مَن يكفرُ بالرحمنِ في الدنيا سُقُفًا، يعنى أعالىَ بُيُوتِهم، وهو السطوحُ مِن فضةٍ.
Ve O'nun: {لَجَعَلْنَا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِنْ فِضَّةٍ} “Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine gümüşten tavanlar yapardık” kavli. Zikri yüce olan buyuruyor ki: Dünyada Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine tavanlar -yani evlerinin üst kısımları ki damlardır- gümüşten yapardık.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِنْ فِضَّةٍ}: السُّقُفُ أعالى البيوتِ .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِنْ فِضَّةٍ} “evlerine gümüşten tavanlar” kavli hakkında: es-Sukuf (السُّقُف), evlerin üst kısımlarıdır , dediğini rivayet etti.
واختلف أهلُ العربيةِ في تَكْريرِ اللامِ التي في قولِه: {لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ}،
Arap dili âlimleri (nahivciler), {لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ} “Rahmân'ı inkâr eden kimseler için” kavlindeki lâm harfinin tekrar edilmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir;
وفى قوله: {لِبُيُوتِهِمْ}. فكان بعضُ نحويِّى البصرةِ يزعُمُ أنها أُدخِلت في البيوتِ على البدلِ.
ve {لِبُيُوتِهِمْ} “evlerine” kavlindeki kullanım hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basra nahivcilerinin bir kısmı, bu lâm harfinin 'el-buyût' (evler) kelimesine bedel olarak dahil edildiğini ileri sürüyordu.
وكان بعضُ نحويِّى الكوفةِ يقولُ : إن شئتَ جعلتَها في: {لِبُيُوتِهِمْ} مُكَرَّرةً، كما قال: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ} [البقرة: ٢١٧]. وإن شئتَ جعلتَ اللامَين مختلفتَين، كأن الثانيةَ في معنى "على"، كأنه قال: جعَلنا لهم على بيوتِهم سُقُفًا. قال: وتقولُ العربُ للرجلِ في وجهِه: جعَلتُ لك لقومِك الأُعطيةَ. أي جعَلتُه مِن أجلِك لهم.
Kûfe nahivcilerinin bir kısmı ise şöyle diyordu : Dilersen onu {لِبُيُوتِهِمْ} ifadesinde, tıpkı: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ} [el-Bakara: 217] “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar” ayetinde olduğu gibi tekrarlanmış kabul edersin. Dilersen iki lâm harfini birbirinden farklı kılarsın; sanki ikincisi 'alâ' (üzerine) anlamında olup, sanki: 'Onlar için evlerinin üzerine tavanlar yaptık' demiş gibi olur. Dedi ki: Araplar bir adama yüzüne karşı: 'Senin için kavmine bağışta bulundum' derler; yani: 'Senin hatırın için onlara yaptım' demektir.
واختلفَت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {سُقُفًا}، فقرَأته عامةُ قرأةٍ أهلُ مكةَ وبعضُ المدنيِّين وعامةُ البصريِّين: (سَقْفًا). بفتح السين وسكون القافِ ، اعتبارًا منهم ذلك بقولِه: {فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ} [النحل: ٢٦]. وتَوْجِيهًا منهم ذلك إلى أنه بلفظ واحدٍ معناه الجمعُ.
Kıraat imamları {سُقُفًا} kelimesinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Mekke ehlinin kıraat imamlarının tamamı, Medinelilerin bir kısmı ve Basralıların tamamı, bunu sin harfinin fethası ve kaf harfinin sükûnu ile: (سَقْفًا) şeklinde okumuşlardır . Onlar bunu: {فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ} [en-Nahl: 26] “Tavan üstlerinden başlarına çöktü” kavline dayandırmış ve lafzı tekil, anlamı ise çoğul olan bir kelime olarak yorumlamışlardır.
وقرَأه بعضُ قرأةِ المدينةِ وعامةُ قرأةِ الكوفةِ: {سُقُفًا}، بضَمِّ السينِ والقافِ، ووجَّهوها إلى أنها جمْعُ سَقِيفةٍ أو سُقُوفٍ. وإذا وُجِّهتْ إلى أنها جمعُ سُقُوف كانت جمعَ الجمعِ؛ لأن السُّقُوفَ جمعُ سَقْفٍ، ثم تُجمَعُ السُّقُوفُ سُقْفًا، فيكونُ ذلك نظيرَ قراءةِ مَن قرأه: (فرُهُنٌ مَقْبُوضَةٌ) [البقرة:٢٨٣] بضمِّ الراءِ والهاءِ، وهى جمعُ الجمعِ، واحدُها رِهانٌ ورُهُونٌ، وواحدُ الرُّهونِ والرِّهانِ:
Medine kıraat imamlarının bir kısmı ile Kûfe kıraat imamlarının tamamı ise bunu sin ve kaf harflerinin dammesiyle: {سُقُفًا} şeklinde okumuşlar ve bunu 'sekîfe' (سَقِيفة) ya da 'sukûf'un (سُقُوف) çoğulu olarak değerlendirmişlerdir. Şayet 'sukûf'un çoğulu kabul edilirse cem'u'l-cem' (çoğulun çoğulu) olur; zira 'sukûf' kelimesi 'sakf'ın çoğuludur, sonra da 'sukûf' kelimesi 'sukf' şeklinde çoğul yapılır. Bu durum, râ ve he harflerinin dammesiyle: (فرُهُنٌ مَقْبُوضَةٌ) [el-Bakara: 283] “Alınmış rehinler” şeklinde okuyanın kıraatinin benzeri olur. Bu da cem'u'l-cem'dir (çoğulun çoğuludur); tekili 'rihân' (رِهان) ve 'ruhûn' (رُهُون)dur. 'Ruhûn' ve 'rihân'ın tekili ise:
رَهْنٌ وكذلك قراءةُ مَن قَرأ: (كُلُوا مِنْ ثُمُرِهِ) [الأنعام: ١٤١]. بضمِّ الثاءِ والميمِ ، ونظيرُ قولِ الراجزِ :
'Rehn' (رَهْن)dir. Aynı şekilde se ve mim harflerinin dammesiyle: (كُلُوا مِنْ ثُمُرِهِ) [el-En'âm: 141] “Ürün verdiğinde ürününden yiyin” şeklinde okuyanın kıraati ve recez şairinin şu sözü de bunun benzeridir :
حتى إذا بُلَّتْ حَلاقِيمُ الحُلُقْ
Hattâ izâ büllet halâkîmu'l-huluk (Gırtlakların boğazları ıslandığı vakit)
وقد زعَم بعضُهم أن السُّقُفَ بضمِّ السينِ والقافِ، جمعُ سَقْفٍ، والرُّهُنَ بضمِّ الراءِ والهاءِ، جمعُ رَهْنٍ، فأغفَل وجهَ الصوابِ في ذلك، وذلك أنه غيرُ موجودٍ في كلامِ العربِ اسمٌ على تقدير (فَعْلِ) بفتح الفاء وسكونِ العينِ مجموعًا على (فُعُلٍ)، فيُجعلَ السُّقُفُ والرَّهُنُ منه.
Bazıları, sin ve kaf harflerinin dammesiyle olan 'es-sukuf'un 'sakf'ın çoğulu olduğunu; rā ve he harflerinin dammesiyle olan 'er-ruhun'un da 'rehn'in çoğulu olduğunu ileri sürmüşlerse de bu hususta isabetli yönü gözden kaçırmışlardır. Zira Arap kelamında fa harfinin fethası ve ayn harfinin sükûnu ile 'fa'l' (فَعْل) vezninde olup 'fu'ul' (فُعُل) şeklinde çoğul yapılan bir isim mevcut değildir ki 'es-sukuf' ve 'er-ruhun' ondan sayılabilsin.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أنهما قراءتان مُتقاربتا المعنى، معروفتان في قَرَأةِ الأمصار، فبأيَّتِهما قَرأ القارئُ فمُصِيبٌ.
Bu hususta bana göre doğru olan söz; bunların anlamları birbirine yakın, şehirlerin kıraat imamları arasında meşhur iki kıraat olduğudur. Okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وقوله: {وَمَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ}. يقولُ: ومَرَاقىَ ودَرَجًا عليها يَصْعَدون، فيَظْهَرون على السُّقُفِ. والمعارجُ: هي الدَّرَجُ نفسها، كما قال المُثَنَّى بن جَنْدَلٍ :
Ve O'nun: {وَمَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ} “ve üzerlerine çıkacakları merdivenler” kavli. Şöyle buyurmaktadır: Üzerine çıkıp tavanlara yükselecekleri basamaklar ve merdivenler [yapardık]. el-Meâric (المعارج), bizzat merdivenlerin basamaklarıdır; nitekim el-Müsennâ b. Cendel şöyle demiştir :
يا ربِّ ربَّ البيتِ ذى المعارجِ
Yâ Rabbi Rabbel-beyti zi'l-meâric (Ey merdivenlerin/derecelerin sahibi olan Beyt'in Rabbi!)
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri: