{وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ}. قال: مالكٌ خازن النار. قال: فمكثوا ألف سنة مما تعدُّون. قال: فأجابهم بعد ألف عام: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ}.
{وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ} “Onlar: «Ey Mâlik! Rabbin bizim hakkımızda hükmünü versin [canımızı alsın]!» diye seslenirler.” [Es-Süddî] dedi ki: «Mâlik cehennemin bekçisidir.» Dedi ki: «Sizin saydığınız [yıllar]dan bin yıl kaldılar.» Dedi ki: «Bin yıl sonra onlara: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} “Siz [burada ebediyen] kalıcılarsınız” diye cevap verdi.»
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ}. قال: يُميتنا - القضاء ههنا: الموتُ - فأجابهم: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ}.
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ} “Onlar: «Ey Mâlik! Rabbin bizim hakkımızda hükmünü versin [canımızı alsın]!» diye seslenirler” kavli hakkında dedi ki: «Bizi öldürsün -burada kaza, ölümdür-; [Mâlik de] onlara: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} “Siz [burada ebediyen] kalıcılarsınız” diye cevap verdi.»
وقوله: {لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ}. يقولُ: لقد أرسلنا إليكم يا معشر قريش رسولنا محمدًا بالحق.
{لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ} “Andolsun ki Biz size hakkı getirdik” kavline gelince; [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Kureyş topluluğu! Andolsun ki Biz size Elçimiz Muhammed'i hak ile gönderdik.
كما حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السدي: {لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ}. قال: الذي جاء به محمدٌ ﷺ.
Nitekim bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ} “Andolsun ki Biz size hakkı getirdik” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: «Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğidir.»
{وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ}. يقول تعالى ذكره: ولكن أكثركم لما جاءكم به محمد ﷺ من الحق [والهُدَى] كارهون.
{وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ} “Fakat sizin çoğunuz haktan hoşlanmayan kimselersiniz” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Fakat çoğunuz, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in size getirdiği haktan [ve hidayetten] hoşlanmayanlarsınız.
القول في تأويل قوله تعالى: {أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ (٧٩) أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ (٨٠)}
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ (٧٩) أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ (٨٠)}} “Yoksa bir işi sımsıkı mı tuttular (kesin karara mı bağladılar)? Şüphesiz Biz de sımsıkı tutanlarız. Yoksa onlar, Bizim kendilerinin sırlarını ve gizli fısıltılarını işitmediğimizi mi sanıyorlar? Hayır, işitiriz ve yanlarındaki elçilerimiz (meleklerimiz) de yazmaktadırlar.”
يقول تعالى ذكره: أم أبرم هؤلاء المشركون من قريش أمرًا فأحكموه، يكيدون به الحق الذي جئناهم به، فإنا مُحكمون لهم ما يُخْزِيهم ويُذِلُّهم من النكال.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yoksa Kureyş'ten olan bu müşrikler, kendilerine getirdiğimiz hakka karşı tuzak kurmak için bir işi sımsıkı tutup sağlamlaştırdılar mı? Şüphesiz Biz de onları rezil ve zelil kılacak olan cezayı onlar için sağlamlaştırıp takdir ediciyiz.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimiz [görüşün] benzerini tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى؛ وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد قوله: {أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ}. قال: مُجْمِعون، إن كادوا شرًّا كدنا مثله .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Verka, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ} “Yoksa bir işi sımsıkı mı tuttular? Şüphesiz Biz de sımsıkı tutanlarız” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: «Kararlaştırmışlardır; eğer bir kötülük için tuzak kurarlarsa Biz de aynısıyla tuzak kurarız.»
حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمر، عن قتادة في قوله: {أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ}. قال: أم أَجمعوا أمرًا فإنا مُجْمِعون .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ} “Yoksa bir işi sımsıkı mı tuttular? Şüphesiz Biz de sımsıkı tutanlarız” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: «Yoksa bir işi kesin karara mı bağladılar? Şüphesiz Biz de kesin karara bağlarız.»
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ}. قال: أم أحكموا أمرًا فإنا مُحكمون لأمرنا .
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ} “Yoksa bir işi sımsıkı mı tuttular? Şüphesiz Biz de sımsıkı tutanlarız” kavli hakkında dedi ki: «Yoksa bir işi sağlamlaştırdılar mı? Şüphesiz Biz de işimizi sağlamlaştırıcıyız.»
وقوله: {أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ}. يقولُ: أم يظنُّ هؤلاء المشركون بالله أنا لا نسمعُ ما أَخْفَوا عن الناسِ مِن مَنطقهم، وتَسَارُّوه بينهم، وتناجوا به دون غيرهم، فلا نعاقبهم عليه لخفائه علينا؟
{أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ} “Yoksa onlar, Bizim kendilerinin sırlarını ve gizli fısıltılarını işitmediğimizi mi sanıyorlar?” kavline gelince; [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yoksa Allah'a ortak koşan bu müşrikler, insanlardan gizledikleri sözlerini, kendi aralarında gizlice fısıldaştıklarını ve başkalarından gizli konuştuklarını, Bize gizli kaldığı için kendilerini bundan dolayı cezalandırmayacağımızı mı sanıyorlar?
وقوله: {بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ}. يقول تعالى ذكره: بلى، نحن نعلم ما تناجوا به بينهم، وأخفوه عن الناس من سرّ كلامهم، وحَفَظَتُنا {لَدَيْهِمْ}. يعني: عندهم، يكتبون ما نطقوا به من منطق، وتكلموا به من كلام.
{بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ} “Hayır, öyle değil! Üstelik elçilerimiz de onların yanlarında yazmaktadırlar” kavline gelince; Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Hayır, öyle değil, Biz onların kendi aralarında gizlice fısıldaştıklarını ve insanlardan gizledikleri gizli sözlerini biliriz; koruyucu [elçi]lerimiz de {لَدَيْهِمْ} “onların yanlarında” -yani yanlarında bulunarak- telaffuz ettikleri sözleri ve konuştukları lakırdıları yazmaktadırlar.
وذكر أن هذه الآية نزلت في نفر ثلاثة، تدارءوا في سماع الله ﵎ كلام عبادِه، جل الله وعزَّ.
Zikredildiğine göre bu ayet, Allah celle celâlühû'nün kullarının sözlerini işitmesi konusunda tartışmaya giren üç kişilik bir grup hakkında inmiştir; Allah celîl ve azîzdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثني عمرو بن سعيد بن يسار القرشي، قال: ثنا أبو قتيبة، قال: ثنا عاصم بن محمد العُمَرى، عن محمد بن كعب القُرَظى، قال: بينا ثلاثة بين الكعبة وأستارها؛ قُرَشيانِ وثَقَفى، أو ثَقَفِيان وقُرَشى، فقال واحدٌ مِن الثلاثة: ترون اللَّهَ يسمع كلامنا؟ فقال الأول: إذا جهرتم سمع، وإذا أسرَرْتم لم يسمع. قال الثاني: إن كان يسمعُ إذا أعلنتم، فإنه يسمعُ إذا أسررتم. قال فنزلت: {أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ} .
Bana Amr b. Saîd b. Yesâr el-Kureşî rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Kuteybe rivayet etti, dedi ki: Bize Âsım b. Muhammed el-Ömerî, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet etti; dedi ki: «Kâbe ile örtüleri arasında üç kişi -iki Kureyşli bir Sakîfli veya iki Sakîfli bir Kureyşli- bulunurken içlerinden biri: “Allah'ın sözümüzü işittiğini düşünüyor musunuz?” dedi. Birincisi: “Açıktan söylerseniz işitir, gizlerseniz işitmez” dedi. İkincisi: “Eğer açıkladığınızda işitiyorsa, gizlediğinizde de muhakkak işitir” dedi. Dedi ki: Bunun üzerine: {أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ} “Yoksa onlar, Bizim kendilerinin sırlarını ve gizli fısıltılarını işitmediğimizi mi sanıyorlar? Hayır, işitiriz ve yanlarındaki elçilerimiz de yazmaktadırlar” [ayeti] indi.»
وبمثل الذي قلنا في معنى قوله: {بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ}. قال أهل التأويل.
{بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ} “Hayır, [işitiriz] ve yanlarındaki elçilerimiz de yazmaktadırlar” kavlinin manası hakkında da tevil ehli bizim söylediğimizin benzerini söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثني محمدٌ، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السدى: {بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ}. قال: الحفَظَة .
Bana Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ} “Hayır, [işitiriz] ve yanlarındaki elçilerimiz de yazmaktadırlar” [ayeti hakkında]: «[Elçiler] koruyucu meleklerdir (hafaza)» dediğini rivayet etti .
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ}. أي: عندهم.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ} “Hayır, [işitiriz] ve yanlarındaki elçilerimiz de yazmaktadırlar” [ayeti hakkında]: «Yani yanlarındadır» dediğini rivayet etti.
القول في تأويل قوله تعالى: {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ (٨١) سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ (٨٢)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tevili hakkındaki görüş: {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ (٨١) سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ (٨٢)} “De ki: «Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [O'na] kulluk edenlerin ilki ben olurdum.» Göklerin ve yerin Rabbi, Arş'ın Rabbi, onların niteledikleri sıfatlardan münezzehtir.”
اختلف أهل التأويل في تأويل قوله: {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ}؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: قل يا محمد: إن كان للرحمن ولد، في قولكم وزعمكم أيها المشركون، فأنا أول المؤمنين بالله في تكذيبكم، والجاحدين ما قلتم من أن له ولدا.
Tevil ehli {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ} “De ki: «Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, kulluk edenlerin ilki ben olurdum»” kavlinin tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun manası şudur: De ki ey Muhammed: Ey müşrikler! Sizin sözünüze ve iddianıza göre eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, sizi yalanlama hususunda Allah'a ilk iman eden ve O'nun bir çocuğu olduğuna dair söylediğiniz şeyi ilk inkâr eden ben olurdum.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ}: كما تقولون، {فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ}: المؤمنين بالله، فقولوا ما شئتم .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasen rivayet etti, dedi ki: Bize Verka, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den rivayet etti: «{قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ} “De ki: Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı”; sizin dediğiniz gibi, {فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ} “kulluk edenlerin ilki ben olurdum”; Allah'a iman edenlerin [ilki olurdum], artık dilediğinizi söyleyin!»
حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمر، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قوله: {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ}. قال: قل: إن كان لله ولد في قولكم، فأنا أوَّلُ مَن عبد الله ووحده وكذَّبكم .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ} “De ki: «Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, kulluk edenlerin ilki ben olurdum»” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: «De ki: Sizin iddianıza göre eğer Allah'ın bir çocuğu olsaydı, Allah'a kulluk eden, O'nu birleyen ve sizi yalanlayanların ilki ben olurdum.»
وقال آخرون: بل معنى ذلك: قل: ما كان للرحمن ولد، فأنا أول العابدين له بذلك.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası şudur: De ki: Rahmân'ın hiçbir çocuğu olmamıştır, ben de bu [inanç] ile O'na kulluk edenlerin ilkiyim.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثني علي، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن علي، عن ابن عباس قوله: {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ}. يقول: لم يكن للرحمن ولد،
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [naklen] onun şu sözünü anlattı: {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ} “De ki: Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [O'na] ibadet edenlerin ilki ben olurdum.” Şöyle demektedir: Rahmân'ın hiçbir çocuğu olmamıştır,
فأنا أولُ الشاهدين .
ben de [buna] şahitlik edenlerin ilkiyim.»
وقال آخرون: بل معنى ذلك نفى، ومعنى "إن" الجَحْدُ، وتأويل ذلك: ما كان ذلك، ولا ينبغى أن يكونَ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası nefiy (olumsuzluk)tir ve "in" (إن) edatının anlamı inkâr/olumsuzluktur. Bunun tevili de şöyledir: Böyle bir şey olmamıştır ve olması da yakışmaz/uygun düşmez.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ}. قال قتادة: هذه كلمة من كلام العرب، {إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ}؛ أي: إنَّ ذلك لم يكن، ولا ينبغى .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ} “De ki: «Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, kulluk edenlerin ilki ben olurdum»” kavli hakkında rivayet etti. Katâde dedi ki: «Bu, Arapların kelamından bir ifadedir; {إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ} “Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı” yani: Böyle bir şey olmamıştır ve yakışmaz da.»
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ}. قال: هذا الإنكافُ ، ما كان للرحمن ولدٌ، نكف الله أن يكون له ولد. و "إن" مثل "ما" إنما هي: ما كان للرحمن ولد؛ ليس للرحمن ولد. مثل قوله: {وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ} [إبراهيم: ٤٦]. إنما هي: ما كان مكرهم لتزول منه الجبال، فالذي أنزل الله من كتابه وقضَى مِن قضائه أثبتُ مِن الجبالِ. و "إن" هي "ما"، إن كان ما كان. تقولُ العرب: إن كان وما كان الذي تقول. وفي قوله: {فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ}: أوّلُ مَن تَعَبَّدَ الله بالإيمان والتصديق أنه ليس للرحمنِ ولد، على هذا أعبد الله.
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ} “De ki: «Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, kulluk edenlerin ilki ben olurdum»” kavli hakkında dedi ki: «Bu inkâftır (tenzih edip uzak tutmaktır) ; Rahmân'ın çocuğu olmamıştır; Allah çocuk sahibi olmaktan münezzehtir. Buradaki “in” (إن), “mâ” (ما -olumsuzluk edatı-) gibidir; yani: Rahmân'ın çocuğu olmamıştır, Rahmân'ın çocuğu yoktur, demektir. Tıpkı: {وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ} “Tuzakları dağları yerinden oynatacak değildi” kavlinde olduğu gibi; yani: Onların tuzakları dağları yerinden oynatacak değildi; zira Allah'ın Kitabından indirdiği ve kazâsından hükmettiği şey dağlardan daha sabittir. “İn” kelimesi “mâ” anlamındadır; “in kâne” demek “mâ kâne” (olmamıştır) demektir. Araplar: “İn kâne vemâ kâne'llezî tekûl” (senin söylediğin şey ne olmuştur ne de vardı) derler. {فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ} “kulluk edenlerin ilki ben olurdum” kavli hakkında da şöyle dedi: Rahmân'ın bir çocuğunun olmadığına iman ve tasdik ile Allah'a kulluk edenlerin ilkiyim, ben Allah'a bu inanç üzere kulluk ederim.»
حدثنا ابن عبدِ الرحيم البرقى، قال: ثنا عمرو بن أبي سلمة، قال: سألتُ
Bize İbn Abdirrahîm el-Berkî rivayet etti, dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme rivayet etti, dedi ki: Sordum:
زهير بن محمد عن قول الله: {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ}. قال: ما كان.
Züheyr b. Muhammed'e Allah'ın: {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ} “De ki: «Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı...»” kavlini [sordum]. «[Çocuğu] olmamıştır» dedi.
حدثنا ابن عبد الرحيم البرقى، قال: ثنا عمرو، قال: سألتُ ابن زيد بن أسلم عن قول الله: {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ}. قال: هذا من قول العربِ معروفٌ، إن كان ما كان، إن كان هذا الأمرُ قَطُّ، ثم قال: وقوله: وإن كان: ما كان .
Bize İbn Abdirrahîm el-Berkî rivayet etti, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: İbn Zeyd b. Eslem'e Allah'ın: {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ} “De ki: «Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı...»” kavlini sordum . Dedi ki: «Bu, Arapların bilinen sözlerindendir: “İn kâne mâ kâne” (hiç olmamıştır), bu iş kesinlikle hiç olmamıştır. Sonra şöyle dedi: “Ve in kâne” kavli: “mâ kâne” (olmamıştır) manasındadır.»
وقال آخرون: معنى "إنْ" في هذا الموضع معنى المجازاة. قالوا: وتأويل الكلام: لو كان للرحمن ولد، كنتُ أول من عبده بذلك.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu makamda “in” (إنْ) edatının anlamı şart/mücâzât anlamıdır. Şöyle dediler: Sözün tevili şudur: Şayet Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, bu sebeple O'na kulluk edenlerin ilki ben olurdum.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السدي: {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ}. قال: لو كان له ولدٌ، كنتُ أَوّلَ مَن عَبَده بأنَّ له ولدا، ولكن لا ولد له .
Bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ} “De ki: «Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, kulluk edenlerin ilki ben olurdum»” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: «Şayet O'nun bir çocuğu olsaydı, çocuğu var diye O'na kulluk edenlerin ilki ben olurdum; fakat O'nun çocuğu yoktur.»
وقال آخرون: معنى ذلك: قل: إن كان للرحمن ولد، فأنا أوّلُ الآنفين من ذلك. ووجهوا معنى "العابدين" إلى: المنكرين الآبين، من قول العرب: قد عبد فلانٌ من هذا الأمر. إذا أَنف منه وغَضب وأباه، فهو يَعْبَدُ عَبَدًا، كما قال الشاعرُ:
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: «De ki: Şayet Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, bundan ilk imtina eden/bunu gururuna yediremeyip ilk reddeden ben olurdum» demektir. “el-Âbidîn” kelimesinin anlamını, Arapların: “Kişi bu işten imtina edip öfkelendiğinde ve onu reddettiğinde قد عبد فلانٌ من هذا الأمر (falan kişi bu işe kızıp reddetti)” sözünden hareketle inkâr edenler ve reddedenler manasına hamletmişlerdir. Nitekim fiil “ya'bedu abeden” şeklinde kullanılır. Şairin dediği gibi:
أَلَّا هَزِئَتْ أَمُّ الوَلِيدِ وأَصْبَحَتْ … لما أَبْصَرَتْ في الرأس مِنِّي تَعَبَّدُ
«Ümmü Velîd [benimle] alay etti ve başımdaki [akları] görünce öfkelenir/gücenir oldu.»
وكما قال الآخرُ :
Ve diğer [şairin] dediği gibi:
متى ما يَشَأْ ذُو الوُدِّ يَصْرِمْ خَلِيلَهُ … ويَعْبَدُ عليهِ لا مَحَالَةَ ظَالِمًا
«Sevgi sahibi ne zaman dilerse dostundan ilişkisini keser... Ve haksız olduğu halde kaçınılmaz olarak ona öfkelenir/gücenir.»
وقد حدثني يونس بن عبد الأعلى، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: ثنى ابن أبي ذئبٍ، عن ابن قُسَيْط، عن بَعْجةَ بن زيد الجهني، أنّ امرأةً منهم دخلت على زوجها، وهو رجلٌ منهم أيضًا، فولدت له في ستة أشهر، فذكر ذلك زوجها لعثمان بن عفان، فأمر بها أن تُرْجَمَ، فدخل عليه عليُّ بن أبى طالب، فقال: إن الله يقولُ في كتابه: {وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا} [الأحقاف: ١٥]. وقال: {وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ} [لقمان: ١٤]. قال: فواللهِ ما عَبد عثمانُ أَن بعث إليها تُرَدُّ. قال يونس: قال ابن وهبٍ: عَبِدَ: اسْتَنكَف .
Bana Yûnus b. Abdil'a'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana İbn Ebî Zi'b, İbn Kuseyt'ten, o da Ba'ce b. Zeyd el-Cühenî'den rivayet etti ki: Onlardan bir kadın, yine onlardan bir adam olan kocasıyla evlendi ve altı ay sonra bir çocuk doğurdu. Kocası bu durumu Osman b. Affân'a anlattı. Bunun üzerine [Osman] kadının recmedilmesini emretti. Ali b. Ebî Tâlib onun yanına girip şöyle dedi: «Şüphesiz Allah Kitabında: {وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا} [الأحقاف: ١٥] “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” buyuruyor. Yine: {وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ} [لقمان: ١٤] “Onun sütten kesilmesi de iki yıl içindedir” buyuruyor.» Dedi ki: «Vallahi Osman [gerçeği kabul etmekten] imtina etmeyip (abide) hemen onun geri getirilmesi için haber gönderdi.» Yûnus dedi ki: İbn Vehb şöyle dedi: “Abide” (عَبِدَ), “istenkefe” (اسْتَنكَف -çekindi, imtina etti-) demektir.
وأولى الأقوال في ذلك عندى بالصواب قول من قال: معنى "إن" الشرط الذي يقتضى الجزاء، على ما ذكرناه عن السديِّ، وذلك أنّ "إِنْ" لا تَعْدو في هذا الموضع أحد معنييْنِ؛ إما أن يكونَ الحرفُ الذي هو بمعنى الشرط، الذي يَطلُبُ الجزاء، أو تكونَ بمعنى الجَحْدِ، وهى إذا وُجِّهت إلى الجَحْدِ، لم يكن للكلام كبيرُ معنًى؛ لأنه يَصيرُ بمعنى: قل: ما كان للرحمن ولد. وإذا صار بذلك المعنى، أوهم
Bu konuda bana göre doğruya en yakın olan görüş, es-Süddî'den aktardığımız üzere «in» (إِنْ) [edatının] cevabı gerektiren şart anlamında olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür. Zira «in» (إِنْ) [edatı] bu konumda iki manadan öteye geçmez: Ya cevabı gerektiren şart anlamındaki harf olur ya da nefiy (olumsuzluk) anlamında olur. Nefiy anlamına hamledildiği takdirde ise sözün pek bir manası kalmaz; çünkü bu durumda [anlam]: «De ki: Rahmân'ın çocuğu olmamıştır» şekline dönüşür. Bu anlama geldiğinde ise...
أهل الجهلِ مِن أهل الشرك باللَّهِ أنه إنما نفى بذلك عن الله ﷿ أن يكونَ كان له ولدٌ قبل بعض الأوقاتِ، ثم حدث له الولد بعد أن لم يكن. مع أنه لو كان ذلك معناه، لقدر الذين أمر الله نبيه محمدًا ﷺ أن يقول لهم: ما كان للرحمن ولد، فأنا أوّلُ العابدين. أن يقولوا له: صَدَقْتَ، وهو كما قُلْتَ، ونحن لم نَزْعُمُ أَنه لم يَزَلْ له ولدٌ. وإنما قلنا: لم يكن له ولدٌ، ثم خلق الجن فصاهَرهم، فحدث له منهم ولد. كما أخبر الله ﷿ عنهم أنهم كانوا يقولونه، ولم يكن الله تعالى ذكره ليحتج لنبيه ﷺ على مكذبيه من الحجَّةِ بما يَقْدِرون على الطعن فيه، وإذ كان في توجيهنا "إِنْ" إلى معنى الجَحْدِ ما ذكرنا، فالذى هو أشبه المعنيين بها الشرط. وإذ كان ذلك كذلك، فبيِّنةٌ صحة ما نقولُ من أنّ معنى الكلام: قل يا محمد لمشركي قومك الزاعمين أنّ الملائكة بناتُ اللهِ: إن كان للرحمن ولد فأنا أوَّلُ عابدِيه بذلك منكم، ولكنه لا ولدَ له، فأنا أعبده بأنه لا ولد له، ولا ينبغى أن يكون له .
Allah'a şirk koşan cahillere, Allah celle ve azze'nin belirli bir zamandan önce çocuğunun olduğunu nefyettiği, daha sonra ise önceden yokken bir çocuğun meydana geldiği vehmini verir. Bununla birlikte şayet anlamı bu olsaydı, Allah'ın Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendilerine: «Rahmân'ın çocuğu olmamıştır, kulluk edenlerin ilki ben olurdum» demesini emrettiği kimseler ona şöyle deme imkânı bulurlardı: «Doğru söyledin, durum dediğin gibidir; biz zaten ezelden beri O'nun bir çocuğu olduğunu iddia etmedik ki! Biz sadece: O'nun çocuğu yoktu, sonra cinleri yarattı ve onlarla hısımlık kurdu, böylece onlardan bir çocuğu oldu dedik.» Nitekim Allah celle ve azze onların böyle söylediklerini haber vermiştir. Oysa zikri yüce olan Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem adına onu yalanlayanlara karşı itiraz edip kusur bulabilecekleri bir delil getirecek değildir. Dolayısıyla “in” edatını nefy anlamına hamlettiğimizde bu durumlar ortaya çıktığına göre, bu iki anlamdan en uygun olanı şart anlamıdır. Durum böyle olunca, söylediğimiz şu sözün doğruluğu apaçık ortaya çıkmaktadır: Ey Muhammed! Meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia eden müşrik kavmine de ki: Şayet Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, bu sebeple O'na kulluk edenlerin aranızdaki ilki ben olurdum; lâkin O'nun çocuğu yoktur, ben de O'na bir çocuğu olmadığı ve O'na bir çocuğun yakışmayacağı inancıyla kulluk etmekteyim.
وإذا وجِّه الكلام إلى ما قلنا من هذا الوجه، لم يكن على وجه الشك، ولكن على وجه الإلطاف في الكلام، وحُسنِ الخطاب، كما قال الله جل ثناؤه: {قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} [سبأ: ٢٤]. وقد علم أن الحق معه، وأن مخالفيه في الضلالِ المبين.
Söz belirttiğimiz bu veche hamledildiğinde, bu bir şüphe yoluyla değil, konuşmada lütuf/nezaket ve hitap güzelliği yoluyladır; tıpkı Allah celle senâuh'un: {قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} [سبأ: ٢٤] “De ki: «Allah! O halde ya biz ya da siz, elbette doğru bir hidayet üzereyiz veya apaçık bir sapıklık içindeyiz»” buyurması gibidir. Oysa O, hakkın kendisiyle olduğunu ve muhaliflerinin apaçık bir sapıklık içinde bulunduğunu elbette bilmektedir.
وقوله: {سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}: يقول تعالى ذكره: تَبْرِئةٌ وتنزيها لمالك السماوات والأرض، ومالك العرش، المحيط بذلك كله، وما في ذلك من
Allah Teâlâ'nın: {سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin Rabbi münezzehtir” kavline gelince; zikri yüce [olan Allah] şöyle buyurmaktadır: [Bu,] göklerin ve yerin Mâlikini, Arş'ın Mâlikini, bütün bunları ve bunların içindeki her türlü
خلق، مما يصفه به هؤلاء المشركون من الكَذِبِ، ويُضيفون إليه من الولد، وغير ذلك من الأشياء التي لا ينبغى أن تُضاف إليه.
yaratılmışları kuşatan Arş'ın sahibini, göklerin ve yerin Mâlikini, şu müşriklerin O'na isnat ettikleri yalanlardan, O'na nispet ettikleri çocuktan ve O'na nispet edilmesi yakışık almayan diğer şeylerden tenzih ve tebrie ederiz.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ}. أي: يَكْذِبون .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ} “Arş'ın Rabbi, onların nitelemelerinden [münezzehtir]” kavli hakkında rivayet etti; yani: «Yalan söylemelerinden [münezzehtir].»
القولُ في تأويل قوله تعالى: {فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٨٣) وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ (٨٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٨٣) وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ (٨٤)} “Artık bırak onları, tehdit edildikleri günlerine kavuşuncaya kadar dalsınlar ve oynayadursunlar! (83) O, gökte de ilah olandır, yerde de ilah olandır. O, Hakîm'dir, Alîm'dir (84)” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقول تعالى ذكره: فَذَرْ يا محمد هؤلاء المفترين على ربهم، الواصفيه بأن له ولدًا، يخوضوا في باطلهم، ويلعبوا في دنياهم، {حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ}. وذلك يومَ يُضليهم الله - بفريتهم عليه - جهنم، وهو يومُ القيامة.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rablerine iftira eden ve O'nun çocuğu olduğunu söyleyen şu kimseleri bırak; bâtıllarına dalsınlar ve dünyalarında oynayadursunlar; {حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ} “tehdit edildikleri günlerine kavuşuncaya kadar”. Bu gün ise, Allah'a iftiralarından ötürü Allah'ın onları cehenneme yaslayacağı gündür ki o, kıyamet günüdür.
كما حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السدى: {حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ}. قال: يوم القيامةِ.
Nitekim bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ} “tehdit edildikleri günlerine kavuşuncaya kadar” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: «Kıyamet günüdür.»
وقوله: {وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ}. يقول تعالى ذكرُه: وهو الذي له الألوهةُ؛ في السماء معبود، وفى الأرض كما هو في السماء معبودٌ، لا شيء سواه تصلح عبادته. يقول تعالى ذكره: فأَفردوا لمن هذه صفته العبادة، ولا تشركوا به شيئًا غيره.
Allah Teâlâ'nın {وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ} “Gökte de ilâh, yerde de ilâh olan O'dur” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: İlâhlık yalnızca O'na aittir; gökte de mâbuddur, gökte mâbud olduğu gibi yerde de [mâbuddur]. O'ndan başka hiçbir şey ibadete lâyık değildir. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: O hâlde sıfatı bu olan zâta ibadeti tahsis edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمر، عن قتادة في قوله: {وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ}. قال: يُعبد في السماءِ، ويُعبد في الأرض .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ} “O, gökte de ilah olandır, yerde de ilah olandır” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: «Gökte de O'na ibadet edilir, yerde de O'na ibadet edilir.»
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة في قوله: {وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ}. أي: يُعبد في السماءِ وفى الأرضِ .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ} “O, gökte de ilah olandır, yerde de ilah olandır” kavli hakkında rivayet etti; yani: «Gökte de yerde de O'na ibadet edilir.»
وقوله: {وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ}. يقولُ: وهو الحكيم في تدبيره خَلْقَه، [وتسخيرهم لما يشاء] ، العليم بمصالحهم.
Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ} “O, Hakîm'dir, Alîm'dir” kavline gelince; [Allah] şöyle buyurmaktadır: O, yarattıklarını sevk ve idare etmesinde [ve onları dilediği şeye boyun eğdirmesinde] hikmet sahibidir; onların maslahatlarını hakkıyla bilendir.
القول في تأويل قوله تعالى: {وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٥)} “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Kendisine ait olan [Allah] ne yücedir! Kıyamet saatinin ilmi de O'nun katındadır ve yalnız O'na döndürüleceksiniz (85)” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقول تعالى ذكره: وتبارك الذي له سلطان السماوات السبع والأرض، وما بينهما من الأشياء كلِّها، جارٍ على جميع ذلك حكمه، ماضٍ فيهم قضاؤُه. يقولُ: فكيف يكون له شريكًا مَن كان في سلطانه، وحكمه فيه نافذ؟! {وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ}. يقولُ: وعنده علم الساعة التي تقوم فيها القيامة، ويُحشَرُ فيها الخَلْقُ من قبورهم لموقف الحساب.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yedi göğün, yerin ve bunların arasındaki her şeyin hâkimiyeti Kendisine ait olan zât ne yücedir! O'nun hükmü bütün bunlar üzerinde geçerlidir, kazası da onların arasında yürürlüktedir. [Allah] şöyle buyurur: O'nun hâkimiyeti altında bulunan ve hükmünün üzerinde geçerli olduğu bir varlık O'na nasıl ortak olabilir ki?! {وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} “Kıyamet saatinin ilmi de O'nun katındadır”; yani: Kıyametin kopacağı, mahlûkatın hesap meydanı için kabirlerinden haşrolunacağı saatin ilmi O'nun katındadır.
وقوله: {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ}. يقولُ: وإليه أيُّها الناسُ تُرَدُّون من بعدِ
Allah Teâlâ'nın: {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “ve yalnız O'na döndürüleceksiniz” kavli [hakkında ise] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! [Sizler] ... sonrasından yalnız O'na döndürüleceksiniz
مماتكم، فتصيرون إليه، فيُجازِى المحسن منكم بإحسانه، والمسيء بإساءته.
yalnız O'na döndürüleceksiniz ve O'na varacaksınız. Böylece O, içinizden iyilik yapanı iyiliğiyle, kötülük yapanı da kötülüğüyle cezalandıracaktır/mükâfatlandıracaktır.
القول في تأويل قوله تعالى: {وَلَا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٨٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٨٦)} “O'ndan başka yalvardıkları kimseler şefaate malik olamazlar; ancak bilerek hakka şahitlik edenler müstesnadır (86)” kavlinin tevili hakkında [söz]:
اختلف أهل التأويل في تأويل ذلك؛ فقال بعضهم: معنى ذلك: ولا يملك عيسى وعُزَيرٌ والملائكةُ الذين يَعْبُدوهم هؤلاء المشركون بالله - الشفاعة عند الله لأحدٍ، {إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ} [يعني به عندَهم: إلا لمن شَهِد بالحقِّ] ، فوحد اللَّهَ جل وعز وأطاعه، [على علمٍ منه ويقين بتوحيد الله، وصحة ما] جاءت به رسله.
Tevil ehli bu ayetin tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı: Allah'a şirk koşan şu kimselerin taptıkları İsa, Üzeyir ve melekler , Allah katında hiç kimseye şefaat etmeye malik olamazlar; {إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ} “ancak hakka şahitlik edenler müstesnadır” [onlara göre bundan kasıt: Ancak hakka şahitlik eden kimseler için şefaat edebilirler] ; yani Allah'ın birliğini, elçilerinin getirdiği şeyin doğruluğunu bilip yakin ederek Allah celle ve azze'yi birleyen ve O'na itaat eden kimseler için.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثنى الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد قوله: {وَلَا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ}. قال: عيسى وعُزيرٌ والملائكةُ، {إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ}. قال: كلمة الإخلاص، {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} أن الله حقٌّ؛ [عيسى] وعُزير والملائكة. يقول: لا يشفع عيسى وعُزيرٌ والملائكة إلا لمن شهد بالحقِّ، وهو يعلم الحق.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana Hâris [de] rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Verka rivayet etti. Hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَلَا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ} “O'ndan başka yalvardıkları kimseler şefaate malik olamazlar” kavli hakkında rivayet etti. [Mücâhid] dedi ki: [Bunlar] İsa, Üzeyir ve meleklerdir. {إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ} “ancak hakka şahitlik edenler müstesnadır” [ayeti hakkında]: “İhlas kelimesidir” dedi. {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “ve onlar bilmektedirler” [ayeti hakkında da]: “Allah'ın hak olduğunu [bilirler]” [dedi]. [İsa], Üzeyir ve melekler... [Mücâhid] der ki: İsa, Üzeyir ve melekler, ancak hakka şahitlik eden ve hakkı bilen kimselere şefaat ederler.
وقال آخرون: عُنى بذلك: ولا تملك الآلهة التي يدعوها المشركون، ويعبدونها من دونِ الله - الشفاعة، إلا عيسى وعُزيرٌ وذووهما والملائكة الذين شهدوا بالحقِّ، فأقروا به، وهم يعلمون حقيقة ما شهدوا به.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bununla şu kastedilmiştir: Müşriklerin Allah'tan başka yalvarıp ibadet ettikleri ilahlar şefaate malik olamazlar; ancak hakka şahitlik edip onu ikrar eden ve şahitlik ettikleri şeyin hakikatini bilen İsa, Üzeyir, onlar gibiler ve melekler müstesnadır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {وَلَا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ}: الآلهة ، {إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ}: الملائكة وعيسى وعزيز، قد عُبدوا مِن دونِ اللهِ، ولهم شفاعةٌ عند الله تعالى ومنزلةٌ.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَلَا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ} “O'ndan başka yalvardıkları kimseler şefaate malik olamazlar”: «[Bunlar batıl] ilahlardır .» {إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “ancak bilerek hakka şahitlik edenler müstesnadır”: «Melekler, İsa ve Üzeyir'dir; bunlar Allah'tan başka kendilerine tapınılan varlıklar olmuşlardır, ancak onların Allah Teâlâ katında bir şefaati ve mertebesi vardır.»
حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمر، عن قتادة قوله: هو {إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ}. قال: الملائكة وعيسى ابن مريم وعُزيرٌ، فإن لهم عند الله شهادة .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ} “ancak hakka şahitlik edenler müstesnadır” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: «Melekler, Meryem oğlu İsa ve Üzeyir'dir; çünkü onların Allah katında bir şehadeti/şefaati vardır.»
وأولى الأقوال في ذلك بالصواب أن يقال: إن الله تعالى ذكره أخبر أنه لا يملك الذين يعبدهم المشركون مِن دونِ اللَّهِ الشفاعة عنده لأحدٍ، إِلَّا مَن شهد بالحقِّ، وشهادته بالحق هو إقراره بتوحيدِ اللَّهِ، وإنما يعنى بذلك: إلا من آمن بالله، وهم يعلمون حقيقة توحيده. ولم يَخصُصْ بأن الذي لا يملك تلك الشفاعة منهم بعض مَن كان يُعْبدُ مِن دونِ اللهِ [دونَ بعضٍ]، فذلك على جميع من كان تعبُدُ قريشٌ مِن دون الله يوم نزلت هذه الآية، وغيرهم، وقد كان منهم من يعبدُ مِن دونِ اللهِ الآلهة، وكان منهم من يعبد من دونِه الملائكة وغيرهم، فجميع أولئك داخلون
Bu hususta görüşlerin gerçeğe en uygun olanı şunun söylenmesidir: Allah teâlâ zikruhû, müşriklerin Allah'tan başka taptıkları varlıkların, hakka şahitlik eden kimse müstesna, O'nun katında hiç kimse için şefaate malik olamayacağını haber vermiştir. [Kişinin] hakka şahitliği ise Allah'ın birliğini ikrar etmesidir. Bununla sadece Allah'a iman eden ve O'nun birliğinin hakikatini bilen kimseler kastedilmektedir. [Allah Teâlâ], bu şefaate malik olamayacak kimseleri, Allah'tan başka tapınılanların bir kısmını [diğerlerinden] ayırarak tahsis etmemiştir. Dolayısıyla bu [hüküm], bu ayet indiği gün Kureyş'in ve başkalarının Allah'tan başka taptığı herkesi kapsamaktadır. Nitekim onlardan Allah'tan başka putlara tapanlar olduğu gibi, yine onlardan O'ndan başka meleklere ve diğer varlıklara tapanlar da vardı. İşte bütün bunlar...
في قوله: ولا يملك الذين تدعو قريش وسائر العرب مِن دونِ اللَّهِ الشفاعة عندَ اللَّهِ. ثم استثنى جلّ ثناؤه بقوله: {إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ}: وهم الذين يشهدون شهادة الحقِّ، فيوحدون الله، ويُخلصون له الوحدانية، على علمٍ منهم ويقينٍ بذلك أنهم يملكون الشفاعة عنده بإذنه لهم بها، كما قال جل ثناؤه: {وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى} [الأنبياء: ٢٨]. فأَثْبت تعالى ذكره للملائكة وعيسى وعُزيرٍ ملكهم من الشفاعة ما نفاه عن الآلهة والأوثان، باستثنائه الذي استثناه.
«Kureyş'in ve diğer Arapların Allah'tan gayrı yalvardıkları varlıklar, Allah katında şefaate malik olamazlar» sözünün kapsamına girmektedir. Sonra celle senâuh: {إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “ancak bilerek hakka şahitlik edenler müstesnadır” kavliyle bir istisna yapmıştır; bunlar hak şahitliği yapıp Allah'ı birleyen, bu hususta ilim ve yakin üzere vahdaniyeti O'na has kılan kimselerdir ki, O'nun kendilerine izin vermesiyle O'nun katında şefaate malik olurlar. Nitekim celle senâuh: {وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى} [الأنبياء: ٢٨] “O'nun razı olduğu kimseden başkasına şefaat edemezler” buyurmuştur. Böylece zikri yüce olan [Allah], yaptığı bu istisna ile meleklere, İsa'ya ve Üzeyir'e , [sahte] ilahlardan ve putlardan nefyettiği şefaate malik olma vasfını sabit kılmıştır.
القول في تأويل قوله جل وعز: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٨٧) وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ (٨٨)}.
Allah celle ve azze'nin: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٨٧) وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ (٨٨)} “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka «Allah» diyecekler. O halde nasıl [haktan] çevriliyorlar? (87) Onun: «Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar iman etmeyen bir kavimdir» demesine [de andolsun] (88)” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقول تعالى ذكره: ولئن سألت يا محمد هؤلاء المشركين بالله من قومك: من خلقهم؟ ليقولُن: خلقنا الله. {فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ} يقولُ: فَأَيَّ وجهٍ يُصْرَفون عن عبادة الذي خلقهم، ويُحرمون إصابة الحقِّ في عبادتِه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminden Allah'a şirk koşan şu kimselere: «Kendilerini kim yarattı?» diye sorsan, muhakkak «Bizi Allah yarattı» diyeceklerdir. {فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ} “O halde nasıl [haktan] çevriliyorlar?”; yani: Kendilerini yaratan zâta kulluk etmekten nasıl da hangi yöne çevriliyorlar ve O'na kullukta hakkı bulmaktan mahrum bırakılıyorlar!
وقوله: {وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ}. اختلفتِ القرأة في قراءة قوله: {وَقِيلِهِ}؛ فقرأته عامه قرأَةِ المدينة ومكة والبصرة: (وَقيله) بالنصب. وإذا قُرى ذلك كذلك، كان له وجهان في التأويل؛ أحدهما: العطف على قوله: {أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ} [الزخرف: ٨٠]، ونسمعُ قيلَه: يا ربِّ؟ والثانى: أن يُضْمَر له ناصبٌ، فيكون معناه حينئذ: وقال قوله: يا ربِّ إنّ هؤلاء قوم لا يؤمنون. وشكا محمد شكواه إلى ربِّه. وقرأته عامةُ
Allah Teâlâ'nın: {وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ} “Onun: «Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar iman etmeyen bir kavimdir» demesine [de andolsun]” buyruğuna gelince; kurrâ, {وَقِيلِهِ} kelimesinin okunuşunda ihtilaf etmiştir. Medine, Mekke ve Basra kurrâsının geneli bunu nasb ile (وَقِيلَهُ) okumuştur. Bu şekilde okunduğunda tevil açısından iki vechi (açıklaması) olur: Birincisi; {أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ} “Yoksa onlar, kendilerinin sırlarını ve fısıltılarını işitmediğimizi mi sanıyorlar?” [Zuhruf: 80] buyruğuna atfedilmesidir; [yani] «Onun:
قرأَةِ الكوفة: {وَقِيلِهِ} بالخفض على معنى: وعنده علم الساعة، وعلم قيله .
Kûfe kurrâsının geneli ise {وَقِيلِهِ} kelimesini: «Kıyamet saatinin ilmi de onun sözünün ilmi de O'nun katındadır» manasında cer (kesre) ile okumuştur.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أنهما قراءتان مشهورتان في قرأة الأمصار، صحيحتا المعنى، فبأيَّتهما قرأ القارئ فمصيبٌ. فتأويل الكلام إذن: وقال محمدٌ قيله شاكيًا إلى ربِّه قومه الذين كذَّبَوه، وما يَلْقى منهم: يا رب إن هؤلاء الذين أمرتني بإنذارهم، وأرسلتنى إليهم لدعائهم إليك - قومٌ لا يؤمنون.
Bu hususta doğru olan söz şudur: Bunlar beldelerin kurrâsı arasında meşhur, anlamı sahih iki kıraattir; okuyan bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiştir. O halde sözün tevili şöyledir: Muhammed, kendisini yalanlayan kavmini ve onlardan gördüğü eziyetleri Rabbine şikâyet ederek şöyle demiştir: «Ey Rabbim! Şüphesiz kendilerini uyarmamı emrettiğin ve Sana davet etmem için beni kendilerine elçi olarak gönderdiğin şu kimseler iman etmeyen bir kavimdir.»
كما حدثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قوله: {وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ}. قال: فأبَّر الله قول محمدٍ ﷺ .
Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verka rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ} “Onun: «Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar iman etmeyen bir kavimdir» demesine [de andolsun]” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: «Bunun üzerine Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünü tasdik edip/gerçekleştirdi.»
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ}. قال: هذا قول نبيكم يشكو قومه إلى ربِّه .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ} “Onun: «Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar iman etmeyen bir kavimdir» demesine [de andolsun]” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: «Bu, Peygamberinizin kavmini Rabbine şikâyet eden sözüdür.»
حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمر، عن قتادة: {وَقِيلِهِ يَا رَبِّ}. قال: هو قول النبي ﷺ: {إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ} .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {وَقِيلِهِ يَا رَبِّ} “Onun: «Ey Rabbim!» demesine” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: «O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: {إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz bunlar iman etmeyen bir kavimdir” sözüdür.»
القول في تأويل قوله تعالى: {فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلَامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٨٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلَامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٨٩)} “Şimdilik onlardan yüz çevir ve «Selam» de! Yakında bilecekler (89)” kavlinin tevili hakkında [söz]:
يقول تعالى ذكره لنبيه محمد ﷺ، جوابًا له عن دعائه إياه إذ قال: {يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ}: {فَاصْفَحْ عَنْهُمْ} يا محمد، وأَعرِضْ عن أذاهم لك،
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, O'na: {يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ} “Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar iman etmeyen bir kavimdir” diyerek niyazda bulunmasına bir cevap olarak şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! {فَاصْفَحْ عَنْهُمْ} “Şimdilik onlardan yüz çevir” ve sana verdikleri eziyetlere aldırma,
وقل لهم: سلام عليكم. ورُفع "سلامٌ" بضمير: عليكم، أو: لكم.
ve onlara: «Size selam olsun» de. “Selâmün” (سلامٌ) kelimesi, gizli bir “aleyküm” (üzerinize olsun) veya “leküm” (size olsun) zamiriyle merfu kılınmıştır.
واختلفت القرأةُ في قراءة قوله: {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ}؛ فقرأ ذلك عامة قرأة المدينة: (فَسَوْفَ تَعْلَمونَ) بالتاءِ ، على وجه الخطاب، بمعنى أمر الله نبيه ﷺ أن يقول ذلك للمشركين، مع قوله: {سَلَامٌ}. وقرأَ ذلك عامة قرأَةِ الكوفة وبعضُ قرأَةِ مكةَ: {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} بالياء على وجه الخبر، وأنه وعيدٌ من الله للمشركين. فتأويله على هذه القراءةِ: فاصفَحْ عنهم يا محمد، وقُل: سلامٌ. ثم ابتدأ تعالى ذكره الوعيد لهم، فقال: فسوف يعلمون ما يَلْقَون مِن البلاء والنَّكال والعذاب على كفرهم. ثم نسخ الله جل ثناؤُه هذه الآيةَ، وأَمر نبيَّه ﷺ بقتالهم.
Kıraat imamları {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine kurrâsının geneli bunu hitap sîgasıyla te harfiyle (فَسَوْفَ تَعْلَمونَ -siz yakında bileceksiniz-) şeklinde okumuştur ; bu, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e {سَلَامٌ} “Selam” sözüyle birlikte bunu da müşriklere söylemesini emrettiği manasındadır. Kûfe kurrâsının geneli ile Mekke kurrâsının bir kısmı ise bunu haber sîgasıyla ve Allah'tan müşriklere yönelik bir tehdit olmak üzere ye harfiyle {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “onlar yakında bilecekler” şeklinde okumuştur . Bu kıraate göre ayetin tevili şöyledir: Onlardan yüz çevir ey Muhammed ve «Selam» de! Sonra zikri yüce olan [Allah] onlara yönelik tehdide başlayarak şöyle buyurmuştur: Küfürleri sebebiyle başlarına gelecek belayı, ibret verici cezayı ve azabı yakında bilecekler! Daha sonra Allah celle senâuh bu ayeti neshetmiş ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlarla savaşmayı emretmiştir.
كما حدثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمر، عن قتادة: {فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلَامٌ}: قال: اصفح عنهم. ثم أمره بقتالهم .
Nitekim bize Muhammed b. Abdila'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلَامٌ} “Şimdilik onlardan yüz çevir ve «Selam» de!” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: «Onlardan yüz çevir. Sonra ona onlarla savaşmayı emretti.»
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: قال اللَّهُ يُعزِّى نبيَّه محمدًا ﷺ: {فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلَامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ}.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti; dedi ki: «Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli ederek şöyle buyurmuştur: {فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلَامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “Şimdilik onlardan yüz çevir ve «Selam» de! Yakında bilecekler.”»
آخرُ تفسير سورة الزُّخْرُفِ
Zuhruf Suresi tefsirinin sonu.