يقول تعالى ذكره: ولما جاء عيسى بني إسرائيل، {بِالْبَيِّنَاتِ}. يعنى: بالواضحات من الأدلة. وقيل: عُنى بالبيِّنات الإنجيل.
Allah Teâlâ zikri yüce olsun buyuruyor ki: İsa İsrâiloğulları'na {بِالْبَيِّنَاتِ} “apaçık delillerle” geldiği zaman; yani açık ve kesin hüccetlerle [geldiğinde]. Beyyinât ile İncil'in kastedildiği de söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {وَلَمَّا جَاءَ عِيسَى بِالْبَيِّنَاتِ}. أي: بالإنجيل .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَلَمَّا جَاءَ عِيسَى بِالْبَيِّنَاتِ} “İsa apaçık delillerle geldiği zaman” ayeti hakkında: «Yani İncil ile» dediğini rivayet etti .
وقوله: {قَالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ}. قيل: عُنى بالحكمة في هذا الموضع النبوة.
[Allah Teâlâ'nın]: {قَالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ} “[İsa] Dedi ki: «Ben size hikmetle geldim»” kavli hakkında [şöyle] denilmiştir: Bu yerde hikmet ile peygamberlik kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثني محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السدى: {قَالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ}. قال: النبوة .
Bana Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {قَالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ} “Dedi ki: «Ben size hikmetle geldim»” ayeti hakkında: «Peygamberlik» dediğini rivayet etti .
وقد بينت معنى الحكمة فيما مضى من كتابنا هذا بشواهده، وذكرتُ اختلاف المختلفين في تأويله، فأغنَى ذلك عن إعادته في هذا الموضع .
Hikmetin anlamını bu kitabımızın geçmiş kısımlarında delilleriyle açıklamış ve bunun tevili hakkındaki ihtilaf edenlerin görüşlerini zikretmiştim; bu da bu yerde onu tekrar etmekten müstağni kılmıştır .
وقوله: {وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فيه}. يقولُ: ولأبين لكم معشر بني إسرائيل بعضَ الذي تختلفون فيه من أحكام التوراة.
{وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فيه} “ve hakkında ihtilafa düştüğünüz şeylerin bir kısmını size açıklamak için [geldim]” kavliyle şöyle buyurmaktadır: Ey İsrâiloğulları topluluğu! Tevrat'ın hükümleri arasından ihtilaf ettiğiniz bazı hususları size açıklamak için [geldim].
كما حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد قوله: {وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ}. قال: من تبديل التوراة .
Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; ve bana el-Hâris rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ, hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ} “ve hakkında ihtilafa düştüğünüz şeylerin bir kısmını size açıklamak için [geldim]” kavli hakkında: «Tevrat'ın tahrif edilip değiştirilmesinden [kaynaklanan ihtilafları açıklamak için]» dediğini rivayet etti .
وقد قيل: إن معنى "البعض" في هذا الموضع بمعنى الكُلِّ، وجعلوا ذلك نظير قول لبيد :
Bu makamda "bazı" (بَعْضَ) lafzının "bütün" (كُلّ) anlamında olduğu da söylenmiş ve bunu Lebîd'in şu sözüne benzetmişlerdir :
تراك أمكنة إذا لم أرْضَها … أو يَعْتَلِق بعض النُّفُوسِ حِمامُها
Razı olmadığım zaman mekanları terk eden biriyimdir… yahut nefislerin bazısına eceli takılıp yakalar.
قالوا: الموتُ لا يعتلقُ بعض النفوس، وإنما المعنى: أو يعتلق النفوس حمامها. وليس لما قال هذا القائلُ كبيرُ معنى؛ لأن عيسى إنما قال لهم: {وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ}؛ لأنه قد كان بينهم اختلاف كثير في أسباب
Şöyle demişlerdir: "Ölüm nefislerin sadece bir kısmını yakalamaz; buradaki mana yalnızca: 'Yahut nefisleri eceli yakalar' şeklindedir." Oysa bu sözü söyleyen kimsenin iddiasının pek bir değeri/tutarlılığı yoktur; çünkü Îsâ onlara sadece: {وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ} “ve hakkında ihtilaf ettiğiniz şeylerin bir kısmını size açıklayayım diye [geldim]” demiştir. Zira aralarında
دينهم ودنياهم، فقال لهم: أُبيِّنُ لكم بعض ذلك. وهو أمر دينهم دون ما هم فيه مختلفون من أمر دنياهم؛ فلذلك خَصَّ ما أخبرهم أنه يُبَيِّنُه لهم.
din ve dünya işlerine dair konularda pek çok ihtilaf vardı. Onlara: «Size bunların bir kısmını açıklıyorum» demiştir ki bu da dünya işlerinde ihtilaf ettikleri şeyler hariç, dinlerine dair olan husustur. İşte bu yüzden onlara açıklayacağını bildirdiği şeyi tahsis etmiştir.
وأما قولُ لبيد: أو يَعْتَلِق بعض النفوس. فإنه إنما قال ذلك أيضا كذلك؛ لأنه أراد: أو يعتلق نفسه حِمامُها، فنفسه من بين النفوسِ لا شك أنها بعض لا كلٌّ.
Lebîd'in: «Yahut nefislerin bazısına [eceli takılır]» sözüne gelince; o da bunu yine aynı şekilde söylemiştir; çünkü o: «Yahut kendi nefsini eceli yakalar» demek istemiştir. Onun nefsi de nefisler arasında şüphesiz ki bir bütünü değil, bir parçayı/bazısını teşkil eder.
وقوله: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ}. يقولُ: فاتَّقُوا رَبَّكم أيها الناسُ بطاعته، وخافوه باجتناب معاصيه، وأطيعون فيما أمرتكم به مِن اتِّقاءِ اللَّهِ واتباع أمرِه، وقبولِ نَصيحتي لكم.
{فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ} “O halde Allah'tan korkun ve bana itaat edin” kavliyle şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! O'na itaat ederek Rabbinizden korkun, günahlarından kaçınarak O'ndan sakının; Allah'tan sakınma, O'nun emrine uyma ve size olan nasihatimi kabul etme hususunda size emrettiğim şeylerde bana itaat edin.
وقوله: {إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ}. يقول: إن الله الذي يستوجب علينا إفراده بالألوهة، وإخلاص الطاعة له، ربِّي وربُّكم جميعا، فاعبدوه وحده، لا تُشْرِكوا معه في عبادته شيئًا، فإنه لا يصلح، ولا ينبغى أن يُعبد شيءٌ سواه.
{إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ} “Şüphesiz Allah, O benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin” kavliyle şöyle buyurmaktadır: İlahlığı yalnızca O'na has kılmamız ve itaati yalnız O'na tahsis etmemiz gereken Allah, hepimizin; benim de sizin de Rabbinizdir. O halde yalnızca O'na ibadet edin, ibadetinde O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın; zira O'ndan başkasına ibadet edilmesi ne doğrudur ne de yakışık alır.
وقوله: {هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ}. يقولُ: هذا الذي أمرتكم به؛ مِن اتقاء الله وطاعتى وإفرادِ اللَّهِ بالألوهةِ، هو الطريق المستقيم، وهو دينُ اللَّهِ الذي لا يقبلُ مِن أحدٍ مِن عبادِه غيره.
{هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} “İşte dosdoğru yol budur” kavliyle şöyle buyurmaktadır: Allah'tan sakınma, bana itaat etme ve ilahlığı yalnızca Allah'a has kılma hususunda size emrettiğim bu şey, dosdoğru yoldur; ve bu, kullarından hiç kimseden başkasını kabul etmeyeceği Allah'ın dinidir.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ (٦٥) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٦٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ (٦٥) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٦٦)} “Fakat aralarından fırkalar ihtilafa düştüler. Can yakıcı bir günün azabından dolayı vay o zulmedenlerin haline! Onlar farkında değillerken o saatin ansızın kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” kavlinin tevili hakkında:
اختلف أهل التأويل في المعنيِّين بالأحزاب، الذين ذكرهم الله في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: عُنى بذلك الجماعةُ التي تناظرت في أمر عيسى فاختلفت فيه.
Tevil ehli, Allah'ın bu makamda zikrettiği ahzâb (gruplar/fırkalar) ile kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bununla, İsa'nın durumu hakkında münazara edip onun hakkında ihtilafa düşen topluluk kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمر، عن قتادة في قوله: {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ}. قال: هم الأربعةُ الذين أخرجهم بنو إسرائيل، يقولون في عيسى .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den: {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ} “Fakat aralarından fırkalar ihtilafa düştüler” kavli hakkında: «Onlar, İsrâiloğulları'nın İsa hakkında söz söylemek üzere çıkardığı dört gruptur» dediğini rivayet etti .
وقال آخرون: بل هم اليهود والنصارى.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السدي في قوله: {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ}. قال: اليهود والنصارى .
Bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ} “Fakat aralarından fırkalar ihtilafa düştüler” ayeti hakkında: «Yahudiler ve Hristiyanlardır» dediğini rivayet etti .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقال: معنى ذلك: فاختلف الفِرَقُ المختلفون في عيسى ابن مريمَ مِن بين مَن دَعاهم عيسى إلى ما دَعاهم إليه؛ مِن اتقاء الله والعمل بطاعته، وهم اليهود والنصارى، ومَن اختلف فيه من النصارى؛ لأن جميعهم كانوا أحزابا متشتتين ، مُختلفى القول ، مع بيانه لهم أمر نفسه، وقوله لهم: {إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ}.
Bu hususta doğru olan söz şudur: Bunun manası; Meryem oğlu İsa'nın kendilerini çağırdığı şey olan Allah'tan korkmaya ve O'na itaatle amel etmeye davet ettiği kimseler arasından, Meryem oğlu İsa hakkında ihtilaf eden fırkaların anlaşmazlığa düşmesidir. Bunlar da Yahudiler, Hristiyanlar ve Hristiyanlar içinden onun hakkında ihtilaf eden kimselerdir. Çünkü [İsa], kendi durumunu onlara açıkça bildirip kendilerine: {إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} “Şüphesiz Allah, O benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur” demiş olmasına rağmen hepsi darmadağınık fırkalar ve farklı görüşlere sahip gruplar idiler.
وقوله: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ}. يقول تعالى ذكره: فالوادى السائلُ مِن القَيْحِ والصَّديدِ في جهنم للذين كفروا بالله، الذين قالوا في عيسى ابن مريم بخلاف ما وصف عيسى به نفسه في هذه الآية، {مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ}. يقول: من عذاب يوم [أليم عذابه] عذابه، ووصف اليوم بالإيلام، إذ كان العذاب الذي يؤلمهم فيه، وذلك يوم القيامة.
Yüce [Allah]'ın: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ} “Can yakıcı bir günün azabından dolayı vay haline o zulmedenlerin!” kavli hakkında O şöyle buyurmaktadır: Cehennemde irin ve cerahatten akan o vadi, Allah'ı inkâr edenlerin; Meryem oğlu İsa hakkında, İsa'nın bu ayette kendini nitelediği şeyin aksini söyleyenlerin [başınadır]. {مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ} “can yakıcı bir günün azabından” [kavliyle ise] şöyle buyurmaktadır: [Azabı can yakıcı] azabı olan bir günün azabından. Kendilerine acı veren o azap o günde gerçekleşeceği için günün kendisi acı verici (elîm) olmakla nitelenmiştir; o [gün] de kıyamet günüdür.
كما حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السدى: {مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ}. قال: من عذاب يوم القيامة.
Nitekim bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ} “can yakıcı bir günün azabından” ayeti hakkında: «Kıyamet gününün azabından» dediğini rivayet etti.
وقوله: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً}. يقولُ: هل ينظرُ هؤلاء الأحزاب المختلفون في عيسى ابن مريم، القائلون فيه الباطل من القول، إلا الساعةَ التي فيها تقوم القيامة [أن تأتيهم] فجأةً، {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ}. يقولُ: وهم لا يعلمون بمجيئها؟
{هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً} “Onlar o saatin ansızın kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” kavliyle şöyle buyurmaktadır: Meryem oğlu İsa hakkında ihtilaf eden ve onun hakkında batıl sözler söyleyen bu fırkalar, kıyametin kopacağı o Saat'in [kendilerine] ansızın gelmesinden başkasını mı bekliyorlar? {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} “ve onlar farkında değillerken” kavliyle: Onun gelişini bilmedikleri halde [ansızın gelmesini mi bekliyorlar]? buyurmaktadır.
القول في تأويل قوله تعالى: {الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ (٦٧) يَاعِبَادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٦٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ (٦٧) يَاعِبَادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٦٨)} “O gün, Allah'a karşı gelmekten sakınanlar dışında, dostlar birbirine düşmandır. [Onlara şöyle denir:] «Ey kullarım! Bugün size bir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de.»” kavlinin tevili hakkında:
يقول تعالى ذكره: المُتَخالُّون يومَ تقومُ الساعةُ على معاصى الله في الدنيا، بعضهم لبعض عدو، يتبرأ بعضُهم من بعض، إلا الذين كانوا تَخالُّوا فيها على تقوى الله.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Dünyada Allah'a isyan üzerine dostluk kuranlar, kıyamet koptuğu gün birbirlerine düşman olurlar, birbirlerinden teberri ederler; ancak dünyada Allah'a karşı takva üzere dostluk kurmuş olanlar müstesnadır.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني
Bize Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana da...
الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قوله: {الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ}. قال : على معصية الله في الدنيا مُتَعادُون .
el-Hâris rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ, hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “O gün dostlar birbirine düşmandır” ayeti hakkında şöyle dediğini aktardı : «Dünyada Allah'a isyan üzere [dostluk kuranlar], birbirlerine düşmandırlar ».
حدثني علي، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن علي، عن ابن عباس قوله: {الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ}؛ فكلُّ خُلَّةٍ في عداوةٌ إلا خُلَّةَ المتقين.
Bana Ali rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan: {الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ} “O gün, Allah'a karşı gelmekten sakınanlar dışında, dostlar birbirine düşmandır” ayeti hakkında: «Müttakilerin dostluğu hariç, her dostluk düşmanlığa dönüşür» dediğini rivayet etti.
حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمر، عن أبي إسحاق، أن عليًّا ﵁ قال: خليلان مؤمنان، وخَليلان كافران، فمات أحد المؤمنين فقال: يا رب إن فلانًا كان يأمرنى بطاعتك وطاعة رسولك، ويأمرنى بالخيرِ، ويَنْهاني عن الشَّرِّ، ويخبرُنى أنى مُلاقيك، يا ربِّ، فلا تُضِلَّه بعدى، واهْدِه كما هَديتنى، وأكرمه كما أكرمتنى. فإذا مات خليله المؤمن مجمع بينهما فيقول: ليُثْنِ أحدكما على صاحبه. فيقولُ: يا ربِّ، إنه كان يأمرني بطاعتك وطاعة رسولك، ويأمرنى بالخير، ويَنْهانى عن الشَّرِّ، ويخبرني أنى مُلاقيك. فيقولُ: نعم الخليل، ونعم الأخ، ونعم الصاحب. قال: ويموتُ أحد الكافرين فيقولُ: يا ربِّ، إن فلانا كان ينهاني عن طاعتك وطاعة رسولك، ويأمُرُنى بالشَّرِّ، ويَنْهاني عن الخير، ويخبرني أنى غيرُ مُلاقيك. فيقولُ: بئس الأخُ، وبئسَ الخليل، وبئسَ الصاحبُ.
İbn Abdi’l-A‘lâ bize rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, o Ebû İshâk’tan, Ali’nin (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etti: «[Biri] mümin iki dost, [diğeri] kâfir iki dost [vardır]. Müminlerden biri vefat edince şöyle der: “Ey Rabbim! Filanca bana Sana ve Resûlüne itaati emreder, iyiliği emredip kötülükten nehyeder ve Sana kavuşacağımı haber verirdi. Ey Rabbim! Benden sonra onu saptırma, beni hidayete erdirdiğin gibi onu da hidayete erdir ve bana ikramda bulunduğun gibi ona da ikramda bulun.” Mümin dostu da vefat edince ikisi bir araya getirilir ve [Allah Teâlâ]: “Birbirinizi övün (birbiriniz hakkında hüsnü şehadette bulunun)!” buyurur. O da şöyle der: “Ey Rabbim! O bana Sana ve Resûlüne itaati emreder, iyiliği emredip kötülükten nehyeder ve Sana kavuşacağımı haber verirdi.” Bunun üzerine [Allah]: “Ne güzel dost, ne güzel din kardeşi ve ne güzel arkadaştır!” buyurur. [Ali] dedi ki: Kâfirlerden biri vefat edince de şöyle der: “Ey Rabbim! Filanca beni Sana ve Resûlüne itaatten alıkoyar, kötülüğü emredip iyilikten nehyeder ve Sana asla kavuşamayacağımı söylerdi.” Bunun üzerine [Allah Teâlâ]: “Ne kötü kardeş, ne kötü dost ve ne kötü arkadaştır!” buyurur.»
وقوله: {يَاعِبَادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٦٨)}. وفى هذا الكلام محذوفٌ استغنى بدلالة ما ذكر عليه. ومعنى الكلام: الأخلاء يومئذٍ بعضُهم لبعضٍ عدوٌّ إلا المُتَّقِين؛ فإنهم يقال لهم: يا عبادي، لا خوفٌ عليكم اليوم مِن عِقابي، فإني قد أمَّنْتُكم منه برِضَاى عنكم، ولا أنتم تحزنون على فراق الدنيا، فإن الذي قَدِمتُم عليه خيرٌ لكم مما فارَقتُموه منها.
{يَاعِبَادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٦٨)} “«Ey kullarım! Bugün size bir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de.»” kavline gelince; bu sözde, zikredilen ifadenin delaletiyle yetinilerek hazfedilmiş bir kısım vardır. Sözün manası şöyledir: O gün müttakiler hariç dostlar birbirine düşmandır; müttakilere ise şöyle denilir: Ey kullarım! Bugün cezalandırmamdan dolayı size hiçbir korku yoktur; zira sizden razı oluşum sebebiyle sizi ondan emin kıldım. Dünyadan ayrıldığınıza da üzülmeyeceksiniz; zira vardığınız yer, dünyada geride bıraktığınız şeylerden sizin için daha hayırlıdır.
وذُكِر أن الناسَ يُنادون هذا النداء يوم القيامة، فيطمع فيها من ليس من أهلها، حتى يسمع قوله: {الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ}. فَيَيْئَسُ منها عندَ ذلك.
Kıyamet gününde insanlara bu şekilde nida edileceği, bu nida üzerine onun ehlinden olmayan kimselerin bile buna tamah edeceği; ta ki: {الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ} “Onlar ayetlerimize inanan ve teslim olan kimselerdi” ayetini işitinceye kadar umutlanacağı, o anda ise ümidini keseceği zikredilmiştir.
[ذكرُ من قال ذلك]
[Bunu söyleyenlerin zikri]
حدثنا ابن عبدِ الأعلى، قال : ثنا المعتمرُ، عن أبيه، قال: سمعتُ أن الناس حينَ يُبعثون ليس منهم أحدٌ إلا فزع، فيُنادى منادٍ: يا عبادي ، لا خوفٌ عليكم اليومَ ولا أنتم تحزنون، فيرجوها الناسُ كلهم. قال: فيُتبَعُها: {الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ}. قال: فييئسُ الناسُ منها غير المسلمين .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet etti, dedi ki : Bize Mu'temir, babasından rivayet etti, dedi ki: İnsanlar kabirlerinden kaldırıldıklarında istisnasız herkesin dehşete düşeceğini, derken bir münadinin: «Ey kullarım ! Bugün size bir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de» diye sesleneceğini ve bütün insanların bunu umut edeceğini duydum. Dedi ki: Ardından: {الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ} “Onlar ayetlerimize inanan ve teslim olan kimselerdi” [ayeti] eklenir. Dedi ki: Bunun üzerine Müslümanlar hariç bütün insanlar bundan ümidini keser .
القول في تأويل قوله تعالى: {الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ (٦٩) ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ (٧٠)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ (٦٩) ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ (٧٠)} “Onlar ayetlerimize inanan ve teslim olan kimselerdi. Siz ve eşleriniz, sevinç ve mutluluk içinde cennete girin!”
وقوله: {الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا}. يقول تعالى ذكره: يا عباد الذين آمنوا.
Ve O'nun: {الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا} “[Onlar] ayetlerimize inanan kimselerdi” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey iman eden kullarım!
وهم الذين صدقوا بكتب الله ورُسُلِه، وعملوا بما جاءتهم به أنبياؤُهم، {وَكَانُوا مُسْلِمِينَ}. يقول: وكانوا أهلَ خُضُوع لله بقلوبهم، وقبول منهم لما جاءتهم به رُسُلُهم عن ربِّهم على دين إبراهيم خليل الرحمن ﷺ، حُنَفَاءَ لا يهود ولا نصارى، ولا أهل أوثان.
Onlar, Allah'ın kitaplarını ve elçilerini tasdik eden ve peygamberlerinin kendilerine getirdiği şeylerle amel eden kimselerdir. {وَكَانُوا مُسْلِمِينَ} “Ve teslim olan kimselerdi” buyruğu ise; Yahudi, Hristiyan ya da putperest değil, muvahhidler olarak Rahman'ın dostu İbrahim sallallâhu aleyhi ve sellem'in dini üzere kalpleriyle Allah'a boyun eğen ve elçilerinin Rablerinden kendilerine getirdiği şeyleri kabul eden kimseler idiler, demektir.
وقوله: {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ (٧٠)}. يقول جل ثناؤه: ادخلوا الجنةَ أنتم أيها المؤمنون وأزواجُكم مَغبوطين بكرامة الله، مسْرورين بما أعطاكم اليوم ربُّكم.
{ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ (٧٠)} “Siz ve eşleriniz, sevinç ve mutluluk içinde cennete girin!” kavline gelince; O'nun övgüsü yücedir, şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Siz ve eşleriniz, Allah'ın ikramına gıpta edilmiş ve bugünde Rabbinizin size verdikleriyle sevindirilmiş olarak cennete girin!
وقد اختلف أهل التأويل في تأويل قوله: {تُحْبَرُونَ}. وقد ذكرنا ما قد قيل في ذلك فيما مضى، وبينا الصحيح من القول فيه عندنا، بما أغنى عن إعادته في هذا الموضعِ ، غير أنا نذكُرُ بعضَ ما لم نَذْكُرْ هنالك مِن أقوال أهل التأويل.
Tevil ehli {تُحْبَرُونَ} “sevinç ve mutluluk içinde” buyruğunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bu hususta daha önce söylenmiş olanları zikretmiş ve bize göre doğru olan görüşü, burada tekrar edilmesine gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık . Ancak orada zikretmediğimiz tevil ehlinin bazı sözlerini burada zikredeceğiz.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ}: أي تنعمون.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ} “Siz ve eşleriniz sevinç ve mutluluk içinde cennete girin” [ayeti hakkında]; yani nimetlendirilirsiniz [dedi].
حدثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادة في قوله: {تُحْبَرُونَ}. قال: تنعمون .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {تُحْبَرُونَ} “sevinç ve mutluluk içinde” kavli hakkında: «Nimetlendirilirsiniz» dediğini rivayet etti .
حدثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السدي في قوله: {تُحْبَرُونَ}. قال: تُكرمون.
Bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {تُحْبَرُونَ} “sevinç ve mutluluk içinde” kavli hakkında: «İkram olunursunuz» dediğini rivayet etti.
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ}. قال: تَنْعَمون.
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ} “Siz ve eşleriniz sevinç ve mutluluk içinde” kavli hakkında: «Nimetlendirilirsiniz» dedi.
القول في تأويل قوله تعالى: {يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوَابٍ وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٧١)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوَابٍ وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٧١)} “Onlara altın tepsiler ve kadehlerle sunum yapılır. Orada nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı her şey vardır ve siz orada ebedî kalıcılarsınız.”
يقول تعالى ذكره: يُطافُ على هؤلاء الذين آمنوا بآياته في الدنيا إذا دخلوا الجنةَ في الآخرة بصحافٍ من ذهب. وهي جمع للكثير من الصحفة، والصحفة: القصعةُ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Dünyada O'nun ayetlerine inanan bu kimselere, ahirette cennete girdiklerinde altın tepsilerle ikramda bulunulur. [Sahâf] kelimesi, "sahfe"nin çokluk çoğuludur; sahfe ise büyük çanak/kâse (kas'a) demektir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِنْ ذَهَبٍ}. قال: القِصَاعُ .
Bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِنْ ذَهَبٍ} “Onlara altın tepsilerle sunum yapılır” [ayeti hakkında]: «Büyük çanaklardır (kısâ')» dediğini rivayet etti .
حدثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن يَمانٍ، عن أشْعَثَ بن إسحاق، عن جعفر، عن سعيدٍ، قال: إن أدنى أهل الجنة منزلةً [مَن له] قصرٌ فيه سبعون ألف خادمٍ، في يدِ كلِّ خادمٍ منهم صحفةٌ سوى ما في يد صاحبها، لو فتح بابه فَضَافَه أهل الدنيا لأوسعهم.
Bize Ebû Kureyb rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş‘as b. İshâk'tan, o Ca‘fer'den, o da Saîd'den rivayet etti; o şöyle dedi: Cennet ehlinin derece bakımından en düşüğü, içinde yetmiş bin hizmetçisi bulunan bir köşke sahip [olan kimse]dir. O hizmetçilerden her birinin elinde, arkadaşının elindekinden farklı bir tabak/çanak vardır. Şayet kapısını açsa ve bütün dünya halkı ona misafir olsa, [köşkü] onların hepsine yeterdi.
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا يعقوب القُمِّيُّ، عن جعفر، عن سعيد، قال: إن أخسَّ أهل الجنة منزلا من له سبعون ألفَ خادمٍ، مع كلِّ خادمٍ صحْفةٌ من ذهب، لو نزل به جميعُ أهل الأرض لأوسعهم، لا يستعين عليهم بشيءٍ مِن غيره، وذلك في قول الله ﵎: {لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ فِيهَا } [ق: ٣٥]. ولهم فيها ما تَشْتَهى الأنفس.
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Ya'kûb el-Kummî, Ca'fer'den, o Saîd'den rivayet etti, dedi ki: Cennet ehlinin mertebece en düşüğü , yetmiş bin hizmetçisi olan kimsedir; her hizmetçinin yanında altından bir tabak/çanak vardır. Bütün yeryüzü halkı ona konuk olsa, başka kimseden hiçbir yardım almaksızın hepsini ağırlar ve onlara yeterdi. İşte bu, Yüce Allah'ın: {لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ فِيهَا } “Orada kendileri için diledikleri her şey vardır” [Kâf: 35] ve "Orada nefislerin arzuladığı her şey onlar içindir" buyruğundadır.
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ، عن أبي أيوبَ الأَزْدِيّ، عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو، قال: ما من أحدٍ من أهل الجنة إلا يَسعى عليه ألفُ غلامٍ، كلُّ غلام على عمل ما عليه صاحبه.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o Ebû Eyyûb el-Ezdî'den, o da Abdullah b. Amr'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: Cennet ehlinden olan herkese mutlaka bin hizmetçi çocuk koşuşturur; her hizmetçi, arkadaşının üzerinde bulunmadığı (farklı) bir işle meşguldür .
وقوله: {وَأَكْوَابٍ}. وهي جمع كوب، والكوب الإبريق المستدير الرأس، الذي لا أُذُنَ له ولا خُرطوم، وإياه عنى الأَعْشَى بقوله :
{وَأَكْوَابٍ} “ve kadehler” buyruğuna gelince; bu kûb kelimesinin çoğuludur. Kûb; kulpu ve emziği (burnu) olmayan, ağzı yuvarlak ibriktir. A'şâ şu sözünde bunu kastetmiştir :
صريفيَّةً طَيِّبًا طَعْمُها … لها زَبَدٌ بينَ كُوبٍ ودَنْ
Taze sağılmış süt gibi berrak , tadı güzel bir şarap ki... kadeh ile küp arasında köpüğü vardır.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّيِّ: {وَأَكْوَابٍ}.
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَأَكْوَابٍ} “ve kadehler” [ayeti hakkında] anlattı:
قال: الأكواب التي ليست لها آذان .
[Es-Süddî] şöyle demiştir: Kulpları olmayan kadehlerdir .
ومعنى الكلامِ: يُطافُ عليهم فيها بالطعام في صحاف مِن ذَهَبٍ، وبالشراب في أكواب من ذهب. فاستُغنى بذكرِ الصِّحافِ والأكواب من ذكر الطعام والشرابِ، الذي يكون فيها لمعرفة السامعين بمعناه.
Kelamın manası şudur: Orada kendilerine altın tepsilerde yemekler, altın kadehlerde içecekler dolaştırılır. Dinleyenlerin manayı bilmesi sebebiyle, tepsilerin ve kadehlerin zikredilmesiyle bunların içindeki yiyecek ve içecekleri zikretmeye gerek duyulmamıştır.
(وَفِيها ما تَشْتَهِي الأَنْفُسُ وتَلَذُّ الْأَعْيُنُ): يقول تعالى ذكره: لهم في الجنة ما تَشْتَهِي نفوسكم أيها المؤمنون، وتَلَذُّ أعينكم.
{وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ} “Orada nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı her şey vardır” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Cennette sizin nefislerinizin arzuladığı ve gözlerinizin lezzet aldığı şeyler onlar içindir.
{وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}. يقولُ: وأنتم فيها ماكثون، لا تخرجون منها أبدًا.
{وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “Ve siz orada ebedî kalıcılarsınız” buyruğu ise; siz orada kalıcılarsınız, oradan asla çıkarılmayacaksınız, demektir.
كما حدثنا [ابن بشار] ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان، عن علقمة بن مَرْثَدٍ، عن [ابن سابط] ، أن رجلا قال: يا رسول الله، إنى أُحِبُّ الخيل، فهل في الجنة خَيْلٌ؟ فقال: "إن يُدْخِلْك الله الجنة إن شاء، فلا تشاء أن تَرْكَبَ فَرَسًا مِن ياقوتة حمراءَ تَطِيرُ بك في أي الجنة شئتَ، إِلا فَعَلْتَ". فقال أعرابي: يا رسولَ اللَّهِ، إنى أحبُّ الإبل، فهل في الجنة إبل؟ فقال: "يا أعرابي إن يُدْخِلْك اللَّهُ الجنةَ إن شاء اللَّهُ، ففيها ما اشْتَهَت نفسُك، ولَذَّتْ عَيناك" .
Nitekim bize [İbn Beşşâr] rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Alkame b. Mersed'den, o [İbn Sâbıt'tan] rivayet etti; bir adam şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben atları severim. Cennette at var mıdır?" Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "Eğer Allah seni diler de cennete koyarsa, cennetin neresine istersen seni uçuracak kırmızı yakuttan bir ata binmeyi dilemezsin ki bunu yapmış olmayasın." Bir bedevî de: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben develeri severim, cennette deve var mıdır?" dedi. [Resûlullah] şöyle buyurdu: "Ey bedevî! Eğer Allah diler de seni cennete koyarsa, orada nefsinin arzuladığı ve gözlerinin lezzet aldığı her şey vardır" .
حدثنا الحسن بن عرفة، قال: ثنا عمرُ بنُ عبدِ الرحمنِ الأَبَارُ، عن محمدِ بن
Bize el-Hasen b. Arafe rivayet etti, dedi ki: Bize Ömer b. Abdirrahmân el-Ebbâr, Muhammed b.
سعد الأنصارى، عن [أبي ظَبْيَةَ السُّلَفى] ، قال: إن الشَّرْبَ مِن أهل الجنةِ لَتُظِلُّهم السحابة. قال: فتقول: ما أُمْطِرُكم؟ قال: فما يَدْعُو داعٍ من القومِ بشيءٍ إلا أمْطَرَتهم، حتى إن القائل منهم ليقولُ: أمْطِرِينا كواعب أترابًا .
Sa'd el-Ensârî'den, o [Ebû Zabyetü's-Sülefî'den] rivayet etti, dedi ki: Şüphesiz cennet ehlinden bir topluluğun üzerini bir bulut gölgeler. Dedi ki: [Bulut]: "Üzerinize ne yağdırayım?" der. Dedi ki: O topluluktan herhangi biri ne dilerse, [bulut] mutlaka üzerlerine onu yağdırır; hatta içlerinden biri: "Bize göğüsleri tomurcuklanmış yaşıt dilberler yağdır" der .
حدثنا ابن عرفة، قال: ثنا مروان بن معاويةَ، عن علي بن [أبي الوليد] ، قال: قيل لمجاهد: في الجنة سماعٌ؟ قال: فقال مجاهدٌ: إن فيها لشَجَرًا يقال له: العيص . له سَماعٌ لم يسمع السامعون إلى مثله .
Bize İbn Arafe rivayet etti, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye, Ali b. [Ebi'l-Velîd'den] rivayet etti, dedi ki: Mücâhid'e: "Cennette mûsiki/şarkı dinletisi var mıdır?" diye soruldu. Mücâhid şöyle dedi: "Şüphesiz orada 'iys' denilen ağaçlar vardır. Onun öyle bir musikisi/sesi vardır ki dinleyenler benzerini asla işitmemiştir ."
حدثني موسى بن عبد الرحمن، قال: ثنا زيدُ بنُ حُبَابٍ، قال: أخبرنا معاويةُ بنُ صالح، قال: ثني سليم بن عامرٍ، قال: سمعت أبا أمامةَ يقولُ: إن الرجل من أهل الجنةِ لَيَشْتَهى الطائر وهو يطيرُ، فيقعُ مُتَفَلِّقًا نضيجًا في كفِّه، فيأكل منه حتى تنتهى نفسُه، ثم يطيرُ، ويَشْتَهى الشرابَ، فيقعُ الإبريق في يَدِه، ويشرب منه ما يريد، ثم يرجع إلى مكانه.
Bana Mûsâ b. Abdirrahmân rivayet etti, dedi ki: Bize Zeyd b. Hubâb rivayet etti, dedi ki: Bize Muâviye b. Sâlih haber verdi, dedi ki: Bana Süleym b. Âmir rivayet etti, dedi ki: Ebû Ümâme'yi şöyle derken işittim: Cennet ehlinden bir kimsenin canı havada uçmakta olan bir kuşu çeker; derken [kuş] yarılmış/dilimlenmiş ve iyice pişmiş halde avucunun içine düşer. O kimse nefsi kanıp doyuncaya kadar ondan yer, sonra [kuş tekrar canlanıp] uçar. Canı içecek arzuladığında da ibrik eline düşer/gelir; ondan dilediği kadar içer, sonra [ibrik] yerine geri döner.
واختلفت القرأة في قراءة قوله: {وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ}؛ فقرأته عامةُ قرأة المدينة والشام: {مَا تَشْتَهِيهِ} بزيادة "هاءٍ"، وكذلك ذلك في مصاحفهم . وقرأ ذلك عامةُ قرأةِ العراقِ: (تَشْتَهِي) بغير "هاء"، وكذلك هو في مصاحفهم .
Kurrâ {وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ} “Orada nefislerin arzuladığı şeyler vardır” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Şam kurrâsının geneli bunu fazladan bir "he" (هـ) ile {مَا تَشْتَهِيهِ} şeklinde okumuşlardır; onların mushaflarında da böyledir . Irak kurrâsının geneli ise "he" olmaksızın (تَشْتَهِي) şeklinde okumuşlardır; onların mushaflarında da bu şekildedir .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أنهما قراءتان مشهورتان بمعنى واحد، فبأيتهما قرأ القارئ فمُصِيبٌ.
Bu hususta doğru olan söz şudur: Bunlar aynı manada meşhur iki kıraattir; okuyucu hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٧٢) لَكُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْهَا تَأْكُلُونَ (٧٣)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٧٢) لَكُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْهَا تَأْكُلُونَ (٧٣)} “İşte yaptıklarınıza karşılık size miras bırakılan cennet budur. Orada sizin için bol meyve vardır, ondan yersiniz.”
يقول تعالى ذكره: يقال لهم: وهذه الجنةُ التي أورثكموها الله عن أهل النارِ الذين أدخلهم جهنم، بما كنتُم في الدنيا تعملون من الخيرات.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlara: "Dünyada iken yaptığınız hayır amellere karşılık, Allah'ın cehenneme soktuğu cehennem ehlinden size miras bıraktığı cennet işte budur" denilir.
{لَكُمْ فِيهَا}. يقولُ: لكم في الجنةِ، {فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ} مِن كُلِّ نوعٍ، {مِنْهَا تَأْكُلُونَ}. يقولُ: من الفاكهة تأكلون ما اشتهيتم.
{لَكُمْ فِيهَا} Cennette sizin için, her türden {فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ} “bol meyve” vardır. {مِنْهَا تَأْكُلُونَ} “Ondan yersiniz” buyruğu ise; o meyvelerden canınızın çektiği kadar yersiniz, demektir.
القول في تأويل قوله تعالى: {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ خَالِدُونَ (٧٤) لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٥) وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ (٧٦)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ خَالِدُونَ (٧٤) لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٥) وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ (٧٦)} “Şüphesiz suçlular, cehennem azabında ebedî kalacaklardır. Kendilerinden [azap] hafifletilmeyecek ve onlar orada ümitsizliğe düşmüş kimselerdir. Biz onlara zulmetmedik; fakat onlar bizzat kendileri zalim idiler.”
يقول تعالى ذكره: {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ}. وهم الذين اجترموا في الدنيا الكفر باللَّهِ، فأُجْرِموا به في الآخرةِ {فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ خَالِدُونَ}. يقولُ: هم فيه ماكثون.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ} “Şüphesiz suçlular”; onlar dünyada Allah'ı inkâr etme suçunu işleyenlerdir ki ahirette bu sebeple cezalandırılırlar . {فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ خَالِدُونَ} “Cehennem azabında ebedî kalacaklardır” buyruğu ise; onlar orada devamlı kalıcılardır, demektir.
{لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ}. يقولُ: لا يُخفَّفُ عنهم العذاب. وأصلُ الفُتُورِ:
{لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ} “Kendilerinden [azap] hafifletilmeyecektir”. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Onlardan azap hafifletilmez. Futûr (فُتُور) kelimesinin aslı ise:
الضعفُ، {وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ}. يقولُ: وهم في عذاب جهنم مُبْلسون، والهاء في {فيه} من ذكر العذاب. ويُذكَرُ أن ذلك في قراءة عبدِ اللَّهِ: (وهُمْ فيها مُبْلِسون) . بمعنى: وهم في جهنم مُبْلسون، والمُبْلس في هذا الموضع: هو: هو الآيس من النجاة، الذي قد قنط فاستسلم للعذاب والبلاء.
zayıflıktır/gevşemedir. {وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ} “ve onlar orada ümitsizliğe düşmüş kimselerdir” buyruğu ise; onlar cehennem azabı içinde ümitsizliğe düşmüş kimselerdir, demektir. {فِيهِ} kelimesindeki zamir azaba râcidir. Abdullah'ın kıraatinde bunun: (وَهُمْ فِيهَا مُبْلِسُونَ) şeklinde olduğu zikredilir ; yani: "Onlar cehennemde ümitsizliğe düşmüş kimselerdir" manasındadır. Bu makamda müblis; kurtuluştan ümidini kesen, yeise düşüp azap ve belaya teslim olan kimsedir.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ}. أي: مستسلمون.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ} “ve onlar orada ümitsizliğe düşmüş kimselerdir” kavli hakkında: «Yani teslim olmuşlardır» dediğini rivayet etti.
حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادة قوله: {وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ} قال: آيسون .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ} “ve onlar orada ümitsizliğe düşmüş kimselerdir” kavli hakkında: «Ümitsizliğe düşenlerdir» dediğini rivayet etti .
وقال آخرون بما حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّى: {وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ}: متغير حالهم .
Başkaları ise bize Muhammed'in rivayet ettiği şu görüşü söyledi; dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ} “ve onlar orada ümitsizliğe düşmüş kimselerdir” [ayeti hakkında]: «Durumları değişmiş olanlardır» dediğini rivayet etti .
وقد بينا فيما مضى قبلُ معنى الإبلاس بشواهده، وذكر اختلاف المختلفين فيه، بما أغنى عن إعادته في هذا الموضع.
İblâs (ümidini kesme) kavramının manasını, şahitleriyle ve bu konudaki görüş ayrılıklarıyla birlikte daha önce açıklamıştık; bu da burada tekrar edilmesine gerek bırakmamıştır.
وقوله: {وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ}. يقول تعالى ذكرُه: وما ظلَمْنا هؤلاء المجرمين بفعلنا بهم ما أخبرناكم أيها الناسُ أنا فعلنا بهم، من التعذيب بعذاب جهنم، {وَلَكِنْ كَانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ}؛ بعبادتهم في الدنيا غيرَ مَن كان
Yüce Allah'ın: {وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ} “Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendileri zalim idiler.” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar, bu suçlulara cehennem azabıyla azap etmek suretiyle kendilerine yaptığımızı haber verdiğimiz şeylerle Biz onlara zulmetmedik; {وَلَكِنْ كَانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ} “fakat onlar kendileri zalim idiler”; [bu da] dünyada kendilerine
عليهم عبادته، وكفرهم باللَّهِ وجُحُودِهم توحيده.
...kulluk etmeleri gereken zâttan başkasına kulluk etmeleri, Allah'ı inkâr etmeleri ve O'nun birliğini reddetmeleridir.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ (٧٧) لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ (٧٨)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ (٧٧) لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ (٧٨)} “Onlar: «Ey Mâlik! Rabbin bizim hakkımızda hükmünü versin [canımızı alsın]!» diye seslenirler. O da: «Siz [burada ebediyen] kalıcılarsınız» der. Andolsun ki Biz size hakkı getirdik; fakat sizin çoğunuz haktan hoşlanmayan kimselersiniz.”
يقول تعالى ذكره: ونادى هؤلاء المجرمون بعد ما أدخلهم الله جهنم، فنالهم فيها من البلاء ما نالهم، مالكًا خازن جهنم: {يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ}. قالوا : ليمتنا ربُّك، فيَفْرُغ من إماتتنا. فذكر أن مالكًا لا يجيبهم وقت قيلهم له ذلك، ويَدَعُهم ألف عام بعد ذلك، ثم يجيبهم فيقول لهم: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ}.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah bu suçluları cehenneme sokup da orada başlarına gelen belalar geldikten sonra, cehennemin bekçisi olan Mâlik'e şöyle seslenirler: {يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ} “Ey Mâlik! Rabbin bizim hakkımızda hükmünü versin [canımızı alsın]!” Şöyle derler : «Rabbin bizi öldürsün de [böylece] canımızı almayı bitirsin.» Zikredildiğine göre Mâlik, onlar kendisine bunu söyledikleri sırada onlara cevap vermez ve bundan sonra onları bin yıl [kendi hallerine] bırakır; sonra onlara cevap vererek şöyle der: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} “Siz [burada ebediyen] kalıcılarsınız.”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان، عن عطاء بن السائب، عن أبي الحسن، عن ابن عباس: {وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ}، فأجابهم بعد ألف سنة: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} .
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Atâ b. es-Sâib'den, o Ebu'l-Hasen'den, o İbn Abbâs'tan {وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ} “Onlar: «Ey Mâlik! Rabbin bizim hakkımızda hükmünü versin [canımızı alsın]!» diye seslenirler” ayeti hakkında rivayet etti: «[Mâlik] onlara bin yıl sonra: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} “Siz [burada ebediyen] kalıcılarsınız” diye cevap verdi.»
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا جريرٌ، عن عطاء بن السائب، عن رجل من جيرانه يقال له: الحسنُ، عن نَوْفٍ في قوله: {وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ}. قال: يتركهم مائة سنة مما تعدون، ثم يناديهم فيقولُ: يا أهل النار، إنكم ماكثون .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ b. es-Sâib'den, o el-Hasen denilen komşularından bir adamdan, o Nevf'ten {وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ} “Onlar: «Ey Mâlik! Rabbin bizim hakkımızda hükmünü versin [canımızı alsın]!» diye seslenirler” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: «Onları sizin saydığınız [yıllar]dan yüz yıl [kendi hallerine] bırakır, sonra onlara seslenerek: “Ey cehennem ehli! Siz [burada ebediyen] kalıcılarsınız” der.»
حدثنا محمد بن بشار، قال: ثنا ابن أبي عدى، عن سعيد، عن قتادة،
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Saîd'den, o Katâde'den rivayet etti,
عن [أبي أيوب، عن] عبدِ الله بن عمرٍو، قال: {وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ}. قال: فخلَّى عنهم أربعين عامًا لا يجيبهم، ثم أجابهم: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ}. قالُوا: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ (١٠٧)} [المؤمنون: ١٠٧].
[Ebû Eyyûb'dan, o da] Abdullah b. Amr'dan {وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ} “Onlar: «Ey Mâlik! Rabbin bizim hakkımızda hükmünü versin [canımızı alsın]!» diye seslenirler” ayeti hakkında rivayet etti; dedi ki: «Onlara kırk yıl boyunca cevap vermeyip kendi hallerine bıraktı; sonra onlara: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} “Siz [burada ebediyen] kalıcılarsınız” diye cevap verdi. Onlar: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ (١٠٧)} “Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha [küfre] dönersek artık biz gerçekten zalimleriz” dediler.»
فخلَّى عنهم مثلي الدنيا، ثم أجابهم: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ} [المؤمنون: ١٠٨]. قال: فوالله ما نَبَس القومُ [بعدها بكلمة] ، إن كان إلا الزفير والشهيق.
«[Bunun üzerine Allah] onları dünya ömrünün iki katı kadar [kendi hallerine] bıraktı; sonra onlara: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ} “Sinin orada ve Benimle konuşmayın!” buyurdu. [Ravi] dedi ki: Vallahi topluluk [bundan sonra tek bir kelime bile] fısıldayamadı ; geriye sadece inleme ve hıçkırık kaldı.»
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة، عن أبي أيوبَ الأَزْدى، عن عبد الله بن عمرو، قال: إن أهل جهنم يدعون مالكًا أربعين عاما فلا يجيبهم، ثم يقولُ: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ}، ثم ينادون ربهم: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ (١٠٧)}. فيدَعُهم أو يخلّى عنهم مثل الدنيا، ثم يَردُّ عليهم: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ}. قال: فما نَبَس القومُ بعد ذلك بكلمة، إن كان إلا الزفير والشهيق في نار جهنم .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o Ebû Eyyûb el-Ezdî'den, o Abdullah b. Amr'dan rivayet etti; dedi ki: «Cehennem ehli kırk yıl Mâlik'e dua edip seslenirler ama o onlara cevap vermez. Sonra: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} “Siz [burada ebediyen] kalıcılarsınız” der. Sonra Rablerine: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ (١٠٧)} “Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha [küfre] dönersek artık biz gerçekten zalimleriz” diye seslenirler. [Allah] onları dünya [ömrü] kadar bırakır; sonra onlara: {اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ} “Sinin orada ve Benimle konuşmayın!” diye karşılık verir. [Ravi] dedi ki: Artık o topluluk bundan sonra tek bir kelime bile fısıldayamaz; cehennem ateşinde sadece inleme ve hıçkırık kalır.»
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا حَكّام، عن عمرو، عن عطاء، عن الحسن، عن نَوْفٍ: {وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ}. قال: يتركهم مائة سنة مما تعدون، ثم ناداهم، فاستجابوا له، فقال: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} .
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Hekkâm, Amr'dan, o Atâ'dan, o el-Hasen'den, o Nevf'ten {وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ} “Onlar: «Ey Mâlik! Rabbin bizim hakkımızda hükmünü versin [canımızı alsın]!» diye seslenirler” ayeti hakkında rivayet etti; dedi ki: «Onları sizin saydığınız [yıllar]dan yüz yıl [kendi hallerine] bırakır, sonra onlara seslenir, onlar da ona icabet ederler. Bunun üzerine o: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} “Siz [burada ebediyen] kalıcılarsınız” der.»
حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السدي في قوله:
Bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [Allah Teâlâ'nın] şu kavli hakkında rivayet etti: