وقوله: {وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ}. يقولُ: وعِبْرةً وعِظَةً يتعظ بهم من بعدهم من الأمم، فينتهوا عن الكفر بالله.
{وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ} “Ve sonradan gelecekler için bir misal [kıldık]” kavli hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Kendilerinden sonra gelecek ümmetlerin kendileriyle ibret ve öğüt alıp Allah'ı inkâr etmekten vazgeçecekleri bir ibret ve öğüt [kıldık].
وبمثل الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى؛ وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد:
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; [yine] bana el-Hâris rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verka rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [şöyle rivayet etti]:
{وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ} . قال: عبرةً لَمَن بعدهم .
{وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ} “Ve sonradan gelecekler için bir misal [kıldık]” [kavli hakkında]: «Kendilerinden sonrakiler için bir ibret [kıldık]» dedi .
حدثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ}. أي: عِظَةً للآخرين .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ} “Ve sonradan gelecekler için bir misal [kıldık]” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Yani sonrakiler için bir öğüt [kıldık]» .
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ}. أي: عِظَةً لَمَن بعدهم.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ} “Ve sonradan gelecekler için bir misal [kıldık]” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Yani kendilerinden sonrakiler için bir öğüt [kıldık].»
حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السدى: {فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا وَمَثَلًا}. قال: عبرةً.
Bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا وَمَثَلًا} “Böylece onları bir selef ve bir misal kıldık” kavli hakkında: «Bir ibret [kıldık]» dediğini rivayet etti.
وقوله: {وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ}. يقولُ تعالى ذكره: ولما شَبَّه الله عيسى - في إحداثه وإنشائه إياه من غيرِ فَحْلٍ - بآدم، فمثَّله به بأنه خلقه من تراب من غيرِ فَحْلٍ، إذا قومك يا محمد من ذلك يَضِجُّون ويقولون: ما يريدُ محمدٌ مِنَّا إلا أن نتخِذَه إلها نعبده، كما عبدت النصارى المسيح.
{وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ} “Meryem oğlu bir misal olarak verilince, bir de bakarsın ki kavmin bundan ötürü bağrışıp çağrışıyor/sevinçle gülüşüyor” kavli hakkında Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah, Îsâ'yı -erkek olmaksızın yaratıp var etmesi bakımından- Âdem'e benzetip onu erkek olmaksızın topraktan yarattığı gibi misal verince, ey Muhammed, kavmin bundan ötürü bağrışıp çağırarak : «Muhammed'in bizden istediği tek şey, Hıristiyanların Mesîh'e taptığı gibi bizim de kendisini ilah edinip tapmamızdır» dediler.
واختلف أهل التأويل في تأويل ذلك؛ فقال بعضُهم الذي قلنا فيه.
Tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları bizim söylediğimiz görüşü belirtmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى؛ وحدثنى
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana [şöyle de] rivayet etti:
الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، في قولِ اللَّهِ ﷿: {إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ}. قال: يَضِجُّون. قال: قالت قريش: إنما يريد محمدٌ أن نعبده كما عبدَ قومُ عيسى عيسى .
el-Hâris, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ, hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den, Yüce Allah'ın: {إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ} “Bir de bakarsın ki kavmin bundan ötürü bağrışıp çağrışıyor” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Bağrışıp çağırırlar. Kureyş: ‘Muhammed ancak Îsâ'nın kavminin Îsâ'ya taptığı gibi bizim de kendisine tapmamızı istiyor’ dedi» .
حدثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادة قال: لما ذُكر عيسى ابن مريم جزعت قريشٌ من ذلك، وقالوا: يا محمد ما ذكرك عيسى ابن مريم؟ وقالوا: ما يريدُ محمد إلا أن نصنع به كما صنعت النصارى بعيسى ابن مريم. فقال الله ﷿: {مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا} .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den şöyle dediğini rivayet etti: Meryem oğlu Îsâ anılınca Kureyş bundan ötürü telaşa kapıldı ve dediler ki: «Ey Muhammed! Meryem oğlu Îsâ'yı anmakla ne kastediyorsun?» ve: «Muhammed'in tek istediği, Hıristiyanların Meryem oğlu Îsâ'ya yaptıkları gibi bizim de kendisine yapmamızdır» dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: {مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا} “Bunu sana ancak bir tartışma [ve çekişme] olsun diye misal getirdiler” buyurdu .
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قال: لما ذكر عيسى في القرآن قال مُشركو قريش: يا محمد ما أردتَ إلى ذكر عيسى؟ قال: وقالوا: إنما يريد أن نُحبّه كما أحَبَّت النصارى عيسى.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etti: Kur'an'da Îsâ anılınca Kureyş müşrikleri: «Ey Muhammed! Îsâ'yı anmaktan maksadın ne?» dediler. [Katâde] dedi ki: «Onlar: ‘O sadece Hıristiyanların Îsâ'yı sevdiği gibi bizim de kendisini sevmemizi istiyor’ dediler.»
وقال آخرون: بل عُنى بذلك قول الله ﷿: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ (٩٨)} [الأنبياء: ٩٨]. [وقيل المشركين] عند نزولها: قد رَضِينا بأن تكون آلهتنا مع عيسى وعُزير والملائكة؛ لأن كلَّ هؤلاء مما يُعبدُ مِن دونِ اللهِ. فقال الله ﷿: {وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ (٥٧) وَقَالُوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هُوَ}.
Başkaları ise şöyle dediler: Bilakis bununla Yüce Allah'ın: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ (٩٨)} [el-Enbiyâ: 98] “Hiç şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem odunusunuz; siz oraya gireceksiniz” kavli ve bu ayet indiğinde [müşriklerin şöyle demesi] kastedilmiştir: «Biz ilahlarımızın Îsâ, Üzeyr ve meleklerle birlikte olmasına razıyız; çünkü bunların hepsi de Allah'tan başka tapılan varlıklardandır.» Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurdu: {وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ (٥٧) وَقَالُوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هُوَ} “Meryem oğlu bir misal olarak verilince, bir de bakarsın ki kavmin bundan ötürü bağrışıp çağrışıyor ve: ‘Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı, yoksa o mu?’ dediler”.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس: {وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ (٥٧)}. قال: يعنى قريشًا لما قيل لهم: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ (٩٨)} [الأنبياء: ٩٨]. فقالت له قريشٌ: فما ابن مريم؟ قال: ذاك عبد الله ورسوله. فقالوا: والله ما يريدُ هذا إلا أن نتخذه ربًّا، كما اتَّخَذَت النصارى عيسى ابن مريمَ رَبًّا. فقال الله ﷿: {وَقَالُوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ (٥٨)} .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: {وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ (٥٧)} “Meryem oğlu bir misal olarak verilince, bir de bakarsın ki kavmin bundan ötürü bağrışıp çağrışıyor” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Kendilerine: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ (٩٨)} “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz” denildiğinde Kureyş kastedilmektedir. Kureyş ona: ‘Meryem oğlu [Îsâ] nedir?’ dedi. [Peygamber] dedi ki: ‘O, Allah'ın kulu ve elçisidir.’ Bunun üzerine: ‘Vallahi bu adam, Hıristiyanların Meryem oğlu Îsâ'yı rab edindikleri gibi kendisini rab edinmemizden başka bir şey istemiyor’ dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: {وَقَالُوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ (٥٨)} “Ve dediler ki: ‘Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı yoksa o mu?’ Bunu sana ancak bir tartışma [ve çekişme] olsun diye misal getirdiler. Doğrusu onlar kavgacı bir topluluktur” buyurdu» .
واختلفت القرأةُ في قراءة قوله: {يَصِدُّونَ}؛ فقرأته عامة قرأة المدينة، وجماعةٌ مِن قرأةِ الكوفة: (يَصِدُّونَ) بضمِّ الصادِ .
Kıraat âlimleri {يَصِدُّونَ} kelimesinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine kurrâsının geneli ile Kûfe kurrâsından bir grup bunu, sâd harfinin ötresiyle (يَصُدُّونَ) şeklinde okumuştur .
وقرأ ذلك بعضُ قرأة الكوفة والبصرة {يَصِدُّونَ} الله بكسر الصادِ .
Kûfe ve Basra kurrâsından bazıları ise bunu, sâd harfinin kesresiyle {يَصِدُّونَ} şeklinde okumuştur .
واختلف أهل العلم بكلام العرب في فرقِ ما بين ذلك، إذا قُرِئَ بضم الصادِ، وإذا قُرِئ بكسرها؛ فقال بعض نحويى البصرة، ووافقه عليه بعضُ الكوفيين: هما لغتان بمعنى واحدٍ، مثلَ يَشِدُّ ويَشُدُّ، ويَنمُ ويَنُمُ مِن النميمة.
Arap dili âlimleri, bu kelime sâd harfinin ötresiyle okunduğu zamanki anlamı ile kesresiyle okunduğu zamanki anlamı arasındaki fark konusunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler -ki Kûfelilerden bazıları da onlara muvafakat etmiştir- şöyle demiştir: «Bunlar, nemîme (koğuculuk) kökünden gelen ‘yeşiddü’ ve ‘yeşüddü’, ‘yenimmü’ ve ‘yenümmü’ gibi aynı anlamda olan iki ayrı lehçedir.»
وقال آخرُ منهم: مَن كسر الصادَ فمجازها: يَضِجُّون، ومَن ضَمَّها فَمَجازُها: يَعْدِلون. وقال بعضُهم: مَن كسرها فإنه أرادَ يَضِجُّون، ومَن ضَمَّها فإنه أراد الصدودَ عن الحقِّ.
Onlardan bir başkası ise şöyle demiştir: «Kim sâd harfini kesreli okursa bunun mecazı (anlamı): ‘bağrışıp çağrışırlar’ (yeziccûn); kim de onu ötreli okursa mecazı: ‘[haktan] saparlar / meylederler’ (ya‘dilûn) demektir.» Bazıları da şöyle demiştir: «Kim onu kesreli okursa ‘bağrışıp çağrışırlar’ anlamını kastetmiştir; kim de ötreli okursa ‘haktan yüz çevirmeyi’ (sudûd) kastetmiştir.»
وحدثت عن الفرَّاءِ، قال: ثني أبو بكر بن عياشٍ، أن عاصمًا ترك (يَصُدُّون) من قراءة أبي عبد الرحمن، وقرأ: {يَصِدُّونَ}. قال: وقال أبو بكر: حدثني عاصم، عن أبي رزين، عن أبي يحيى، أن ابن عباس قرأ: {يَصِدُّونَ}. أي: يَضِجُّون .
Ferrâ'dan bana şöyle rivayet edildi: Ebû Bekr b. Ayyâş bana, Âsım'ın Ebû Abdirrahmân'ın kıraatindeki (يَصُدُّونَ) okuyuşunu bırakıp {يَصِدُّونَ} şeklinde okuduğunu rivayet etti. [Ferrâ] dedi ki: Ebû Bekr şöyle dedi: Âsım bana Ebû Razîn'den, o Ebû Yahyâ'dan, İbn Abbâs'ın {يَصِدُّونَ} şeklinde -yani ‘bağrışıp çağrışırlar’ anlamında- okuduğunu rivayet etti .
قال: وفي حديث آخر أن ابن عباس لَقِى ابن أخي عُبَيدِ بن عُمَيرٍ، فقال: إن عمَّك لعربيٌّ، فماله يَلحَنُ في قوله: (إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصُدُّون) إنما هي {يَصِدُّونَ} ؟
[Ferrâ] dedi ki: Başka bir hadiste İbn Abbâs, Ubeyd b. Umeyr'in kardeşinin oğluyla karşılaşmış ve: «Senin amcan şüphesiz tam bir Araptır; ona ne oluyor da (إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصُدُّون) diyerek lahin yapıyor (yanlış okuyor)? Doğrusu bu {يَصِدُّونَ} şeklindedir» demiştir .
والصوابُ مِن القول في ذلك أنهما قراءتان معروفتان، ولغتان مشهورتان بمعنى واحدٍ، ولم نجد أهل التأويل فرَّقوا بين معنى ذلك إذا قُرئ بالضمِّ والكسر، ولو كان مختلفًا معناه، لقد كان الاختلافُ في تأويله بين أهله موجودًا وجودَ اختلافِ القراءة فيه باختلاف اللغتين، ولكن لما لم يكن مختلف المعنى لم يختلفوا في أن تأويله: يَضِجُّون ويجزعون، فبأى القراءتين قرأ القارئ فمصيبٌ.
Bu hususta doğru olan söz şudur: Bunlar, aynı anlamda bilinen iki kıraat ve meşhur iki lehçedir. Tefsir ehlinin, kelime ötre ve kesre ile okunduğunda anlamı arasında bir ayrım yaptıklarını görmedik. Şayet anlamı farklı olsaydı, kıraatte iki lehçenin farklılığı sebebiyle var olan ihtilaf gibi, tefsirinde de ehli arasında bir ihtilaf bulunurdu. Ancak anlamı farklı olmadığı için, tefsirinin «bağrışıp çağrışırlar ve telaşa kapılırlar» olduğu hususunda ihtilaf etmemişlerdir. Dolayısıyla okuyan kimse bu iki kıraatten hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.
ذكر [من قال] ما قلنا في تأويل ذلك
Bunun Tefsirinde Bizim Söylediğimizi [Söyleyenlerin] Zikri
حدثني على، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ}. قال: يضجُّون.
Bana Ali rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan: {إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Bağrışıp çağrışırlar.»
حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, o da...
أبيه، عن ابن عباس : {إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ}. قال: يَضِجُّون.
babasından, o da İbn Abbâs'tan : {إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ} [kavli hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: «Bağrışıp çağrışırlar.»
حدثنا ابن حميد، قال: ثنا يحيى بن واضح، قال: ثنا أبو حمزة، عن المغيرة الضبي، عن الصعب بن عثمان قال: كان ابن عباس يقرأُ: {إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ}. وكان يفسرها، يقولُ: يَضِجُّون.
Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Hamza, el-Mugîre ed-Dabbî'den, o da es-Sa'b b. Osmân'dan şöyle dediğini rivayet etti: İbn Abbâs {إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ} şeklinde okur ve bunu: «Bağrışıp çağrışırlar» diyerek tefsir ederdi.
حدثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن ، قال: ثنا سفيان، عن عاصم، عن أبى رزين، عن ابن عباس: {إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ}. قال: يَضِجُّون .
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o Ebû Razîn'den, o da İbn Abbâs'tan: {إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ} [kavli hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: «Bağrışıp çağrışırlar» .
حدثنا ابن المثنى، قال: ثنا ابن أبي عدى، عن شعبة، عن عاصم، عن أبي رزين، عن ابن عباس بمثله.
Bize İbnü'l-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Adî, Şu'be'den, o Âsım'dan, o Ebû Razîn'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etti.
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى؛ وحدثنى الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قولِ الله ﷿: {إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ}. قال: يضجُّون .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ, hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den, Yüce Allah'ın: {إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Bağrışıp çağrışırlar» .
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ}. قال: يجزعون ويضجُّون.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] O'nun: {إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ} “bir de bakarsın ki kavmin bundan dolayı yaygara koparıyor” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Sızlanıp bağrışıp çağrışırlar.»
حدثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمر ، عن عاصم بن أبى النَّجودِ، عن أبي صالح عن ابن عباس أنه قرأها: {يَصِدُّونَ}. أي: يضجُّون . وقرأ على ﵁: {يَصِدُّونَ} .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den , o Âsım b. Ebi'n-Necûd'dan, o Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan: Bunu {يَصِدُّونَ} şeklinde okuduğunu rivayet etti; yani: «Bağrışıp çağrışırlar» . Ali radıyallâhu anh da {يَصِدُّونَ} şeklinde okumuştur .
حدثت عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيد، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ}. قال: يضجُّون .
Hüseyin'den bana rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd rivayet etti, dedi ki: Dahhâk'ın: {إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ} kavli hakkında: «Bağrışıp çağrışırlar» dediğini işittim .
حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السدى: {إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ}. قال: يضجُّون .
Bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ} [kavli hakkında]: «Bağrışıp çağrışırlar» dediğini rivayet etti .
القول في تأويل قوله تعالى: {وَقَالُوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ (٥٨) إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ وَجَعَلْنَاهُ مَثَلًا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ (٥٩) وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلَائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ (٦٠)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki söz: {وَقَالُوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ (٥٨) إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ وَجَعَلْنَاهُ مَثَلًا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ (٥٩) وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلَائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ (٦٠)} “Ve dediler ki: ‘Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı yoksa o mu?’ Bunu sana ancak bir tartışma [ve çekişme] olsun diye misal getirdiler. Doğrusu onlar kavgacı bir topluluktur. O, kendisine nimet verdiğimiz ve İsrailoğullarına bir örnek kıldığımız bir kuldan başkası değildir. Eğer dileseydik, içinizden yeryüzünde yerinize geçecek melekler var ederdik.”
يقول تعالى ذكره: وقال مُشركو قومك: يا محمد آلهتنا التي نعبُدُها خيرٌ أم محمد، فنعبد محمدا ونترك آلهتنا؟
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Kavminin müşrikleri dediler ki: «Ey Muhammed! Bizim taptığımız ilahlarımız mı daha hayırlı yoksa Muhammed mi; böylece Muhammed'e tapıp ilahlarımızı terk edelim?»
وذُكر أن ذلك في قراءةِ أُبَيِّ بن كعبٍ: (أآلِهَتُنا خَيْرٌ أَمْ هَذَا).
Zikredildiğine göre bu [ifade], Übey b. Ka‘b’ın kıraatinde: (أآلِهَتُنا خَيْرٌ أَمْ هَذَا) “Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı yoksa bu mu?” şeklindedir.
ذكرُ الرواية بذلك
Bu husustaki rivayetin zikri
حدثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادة أن في حرفِ أُبَيٍّ بن كعب: (وَقَالُوا أَآلهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هَذَا). يَعْنون محمدًا ﷺ.
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den rivayet etti ki: Übey b. Ka'b'ın kıraatinde: (وَقَالُوا أَآلهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هَذَا) şeklindedir; bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastederler.
وقال آخرون: بل عُنى بذلك: آلهتنا خيرٌ أم عيسى؟
Başkaları ise şöyle dediler: Bilakis bununla: «Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı yoksa İsa mı?» kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا محمد بن الحسين، قال: ثنا أحمد بن المفضل، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ في قوله: {وَقَالُوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ}. قال: خاصَمُوه. فقالوا: تزعُمُ أن كلَّ مَن عُبِد مِن دونِ اللَّهِ في النارِ، فنحن نرضى أن تكون آلهتُنا مع عيسى وعُزيرٍ والملائكة، هؤلاء قد عُبدوا مِن دونِ اللهِ. قال: فأنزل الله ﷿ براءةَ عيسى .
Bize Muhammed b. el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den Yüce Allah'ın: {وَقَالُوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ} “Ve dediler ki: ‘Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı yoksa o mu?’ Bunu sana ancak bir tartışma [ve çekişme] olsun diye misal getirdiler. Doğrusu onlar kavgacı bir topluluktur.” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Onunla tartıştılar ve şöyle dediler: "Sen Allah'tan başka tapılan herkesin ateşte olduğunu iddia ediyorsun. Biz ilahlarımızın İsa, Üzeyir ve meleklerle beraber olmasına razıyız; bunlar da Allah'tan başka tapılmışlardır." [es-Süddî] dedi ki: Bunun üzerine Yüce Allah İsa'nın beraatini (suçsuzluğunu) indirdi» .
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ}. قال: عبد هؤلاء عيسى، ونحن نعبد الملائكة. وقرأ : {مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ} إِلى: {فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ}.
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ} “Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı?” kavli hakkında şöyle dedi: «Şunlar İsa'ya taptılar, biz ise meleklere tapıyoruz.» Ve {مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ} “Bunu sana ancak bir tartışma [ve çekişme] olsun diye misal getirdiler. Doğrusu onlar kavgacı bir topluluktur” ayetinden {فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ} “[yeryüzünde] yerinize geçecek [melekler var ederdik]” ayetine kadar okudu.
وقوله تعالى ذكره: {مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا}. يقول تعالى ذكره: ما مَثَّلُوا لك هذا المثل يا محمد، ولا قالوا لك هذا القول إلا جدلًا وخصومةً يُخاصمونك به، {بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ}. يقول جل ثناؤه: ما بقومك يا محمد هؤلاء
Yüce Allah'ın: {مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا} “Bunu sana ancak bir tartışma [ve çekişme] olsun diye misal getirdiler” kavli hakkında; Zikri Yüce Olan şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Onlar sana bu misali ancak seninle tartışmak ve çekişmek için getirdiler ve bu sözü ancak bunun için söylediler. {بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ} “Doğrusu onlar kavgacı bir topluluktur” kavli hakkında ise; Şânı Yüce Olan şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Senin kavminden olan şu
المشركين، في محاجَّتهم إياك بما يُحاجُّونك به طلب الحقِّ: {بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ}: يَلْتَمِسون الخصومة بالباطل.
müşriklerin, seninle tartıştıkları şeylerdeki maksatları hakkı aramak değildir; {بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ} “Doğrusu onlar kavgacı bir topluluktur”: Batıl ile düşmanlık ve çekişme ararlar.
وذُكر عن النبي ﷺ أنه قال: "ما ضَلَّ قوم عن الحقِّ إلا أُوتوا الجدل".
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu zikredilmiştir: «Bir kavim, haktan ancak kendilerine cedel (tartışma düşkünlüğü) verilmesi sebebiyle sapmıştır.»
ذكرُ الرواية بذلك
Bu husustaki rivayetin zikri
حدثنا ابن المثنى، قال: ثنا يعْلى، قال: ثنا الحجاج بن دينار، عن أبي غالب، عن أبي أمامة قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "ما ضَلَّ قوم بعدَ هُدًى كانوا عليه إلا أُوتوا الجدل". ثم قرأ: {مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ} .
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ya'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize el-Haccâc b. Dînâr, Ebû Gâlib'den, o Ebû Ümâme'den rivayet etti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bir kavim, üzerinde bulundukları hidayetten sonra ancak kendilerine cedel verilmesi sebebiyle sapmıştır.» Sonra {مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ} “Bunu sana ancak bir tartışma [ve çekişme] olsun diye misal getirdiler. Doğrusu onlar kavgacı bir topluluktur” ayetini okudu .
حدثني موسى بنُ عبدِ الرحمنِ الكِنْدِى وأبو كريب، قالا: ثنا محمد بن بشرٍ، قال: ثنا حجاج بن دينارٍ، عن أبي غالب، عن أبي أمامة، عن رسول الله ﷺ بنحوه .
Bana Mûsâ b. Abdirrahmân el-Kindî ve Ebû Küreyb rivayet ettiler, dediler ki: Bize Muhammed b. Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Haccâc b. Dînâr, Ebû Gâlib'den, o Ebû Ümâme'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini rivayet etti .
حدثنا أبو كريب، قال: ثنا أحمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ، عن عبَّادِ بن عبَّادٍ، عن جعفر، عن القاسم، عن أبي أمامة أن رسول الله ﷺ، خرج على الناس وهم يتنازعون في القرآن، فغضب غضبًا شديدًا، حتى كأنما صُبَّ على وجهه الخلّ ثم قال ﷺ: "ولا تَضْرِبوا كتابَ اللهِ بعضه ببعضٍ، فإنه ما ضَلَّ قومٌ قط إلا أُوتوا
Bize Ebû Küreyb rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed b. Abdirrahmân, Abbâd b. Abbâd'dan, o Ca'fer'den, o el-Kâsım'dan, o Ebû Ümâme'den rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, insanlar Kur'an hakkında tartışırlarken yanlarına çıktı ve yüzüne sanki sirke dökülmüş gibi son derece şiddetli bir şekilde öfkelendi. Sonra [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah'ın Kitabı'nın bir kısmını diğer kısmıyla çarpmayın [karşı karşıya getirmeyin]; zira hiçbir kavim kesinlikle sapmamıştır ki kendilerine...»
الجدل". ثم تلا: " {مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ} " .
cedel verilmiş olmasın.» Sonra: “{مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ} «Bunu sana ancak bir tartışma [ve çekişme] olsun diye misal getirdiler. Doğrusu onlar kavgacı bir topluluktur»” ayetini okudu .
وقوله: {إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ}. يقول تعالى ذكره: فما عيسى إلا عبدٌ من عبادنا، أنعَمنا عليه بالتوفيق والإيمانِ، {وَجَعَلْنَاهُ مَثَلًا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ}. يقولُ: وجعلناه آيةً لبنى إسرائيل، وحُجَّةً لنا عليهم، بإرسالناه إليهم بالدعاء إلينا، وليس هو كما تقولُ فيه النصارى من أنه ابن اللهِ، [تَعالى الله عن ذلك] .
Yüce Allah'ın: {إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ} “O, kendisine nimet verdiğimiz bir kuldan başkası değildir” kavli; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: İsa, kullarımızdan bir kul olup, ona tevfik ve iman ihsan ettik. {وَجَعَلْنَاهُ مَثَلًا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ} “ve İsrailoğullarına bir örnek kıldığımız [bir kuldur]”; [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Bize davet etmesi için onu kendilerine göndermek suretiyle, onu İsrailoğulları için bir ibret/ayet ve aleyhlerine bir delil kıldık; yoksa o Hristiyanların hakkında dediği gibi Allah'ın oğlu değildir, [Allah bundan yücedir] .
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ}: يعنى بذلك عيسى ابن مريم، ما عدا ذلك عيسى ابن مري [أن كان] عبدا أنعم الله عليه، {وَجَعَلْنَاهُ مَثَلًا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ}. أي: آيةً.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ} “O, kendisine nimet verdiğimiz bir kuldan başkası değildir” kavli hakkında: «Bununla Meryem oğlu İsa kastedilmektedir; Meryem oğlu İsa bundan öteye geçmemiştir, [bilakis o] Allah'ın kendisine nimet verdiği bir kuldur. {وَجَعَلْنَاهُ مَثَلًا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ} “ve İsrailoğullarına bir örnek kıldığımız”; yani bir ayet/ibret kıldığımız» dediğini rivayet etti.
حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، [عن معمرٍ] ، عن قتادة: {مَثَلًا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ}. أحسبه قال: آية لبنى إسرائيل .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, [Ma'mer'den] , o Katâde'den: {مَثَلًا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrailoğullarına bir örnek” [kavli hakkında]: «Sanırım şöyle dedi: "İsrailoğulları için bir ayet/ibret"» rivayet etti .
وقوله: {وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلَائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ}. يقول تعالى ذكره: ولو نشاء معشرَ بني آدم أهلكناكم، فأفْنَينا جميعكم، وجعلنا بَدَلًا منكم في
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: {وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلَائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ} “Eğer dileseydik, içinizden yeryüzünde yerinize geçecek melekler var ederdik.” Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Âdemoğulları topluluğu! Eğer dileseydik sizi helak eder, hepinizi yok ederdik ve sizin yerinize...
الأرضِ ملائكة يخلُفُونكم فيها يعبدوننى. وذلك نحو قوله تعالى ذكره: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا (١٣٣)} [النساء: ١٣٣].
yeryüzünde yerinize geçip Bana ibadet edecek melekler var ederdik. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا (١٣٣)} “Ey insanlar! Eğer dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir. Allah buna elbette kadirdir.” [en-Nisâ: 133].
وكما قال: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ} [الأنعام: ١٣٣].
Ve buyurduğu gibi: {إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ} “Dilerse sizi yok eder ve sizden sonra dilediğini yerinize getirir” [el-En'âm: 133].
الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل، غير أن منهم من قال: معناه: يخلُفُ بعضُهم بعضًا.
Tefsir ehli de bu hususta bizim dediğimizi söylemiştir; ancak onlardan bazısı bunun anlamının: «Birbirlerinin ardınca gelirler (nesil nesil geçerler)» olduğunu söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثنى معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباس قوله: {وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلَائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ (٦٠)}. يقولُ: يخلُفُ بعضُهم بعضًا .
Bana Ali rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan: {وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلَائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ (٦٠)} “Eğer dileseydik, içinizden yeryüzünde yerinize geçecek melekler var ederdik” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Birbirlerinin ardınca gelirler» .
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثنى الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد قوله: {لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلَائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ}. قال: يَعْمُرُون الأرضَ بدلا منكم .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; ve bana el-Hâris rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ, hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلَائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ} kavli hakkında: «Sizin yerinize yeryüzünü imar ederler» dediğini rivayet etti .
حدثنا ابن عبدِ الأعلى قال: ثنا ابن ثور، عن معمر، عن قتادة في قوله: {مَلَائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ}. قال: يخلُفُ بعضُهم بعضًا، مكانَ بنى آدم .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den: {مَلَائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ} kavli hakkında: «Âdemoğullarının yerine, birbirlerinin ardınca gelirler» dediğini rivayet etti .
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلَائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ}: لو شاء الله لجعل في الأرض ملائكة يخلُفُ بعضُهم بعضًا.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلَائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ} “Eğer dileseydik, içinizden yeryüzünde yerinize geçecek melekler var ederdik” kavli hakkında: «Allah dileseydi, yeryüzünde birbirinin ardınca gelen [ve birbirinin yerini alan] melekler var ederdi» dediğini rivayet etti.
حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السدى: {وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلَائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ}. قال: خلفًا منكم .
Bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلَائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ} “Eğer dileseydik, içinizden yeryüzünde yerinize geçecek melekler var ederdik” kavli hakkında: «Sizin yerinize geçen ardıllar» dediğini rivayet etti .
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلَا تَمْتَرُنَّ بِهَا وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١) وَلَا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطَانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٢)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki söz: {وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلَا تَمْتَرُنَّ بِهَا وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١) وَلَا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطَانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٢)} “Şüphesiz ki o, kıyamet için bir bilgidir (alamettir). Sakın onda şüpheye düşmeyin ve bana uyun. Dosdoğru yol budur. Şeytan sizi alıkoymasın; çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır.”
اختلف أهل التأويل في "الهاءِ" التي في قوله: {وَإِنَّهُ}، وما المعنى بها، ومِن ذِكْرِ ما هي؛ فقال بعضُهم: هي من ذكر عيسى، وهى عائدة عليه. وقالوا: معنى الكلام: وإن عيسى ظهوره عَلَمٌ يُعلَمُ به مجئ الساعة؛ لأن ظهوره من أشراطها، ونزوله إلى الأرض دليل على فناء الدنيا، وإقبال الآخرة.
Tefsir ehli {وَإِنَّهُ} kavlindeki "hâ" zamiri, bununla ne kastedildiği ve neyin zikri olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: O, İsa'nın zikridir ve ona dönmektedir. Ve dediler ki: Sözün anlamı şudur: "Şüphesiz İsa'nın ortaya çıkışı, kendisiyle kıyametin geleceğinin bilindiği bir alamettir; çünkü onun zuhuru kıyamet alametlerindendir ve yeryüzüne inmesi dünyanın fena bulacağına ve ahiretin yaklaştığına delildir."
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيان، عن عاصم، عن أبي رزِينٍ، عن أبي يحيى، عن ابن عباس: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة). قال: خروج عيسى ابن مريم .
Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o Ebû Rezîn'den, o Ebû Yahyâ'dan, o da İbn Abbâs'tan: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة) hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Meryem oğlu İsa'nın çıkışıdır» .
حدثنا ابن المثنى، قال: ثنا ابن أبي عدى، عن شعبة، عن عاصم، عن أبي
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Şu'be'den, o Âsım'dan, o Ebû
رزين، عن ابن عباس بمثله، إلا أنه قال: نزول عيسى ابن مريم .
Rezîn'den, o da İbn Abbâs'tan aynısını rivayet etti; ancak o: «Meryem oğlu İsa'nın inişi» dedi .
حدثني محمدُ بنُ إسماعيلَ الأَحْمَسِيُّ، قال: ثنا غالب بن فائد ، قال: ثنا قيس، عن عاصم، عن أبي رزين، عن ابن عباس، أنه كان يقرأ: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة) . قال: نزول عيسى ابن مريم.
Bana Muhammed b. İsmâil el-Ahmesî rivayet etti, dedi ki: Bize Gâlib b. Fâid rivayet etti , dedi ki: Bize Kays, Âsım'dan, o Ebû Rezîn'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti ki kendisi: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة) şeklinde okurdu. [İbn Abbâs] dedi ki: «Meryem oğlu İsa'nın inişidir.»
حدثنا أبو كريب، قال: ثنا ابن عطية، عن فُضَيل بن مرزوق، عن جابر، قال: كان ابن عباس يقولُ: ما أَدْرِى أعلم الناسُ تفسير هذه الآية، أم لم يفطنوا لها؟ (وإنه لعلمٌ للساعةِ). قال: نزول عيسى ابن مريم.
Bize Ebû Küreyb rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Atiyye, Fudayl b. Merzûk'tan, o Câbir'den rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs şöyle derdi: «İnsanlar bu ayetin tefsirini bildiler mi yoksa farkına varmadılar mı bilmiyorum: (وإنه لعلمٌ للساعةِ)» [İbn Abbâs]: «Meryem oğlu İsa'nın inişidir» dedi.
حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة). قال: يعنى : عيسى ابن مريم.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة) hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Yani : Meryem oğlu İsa.»
حدثني يعقوب، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبرنا حصين، عن أبي مالكٍ، وعوفٌ، عن الحسن أنهما قالا في قوله: {وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ}. قالا: نزول عيسى ابن مريم. وقرأها أحدهما: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة) .
Bana Ya'kûb rivayet etti, dedi ki: Bize Hüşeym rivayet etti, dedi ki: Bize Husayn Ebû Mâlik'ten, Avf da el-Hasan'dan haber verdi ki her ikisi Yüce Allah'ın: {وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ} “Şüphesiz ki o, kıyamet için bir bilgidir (alamettir)” kavli hakkında şöyle demişlerdir: «Meryem oğlu İsa'nın inişidir.» Onlardan biri bunu: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة) şeklinde okumuştur .
حدثنا محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ
Bize Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkā rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [şöyle dediğini] rivayet etti:
قوله: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة). قال: آية للساعة؛ خروج عيسى ابن مريم قبل يوم القيامة .
onun: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة) kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Kıyamet için bir alamettir; kıyamet gününden önce Meryem oğlu İsa'nın çıkışıdır» .
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة).
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة) hakkında:
قال: نزول عيسى ابن مريمَ عَلَمٌ للساعة؛ القيامةِ .
Şöyle dediğini rivayet etti: «Meryem oğlu İsa'nın inişi, Saat'in, yani kıyametin bir alametidir» .
حدثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادة في قوله: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة). قال: نزول عيسى ابن مريمَ عَلَمٌ للساعةِ .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة) kavli hakkında: «Meryem oğlu İsa'nın inişi Saat'in bir alametidir» dediğini rivayet etti .
حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السدى: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة). قال: خروج عيسى ابن مريمَ قبل يوم القيامةِ .
Bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة) hakkında: «Kıyamet gününden önce Meryem oğlu İsa'nın çıkışıdır» dediğini rivayet etti .
حدثت عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذ يقولُ: أخبرنا عُبَيد، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ في قوله: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة). يعنى خروج عيسى ابن مريم ونزوله من السماء قبل يوم القيامة .
Hüseyin'den bana rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة) kavli hakkında şöyle dediğini işittim: «Meryem oğlu İsa'nın kıyamet gününden önce gökten inmesi ve ortaya çıkması kastedilmektedir» .
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة). قال: نزول عيسى ابن مريمَ عَلَمٌ للساعة حينَ يَنزِلُ .
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: (وإنه لَعَلَمٌ للساعة) kavli hakkında şöyle dedi: «Meryem oğlu İsa indiği vakit, onun inişi Saat için bir alamettir» .
وقال آخرون: "الهاءُ" التي في قوله: {وَإِنَّهُ} مِن ذكرِ القرآن. وقالوا: معنى الكلام: وإن هذا القرآنَ لعَلَمٌ للساعةِ يُعْلِمُكم بقيامها، ويخبركم عنها وعن أهوالها.
Başkaları ise şöyle dedi: {وَإِنَّهُ} “Şüphesiz o” kavlindeki "hâ" zamiri Kur'an'a aittir. Onlar şöyle dediler: Sözün manası şudur: «Şüphesiz bu Kur'an, size onun vuku bulacağını bildiren, ondan ve onun dehşetlerinden haber veren, kıyamet için bir alamettir.»
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة، قال: كان الحسن يقولُ: {وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ}: هذا القرآنُ .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti, dedi ki: Hasan: {وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ} “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir/alamettir” [ayeti hakkında]: «Bu Kur'an'dır» derdi .
حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمر، عن قتادة، قال: كان ناس يقولون: القرآنُ عَلَمٌ للساعة .
Bize İbnü'l-A'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den rivayet etti, dedi ki: Bir kısım insanlar: «Kur'an, Saat için bir alamettir» derlerdi .
واجتمعت قرأةُ الأمصار في قراءةِ قوله: {وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ}. على كسرِ العين من العلم.
İslam beldelerinin kurrâsı, {وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ} “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir” kavlinin kıraatinde el-ilm kelimesindeki 'ayn harfinin kesresiyle okunması üzerinde icma etmişlerdir.
وروى عن ابن عباس ما ذكرتُ عنه من فتحها، وعن قتادة والضحاكِ.
İbn Abbâs'tan bu harfin fethasıyla okunduğuna dair zikrettiğim rivayet aktarıldığı gibi, Katâde ve Dahhâk'tan da [aynı şekilde] rivayet edilmiştir.
والصواب من القراءة في ذلك الكسر في العين؛ لإجماع الحجة من القرأة عليه. وقد ذُكر أن ذلك في قراءةِ أُبيٍّ: (وإنه لذكر للساعة)، فذلك مُصحح قراءةَ الذين قرءوا بكسر العين من قوله: {لَعِلْمٌ}.
Bu konudaki doğru kıraat, hüccet ehli kurrânın üzerinde icma etmesi sebebiyle 'ayn harfinin kesreli okunuşudur. Übeyy'in kıraatinde bunun: (وإنه لذكر للساعة) şeklinde olduğu zikredilmiştir ki bu da {لَعِلْمٌ} kavlindeki 'ayn harfini kesre ile okuyanların kıraatini doğrulamaktadır.
وقوله: {فَلَا تَمْتَرُنَّ بِهَا}. يقول: فلا تَشُكُّنَّ فيها وفى مجيئها أيُّها الناس.
{فَلَا تَمْتَرُنَّ بِهَا} “Sakın onda şüpheye düşmeyin” kavli hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! O [kıyamet] hakkında ve onun geleceğinde asla şüpheye düşmeyin.
كما حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ: {فَلَا تَمْتَرُنَّ بِهَا}. قال: تَشُكون فيها .
Nitekim bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {فَلَا تَمْتَرُنَّ بِهَا} “Sakın onda şüpheye düşmeyin” ayeti hakkında: «Onda şüphe edersiniz» dediğini rivayet etti .
وقوله: {وَاتَّبِعُونِ}. يقول تعالى ذكره: وأطيعون فاعملوا بما أمرتكم به،
{وَاتَّبِعُونِ} “Ve bana uyun” kavli hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bana itaat edin de size emrettiğim şeyleri yapın,
وانتهوا عما نهيتكم عنه، {هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ}. يقولُ: اتباعكم إِيَّاى أَيُّهَا النّاسُ في أمرى ونَهْيِي، {صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ}. يقولُ: طريق لا اعوجاج فيه، بل هو قويمٌ.
yasakladığım şeylerden de sakının. {هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} “İşte dosdoğru yol budur” kavliyle şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Emrim ve nehyim konusunda bana uymanız {صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} “dosdoğru bir yoldur”. Yani hiçbir eğriliği olmayan, bilakis dosdoğru bir yoldur.
وقوله: {وَلَا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطَانُ}. يقول جل ثناؤه: ولا يَعْدِلَنَّكم الشيطان عن طاعتي فيما آمركم وأنهاكم، فتخالفوه إلى غيره، وتجوروا عن الصراط المستقيم فتَضِلُّوا، {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ}. يقولُ: إن الشيطان لكم عدوٌّ يدعُوكم إلى ما فيه هلاككم، ويَصُدُّكم عن قصد السبيل؛ ليُوردَكم المهالك، {مُبِينٌ}: قد أبانَ لكم عداوته، بامتناعه من السجودِ لأبيكم آدم ﵇، وإدلائه إياه بالغرور حتى أخرجه من الجنة حسدًا وبغيًا.
{وَلَا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطَانُ} “Şeytan sakın sizi alıkoymasın” kavli hakkında O'nun senası yüce olsun şöyle buyurmaktadır: Size emrettiğim ve yasakladığım şeylerde şeytan sizi bana itaatten saptırmasın ki O'na muhalefet edip başkasına yönelmeyesiniz, dosdoğru yoldan sapıp dalalete düşmeyesiniz. {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ} “Çünkü o, sizin için apaçık bir düşmandır” buyurmaktadır: Şüphesiz şeytan sizin için, sizi helakinize sebep olacak şeylere çağıran ve sizi helaklere sürüklemek için doğru yoldan alıkoyan bir düşmandır. {مُبِينٌ} “apaçık” [kelimesi ise]: Babanız Âdem aleyhisselâm'a secde etmekten kaçınmasıyla ve haset ile taşkınlık ederek onu cennetten çıkarana kadar gururla kandırmasıyla size düşmanlığını apaçık ortaya koymuştur, demektir.
القول في تأويل قوله تعالى: {وَلَمَّا جَاءَ عِيسَى بِالْبَيِّنَاتِ قَالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٦٣) إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَمَّا جَاءَ عِيسَى بِالْبَيِّنَاتِ قَالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٦٣) إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦٤)} “İsa apaçık delillerle geldiği zaman dedi ki: «Ben size hikmetle ve hakkında ihtilafa düştüğünüz şeylerin bir kısmını size açıklamak için geldim. O halde Allah'tan korkun ve bana itaat edin. Şüphesiz Allah, O benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur.»” kavlinin tevili hakkında: