Binûn

"Zuhruf" Suresinin Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السُّدِّيِّ: {أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ}: أَتتهم الرسلُ يأمرونهم بعبادة أحدٍ مِن دونِ اللَّهِ؟

Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] bildirdi: {أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ} “Rahmân'dan başka tapılacak ilahlar mı kılmışız?” [ayeti hakkında şöyle demiştir]: Elçiler onlara Allah'tan başka birine kulluk etmelerini emrederek mi geldiler?

وقيل: {آلِهَةً يُعْبَدُونَ}، فأخرج الخبر عن الآلهة مُخرج الخبر عن ذكور بنى آدم، ولم يَقُلْ: تُعْبَدُ. ولا: يُعْبَدْنَ. فتؤنث وهى حجارةٌ، أو بعض الجماد، كما تفْعَلُ بالخبر عن بعض الجمادِ، وإنما فُعِل ذلك كذلك، إذ كانت تُعبدُ وتُعَظَّمُ تعظيمَ الناسِ ملوكهم وسَرَاتَهم، فأُجْرِى الخبرُ عنها مُجْرَى الخبر عن الملوك والأشراف من بنى آدم .

Denildi ki: {آلِهَةً يُعْبَدُونَ} “tapılacak ilahlar” ifadesinde ilahlar hakkındaki haber, âdemoğlunun erkekleri hakkındaki haber kalıbında getirilmiş; taş veya cansız varlıklar oldukları halde, cansız varlıklara dair haberlerde yapıldığı gibi müennes kılınarak "تُعْبَدُ" veya "يُعْبَدْنَ" denilmemiştir. Bunun böyle yapılmasının sebebi şudur: İnsanlar krallarına ve ileri gelenlerine nasıl saygı gösteriyorlarsa, bu ilahlara da öyle tapınılıp saygı gösterilmekteydi. Bu sebeple onlar hakkındaki haber, âdemoğlunun kralları ve ileri gelenleri hakkındaki haber gibi cereyan ettirilmiştir .

القول في تأويل قوله تعالى: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَقَالَ إِنِّي رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٦) فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِآيَاتِنَا إِذَا هُمْ مِنْهَا يَضْحَكُونَ (٤٧)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَقَالَ إِنِّي رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٦) فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِآيَاتِنَا إِذَا هُمْ مِنْهَا يَضْحَكُونَ (٤٧)} “Andolsun biz Mûsâ'yı ayetlerimizle Firavun'a ve ileri gelen adamlarına gönderdik. O: «Şüphesiz ben âlemlerin Rabbinin elçisiyim» dedi. (46) Onlara ayetlerimizi getirince hemen bunlarla alay edip gülmeye başladılar. (47)”.

يقولُ جلَّ ثناؤه: ولقد أرسلنا موسى يا محمد بحججنا إلى فرعون وأشراف قومه، كما أرسلناك إلى هؤلاء المشركين من قومك، فقال لهم موسى: إني رسولُ رب العالمين. كما قلت أنت لقومك من قريش: إنى رسول الله إليكم.

Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Seni kavminden olan bu müşriklere gönderdiğimiz gibi, andolsun Mûsâ'yı da delillerimizle Firavun'a ve kavminin ileri gelenlerine gönderdik. Mûsâ onlara: «Şüphesiz ben âlemlerin Rabbinin elçisiyim» dedi; tıpkı senin kavmin Kureyş'e: «Şüphesiz ben Allah'ın size gönderdiği elçisiyim» dediğin gibi.

{فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِآيَاتِنَا إِذَا هُمْ مِنْهَا يَضْحَكُونَ}. يقولُ: فلما جاء موسى فرعون وملأه بحججنا وأدلتنا على [حقيقة ما دعاهم إليه كما جئتَ أنتَ قومك بحججنا على] صدق [قولك فيما تدعوهم] إليه من توحيدِ اللهِ، والبراءةِ من عبادة الآلهة - إذا فرعون وقومه مما جاءهم به موسى من الآياتِ والعِبَرِ يضحكون، كما أن قومك مما جئتهم به مِن الآيات والعبر يَسْخَرون. وهذا تَسْليةٌ من الله، ﷿، نبيه ﷺ عما كان يَلْقَى من مشركي قومه، وإعلامٌ منه له أن قومه من أهل الشرك لن يَعْدُوا أن يكونوا كسائر الأمم الذين كانوا على منهاجهم في الكفر بالله وتكذيب رُسُلِه، ونَدْبٌ منه نبيَّه ﷺ

{فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِآيَاتِنَا إِذَا هُمْ مِنْهَا يَضْحَكُونَ} “Fakat onlara ayetlerimizi getirdiğinde bir de ne görsünler, onlar bunlara gülüyorlardı!” [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Mûsâ; Firavun'a ve ileri gelenlerine —tıpkı senin kendi kavmine, onları Allah'ı birlemeye ve putlara tapmaktan uzak durmaya çağırdığın şeydeki [sözünün] doğruluğuna dair hüccetlerimizle geldiğin gibi— onları davet ettiği şeyin [hakikatine dair hüccetlerimiz ve delillerimizle] geldiği zaman; Firavun ve kavmi, Mûsâ'nın kendilerine getirdiği ayetlere ve ibretlik mucizelere gülüvermişlerdi; nitekim senin kavmin de kendilerine getirdiğin ayetler ve ibretlerle alay etmektedir. Bu durum, kavminin müşriklerinden gördüğü muameleye karşı aziz ve celil olan Allah'ın Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmesi, şirk ehlinden olan kavminin, Allah'ı inkâr etme ve peygamberlerini yalanlama hususunda kendi yollarında giden diğer ümmetlerden farklı olmayacağını ona bildirmesi ve Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem

إلى الاستنانِ في الصبر عليهم بسُنَنِ ذوى العزم من الرسل، وإخبارٌ منه له أن عُقْبَى مَرَدَتِهم إلى البَوارِ والهلاكِ، كسُنَّتِه في المتمرِّدين عليه قبلهم، وإظفارِه بهم، وإعلائِه أمره، كالذى فعل بموسى ﵇، وقومه الذين آمنوا به؛ مِن إظهارهم على فرعون وملئه.

onlara karşı sabretme hususunda azim sahibi (ülü'l-azm) peygamberlerin yolunu izlemeye teşvik etmesidir; ayrıca daha önce O'na isyan edenler hakkındaki sünneti uyarınca onların azgınlarının akıbetinin de yok oluş ve helak olacağını, kendisini onlara üstün kılacağını ve Mûsâ aleyhisselâm ile ona iman eden kavmini Firavun ve ileri gelenlerine karşı üstün kıldığı gibi onun davasını da yücelteceğini bildirmesidir.

القولُ في تأويل قوله ﷿: {وَمَا نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا وَأَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤٨)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَمَا نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا وَأَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤٨)} “Onlara gösterdiğimiz her bir ayet (mucize), mutlaka diğerinden daha büyüktü. Belki dönerler diye onları azapla yakaladık. (48)”.

يقولُ ﷿: وما نُرِى فرعون وملاه آيةً، يعني: حُجَّةٌ لنا عليه بحقيقة ما يدعوه إليه رسولنا موسى، {إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا}. يقولُ: إلا التي نُرِيهِ مِن ذلك أعظم في الحجَّةِ عليهم، وأَؤكدُ مِن التي مَضَت قبلَها مِن الآياتِ، وأدلُّ على صحة ما يأمُرُه به موسى مِن توحيدِ اللهِ.

Allah azze ve celle şöyle buyurmaktadır: Biz Firavun'a ve ileri gelenlerine, elçimiz Mûsâ'nın kendilerini davet ettiği şeyin hak olduğuna dair sunduğumuz delil niteliğindeki her bir ayeti gösterdiğimizde, {إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا} “mutlaka diğerinden daha büyüktü”. Şöyle demektedir: Onlara bundan gösterdiğimiz her ayet, aleyhlerindeki hüccet bakımından kendisinden önce geçen ayetlerden daha büyük, daha pekiştirici ve Mûsâ'nın kendilerine emrettiği tevhidin doğruluğuna daha fazla delalet edici idi.

وقوله: {وَأَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ}. يقولُ: وأنزلنا بهم العذابَ. وذلك كأخذه تعالى ذكره إياهم بالسنين، ونقص من الثمرات، وبالجراد، والقُمَّل، والضفادع، والدمِ؛ {آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ} [الأعراف: ١٣٣].

O'nun: {وَأَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ} “Onları azapla yakaladık” buyruğu şöyle demektir: Üzerlerine azabı indirdik. Bu, Yüce Allah'ın onları {آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ} “ayrı ayrı ayetler (mucizeler) olarak” [el-A'râf: 133] kıtlık yılları, ürünlerin noksanlaşması, çekirgeler, haşereler, kurbağalar ve kan ile yakalaması gibidir.

وقوله: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}. يقولُ: ليرجعوا عن كفرهم بالله، إلى توحيده وطاعته، والتوبة مما هم عليه مُقيمون من معاصيهم.

O'nun: {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Belki dönerler diye” buyruğu ise şöyle demektir: Allah'ı inkâr etmekten vazgeçip O'nu birlemeye, O'na itaate ve ısrarla sürdürdükleri günahlarından tövbe etmeye yönelsinler diye.

كما حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَأَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ}: أي: يتوبون، أو: يَذَّكَّرون .

Nitekim bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَأَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Belki dönerler diye onları azapla yakaladık” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Yani tövbe etsinler veya düşünüp ibret alsınlar diye .

القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَقَالُوا يَاأَيُّهَ السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ إِنَّنَا لَمُهْتَدُونَ (٤٩) فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ (٥٠)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَقَالُوا يَاأَيُّهَ السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ إِنَّنَا لَمُهْتَدُونَ (٤٩) فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ (٥٠)} “Onlar: «Ey büyücü! Sana verdiği ahit hürmetine bizim için Rabbine dua et; muhakkak biz artık doğru yola gireceğiz» dediler. Fakat biz kendilerinden azabı kaldırınca hemen sözlerinden dönüverdiler.” buyruğunun tefsirine dair görüş.

يقول تعالى ذكره: قال فرعون ومَلَؤُه لموسى: {يَاأَيُّهَ السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ}. وعَنَوا بقولهم: {بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ}: بعهده الذي عهد إليك، أنَّا إنْ آمَنَّا بك واتَّبَعْناك، كشف عنا الرِّجُزُ.

Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Firavun ve ileri gelenleri Mûsâ'ya: {يَاأَيُّهَ السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ} “«Ey büyücü! Sana verdiği ahit hürmetine bizim için Rabbine dua et»” dediler. Onlar {بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ} “Sana verdiği ahit hürmetine” sözleriyle: «Sana verdiği, eğer biz sana iman edip sana uyarsak azabı bizden kaldıracağına dair ahdi hürmetine» [demek] istemişlerdir.

كما حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد في قولِ اللهِ ﷿: {بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ}. قال: لئن آمَنَّا ليكشفنَّ عنا العذابُ .

Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah azze ve celle'nin: {بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ} “Sana verdiği ahit hürmetine” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Eğer iman edersek azabı bizden kesinlikle kaldıracaktır» [demektir] .

إن قال لنا قائل: وما وجه قيلهم: {يَاأَيُّهَ السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ}؟ وكيفَ سَمَّوه ساحرًا وهم يَسْألونه أن يَدْعُو لهم ربَّه؛ ليكشف عنهم العذابَ؟ قيل: إن الساحر عندهم كان معناه: العالم، ولم يَكُن السحرُ عندَهم ذَمًّا، وإنما دَعوه بهذا الاسم؛ لأن معناه عندهم كان: يا أيها العالم.

Eğer bize biri: "Onların {يَاأَيُّهَ السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ} «Ey büyücü! Bizim için Rabbine dua et» demelerinin gerekçesi nedir? Kendisinden azabı kaldırması için Rabbine dua etmesini isterlerken ona nasıl büyücü demişlerdir?" diye soracak olursa, şöyle denilir: Büyücü kelimesi onların nezdinde «âlim (bilgin)» anlamına gelmekteydi; büyücülük onların yanında yerilecek bir vasıf değildi. Onu bu isimle çağırmalarının sebebi, bu kelimenin kendi aralarındaki anlamının: «Ey âlim!» demek olmasından ötürüydü.

وقوله: {إِنَّنَا لَمُهْتَدُونَ}. يقولُ: قالوا: إننا لمتَّبِعوك فمُصَدِّقوك فيما جئتنا به، ومُوَحِّدو الله، فمُبْصِرو سبيل الرشادِ.

O'nun: {إِنَّنَا لَمُهْتَدُونَ} “Muhakkak ki biz doğru yola geleceğiz” buyruğu şöyle demektir: Onlar şöyle dediler: «Biz mutlaka sana uyacak, bize getirdiklerini tasdik edecek, Allah'ı birleyecek ve doğru yolu göreceğiz».

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde görüş bildirmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {يَاأَيُّهَ السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ إِنَّنَا لَمُهْتَدُونَ}. قال: قالوا: يا موسى ادع لنا ربك

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {يَاأَيُّهَ السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ إِنَّنَا لَمُهْتَدُونَ} “«Ey büyücü! Sana verdiği ahit hürmetine bizim için Rabbine dua et; muhakkak ki biz artık doğru yola gireceğiz»” ayeti hakkında şöyle demiştir: Onlar şöyle dediler: “Ey Mûsâ! Bizim için Rabbine dua et

لئن كشفتَ عَنَّا الرجزَ لنُؤمِنَنَّ لك.

eğer azabı bizden kaldırırsan kesinlikle sana iman edeceğiz.

وقوله: {فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ}. يقول تعالى ذكرُه: فلما رفعنا عنهم العذابَ الذي أنزَلْنا بهم، الذي وعدوا أنهم إن كُشف عنهم اهْتَدَوا لسبيل الحقِّ، إذا هم بعد كشفنا ذلك عنهم يَنْكُثون العهد الذي عاهَدونا. يقولُ: يغدرون ويُصِرُّون على ضلالهم، ويَتمادون في غَيِّهم.

O'nun: {فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ} “Fakat biz onlardan azabı kaldırınca hemen sözlerinden döndüler” buyruğu hakkında Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: Kendilerinden kaldırıldığı takdirde hak yola gireceklerini vaat ettikleri üzerlerindeki azabı kaldırdığımızda, bunu kaldırmamızın hemen ardından bize verdikleri ahdi bozdular. Şöyle demektedir: Hıyanet ettiler, sapıklıklarında ısrar gösterdiler ve azgınlıklarında haddi aştılar.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde görüş bildirmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ}. إذا هم: يَغْدِرون .

Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ} “hemen sözlerinden döndüler” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Yani onlar hıyanet ettiler .

القول في تأويل قوله تعالى: {وَنَادَى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قَالَ يَاقَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَذِهِ الْأَنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَفَلَا تُبْصِرُونَ (٥١)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَنَادَى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قَالَ يَاقَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَذِهِ الْأَنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَفَلَا تُبْصِرُونَ (٥١)} “Firavun kavmine seslenip dedi ki: «Ey kavmim! Mısır hükümdarlığı ve altımdan akan şu ırmaklar benim değil mi? Hâlâ görmüyor musunuz?» (51)”.

يقول تعالى ذكرُه: {وَنَادَى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ}: مِن القِبْطِ، فقال: {يَاقَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَذِهِ الْأَنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي} يعنى بقوله: {مِنْ تَحْتِي}: مِن بين يَدَيَّ في الجنانِ.

Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: {وَنَادَى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ}: Kıptîlerden olan kavmine seslendi ve {يَاقَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَذِهِ الْأَنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي} “«Ey kavmim! Mısır hükümdarlığı ve altımdan akan şu ırmaklar benim değil mi?»” dedi. O, {مِنْ تَحْتِي} “altımdan” sözüyle: «Bahçelerimde önümden [akıyor]» [demeyi] kastetmiştir.

كما حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَهَذِهِ الْأَنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي}. قال: كانت لهم جنانٌ وأنهارُ ماءٍ .

Nitekim bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَهَذِهِ الْأَنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي} “ve altımdan akan şu ırmaklar” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onların bahçeleri ve su ırmakları vardı .

وقوله: {أَفَلَا تُبْصِرُونَ}. يقولُ: أفلا تبصرون أيها القومُ ما أنا فيه من

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَفَلَا تُبْصِرُونَ} “«Hâlâ görmüyor musunuz?»” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle der: [Firavun:] «Ey kavmim! Benim içinde bulunduğum...

النعيم والخير، وما فيه موسى من الفقر وعيِّ اللسان؟ افتخر بملكه مصر عدو الله، وما قد مُكِّنَ له في الدنيا، استدراجًا مِن الله له، وحَسِب أن الذي هو فيه من ذلك ناله بأيده وحَوْلِه ، وأن موسى إنما لم يَصِل إلى الذي [هو فيه لضعفه] ، فنسبه من أجل ذلك إلى المهانة، مُحْتَجا على جَهَلة قومِه بأن موسى ﵇ لو كان مُحِقًّا فيما يأتى به من الآيات والعبر، ولم يَكُنْ ذلك سِحْرًا، لأكسَبَ نفسَه مِن الملكِ والنعمة، مثل الذي هو فيه من ذلك، جهلا بالله، واغترارًا منه بإملائه إياه.

nimeti ve hayrı; Mûsâ'nın içinde bulunduğu fakirliği ve dilindeki tutukluğu görmüyor musunuz? Allah düşmanı, istidraç kabilinden Allah'ın dünyada kendisine imkân vermesi sebebiyle Mısır krallığıyla övündü; içinde bulunduğu bu şeyleri kendi gücü ve kudretiyle elde ettiğini, Mûsâ'nın ise [zayıflığı sebebiyle içinde bulunduğu] bu makama ulaşamadığını sandı. Bu yüzden onu hakir görerek kavminin cahillerine karşı şu delili ileri sürdü: Eğer Mûsâ aleyhisselâm getirdiği ayet ve ibretlerde haklı olsaydı ve bu bir büyü olmasaydı, -Allah'ı tanımamasından ve Allah'ın kendisine mühlet vermesiyle aldanmasından ötürü- kendisi gibi hükümdarlık ve nimet elde ederdi.

القول في تأويل قوله تعالى: {أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلَا يَكَادُ يُبِينُ (٥٢) فَلَوْلَا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ (٥٣)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلَا يَكَادُ يُبِينُ (٥٢) فَلَوْلَا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ (٥٣)} “«Yoksa ben, şu zavallı ve neredeyse meramını anlatamayan adamdan daha hayırlı değil miyim? (52) Eğer öyleyse ona altın bilezikler verilmeli veya yanında ona eşlik eden melekler gelmeli değil miydi?» (53)”.

يقول تعالى ذكره، مخبرًا عن قيل فرعون لقومه، بعد احتجاجه عليهم بملكه وسُلْطانِه، وبيان لسانه، وتمام خلقه، وفضل ما بينه وبين موسى؛ بالصفات التي وصف بها نفسَه وموسى: أنا خيرٌ أيُّها القوم، وصفتى هذه الصفة التي وصفت لكم، أم هذا الذي هُو مَهينٌ لا شيء له مِن المُلْكِ والأموال، مع العلة التي به في جسده، والآفة التي به بلسانه، فلا يكادُ مِن أجلها يُبينُ كلامه؟

Cenâb-ı Hak, Firavun'un saltanatı, hitabetindeki açıklık, yaratılışındaki kusursuzluk ve hem kendisini hem Mûsâ'yı vasfettiği niteliklerle aralarındaki farkı kavmine delil olarak sunduktan sonra onlara söylediği şu sözü haber vermektedir: Ey kavmim! Size vasfettiğim bu niteliklere sahip olan ben mi daha hayırlıyım; yoksa ne mülkü ne de malı bulunan, üstelik bedenindeki hastalık ve dilindeki pelteklik sebebiyle neredeyse sözünü dahi açıkça ifade edemeyen şu zavallı kimse mi?

وقد اختلف في معنى قوله: {أم} في هذا الموضع؛ فقال بعضهم: معناها: بل أنا خيرٌ، وقالوا: ذلك خبرٌ، لا استفهامٌ.

Bu makamdaki {أم} (yoksa) kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf edilmiştir. Bazıları bunun anlamının: «Bilakis ben daha hayırlıyım» olduğunu söylemiş ve bunun bir soru değil, haber cümlesi olduğunu ifade etmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السدى قوله: {أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ}. قال: بل أنا خيرٌ من هذا.

Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; onun: {أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ} “Yoksa ben, şu aşağılık kimseden daha hayırlı değil miyim?” ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: «Bilakis ben şundan daha hayırlıyım.»

وبنحو ذلك كان يقولُ بعضُ أهل العلم بكلام العرب من أهل البصرة.

Basra ehlinden Arap kelamını bilen bazı âlimler de buna benzer şekilde söylemekteydi.

وقال بعض نحويّي الكوفة: هو من الاستفهام الذي جعل بـ "أم"؛ لاتصاله بكلامٍ قبله. قال: وإن شئتَ رَدَدْتَه على قوله: {أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ}؟ وإذا وُجِّه الكلام إلى أنه استفهام، وجب أن يكون في الكلام محذوف استغنى بذكر ما ذكر مما تُرك ذكره، ويكون معنى الكلام حينئذ: أنا خيرٌ أيُّها القومُ من هذا الذي هو مَهِينٌ، أم هو؟

Kûfe nahivcilerinden bazıları ise şöyle demiştir: Bu, kendisinden önceki söze bağlı olması sebebiyle "أم" ile yapılan soru cümlelerindendir. Dedi ki: İstersen bunu onun: {أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ} “Mısır hükümdarlığı benim değil mi?” sözüne bağlarsın. Söz istifham (soru) manasına hamledildiğinde, cümlede söylenmeyip zikredilenle yetinilen hazfedilmiş bir ögenin bulunması gerekir. Bu durumda cümlenin anlamı: «Ey kavmim! Ben mi şu zavallı adamdan daha hayırlıyım, yoksa o mu?» şeklinde olur.

وذكر عن بعض القرأة أنه كان يقرأُ ذلك: (أَمَا أنا خَيْرٌ)؟

Bazı kurrâdan burayı (أَمَا أنا خَيْرٌ) “Dikkat edin, ben daha hayırlı değil miyim?” şeklinde okuduğu zikredilmiştir.

حُدِّثْتُ بذلك عن الفراءِ، قال: أخبرني بعضُ المشيخة، أنه بلغه أن بعض القرأة قرأه كذلك .

Bu bana Ferrâ'dan rivayet edildi; o şöyle demiştir: Bazı üstatlar, kurrâdan bazılarının bunu bu şekilde okuduğunun kendisine ulaştığını bana haber verdi .

ولو كانت هذه القراءةُ قراءةً مُسْتفيضةً في قَرَأةِ الأمصار، لكانت صحيحة، وكان معناها حَسَنًا، غير أنها خلافُ ما عليه قرأة الأمصار، فلا أستجيز القراءة بها، وعلى هذه القراءة، لو صحت، لا كُلْفةَ له في معناها ولا مُؤْنةَ.

Şayet bu kıraat İslâm beldelerinin kurrâsı arasında şöhret bulmuş (müstefîz) bir kıraat olsaydı, sahih olur ve anlamı da güzel düşerdi. Ancak bu, şehirlerin kurrâsının icma ettiği kıraate aykırıdır; dolayısıyla bununla kıraat etmeyi caiz görmüyorum. Eğer sahih olsaydı, bu kıraate göre cümlenin anlamında hiçbir külfet ve zorlama bulunmazdı.

والصوابُ مِن القراءة في ذلك ما عليه قرأة الأمصار.

Bu hususta doğru olan kıraat, şehirlerin kurrâsının üzerinde bulunduğu kıraattir.

فأولى التأويلات بالكلام، إذ كان ذلك كذلك، تأويلُ مَن جَعَل: {أَمْ أَنَا خَيْرٌ} من الاستفهام الذي جعل بـ {أم}؛ لاتصاله بما قبله من الكلام، ووَجهَه إلى أنه بمعنى: أأنا خيرٌ من هذا الذي هو مهين أم هو؟ ثم ترك ذكره "أم هو"؛ لما في الكلام من الدليل عليه.

Durum böyle olduğuna göre, bu söz hakkında tevillerin en evlâsı; kendisinden önceki söze bitişik olması sebebiyle {أَمْ أَنَا خَيْرٌ} “Yoksa ben mi daha hayırlıyım?” ifadesini {أم} ile yapılmış bir istifham (soru) sayan ve bunu: «Ben mi şu zavallı kimseden daha hayırlıyım, yoksa o mu?» anlamına hamledip, ardından sözde buna delalet eden bir karine bulunduğu için “yoksa o mu?” ifadesini zikretmeyi terk eden kimsenin tevilidir.

وعنى بقوله: {مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ}: من هذا الذي هو ضعيف لقِلَّةِ ماله، وأنه ليس له من الملك والسلطان ما له.

{مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ} “Şu zavallı adamdan” sözüyle de malının azlığı ve kendisinin sahip olduğu mülk ve saltanata sahip olmaması sebebiyle zayıf olan şu kimseyi kastetmiştir .

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ}. قال: ضعيفٌ .

Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ} “Yoksa ben, şu zavallı adamdan daha hayırlı değil miyim?” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «[Yani] zayıf» .

حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السدى: {مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ}. قال: المهينُ: الضعيف.

Bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ} “Şu zavallı adamdan” [ifadesi hakkında] şöyle dedi: «Mehîn; zayıf demektir.»

وقوله: {وَلَا يَكَادُ يُبِينُ}. يقولُ: ولا يكادُ يُبينُ الكلامَ مِن عِي لسانه.

{وَلَا يَكَادُ يُبِينُ} “Neredeyse meramını dahi anlatamayan” kavli hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Dilindeki tutukluk sebebiyle neredeyse sözünü dahi açıkça ifade edemeyen [kimseden].

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {وَلَا يَكَادُ يُبِينُ}.

Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَلَا يَكَادُ يُبِينُ} “Neredeyse meramını dahi anlatamayan” kavli hakkında rivayet etti:

أي: عَييُّ اللسان .

Yani: «Dili peltek/tutuk» .

حدثنا محمد، قال: ثنا أحمدُ، قال: ثنا أسباط،، عن السدى: {وَلَا يَكَادُ يُبِينُ}: الكلام.

Bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَلَا يَكَادُ يُبِينُ} “Neredeyse açıkça anlatamayan”: [Yani] sözü [açıkça ifade edemeyen].

وقوله: (فَلَوْلا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسَاوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ). يقولُ: فهَلا أُلْقِيَ على موسى إن كان صادقًا أنه رسولُ ربِّ العالمين، أسورَةٌ مِن ذَهَبٍ، وهو جمعُ سوار، وهو [القَلْبُ الذي يُجْعَلُ] في اليدِ.

(فَلَوْلا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسَاوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ) “Ona altından bilezikler verilmeli değil miydi?” kavli hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Eğer Mûsâ, âlemlerin Rabbinin elçisi olduğu iddiasında doğru sözlü ise, ona altından bilezikler (esvire) atılmalı değil miydi? Bu, "sivâr"ın (bilezik) çoğuludur; o da kola/ele takılan bileziktir .

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ}. يقولُ: أَقْلِبَةٌ مِن ذهب.

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: {أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ} “Altından bilezikler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Altından bilezikler.»

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ}. أي: أَقْلِبَةٌ مِن ذهب .

Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ} “Altından bilezikler” [kavli hakkında] rivayet etti: «Yani: Altından bilezikler» .

واختلفت القرأةُ في قراءة ذلك؛ فقرأته عامة قرأة المدينة والبصرة والكوفة: (فَلَوْلا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَساوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ) .

Kurrâ bu lafzın okunuşunda ihtilaf etmiştir; Medine, Basra ve Kûfe kurrâsının geneli bunu: (فَلَوْلا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَساوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ) “Ona altından bilezikler verilmeli değil miydi?” şeklinde okumuştur .

وذكر عن الحسن البصرى أنه كان يقرؤُه: {أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ} .

Hasan-ı Basrî'den ise bunu {أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ} “Altından bilezikler” şeklinde okuduğu zikredilmiştir .

وأولى القراءتين في ذلك بالصواب عندى ما عليه قَرَأَةُ الأمصار، وإن كانت الأخرى صحيحة المعنى.

Bu hususta iki kıraatten bana göre doğruya en evla olanı, -diğeri de anlam bakımından sahih olmakla birlikte- büyük ilim merkezlerinin kurrâsının benimsediği [kıraattir].

واختلف أهل العربية في واحدِ الأساورة، والأسورةِ؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرة: الأسورة جمعُ إسْوارٍ، قال: والأساورة جمع الأسْورةِ، وقال: ومَن قرأ ذلك: (أساورةٌ)، فإنه أراد أساوير، والله أعلم، فجعل "الهاء" عوضًا من الياء، مثل الزنادقة، صارت "الهاءُ" فيها عوضًا مِن الياء التي في زناديق.

Arap dili âlimleri "el-esâvire" ve "el-esvire" kelimelerinin tekili hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basra nahivcilerinden bazıları şöyle demiştir: Esvire (أَسْوِرَة), isvâr'ın (إِسْوَار) çoğuludur. Dedi ki: Esâvire (أَسَاوِرَة) ise esvire'nin çoğuludur. Ve dedi ki: Bunu (أساورةٌ) şeklinde okuyan kimse -Allah en iyisini bilir ya- "esâvîr"i (أَسَاوِير) kastetmiş ve زناديق (zenâdîk) kelimesindeki yâ yerine الزنادقة (ez-zenâdika) kelimesinde hâ (tâ-i merbûta) harfinin bedel kılınması gibi, burada da "hâ"yı yâ'ya bedel yapmıştır.

وقال بعضُ نحويى الكوفة : مَن قَرأ: (أساورةٌ) جعَل واحدها: إسوارٌ، ومن قرأ: {أَسْوِرَةٌ} جعل واحدها: سوارٌ. وقال: قد تكونُ الأَساورةُ جمع أَسْورة، كما يقالُ في جمعِ الأسْقية: الأساقي. وفى جمعِ الأَكْرُعِ: الأَكَارِعُ. وقال آخر منهم: قد قيل في سوار اليد: يجوز فيه أُسْوارٌ وإسْوارٌ، قال: فيجوز على هذه اللغة أن يكونَ "أساورةٌ" جمعه. وحُكى عن أبي عمرو بن العلاء أنه كان يقولُ: واحد الأساورة إسوارٌ. قال: وتصديقه في قراءةِ أُبَى بن كعبٍ: (فَلَولا أُلْقِيَ عليه أساورة من ذهب) فإن كان ما حكى من الرواية، مِن أنه يجوز أن يقال في سِوارِ اليد: إسوارٌ، فلا مُؤنةَ في جمعِه أَسَاوِرَةٌ، ولستُ أعلم ذلك صحيحًا عن العرب برواية عنها، وذلك أن المعروف في كلامهم من معنى الإسْوار: الرجلُ الرامي؛ الحاذق بالرَّمْي، من رجالِ العَجَمِ. وأما الذي يُلْبَسُ في اليدِ، فإن المعروف مِن أسمائه عندهم سوار.

Kûfe nahivcilerinden bazıları ise şöyle demiştir : Kim (أساورةٌ) şeklinde okursa, bunun tekilini isvâr (إِسْوَار); kim de {أَسْوِرَةٌ} şeklinde okursa tekilini sivâr (سِوَار) kabul etmiş olur. Dedi ki: Tıpkı eskiye (أَسْقِيَة) çoğulu için esâkî (أَسَاقِي) ve ekrü' (أَكْرُع) çoğulu için ekâri' (أَكَارِع) denildiği gibi, esâvire (أَسَاوِرَة) de esvire'nin (أَسْوِرَة) çoğulu olabilir. Onlardan bir başkası ise şöyle demiştir: El bileziği hakkında usvâr (أُسْوَار) ve isvâr (إِسْوَار) denilmesinin caiz olduğu söylenmiştir. Dedi ki: Bu lehçeye göre "esâvire"nin onun çoğulu olması caizdir. Ebû Amr b. el-Alâ'dan da şöyle dediği nakledilmiştir: Esâvire'nin tekili isvâr'dır. Dedi ki: Bunun doğruluğunun delili, Übey b. Ka'b'ın (فَلَولا أُلْقِيَ عليه أساورة من ذهب) kıraatidir. Eğer el bileziği için "isvâr" denilmesinin caiz olduğuna dair nakledilen rivayet doğru ise, onun "esâvire" şeklinde çoğul yapılmasında bir zorluk yoktur. Ne var ki ben bunun Araplardan gelen sahih bir rivayet olduğunu bilmiyorum; çünkü onların kelamında "el-isvâr" kelimesinin bilinen anlamı: Acem erkeklerinden iyi ok atan, atıcılıkta mahir kimsedir. Ele takılana gelince, onların nezdinde bunun bilinen adı sivârdır (سِوَار).

فإذا كان ذلك كذلك، فالذى هو أولى بالأساورة أن يكون جمع أَسْورةٍ على ما قاله الذي ذكرنا قوله في ذلك.

Durum böyle olunca, esâvire kelimesinin -hakkındaki görüşünü zikrettiğimiz kimsenin dediği üzere- esvire'nin çoğulu olması daha uygundur.

وقوله: {أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ}. يقولُ: أَو هَلَّا إن كان صادقًا جاء معه الملائكةُ مقترنين، قد اقترن بعضُهم ببعض، فَتَتابعوا يشهدون له بأنه للَّهِ رسول إليهم؟

{ أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ } “Yahut beraberinde peş peşe dizilmiş melekler gelseydi ya!” buyruğuna dair [Ebû Ca'fer] şöyle der: [Yani] şayet doğru sözlü ise, birbirine eşlik etmiş, peş peşe gelerek onun kendilerine Allah'ın bir elçisi olduğuna şahitlik eden melekler onunla birlikte gelseydi ya!

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل على اختلاف منهم في العبارة على تأويله؛ فقال بعضُهم: يمشون معًا.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü, tevilindeki ifade farklılıklarıyla birlikte tevil ehli de söylemiştir. Nitekim onlardan bazıları: «Birlikte yürüyenler» demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى؛ وحدثنى الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد في قوله: {الْمَلَائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ} قال: يمشون معا .

Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ, hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {الْمَلَائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ} “Birbirine kenetlenmiş melekler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Birlikte yürürler» .

وقال آخرون: متتابعين.

Başkaları ise: «Birbiri ardınca gelenler» demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ}. أي: مُتتابعين.

Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ} “Yahut onunla birlikte birbirine kenetlenmiş melekler gelmeli değil miydi?” Yani: «Birbiri ardınca gelenler.»

حدثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمر، عن قتادة مثله .

Bize İbnü'l-A'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den aynısını rivayet etti .

وقال آخرون: يُقارِنُ بعضُهم بعضًا.

Başkaları ise: «Birbirine eşlik edenler / birbirine bağlananlar» demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا محمدٌ، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السدى: {أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ}. قال: يُقارِنُ بعضُهم بعضًا.

Bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ} “Yahut onunla birlikte birbirine kenetlenmiş melekler gelmeli değil miydi?” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Birbirine eşlik edenler [demektir].»

القول في تأويل قوله تعالى: {فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ (٥٤) فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٥)}.

Yüce Allah'ın: {فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ (٥٤)} “Böylece kavmini aldattı/küçümsedi, onlar da kendisine itaat ettiler. Şüphesiz onlar yoldan çıkmış fâsık bir kavimdi.” {فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٥)} “Bizi öfkelendirdiklerinde onlardan intikam aldık ve hepsini suda boğduk.” kavlinin tevili hakkındaki söz:

يقول تعالى ذكره: فاستَخَفَّ فرعون حلوم قومِه مِن القِبْطِ، بقوله الذي أخبر الله ﵎ عنه أنه قاله لهم، فقبلوا ذلك منه، فأطاعوه وكذَّبوا موسى. قال الله: وإنما أطاعوا فاسْتَجابوا لما دعاهم إليه عدو اللَّهِ مِن تَصْدِيقِه، وتَكذيب موسى؛ لأنهم كانوا قومًا عن طاعة الله خارِجين؛ بخذلانِه إيَّاهم، وطَبْعِه على قلوبهم. يقولُ الله ﵎: {فَلَمَّا آسَفُونَا}. يعنى بقوله: آسَفُونا: أغضبونا .

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Firavun, Allah celle celâluhu'nun kendilerine söylediğini haber verdiği sözüyle Kıbtî kavminin akıllarını hafife aldı/küçümsedi; onlar da bunu ondan kabul edip kendisine itaat ettiler ve Mûsâ'yı yalanladılar. Allah buyurdu ki: Onlar, Allah'ın düşmanının kendisini tasdik edip Mûsâ'yı yalanlamaya yönelik çağrısına, Allah'ın onları yardımsız bırakması ve kalplerini mühürlemesi sebebiyle Allah'a itaatten çıkmış bir kavim oldukları için itaat edip icabet ettiler. Allah celle celâluhu şöyle buyurmaktadır: {فَلَمَّا آسَفُونَا} “Onlar bizi öfkelendirince”. {آسَفُونَا} sözüyle: «Bizi öfkelendirdiklerinde» [demek istemektedir].

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالح، قال: ثنى معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {فَلَمَّا آسَفُونَا}. يقولُ: أسخطونا .

Bana Ali rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan: {فَلَمَّا آسَفُونَا} “Onlar bizi öfkelendirince” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Bizi gazaplandırdıklarında» .

حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس: {فَلَمَّا آسَفُونَا}. يقولُ: لما أغضَبونا .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: {فَلَمَّا آسَفُونَا} “Onlar bizi öfkelendirince” [kavli hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: «Bizi öfkelendirdiklerinde» .

حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى؛ وحدثنى الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد

Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; [yine] bana el-Hâris rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Verkā' rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [şöyle rivayet etti]:

قوله: {فَلَمَّا آسَفُونَا}. قال: أغضَبونا .

{فَلَمَّا آسَفُونَا} “Onlar bizi öfkelendirince” kavli hakkında şöyle dedi: «Bizi öfkelendirdiklerinde» .

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {فَلَمَّا آسَفُونَا}. قال: أغضَبوا ربهم.

Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {فَلَمَّا آسَفُونَا} “Onlar bizi öfkelendirince” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Rablerini öfkelendirdiler.»

حدثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمر، عن قتادة: {فَلَمَّا آسَفُونَا}.

Bize İbnü'l-A'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {فَلَمَّا آسَفُونَا} “Onlar bizi öfkelendirince” hakkında rivayet etti:

قال: أغضَبونا .

Şöyle dedi: «Bizi öfkelendirdiklerinde» .

حدثنا محمد، قال: ثنا أحمد، قال: ثنا أسباط، عن السدى: {فَلَمَّا آسَفُونَا}. قال: أغضبونا ، وهو على قول يعقوب: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} [يوسف: ٨٤]. قال: يا حَزَنى على يوسفَ.

Bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {فَلَمَّا آسَفُونَا} “Onlar bizi öfkelendirince” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Bizi öfkelendirdiklerinde» . Bu, Ya'kûb'un: {يَاأَسَفَى عَلَى يُوسُفَ} “Ey Yûsuf'un ardından çektiğim hüznüm!” sözündeki gibidir; «Yûsuf'a olan hüznüm!» demektir.

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ}. قال: أغضَبونا .

Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ} “Onlar bizi öfkelendirince kendilerinden intikam aldık” kavli hakkında şöyle dedi: «Bizi öfkelendirdiklerinde» .

وقوله: {انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ}. يقولُ: انتقمنا منهم بعاجل العذاب الذي عجلناه لهم، فأغرقناهم أجمعين في البحرِ.

{انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ} “Kendilerinden intikam aldık” kavli hakkında ise şöyle buyurmaktadır: Kendilerine peşinen verdiğimiz acil azap ile onlardan intikam aldık ve hepsini birden denizde boğduk.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ (٥٦) وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ (٥٧)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki söz: {فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ (٥٦) وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ (٥٧)} “Böylece onları sonradan gelecekler için bir selef (ibretlik bir geçmiş) ve bir misal kıldık. Meryem oğlu [Îsâ] bir misal olarak verilince, bir de bakarsın ki kavmin bundan ötürü bağrışıp çağrışıyor/sevinçle gülüşüyor.”

اختلفت القرأة في قراءةِ ذلك؛ فقرأته عامة قرأة الكوفة غير عاصمٍ: (فجعلناهم سُلُفا) بضم السين واللام؛ توجيهًا ذلك منهم إلى جمع سليفٍ من

Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir; Kûfe kurrâsının geneli -Âsım müstesna- bunu sîn ve lâm harflerinin dammesiyle (فجعلناهم سُلُفا) [şeklinde] okumuştur. Onlar bunu, insanlardan...

الناس، وهو المتقدم أمام القوم، وحكى الفراء أنه سمع القاسم بنَ مَعْنٍ يَذكُرُ أنه سمع العرب تقولُ: مضَى سَلِيفٌ مِن الناسِ .

Ferrâ, Kāsım b. Ma'n'ın şöyle dediğini işittiğini nakletmiştir: Arapların, «İnsanlardan bir öncü grup (selîf) gelip geçti» dediklerini işittim .

وقرأته عامة قرأة المدينة والبصرة وعاصم: {فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا} بفتح السين واللام . وإذا قُرِئ ذلك كذلك احتمل أن يكونَ مُرادًا به الجماعةُ والواحد، والذكر والأنثى؛ لأنه يقال للقوم: أنتم لنا سَلَفٌ. وقد يُجمعُ الخبر الذي روى عن رسول الله ﷺ أنه قال: "يذهب الصالحون أسلافًا" .

Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Âsım ise bunu: {فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا} şeklinde sîn ve lâm harflerinin fethasıyla okumuştur . Bu şekilde okunduğunda çoğul, tekil, müzekker ve müennes için kullanılması muhtemeldir. Zira bir topluluğa: «Siz bizim için bir selefsiniz (öncüsünüz)» denilir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen: "Salihler öncüler (eslâf) olarak giderler" hadisinde de çoğul olarak kullanılmıştır.

وكان حميدٌ الأعرج يقرأُ ذلك: (فَجَعَلْناهُمْ سُلَفا) بضم السين، وفتح اللام؛ توجيهًا منه ذلك إلى سلفةٍ من الناس، مثل أمةٍ منهم، وقطعةٍ.

Humeyd el-A'rec ise insanlardan bir ümmet ve bir fırka anlamına gelen «sülfe» kelimesini kastederek sîn harfinin ötresi ve lâm harfinin fethasıyla (فَجَعَلْناهُمْ سُلَفا) şeklinde okurdu .

وأولى القراءاتِ في ذلك بالصواب قراءة من قرأه بفتح السين واللام ؛ لأنها اللغة الجودى، والكلام المعروف عند العرب. وأحقُّ اللغاتِ أن يُقرأ بها كتابُ اللهِ من لغاتِ العرب أفصحُها وأشهرُها فيهم. فتأويل الكلام إذن: فجعلنا هؤلاء الذين أغرقناهم من قوم فرعونَ في البحرِ، مُقَدَّمَةً يَتَقَدَّمون إلى النارِ كفار قومك يا محمد من قريش، وكفارُ قومك لهم بالأَثَرِ.

Bu hususta kıraatlerin doğruya en yakın olanı, sîn ve lâm harflerinin fethasıyla okuyanların kıraatidir . Çünkü bu, en fasih lehçe ve Araplar nezdinde en bilinen kullanımdır. Allah'ın Kitabı'nın okunmasına en layık olan Arap lehçeleri de onların en fasih ve en meşhur olanıdır. O halde sözün tefsiri şöyledir: Firavun kavminden denizde boğduğumuz bu kimseleri; ey Muhammed, kavmin Kureyş'in kâfirlerinin ateşe doğru önlerinde gidecekleri bir öncü yaptık, kavminin kâfirleri de onların izinden gelecektir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى؛ وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد قوله: {فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ}. قال: قوم فرعون كفارهم سلفٌ لكفار أمة محمد ﷺ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ, hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ} “Böylece onları sonradan gelecekler için bir selef ve bir misal kıldık” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Firavun kavminin kâfirleri, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinin kâfirleri için bir selef (önden giden)dir » .

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا}: في النار.

Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا} “Böylece onları bir selef kıldık” [kavli hakkında]: «Ateşte [bir selef kıldık]» dediğini rivayet etti.

حدثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن مَعْمَرٍ، [عن قتادة] : {فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا}. قال: سَلَفًا إلى النار .

Bize İbnü'l-A'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, [Katâde'den] : {فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا} “Böylece onları bir selef kıldık” [kavli hakkında]: «Ateşe doğru bir selef (önden giden) [kıldık]» dediğini rivayet etti .