حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَنَّى لَهُمُ الذِّكْرَى}: بعدَ وقوعِ هذا البلاءِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den naklen {أَنَّى لَهُمُ الذِّكْرَى} “Onlar nerede, öğüt alıp düşünmek nerede?” [ayeti hakkında]: Bu bela başlarına geldikten sonra [artık nasıl öğüt alırlar] ? dedi.
وبنحوِ الذي قلنا أيضًا في قولِه: {ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَقَالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ} قَالَ أَهلُ التأويل.
O'nun {ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَقَالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ} “Sonra ondan yüz çevirdiler ve: ‘Öğretilmiş bir delidir!’ dediler” sözü hakkında da tefsir ehli bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى،، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَقَالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ}. قال: تولُّوا عن محمدٍ ﵇، وقالوا: معلَّمٌ مجنونٌ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den naklen {ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَقَالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ} “Sonra ondan yüz çevirdiler ve: ‘Öğretilmiş bir delidir!’ dediler” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Muhammed aleyhisselâm'dan yüz çevirdiler ve: "Öğretilmiş bir delidir" dediler .
وقولُه: {إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عَائِدُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه لهؤلاء المشركين الذين أخبَر عنهم أنهم يستغيثون به مِن الدُّخانِ النازلِ، والعذابِ الحالِّ بهم مِن الجَهْدِ، وأخبَر عنهم أنهم يعاهِدونه أنه إن كشف العذابَ عنهم آمنوا: {إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ}. يعنى: الضرِّ النازلِ بهم، بالخِصْبِ الذي نُحدثُه لهم قليلًا، {إِنَّكُمْ عَائِدُونَ}. يقولُ: إنكم أيُّها المشركون إذا كشَفْتُ عنكم ما بكم من ضرٍّ، لم تفُوا بما تعِدون وتعاهِدون عليه ربَّكم من الإيمانِ، ولكنَّكم تعوُدون في ضلالِكم وغيِّكم، كما كنتم قبلَ أن يُكْشَفَ عنكم.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عَائِدُونَ} “Biz azabı birazcık kaldıracağız, ama siz yine döneceksiniz” buyruğu hakkında: Yüce Allah, inen dumandan ve başlarına gelen kıtlık azabından dolayı Kendisine sığındıklarını ve şayet azabı kendilerinden kaldırırsa iman edeceklerine dair Kendisine söz verdiklerini haber verdiği bu müşriklere şöyle buyurmaktadır: {إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ} “Biz azabı kaldıracağız”; yani kendileri için var edeceğimiz bolluk sayesinde başlarına gelen darlığı birazcık [kaldıracağız]. {إِنَّكُمْ عَائِدُونَ} “Ama siz yine döneceksiniz” buyruğu ise şöyledir: Ey müşrikler! Ben üzerinizdeki darlığı kaldırdığımda, Rabbinize iman edeceğinize dair verdiğiniz söze ve ahde vefa göstermeyecek, aksine [azap] üzerinizden kaldırılmadan önce olduğunuz gibi sapıklığınıza ve azgınlığınıza geri döneceksiniz.
وكان قتادةَ يقولُ: معناه: إنكم عائدون في عذابِ اللهِ. حدَّثنا بذلك ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عنه .
Katâde ise bunun anlamının: "Sizler Allah'ın azabına döneceksiniz" şeklinde olduğunu söylerdi. Bunu bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da ondan [Katâde'den] rivayet etti .
وأما الذين قالوا: عُنِى بقولِه: {يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ}. الدخانُ نفسُه. فإنهم قالوا في هذا الموضعِ: عُنِى بالعذابِ الذي قال: {إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ}. الدخانُ.
{يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ} “Göğün apaçık bir duman getireceği günü [bekle]” sözüyle bizzat dumanın kastedildiğini söyleyenlere gelince; onlar bu ayetteki {إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ} “Biz azabı kaldıracağız” ifadesiyle kastedilen azabın da bizzat duman olduğunu söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ قَلِيلًا}. يعنى: الدُّخانِ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen {إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ قَلِيلًا} “Biz azabı biraz kaldıracağız” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Yani dumanı .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ قَلِيلًا}. قال: قد فعَل، كشَف الدُّخانَ حينَ كان. قولَه: {إِنَّكُمْ عَائِدُونَ}. قال: كُشِف عنهم فعادوا.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ قَلِيلًا} “Biz azabı biraz kaldıracağız” sözü hakkında şöyle demiştir: [Allah] bunu yaptı, gerçekleştiği zaman dumanı kaldırdı. O'nun {إِنَّكُمْ عَائِدُونَ} “Ama siz yine döneceksiniz” sözü hakkında ise şöyle dedi: Onlardan [azap] kaldırıldı, onlar da [küfre] geri döndüler.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {إِنَّكُمْ عَائِدُونَ}: إلى عذاب اللَّهِ (١).
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den {إِنَّكُمْ عَائِدُونَ} “Siz yine döneceksiniz” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Allah'ın azabına [döneceksiniz] (١).
القولُ في تأويلِ قولهِ تعالى: {يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ (١٦) وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجَاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ (١٧) أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٨)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ (١٦) وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجَاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ (١٧) أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٨)} “O en büyük yakalayışla kıskıvrak yakalayacağımız gün, şüphesiz biz intikam alıcılarız. Andolsun, onlardan önce Firavun kavmini de imtihan etmiştik ve onlara pek şerefli bir elçi gelmişti. [O elçi:] 'Allah'ın kullarını bana teslim edin; muhakkak ki ben, sizin için güvenilir bir elçiyim' [demişti].”
يقولُ تعالى ذكرُه: إنكم أيُّها المشركون إن كشفْتُ عنكم العذابَ النازلَ بكم، والضرَّ الحالَّ بكم ، ثم عُدتم في كفركِم، ونقَضْتم عهدَكم الذي عاهَدْتم ربَّكم، انتقمْتُ منكم يومَ أبطشُ بكم بَطْشتى الكبرى في عاجلِ الدنيا، فأُهلِكُكم. وكشَف الله عنهم، فعادوا، فبطَش بهم جلّ ثناؤُه بطشته الكبرى في الدنيا، فأهلكهم قتلًا بالسيفِ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey müşrikler! Şayet üzerinize inen azabı ve başınıza gelen sıkıntıyı sizden kaldırırsam , sonra siz tekrar küfrünüze döner ve Rabbinize verdiğiniz ahdi bozarsanız; şu peşin dünyada en büyük yakalayışımla sizi şiddetle yakalayacağım gün sizden intikam alır ve sizi helak ederim. Nitekim Allah onlardan [azabı] kaldırdı, onlar ise yine [küfre] döndüler; bunun üzerine övgüsü yüce olan [Allah] onları dünyada en büyük yakalayışıyla yakaladı ve kılıçla öldürerek helak etti.
وقد اختلَف أهلُ التأويلِ في البطشةِ الكبرى؛ فقال بعضُهم: هي بطشةُ الله بمشركي قريشٍ يومَ بدرٍ.
Tefsir ehli en büyük yakalayış (el-Batşetü'l-Kübrâ) hakkında ihtilaf etmiştir; bazıları şöyle demiştir: Bu, Bedir gününde Allah'ın Kureyş müşriklerini yakalayışıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنى ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا داود، عن عامر، عن ابن مسعود أنه قال: البطشة الكبرى يومَ بدرٍ.
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bana İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir'den, o da İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etti: En büyük yakalayış, Bedir günüdür.
حدَّثني عبد الله بن محمد الزهريُّ، قال: ثنا مالكٍ بنُ سُعيرٍ، قال: ثنا الأعمشُ، عن مسلمٍ، عن مسروقٍ، قال: قال [عبدُ اللهِ] : يومَ بدرٍ، يومَ البطشةِ الكبرى .
Bana Abdullah b. Muhammed ez-Zührî rivayet edip dedi ki: Bize Mâlik b. Suayr rivayet edip dedi ki: Bize el-A'meş, Müslim'den, o Mesrûk'tan naklen dedi ki: [Abdullah] şöyle dedi: Bedir günü, en büyük yakalayış günüdür .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عليةَ، قال: ثنا أيوب، عن محمد، قال: نُبِّئتُ أنّ ابن مسعودٍ كان يقولُ: {يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى}: يومَ بدرٍ.
Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Eyyûb, Muhammed'den naklen dedi ki: Bana İbn Mes'ûd'un {يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى} “O en büyük yakalayışla yakalayacağımız gün” [ayeti hakkında]: "Bedir günüdür" dediği haber verildi.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عليةَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى}. قال: يومَ بدرٍ.
Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Leys'ten, o Mücâhid'den {يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى} “O en büyük yakalayışla yakalayacağımız gün” [ayeti hakkında] nakletti; [Mücâhid]: "Bedir günüdür" dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إ}. قال: يومَ بدرٍ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى} “En büyük yakalayış” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Bedir günüdür .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا ابن أبى عديٍّ، عن عوفٍ، قال: سمِعتُ أبا العاليةِ في هذه الآيةِ: {يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى}. قال: يومَ بدرٍ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Avf'tan naklen rivayet edip dedi ki: Ebu'l-Âliye'nin {يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى} “O en büyük yakalayışla yakalayacağımız gün” ayeti hakkında: "Bedir günüdür" dediğini işittim .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ}. قال: يعنى يومَ بدرٍ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan naklen {يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ} “O en büyük yakalayışla yakalayacağımız gün, şüphesiz intikam alacağız” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bedir gününü kastetmektedir .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عَثَّامُ بنُ عليٍّ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، قال: قلتُ: ما البطشة الكبرى؟ قال: يومَ القيامةِ. فقلتُ: إنّ عبد الله كان يقولُ: يومَ بدرٍ. قال: فبلَغني أنه سُئِل بعدُ، فقال: يومَ بدرٍ.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Assâm b. Ali, el-A'meş'ten, o İbrâhîm'den naklen rivayet etti; [İbrâhîm] dedi ki: Ben [İkrime'ye]: "En büyük yakalayış nedir ?" diye sordum. O: "Kıyamet günüdür" dedi. Ben: "Abdullah [b. Mes'ûd] Bedir günü olduğunu söylerdi" dedim. [İbrâhîm] dedi ki: Bana ulaştığına göre [İkrime'ye] daha sonra tekrar sorulmuş, o da: "Bedir günüdür" demiştir.
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ وأبو السائبِ، قالا: ثنا ابن إدريسَ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ بنحوِه.
Bize Ebû Küreyb ve Ebu's-Sâib rivayet edip dediler ki: Bize İbn İdrîs, el-A'meş'ten, o İbrâhîm'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن أبي الخليلِ، عن مجاهدٍ، عن أبي بن كعبٍ، قال: يومَ بدرٍ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o Ebu'l-Halîl'den, o Mücâhid'den, o da Übey b. Ka'b'dan [naklen] rivayet etti; [Übey] dedi ki: Bedir günüdür.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى}: يومَ بدرٍ .
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi; dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verip dedi ki: Dahhâk'ın {يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى} “O en büyük yakalayışla yakalayacağımız gün” sözü hakkında: "Bedir günüdür" dediğini işittim .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى}. قال: هذا يومَ بدرٍ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd {يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى} “O en büyük yakalayışla yakalayacağımız gün” sözü hakkında şöyle demiştir: Bu, Bedir günüdür .
وقال آخرون: بل هي بطشةُ اللهِ بأعدائهِ يومَ القيامةِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine o, Allah'ın kıyamet gününde düşmanlarını yakalayışıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بن إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عليةَ، قال: ثنا خالدٌ الحذَّاءُ، عن عكرمةَ، قال: قال ابن عباسٍ: قال ابن مسعودٍ: البطشةُ الكبرى يومَ بدرٍ. وأنا أقولُ: هي يوم القيامةِ .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Hâlid el-Hazzâ, İkrime'den naklen rivayet etti; [İkrime] dedi ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: İbn Mes'ûd: "En büyük yakalayış Bedir günüdür" demiştir; ben ise: "O, kıyamet günüdür" diyorum .
حدَّثنا أبو كريبٍ وأبو السائبِ، قالا: ثنا ابنَ إدريسَ، قال: ثنا الأعمشُ، عن إبراهيمَ، قال: مرَّ بي عكرمةَ، فسأْلتُه عن البطشةِ الكبرى، فقال: يومَ القيامةِ. قال: قلتُ: إن عبد الله بن مسعودٍ كان يقولُ: يومَ بدرٍ. وأخبَرني مَن سأله بعدُ، فقال: يومَ بدرٍ .
Bize Ebû Küreyb ve Ebu's-Sâib rivayet edip dediler ki: Bize İbn İdrîs rivayet edip dedi ki: Bize el-A'meş, İbrâhîm'den naklen rivayet etti; [İbrâhîm] dedi ki: İkrime bana uğradı, ona en büyük yakalayışı sordum, "Kıyamet günüdür" dedi. [İbrâhîm] dedi ki: Ben [ona]: "Abdullah b. Mes'ûd Bedir günü olduğunu söylerdi" dedim. Daha sonra ona soran kimse bana [İkrime'nin bu defa]: "Bedir günüdür" dediğini haber verdi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى}. قال قتادةُ عن الحسنِ: إنه يومُ القيامةِ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen Allah Teâlâ'nın]: {يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى} “En büyük yakalayışla yakalayacağımız gün...” sözü hakkında rivayet etti. Katâde, Hasan'dan naklen [şöyle dediğini] söyledi: “O, kıyamet günüdür.”
وقد بيَّنا الصواب في ذلك فيما مضَى، والعلةَ التي من أجلها اختَرْنا ما اختَرْنا من القولِ فيه .
Bu konudaki doğru görüşü ve oradaki görüşlerden tercih ettiğimiz görüşü hangi gerekçeyle seçtiğimizi daha önce açıklamıştık .
وقولُه: {وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ}. يعنى تعالى ذكره: ولقد اختبَرْنا وابتلَينْا يا محمدُ قبل مشركي قومِك مثالَ هؤلاء؛ قومَ فرعونَ مِن القبطِ، {وَجَاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ}. يقولُ: وجاءَهم رسولٌ من عندِنا أرسَلناه إليهم، وهو موسى بنُ عمران صلواتُ اللَّهِ عليه.
Allah Teâlâ'nın {وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ} “Andolsun ki onlardan önce Firavun kavmini de sınamıştık” sözüne gelince; zikri yüce olan [Allah] şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Senin kavminin müşriklerinden önce, bunların benzeri olan Kıptîlerden Firavun kavmini de sınayıp imtihan etmiştik. {وَجَاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ} “Ve onlara pek şerefli bir elçi gelmişti” sözü ise: Onlara katımızdan kendilerine gönderdiğimiz bir elçi gelmişti ki o da Allah'ın salâtları üzerine olsun İmrân oğlu Mûsâ'dır, demektir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجَاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ}: يعني موسى.
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen {وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجَاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ} “Andolsun ki onlardan önce Firavun kavmini de sınamıştık; onlara pek şerefli bir elçi gelmişti” sözü hakkında: "Mûsâ'yı kastetmektedir" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {رَسُولٌ كَرِيمٌ}. قال: موسى ﵇ .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den naklen {رَسُولٌ كَرِيمٌ} “Şerefli bir elçi” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Mûsâ aleyhisselâm'dır .
ووصَفه جلّ ثناؤُه بالكرمِ لأنه كان كريمًا عليه، رفيعًا عندَه مكانُه. وقد يجوزُ أن يكونَ وصَفه بذلك لأنه كان في قومِه شريفًا وسيطًا.
Övgüsü yüce olan [Allah], Kendi katında değerli ve mevki sahibi olduğu için onu "kerîm" (şerefli/değerli) olarak nitelemiştir. Kendi kavmi içinde asil ve saygın bir konuma sahip olduğu için onu bu şekilde nitelemiş olması da muhtemeldir.
وقولُه: {أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وجاء قومَ فرعونَ رسولٌ من الله كريمٌ عليه بأن ادفعوا إليَّ. ومعنى {أَدُّوا}: ادفَعوا إليَّ، فأَرِسلوا معى واتبعونِ. وهو نحوُ قولِه: {أَنْ أَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ} [الشعراء: ١٧]. فـ {أَنْ} في قولِه: {أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ}. نَصْبٌ، {عِبَادَ اللَّهِ} نُصِب بقولِه: {أَدُّوا}. وقد تأوَّله قوم: أن أدّوا إليَّ يا عبادَ اللَّهِ. فعلى هذا التأويلِ {عِبَادَ اللَّهِ} نَصْبٌ على النداءِ.
[Allah Teâlâ'nın] {أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ} “Allah'ın kullarını bana teslim edin” sözüne gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Firavun kavmine, Allah katında değerli olan bir elçi gelip [onlara]: «[Allah'ın kullarını] bana teslim edin» [dedi]. {أَدُّوا} ifadesinin anlamı: «Bana teslim edin, [onları] benimle beraber gönderin ve bana uyun» demektir. Bu, O'nun şu sözü gibidir: {أَنْ أَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ} “İsrailoğullarını bizimle gönder” [eş-Şuarâ, 17]. Dolayısıyla {أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ} ifadesindeki {أَنْ} edatı nasb [konumunda]dır; {عِبَادَ اللَّهِ} ise {أَدُّوا} fiiliyle mensub kılınmıştır. Bir topluluk ise bunu: «Ey Allah'ın kulları, [itaati] bana yerine getirin!» şeklinde tevil etmiştir. Bu tevile göre {عِبَادَ اللَّهِ} terkibi nida (çağrı/seslenme) sebebiyle mensubdur.
وبنحوِ الذي قلنا في تأويلِ {أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ} قال أهلُ التأويلِ.
{أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ} ifadesinin tefsiri hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجَاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ (١٧) أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ}. قال: يقولُ: اتَّبِعوني إلى ما أدعوكم إليه من الحقِّ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan naklen {وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجَاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ (١٧) أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٨)} “Andolsun ki onlardan önce Firavun kavmini de sınamıştık; onlara pek şerefli bir elçi gelmişti: ‘Allah'ın kullarını bana teslim edin; doğrusu ben sizin için güvenilir bir elçiyim’ [demişti]” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Mûsâ] şöyle demektedir: Sizi davet ettiğim hak hususunda bana tabi olun .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ}. قال: أَرْسِلوا معى بنى إسرائيل .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ} “Allah'ın kullarını bana teslim edin” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: İsrailoğullarını benimle beraber gönderin .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ} قال: بنى إسرائيلَ
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ} “Allah'ın kullarını bana teslim edin” [ayeti hakkında]: "İsrailoğullarını [bana teslim edin]" dediğini rivayet etti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ}: يعني به بنى إسرائيلَ، قال لفرعونَ: علامَ تَحْبِسُ هؤلاء القوم؟ قومًا أحرارًا اتَّخذتهم عبيدًا، خَلِّ سبيلَهم.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ} “Allah'ın kullarını bana teslim edin” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Bununla İsrailoğullarını kastetmektedir. [Mûsâ] Firavun'a şöyle demiştir: "Bu topluluğu ne diye alıkoyuyorsun? Hür bir topluluk oldukları halde onları köle edindin; yollarını aç [onları serbest bırak]!"
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ}. قال: يقولُ: أَرْسِلْ عبادَ اللهِ معى. يعنى بني إسرائيلَ. وقرَأ: {فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَا تُعَذِّبْهُمْ} [طه: ٤٧]. قال: ذلك قولُه: {أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ}. قال: وَدِّهم إلينا .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd {أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ} “Allah'ın kullarını bana teslim edin” sözü hakkında şöyle demiştir: [Mûsâ]: "Allah'ın kullarını benimle beraber gönder" demektedir; yani İsrailoğullarını. Ve şu ayeti okudu: {فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَا تُعَذِّبْهُمْ} [Tâhâ: 47] “İsrailoğullarını bizimle gönder ve onlara azap etme.” Dedi ki: İşte bu, O'nun: {أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ} “Allah'ın kullarını bana teslim edin” sözüdür. [İbn Zeyd]: "Onları bize teslim et/bırak " [demektir] dedi.
وقولُه: {إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ}. يقولُ: إني لكم أيُّها القومُ رسولٌ مِنَ اللَّهِ، أرسلنى إليكم؛ لا يُدركُكم بأسه على كفرِكم به، {أَمِينٌ}. يقولُ: أمينٌ على وحيِه ورسالتِه التي أوفَدنيها إليكم.
Allah Teâlâ'nın {إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ} “Doğrusu ben sizin için güvenilir bir elçiyim” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! Şüphesiz ben, O'nu inkâr etmeniz sebebiyle O'nun azabı sizi yakalamasın diye beni size gönderen Allah'tan bir elçiyim. {أَمِينٌ} “Güvenilir” sözü ise: O'nun bana emanet edip size iletmek üzere gönderdiği vahyi ve elçiliği konusunda güvenilir biriyim, demektir.
القولُ في تأويلِ قولهِ تعالى: {وَأَنْ لَا تَعْلُوا عَلَى اللَّهِ إِنِّي آتِيكُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ (١٩) وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ (٢٠) وَإِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِي فَاعْتَزِلُونِ (٢١)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {وَأَنْ لَا تَعْلُوا عَلَى اللَّهِ إِنِّي آتِيكُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ (١٩) وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ (٢٠) وَإِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِي فَاعْتَزِلُونِ (٢١)} “‘Ve Allah'a karşı ululuk taslamayın; doğrusu ben size apaçık bir delil getiriyorum. Beni taşlamanızdan, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan [Allah'a] sığındım. Eğer bana inanmazsanız, yanımdan uzaklaşın’ [demişti].”
يقولُ تعالى ذكرُه: وجاءهم رسولٌ كريمٌ: أن أدّوا إليَّ عبادَ الله، وبأنْ لا تَعْلوا على اللَّهِ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ve onlara değerli bir elçi gelip: “Allah'ın kullarını bana teslim edin ve Allah'a karşı ululuk taslamayın” [demişti].
وعُنِى بقولِه: {وَأَنْ لَا تَعْلُوا عَلَى اللَّهِ}: ألا تَطْغَوا وتَبْغُوا على ربِّكم، فتكفروا به وتعصُوه، فتُخالفوا أمرَه، {إِنِّي آتِيكُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ}. يقولُ: إني آتيكم بحجةٍ على حقيقةِ ما أدعوكم إليه، وبرهانٍ على صحتِه، مُبينٍ لمن تأمَّلها وتدبَّرها أنها
{وَأَنْ لَا تَعْلُوا عَلَى اللَّهِ} “Ve Allah'a karşı ululuk taslamayın” sözüyle; Rabbinize karşı haddi aşıp azgınlık etmeyin, O'nu inkâr edip O'na isyan etmeyin ve emrine muhalefet etmeyin [anlamı] kastedilmiştir. {إِنِّي آتِيكُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ} “Şüphesiz ben size apaçık bir delil getiriyorum” [ayetiyle] şöyle demektedir: Muhakkak ki ben size, sizi davet ettiğim şeyin hakikatine dair bir delil ve doğruluğuna dair bir bürhan getiriyorum; [öyle bir bürhan ki], onu etraflıca düşünüp tefekkür eden kimse için...
حجةٌ لي على صحةِ ما أقولُ لكم.
apaçık olan, sizi kendisine davet ettiğim şeyin hakikatine dair bir hüccet ve onun doğruluğuna dair kesin bir bürhan getiriyorum, demektedir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {وَأَنْ لَا تَعْلُوا عَلَى اللَّهِ}. أي: لا تَبْغُوا على اللَّهِ، {إِنِّي آتِيكُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ}. أي: بعذرٍ مُبينٍ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: O'nun {وَأَنْ لَا تَعْلُوا عَلَى اللَّهِ} “Ve Allah'a karşı ululuk taslamayın” sözü: Yani Allah'a karşı taşkınlık etmeyin; {إِنِّي آتِيكُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ} “Doğrusu ben size apaçık bir delil getiriyorum” sözü: Yani apaçık bir mazeretle [geliyorum demektir] .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ بنحوِه .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den benzerini rivayet etti .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَأَنْ لَا تَعْلُوا عَلَى اللَّهِ}. يقولُ: لا تَفْتَرُوا على الله .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan nakletti; O'nun {وَأَنْ لَا تَعْلُوا عَلَى اللَّهِ} “Ve Allah'a karşı ululuk taslamayın” sözü hakkında şöyle demektedir: Allah'a karşı iftira etmeyin .
وقولُه: {وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ}. يقولُ: وإنى اعتصمتُ بربِّي وربِّكم، واستجَرْتُ به منكم أن ترجمونِ.
O'nun {وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ} “Beni taşlamanızdan, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan [Allah'a] sığındım” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Ben, beni taşlamanızdan/cezalandırmanızdan benim Rabbim ve sizin de Rabbiniz olan [Allah'a] sığındım ve O'nun himayesini istedim.
واختلَف أهلُ التأويلِ في معنى الرَّجُمِ الذي استعاذه موسى نبيُّ اللَّهِ ﵇ بربِّه منه؛ فقال بعضُهم: هو الشَّتْمُ باللسان.
Tefsir ehli, Allah'ın nebisi Mûsâ'nın (aleyhisselâm) Rabbine sığındığı "recm"in anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "O, dille hakaret ve sövgüdür" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ}. قال: يعنى رَجْمَ
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anhümâ) [nakletti; İbn Abbâs] {وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ} “Şüphesiz ben, beni taşlamanızdan benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan [Allah'a] sığındım” ayeti hakkında şöyle dedi: “[Ayetle] sözlü...”
القولِ .
sataşmayı kastetmektedir" dedi .
حدَّثني ابن المثنى، قال: ثنا عثمانُ بن عمرَ بن فارسٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ}. قال: الرَّجمُ بالقول .
Bana İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Osmân b. Ömer b. Fâris rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o Ebû Sâlih'ten {وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ} “Beni taşlamanızdan, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan [Allah'a] sığındım” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "Sözle recmetmektir/sövmektir" .
حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعيُّ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن إسماعيلَ، عن أبي صالحٍ: {وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ}. قال: أن تقولوا: هو ساحرٌ.
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, İsmâil'den, o Ebû Sâlih'ten {وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ} “Beni taşlamanızdan, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan [Allah'a] sığındım” [ayeti hakkında]: "'O bir sihirbazdır' demenizdir" dediğini nakletti.
وقال آخرون: بل هو الرَّجمُ بالحجارةِ.
Başkaları ise: "Aksine o, taşla recmetmektir/taşlamaktır" dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ}. أي: أن ترجُمونِ بالحجارةِ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ} “Beni taşlamanızdan, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan [Allah'a] sığındım” yani: Beni taşla taşlamanızdan [sığındım].
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثور، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {أَنْ تَرْجُمُونِ}. قال: أن ترجُمونى بالحجارة .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {أَنْ تَرْجُمُونِ} “Beni taşlamanızdan” sözü hakkında: "Beni taşla taşlamanızdan" dediğini rivayet etti .
وقال آخرون: بل عُنى بقولِه: {أَنْ تَرْجُمُونِ}: أن تقتُلوني.
Başkaları ise: "Aksine {أَنْ تَرْجُمُونِ} 'Beni taşlamanızdan' sözüyle 'beni öldürmenizden' manası kastedilmiştir" dediler.
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ ما دلَّ عليه ظاهرُ الكلام، وهو أنَّ موسى
Bu hususta görüşlerin doğruya en yakın olanı, sözün zahirinin delalet ettiği [görüştür]; o da Mûsâ'nın
﵇ استعاذ باللهِ من أن يرجُمَه فرعونُ وقومُه، والرَّجُمُ قد يكونُ قولًا باللسانِ، وفعلًا باليدِ. والصوابُ أن يقالَ: استعاذ موسى بربِّه بربه مِن كلِّ معاني رجْمِهم، الذي يصلُ منه إلى المرجومِ أذًى ومكروهٌ؛ شتمًا كان ذلك باللسانِ، أو رجمًا بالحجارةِ باليدِ.
(aleyhisselâm), Firavun ve kavminin kendisini recmetmesinden Allah'a sığınmıştır. Recm ise bazen dille bir söz, bazen de elle bir fiil olabilir. Doğru olan şöyle demektir: Mûsâ, ister dille hakaret olsun, ister elle taşlamak olsun, taşlanan/hedef alınan kimseye eziyet ve kötülük ulaştıran onların her türlü recminden Rabbine sığınmıştır.
وقولُه: {وَإِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِي فَاعْتَزِلُونِ}. يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قيل نبيِّه موسى ﵇ لفرعونَ وقومه: وإنْ أنتم أيُّها القومُ لم تُصدِّقونى على ما جئتُكم به من عندِ ربِّي، {فَاعْتَزِلُونِ}. يقولُ: فخلُّوا سبيلي غيرَ مرْجومٍ باللسانِ ولا باليدِ.
O'nun {وَإِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِي فَاعْتَزِلُونِ} “Eğer bana inanmazsanız, yanımdan uzaklaşın” sözüne gelince; Allah Teâlâ, peygamberi Mûsâ'nın (aleyhisselâm) Firavun ve kavmine söylediği sözü haber vererek şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! Eğer Rabbimin katından size getirdiğim şey hususunda beni tasdik etmiyorsanız, {فَاعْتَزِلُونِ} “Yanımdan uzaklaşın” yani: Ne dille ne de elle bana sataşılmaksızın yolumu serbest bırakın.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَإِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِي فَاعْتَزِلُونِ}. أي: فخلّوا سبيلى .
Nitekim bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den {وَإِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِي فَاعْتَزِلُونِ} “Eğer bana inanmazsanız, yanımdan uzaklaşın” sözü hakkında: "Yani yolumu serbest bırakın" dediğini rivayet etti .
القولُ في تأويلِ قولهِ تعالى: {فَدَعَا رَبَّهُ أَنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ (٢٢) فَأَسْرِ بِعِبَادِي لَيْلًا إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ (٢٣) وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ (٢٤)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {فَدَعَا رَبَّهُ أَنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ (٢٢) فَأَسْرِ بِعِبَادِي لَيْلًا إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ (٢٣) وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ (٢٤)} “Bunun üzerine Rabbine: ‘Şüphesiz bunlar suçlu bir topluluktur’ diye yalvardı. ‘Kullarımı geceleyin yola çıkar; muhakkak ki siz takip edileceksiniz. Denizi de açık/durgun bırak, şüphesiz onlar boğulacak bir ordudur’ [buyuruldu].”
يقولُ تعالى ذكرُه: {فَدَعَا} موسى {رَبَّهُ} إذ كذَّبوه ولم يؤمنوا به، ولم يؤدُّوا إليه عبادَ اللَّهِ، وهمُّوا بقتله، بـ {أَنَّ هَؤُلَاءِ}. يعني: فرعونَ وقومَه، {قَوْمٌ مُجْرِمُونَ}. يعنى: أنهم مشركون باللهِ كافرون.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kendisini yalanlayıp ona inanmadıkları, Allah'ın kullarını ona teslim etmedikleri ve onu öldürmeye yeltendikleri zaman Mûsâ {فَدَعَا} yalvardı {رَبَّهُ} {Rabbine}, {أَنَّ هَؤُلَاءِ} Firavun ve kavmini kastederek: Şüphesiz bunlar {قَوْمٌ مُجْرِمُونَ} “Suçlu bir topluluktur” yani: Allah'a ortak koşan kâfirlerdir, diye.
وقولُه: {فَأَسْرِ بِعِبَادِي}. وفي الكلام محذوفٌ استُغْنِىَ بدلالةِ ما ذُكر عليه منه، وهو: فأجابه ربُّه بأن قال له: {فَأَسْرِ} إذ كان الأمرُ كذلك {بِعِبَادِي}. وهم بنو إسرائيلَ. وإنما معنى الكلامِ: فأَسْرِ بعبادى الذين صدَّقوك وآمَنوا بك
O'nun {فَأَسْرِ بِعِبَادِي} “Kullarımı geceleyin yola çıkar” sözüne gelince; sözde, zikredilen kısmın delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiş [ve söylenmesine gerek duyulmamış] bir kısım vardır. O da şudur: Durum böyle olunca Rabbi ona şöyle diyerek karşılık verdi: {فَأَسْرِ} Yola çıkar {بِعِبَادِي} “kullarımı”. Onlar da İsrailoğullarıdır. Sözün anlamı ancak şudur: Seni tasdik eden ve sana iman eden kullarımı geceleyin yola çıkar
واتَّبعوك، دونَ الذين كذّبوك منهم وأبَوْا قبولَ ما جئتهم به من النصيحةِ منك، وكان الذين كانوا بهذه الصفةِ يومَئذٍ بني إسرائيلَ، وقال: {فَأَسْرِ بِعِبَادِي لَيْلًا}؛ لأن معني ذلك: سِرْ بهم بليلٍ قبلَ الصباحِ.
ve sana uyan kullarımı geceleyin yürüt. O gün bu vasıfta olanlar ise İsrailoğulları idi. Ve: {فَأَسْرِ بِعِبَادِي لَيْلًا} “Kullarımı geceleyin yola çıkar” buyurdu; zira bunun anlamı: Sabah olmadan önce onları geceleyin yürüt, demektir.
وقولُه: {إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ}. يقولُ: إن فرعون وقومه من القِبْطِ مُتَّبِعوكم إذا شَخَصْتم عن بلدِهم وأرضِهم، في آثارِكم.
O'nun {إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ} “Muhakkak ki siz takip edileceksiniz” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Siz onların memleketinden ve topraklarından ayrıldığınızda Firavun ve onun Kıbtî kavmi sizin peşinize düşüp sizi takip edeceklerdir.
وقولُه: {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا}. يقولُ: وإذا قطعتَ البحرَ أنت وأصحابُك، فاترُكْه ساكنًا على حالِه التي كان عليها حينَ دخلْتَه. وقيل: إن اللَّهَ تعالى ذكرُه قال لموسى هذا القولَ بعدَ ما قطَع البحرَ ببني إسرائيلَ، فإذ كان ذلك كذلك ففى الكلامِ محذوفٌ، وهو: فسَرَى موسى بعبادى ليلًا، وقطَع بهم البحرَ، فقلنا له بعدَ ما قطَعه وأراد ردَّ البحر إلى هيئتِه التي كان عليها قبلَ انفلاقه: اتركْه رهْوًا.
O'nun {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا} “Denizi de açık/durgun bırak” sözüne gelince; şöyle buyurmaktadır: Sen ve arkadaşların denizi geçtiğinizde, onu içine girdiğin andaki hali üzere durgun ve açık bırak. Denildi ki: Allah Teâlâ bu sözü Mûsâ'ya, İsrailoğullarıyla birlikte denizi geçtikten sonra söylemiştir. Durum böyle olunca sözde hazfedilmiş bir kısım vardır; o da şudur: Mûsâ kullarımı geceleyin yürüttü ve onlarla denizi geçti. Denizi geçtikten sonra ve denizi yarılmadan önceki haline döndürmek istediğinde biz ona: "Onu açık/durgun bırak" dedik.
ذكرُ مَن قال ما ذكَرْنا، مِن أَنَّ اللَّهَ ﷿ قال لموسى هذا القولُ، بعد ما قطَع البحرَ بقومه .
Aziz ve Celil olan Allah'ın bu sözü Mûsâ'ya kavmiyle birlikte denizi geçtikten sonra söylediğine dair zikrettiğimiz görüşü savunanların zikri :
حدَّثنا بشرٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {فَدَعَا رَبَّهُ أَنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ مُجْرِمُون} حتى بلَغ: {إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ}. قال: لما خرَج آخرُ بنى إسرائيلَ أراد نبيُّ اللَّهِ موسى ﵇ أن يضربَ البحر بعصاه حتى يعودَ كما كان؛ مخافةَ آلِ فرعونَ أن يُدركوهم، فقيل له: {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ}.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; O'nun {فَدَعَا رَبَّهُ أَنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ مُجْرِمُون} “Bunun üzerine Rabbine: 'Şüphesiz bunlar suçlu/günahkâr bir topluluktur' diye yalvardı” [ayetinden] {إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ} “Şüphesiz onlar boğulacak bir ordudur” [ayetine] kadarki kısmı hakkında [Katâde] şöyle dedi: İsrailoğullarının sonuncusu da [denizden] çıkınca, Allah'ın nebisi Mûsâ aleyhisselâm Firavun hanedanının kendilerine yetişmesinden korkarak deniz eski haline dönsün diye ona asasıyla vurmak istedi. Bunun üzerine ona: {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ} “Denizi de açık/durgun bırak; şüphesiz onlar boğulacak bir ordudur” denildi.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: لما قطَع البحرَ، عطَف ليضربَ البحرَ بعصاه ليلتئِمَ، وخاف أن يتْبِعه فرعونُ وجنودُه، فقيل له: {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا} كما هو، {إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ} .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti; dedi ki: Denizi geçtiğinde, kapansın diye denize asasıyla vurmaya yöneldi; çünkü Firavun ve ordusunun kendisini takip etmesinden korktu. Bunun üzerine ona: {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا} “Denizi de olduğu gibi açık bırak”, {إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ} “Şüphesiz onlar boğulacak bir ordudur” denildi .
واختلَف أهلُ التأويلِ في معنى الرهْوِ؛ فقال بعضُهم: معناه: اتركْه على هيئتِه وحالِه التي كان عليها.
Tefsir ehli "rehven" (رَهْوًا) kelimesinin anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bunun manası: "Onu bulunduğu şekil ve hal üzere bırak" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا}. يقولُ: سَمْتًا .
Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا} “Denizi de açık bırak” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "Samten (yol olarak)" [bırak, demektir].
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ}. قال: الرهْوُ: أن يُتْركَ كما كان، فإنهم لن يَخلُصوا مِن ورائِه .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ} “Denizi de açık bırak, şüphesiz onlar boğulacak bir ordudur” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Rehven: Olduğu gibi bırakılmasıdır; zira onlar onun arkasından asla kurtulamayacaklardır .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عليةَ، قال: أخبَرنا حميدٌ، عن إسحاقَ [بن عبدِ] اللهِ بن الحارثِ، عن أبيه، أن ابنَ عباسٍ سأل كعبًا عن قولِ اللَّهِ: {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا}. قال: طريقًا.
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Humeyd, İshak [b. Abd]illâh b. el-Hâris'ten, o babasından naklen haber verdi ki: İbn Abbâs, Ka'b'a Allah'ın: {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا} “Denizi de açık bırak” sözünü sordu. [Ka'b]: “Yol olarak [bırak, demektir]” dedi.
وقال آخرون: بل معناه: اترُكْه سهلًا.
Başkaları ise: "Aksine bunun manası: 'Onu kolay/geçilebilir bırak' demektir" dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الرَّبيعِ قولَه: {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا}. قال: سهلًا .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hukkâm, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî'den O'nun {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا} “Denizi de açık bırak” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Sehlen (kolay/düzlük)" [bırak, demektir].
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا}. قال: يقالُ: الرهْوُ السهلُ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا} “Denizi de açık bırak” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Denilir ki: er-Rehv, 'es-sehl' (kolay/düz) olandır .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا حَرَميُّ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا شعبةُ، قال: أخبَرني عُمارة، عن الضحاكِ بن مُزاحمٍ في قولِ اللهِ ﷿: {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا}. قال: دَمِثًا.
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Haremî b. Umâre rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be rivayet etti, dedi ki: Bana Umâre, Dahhâk b. Müzâhim'den Aziz ve Celil olan Allah'ın {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا} “Denizi de açık bırak” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: "Demisen (yumuşak/düz)" [bırak, demektir].
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا}. قال: سهلًا دَمِثًا .
Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verip dedi ki: Dahhâk'ın O'nun {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا} “Denizi de açık bırak” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: "Sehlen demisen (kolay ve yumuşak/düz)" [bırak, demektir] .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا}. قال: هو السهلُ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا} “Denizi de açık bırak” sözü hakkında şöyle demiştir: O, es-sehl (kolay/düz) olandır .
وقال آخرون: بل معناه: واتركْه يَبَسًا جَدَدًا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: Onu bırak, kupkuru [ve] açık bir yol [olarak demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنى عبيدُ اللَّهِ بنُ معاذٍ، قال: ثنى أبي، عن شعبةَ، عن سماكٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا}. قال: جَدَدًا .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bana Ubeydullâh b. Muâz rivayet etti, dedi ki: Bana babam, Şu'be'den, o Simâk'tan, o İkrime'den O'nun {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا} “Denizi de açık bırak” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Cededen (açık bir yol)" [olarak bırak, demektir] .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنى عبيدُ اللَّهِ بنُ معاذٍ، قال: ثنى أبي، عن شعبةَ، عن سماكٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا}. قال: يابسًا كهيئتِه بعدَ أن ضربَه، يقولُ: لا تأمرْه يَرْجِعْ، اتركْه حتى يدخُلَ آخرُهم .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bana Ubeydullâh b. Muâz rivayet etti, dedi ki: Bana babam, Şu'be'den, o Simâk'tan, o İkrime'den O'nun {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا} “Denizi de açık bırak” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Ona vurduktan sonraki hali üzere kuru olarak [bırak]. Şöyle buyurmaktadır: Ona geri dönmesini emretme; onların sonuncusu da girene kadar onu [öylece] bırak .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {رَهْوًا}. قال: طريقًا يَبَسًا .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun {رَهْوًا} “Açık/durgun” sözü hakkında: "Kupkuru bir yol" dediğini rivayet etti .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا}. قال: كما هو طريقًا يابسًا .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den O'nun {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا} “Denizi de açık bırak” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Olduğu gibi, kuru bir yol olarak .
وأولَى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: معناه: اتركْه على هيئتِه كما هو، على الحالِ التي كان عليها حينَ سلَكْتَه. وذلك أَنَّ الرهْوَ في كلامِ العربِ السكونُ، كما قال الشاعرُ:
Bu hususta doğruya en yakın olan görüş; "Bunun manası; onu kendi hâli üzere, olduğu gibi, içinden geçtiğin andaki şekliyle bırak demektir" diyenin görüşüdür. Zira Arap kelamında rahv (رَهْو), sükûn (durgunluk/hareketsizlik) demektir; nitekim şair şöyle demiştir:
كأنَّما أَهلُ حُجْرٍ يَنْظُرون متى … يَرَوْنَني خارِجًا طيرٌ ينادِيدُ
Sanki Hucr ahalisi ne zaman çıkacağımı gözetlerken... dağılmış kuşlar gibidirler