Binûn

Duhân Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فقال: لم يَرْجُ لَسْعَها. ومعناه في ذلك: لم يَخَفْ لَسْعَها. وكوضعهم الظنَّ موضعَ العلمِ الذي لم يُدْرَكُ من قِبَلِ العِيانِ وإنما أُدرِك استدلالًا أو خبرًا، كما قال الشاعرُ :

[Şair] "لم يَرْجُ لَسْعَها / sokmalarını ummaz" demiştir; buradaki anlamı: "Sokmalarından korkmaz" demektir. Tıpkı gözle görülerek değil de akıl yürütme veya haber yoluyla idrak edilen bilgi yerine zannı koymaları gibi; nitekim şair şöyle demiştir:

فقلتُ لهم ظُنُّوا بِأَلْفَيْ مُدَجَّجٍ … سَرَاتُهُمُ في الفارِسِيِّ المُسَرَّدِ

Dedim onlara: Tepeden tırnağa silahlı iki bin kişiyi kesinlikle bilin … İleri gelenleri örülmüş Fars zırhları içindedir!

بمعنى: أَيقنوا بألْفَيْ مُدَجَّجٍ واعلموا. فوضَع الظنَّ موضع اليقين، إذ لم يَكُنِ

Yani: "Tepeden tırnağa silahlı iki bin kişiyi kesinlikle bilin ve [bunu] anlayın" demektir. Böylece [şair], yakîn (kesin bilgi) yerine zannı koymuştur; zira...

المقولُ لهم ذلك عاينوا ألفَى مُدَجَّجٍ ولا رأوْهم، وإنَّ ما أخبرهم به هذا المخبرُ - فقال لهم: ظُنُّوا - العلمُ بما لم يُعايَنْ، من فعل القلب، فوضَع أحدَهما موضعَ الآخرِ؛ لتقارُب معنَيَيْهما، في نظائرَ لما ذَكَرْتُ يَكْثُرُ إحصاؤُها، كما يَتَقارَبُ معنى الكلمتين في بعض المعانى، وهما مختلفتا المعنى في أشياءَ أُخَرَ، فَتَضَعُ العربُ إحداهما مكانَ صاحبتها في الموضع الذي يَتَقاربُ معنياهُما فيه، فكذلك قولُه: {لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولَى}. وُضِعت "إِلَّا" في موضع "بعد"؛ لما وُصِفَ من تقارُب معنى "إِلَّا" و "بعد" في هذا الموضع، وكذلك: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} [النساء: ٢٢]. إنما معناه: بعد الذي سلف منكم في الجاهلية، فأما إذا وُجِّهتْ "إِلَّا" في هذا الموضع إلى معنى "سوى"، فإنما هو ترجمةٌ عن المكان، وبيانٌ عنها بما هو أشدُّ التباسًا على من أراد علم معناها منها.

kendilerine bu söz söylenenler tepeden tırnağa silahlı iki bin kişiyi bizzat gözleriyle görmemiş ve müşahede etmemişlerdi. Bu haberi verenin onlara bildirdiği şey -nitekim onlara: "Zannedin / kesin olarak bilin" demiştir- gözle görülmeyen şeyin kalbin fiili olan bilgisidir. Zikrettiğim sayısız benzer örnekte olduğu gibi, iki anlamın birbirine yakınlığından ötürü birini diğerinin yerine koymuştur. Nitekim iki kelimenin anlamı bazı manalarda birbirine yaklaşıp başka hususlarda farklılaşınca, Araplar anlamlarının birbirine yaklaştığı yerde birini diğerinin yerine koyarlar. İşte O'nun {لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولَى} “Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar” sözü de böyledir; bu makamda "illâ" ve "ba'de" kelimelerinin anlam yakınlığından dolayı "illâ", "ba'de (sonra)" yerine konulmuştur. Keza: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} [النساء: ٢٢] “Geçmişte olanlar müstesna, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin.” ayetinin anlamı da: Câhiliye devrinde sizden geçmiş olandan sonra [artık evlenmeyin] demektir. "İllâ"nın bu makamda "sivâ (başka)" manasına hamledilmesine gelince; bu ancak lafzi bir yer değiştirme olup, manasını öğrenmek isteyene karşı onu [aslından] daha kapalı kılan bir açıklama olur.

وقولُه: {وَوَقَاهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ (٥٦) فَضْلًا مِنْ رَبِّكَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ووقى هؤلاء المتقين ربُّهم يومئذٍ عذابَ النارِ؛ تفضُّلًا يا محمدُ من ربِّك عليهم وإحسانًا منه إليهم بذلك ولم يُعاقِبْهم بجُرْمٍ سلف منهم في الدنيا، ولولا تفضُّلُه عليهم بصفحه لهم عن العقوبة لهم على ما سلَف منهم من ذلك، لم يَقِهم عذابَ الجحيم، ولكن كان ينالُهم ويُصيبُهم ألمهُ ومكروهُه.

O'nun {وَوَقَاهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ (٥٦) فَضْلًا مِنْ رَبِّكَ} “Rabbinden bir lütuf olarak onları cehennem azabından da korumuştur” sözü hakkında; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Rableri o gün, ey Muhammed, Rabbinden onlara bir lütuf ve bir ihsan olmak üzere bu sakınan kimseleri cehennem azabından korumuş ve dünyada kendilerinden geçmiş olan bir günahtan ötürü onları cezalandırmamıştır. Şayet kendilerinden geçmiş olan bu şeylerden dolayı cezalandırmaktan vazgeçip onları bağışlaması suretiyle onlara lütufta bulunmasaydı, onları cehennem azabından korumazdı; aksine onun acısı ve hoşlanılmayan azabı onlara ulaşır ve isabet ederdi.

وقولُه: {ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هذا الذي أعطَيْنا هؤلاء المتقين في الآخرة، من الكرامة التي وصفتُ في هذه الآياتِ، {هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}. يقولُ: هو الظَّفَرُ العظيم (*) بما كانوا يَطْلُبون إدراكَه في الدنيا بأعمالِهم وطاعتِهم ربَّهم واتقائِهم إياه، فيما امتحَنَهم به من الطاعاتِ والفرائضِ، واجتنابِ المحارمِ.

O'nun {ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “İşte büyük kurtuluş budur” sözü hakkında; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Bu ayetlerde nitelendirdiğim ikramlardan ahirette bu sakınanlara verdiğimiz şeyler {هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “büyük kurtuluşun ta kendisidir”. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: İtaatler, farzlar ve haramlardan sakınma hususunda kendilerini imtihan ettiği şeylerde dünyadaki amelleri, Rablerine itaatleri ve O'ndan sakınmaları sebebiyle elde etmeyi istedikleri şeye kavuşmakla [kazanılan] büyük bir zaferdir.

القولُ في تأويل قوله: {فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥٨) فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ (٥٩)}.

O'nun {فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥٨) فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ (٥٩)} “Öğüt alıp düşünsünler diye biz onu senin dilinle kolaylaştırdık. Artık gözetle; onlar da gözetlemektedirler” sözünün tevili hakkında:

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: فإنما سهَّلْنا قراءة هذا القرآن الذي أنزَلْناه إليك يا محمدُ بلسانِك؛ ليتذكَّر هؤلاء المشركون الذين أرْسَلْتُك إليهم بعِبَرِه وحُجَجه، ويتَّعظوا بعظاتِه، ويتفكَّروا في آياتِه، إذا أنت تَلَوْتَه عليهم، فيُنِيبوا إلى طاعة ربِّهم، ويُذْعنوا للحقِّ عند تبيُّنِهموه.

Yüce Allah, Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kendilerine seni elçi olarak gönderdiğim bu müşrikler, sen onlara okuduğunda onun ibretleri ve delilleriyle düşünsünler, öğütlerinden nasihat alsınlar ve ayetleri üzerinde tefekkür etsinler, böylece Rablerinin itaatine yönelip apaçık gördüklerinde hakka boyun eğsinler diye, sana indirdiğimiz bu Kur'an'ın okunuşunu senin dilinle kolaylaştırdık.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ}. أي: هذا القرآنَ؛ {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} .

Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun {فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ} “Biz onu senin dilinle kolaylaştırdık” yani bu Kur'an'ı; {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “öğüt alıp düşünsünler diye” sözü hakkında [böyle dediğini] rivayet etti.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ}. قال: القرآن، {يَسَّرْنَاهُ}: أطلق به لسانَه.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun {فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ} “Biz onu senin dilinle kolaylaştırdık” sözü hakkında şöyle dedi: "Kur'an'ı [kolaylaştırdık]"; {يَسَّرْنَاهُ} "Onunla dilini çözüp akıcı kıldık" demektir.

وقولُه: {فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: فانتَظِرْ أنت يا محمدُ الفتحَ من ربِّك، والنصرَ على هؤلاء المشركين بالله من قومك من قريشٍ، إنهم مُنتَظِرون عندَ أنفسِهم قهرَك وغلبتَك، بصدِّهم عما أَتَيْتَهم به من الحقِّ، مَن أراد قبوله منك واتباعَك عليه.

O'nun {فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ} “Artık gözetle; onlar da gözetlemektedirler” sözü hakkında; Yüce Allah Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sen Rabbinden gelecek zaferi ve kavmin Kureyş'ten Allah'a ortak koşan bu kimselere karşı yardımı bekle; onlar da getirdiğin haktan, onu senden kabul edip sana uymak isteyenleri alıkoyarak seni alt edip yenmeyi kendi zanlarınca beklemektedirler.

وبنحو الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويل.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde tevil (tefsir) ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ}. أي: فانتظِرْ إنهم مُنتَظِرون .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ} “Artık gözetle; onlar da gözetlemektedirler”, yani: "Sen bekle, şüphesiz onlar da beklemektedirler ."

آخرُ تفسير سورة "الدخان"

Duhân Suresi tefsirinin sonu.