يقولُ تعالى ذكرُه: إِنَّ يومَ فصلِ اللهِ القضاءَ بينَ خلقِه، بما أسلَفوا في دنياهم
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah'ın, dünyalarında önceden işledikleri
من خيرٍ أو شرٍّ، بجزائهِ المحسنَ بالإحسانِ، والمسيءَ بالإساءةِ، {مِيقَاتُهُمْ أَجْمَعِينَ}. يقولُ: ميقاتُ اجتماعِهم أجمعين.
hayır veya şerden ötürü iyilik yapana iyilikle, kötülük yapana kötülükle karşılık vererek yaratıkları arasında hüküm vereceği gün, {مِيقَاتُهُمْ أَجْمَعِينَ} “onların hepsinin bir arada bulunacağı vakittir”. Şöyle buyurmaktadır: [O gün] onların hepsinin toplanma vaktidir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقَاتُهُمْ أَجْمَعِينَ}: يومَ يَفْصِلُ فيه بينَ الناسِ بأعمالِهم .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقَاتُهُمْ أَجْمَعِينَ} “Şüphesiz hüküm günü, onların hepsinin bir arada bulunacağı vakittir” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: İnsanlar arasında amelleriyle hüküm verileceği gündür .
وقولُه: {يَوْمَ لَا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئًا}. يقولُ: لَا يَدْفَعُ ابْنُ عَمٍّ عن ابن عمٍّ ولا صاحبٌ عن صاحبِه شيئًا، من عقوبةِ اللَّهِ التي حلَّت بهم من اللَّهِ، {وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ}. يقولُ: ولا يَنصُرُ بعضُهم بعضًا، فيَسْتَعيذوا ممن نالهم بعقوبةٍ، كما كانوا يَفْعَلُون في الدنيا.
O'nun {يَوْمَ لَا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئًا} “O gün hiçbir dostun dosta hiçbir faydası olmaz” sözü hakkında şöyle buyurmaktadır: Ne bir amca oğlu amca oğlundan ne de bir arkadaş arkadaşından Allah'tan kendilerine inen Allah'ın azabından hiçbir şeyi savamaz. {وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ} “ve onlara yardım da edilmez”. Şöyle buyurmaktadır: Dünyada yaptıkları gibi birbirlerine yardım edip kendilerine ceza veren kimseden sığınamazlar.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يَزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَوْمَ لَا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئًا} الآية: انقَطَعت الأسبابُ يومَئذٍ بابنِ آدمَ، وصار الناسُ إلى أعمالِهم، فمن أصاب يومَئذٍ خيرًا سعِد به آخرَ ما عليه، ومن أصاب يومَئذٍ شرًّا شقِي به آخرَ ما عليه (١).
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {يَوْمَ لَا يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئًا} “O gün hiçbir dostun dosta hiçbir faydası olmaz...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: O gün Âdemoğlu için bütün bağlar kopmuş ve insanlar amellerine kalmıştır. O gün kim bir hayra kavuşursa, varacağı son noktada onunla mutlu olur; kim de o gün bir şerre uğrarsa, varacağı son noktada onunla mutsuz/bedbaht olur (١).
وقولُه: {إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ}. اختلَف أهلُ العربيةِ في موضعِ {مَنْ} في قولِه: {إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ}؛ فقال بعضُ نحويِّي البصرةِ: {إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ}. فجعَله بدلًا من الاسمِ المضمرِ في: {يُنْصَرُونَ}. وإن شِئْتَ جعَلتَه مبتدأً، وأضمَرتَ خبرَه، تُريدُ به: إلا من رحِم اللَّهُ فيُغْنى عنه.
O'nun {إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ} “Ancak Allah'ın merhamet ettiği kimse müstesnadır” sözü hakkında; Arap dili âlimleri {إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ} sözündeki {مَنْ} kelimesinin irap konumu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler {إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ} [ifadesi hakkında] şöyle demiştir: Onu {يُنْصَرُونَ} lafzındaki zamirden bedel kılmıştır. Dilersen onu mübteda (özne) yapıp haberini gizli tutarsın; bununla kastettiğin: "Ancak Allah'ın merhamet ettiği kimse müstesnadır, ona fayda verilir" [demektir].
وقال بعضُ نحويِّي الكوفةِ قولَه: {إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ}. قال: المؤمنون يَشْفَعُ بعضُهم في بعضٍ، فإن شِئْتَ فاجعَلْ {مَنْ} في موضعِ رفعٍ، كأنك قُلْتَ:
Kûfeli bazı nahivciler O'nun {إِلَّا مَنْ رَحِمَ اللَّهُ} “Ancak Allah'ın merhamet ettiği kimse müstesnadır” sözü hakkında şöyle demiştir: Müminler birbirlerine şefaat ederler. Dilersen {مَنْ} [kelimesini] ref konumunda kılarsın; sanki şöyle demişsin gibi:
لا يقومُ أحدٌ إلا فلانٌ. وإن شِئْتَ جَعَلتَه نصبًا على الاستثناءِ والانقطاعِ عن أولِ الكلامِ، تُريدُ: اللهمَّ إِلَّا مَن [رحِم اللَّهُ] .
"Falandan başka kimse kalkmaz." Dilersen onu istisna ve sözün başından munkatı' (kesik) olarak mansub kılarsın; bununla "Allah'ım, ancak [Allah'ın merhamet ettiği] kimse müstesna" demeyi kastetmiş olursun.
وقال آخرُ منهم: معناه: لا يُغْنى مولًى عن مولًى شيئًا، إِلَّا من أذِن اللَّهُ له أن يَشْفَعَ. قال: لا يكونُ بدلًا مما في {يُنْصَرُونَ}؛ لأن {إِلَّا} محقَّقٌ، والأولَ مَنْفيٌّ، والبدلُ لا يكونُ إلا بمعنى الأولِ. قال: وكذلك لا يجوزُ أن يكون مُسْتأنفًا؛ لأنه لا يُسْتأْنفُ بالاستثناءِ.
Onlardan bir başkası da şöyle demiştir: Bunun anlamı: Hiçbir dostun dosta hiçbir faydası olmaz; ancak Allah'ın şefaat etmesine izin verdiği kimse müstesnadır. [Ve] şöyle demiştir: {يُنْصَرُونَ} ifadesindeki [zamirden] bedel olamaz; çünkü {إِلَّا} [ile gelen kısım] müsbettir/kesindir, ilki ise menfîdir (olumsuzdur); bedel ise ancak ilkinin anlamında olur. Dedi ki: Aynı şekilde müste'nef (yeni bir başlangıç cümlesi) olması da caiz değildir; çünkü istisna ile söze başlanmaz.
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يكونَ في موضعِ رفعٍ، بمعنى: يومَ لا يُغْنى مولًى عن مولًى شيئًا إلا من رحِم اللَّهُ منهم، فإنه يُغْنى عنه، بأن يَشْفَعَ له عندَ ربِّه.
Bu hususta gerçeğe en uygun olan görüş; şu anlamda merfu konumda olmasıdır: O gün onlardan Allah'ın merhamet ettiği kimse müstesna hiçbir dostun dosta hiçbir faydası olmaz; nitekim [merhamet edilen kimseye] Rabbi katında şefaat edilmek suretiyle fayda verilir.
وقولُه: {إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ}. يقولُ جلَّ ثناؤه واصفًا نفسَه: إِنَّ اللَّهَ هو العزيزُ في انتقامِه من أعدائِه، الرحيمُ بأوليائِه وأهلِ طاعتِه.
O'nun {إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ} “Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir” sözü hakkında Yüce Allah kendisini vasfederek şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah, düşmanlarından intikam almada mutlak güç sahibidir (Azîz), dostlarına ve itaat ehline ise çok merhametlidir (Rahîm).
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ (٤٣) طَعَامُ الْأَثِيمِ (٤٤) كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ (٤٥) كَغَلْيِ الْحَمِيمِ (٤٦)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ (٤٣) طَعَامُ الْأَثِيمِ (٤٤) كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ (٤٥) كَغَلْيِ الْحَمِيمِ (٤٦)} “Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârın yiyeceğidir. O, erimiş maden gibidir; karınlarda kaynar, kaynar suyun kaynaması gibi.”
يقولُ تعالى ذكرُه: إن شَجَرَةَ الزَّقُّومِ التي أخبَر أنها تَنبُتُ في أصلِ الجحيمِ، التي جعَلها طعامًا لأهلِ الجحيمِ، ثمرُها في الجحيمِ -
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz cehennemin dibinde bittiğini haber verdiği ve meyvesini cehennemde cehennem halkına yiyecek kıldığı zakkum ağacı;
طعامُ الآثمِ في الدنيا بربِّه. والأثيمُ ذو الإثمِ، والإثمُ مِن: أَثِم يَأْثَمُ فهو أَثِيمٌ. وعُنِى به في هذا الموضعِ الذي إثمُه الكفرُ بربِّه دونَ غيرِه من الآثامِ.
dünyada Rabbine karşı günah işleyen kimsenin yiyeceğidir. "el-Esîm" (الأثيم), günah sahibi demektir. "el-İsm" ise "esime / ye'semu / fe-hüve esîm" kökünden gelir. Burada bununla diğer günahlar değil, günahı Rabbini inkâr etmek olan kimse kastedilmiştir.
وقد حدَّثنا محمدُ بنُ بشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن
Bize Muhammed b. Beşşâr da rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, [şundan] rivayet etti:
الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن همَّامِ بن الحارثِ، أنَّ أبا الدرداءِ كان يُقْرِئُ رجلًا: {إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ (٤٣) طَعَامُ الْأَثِيمِ}. فقال: طعامُ اليتيمِ. فقال أبو الدرداءِ: قُلْ: إِنَّ شجرةَ الزقومِ طعامُ الفاجرِ .
A'meş'ten, o İbrâhim'den, o Hemmâm b. el-Hâris'ten rivayet etti ki: Ebü'd-Derdâ bir adama {إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ (٤٣) طَعَامُ الْأَثِيمِ} “Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârın yiyeceğidir” ayetini okutuyordu. Adam: "Yetimin yiyeceğidir" dedi. Bunun üzerine Ebü'd-Derdâ: "De ki: Şüphesiz zakkum ağacı günahkârın/fâcirin yiyeceğidir" dedi .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يحيى بنُ عيسى، عن الأعمش، عن أبي يحيى، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ قال: لو أن قطرةٌ من زَقُومِ جهنمَ أُنزِلت إلى الدنيا لأفسَدت على الناسِ معايشَهم .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Îsâ, A'meş'ten, o Ebû Yahyâ'dan, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti, dedi ki: "Eğer cehennem zakkumundan dünyaya bir damla indirilecek olsaydı, insanların geçimlerini/hayatlarını altüst ederdi" .
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن همامٍ، قال: كان أبو الدرداءِ يُقْرِئُ رجلًا: {إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ (٤٣) طَعَامُ الْأَثِيمِ}. قال: فجعَل الرجلُ يقولُ: إن شجرةَ الزقومِ طعامُ اليتيمِ. قال: فلما أكثَر عليه أبو الدرداءِ، ورآه لا يَفْهَمُ قال: إنَّ شجرةَ الزقومِ طعامُ الفاجرِ.
Bana Ebü's-Sâib rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, A'meş'ten, o İbrâhim'den, o Hemmâm'dan rivayet etti, dedi ki: Ebü'd-Derdâ bir adama {إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ (٤٣) طَعَامُ الْأَثِيمِ} “Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârın yiyeceğidir” ayetini okutuyordu. Dedi ki: Adam: "Şüphesiz zakkum ağacı yetimin yiyeceğidir" deyip durdu. Ebü'd-Derdâ ona defalarca tekrar ettirip anlamadığını görünce: "Şüphesiz zakkum ağacı fâcirin yiyeceğidir" dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ (٤٣) طَعَامُ الْأَثِيمِ}. قال: أبو جهلٍ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ (٤٣) طَعَامُ الْأَثِيمِ} “Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârın yiyeceğidir” sözü hakkında şöyle dedi: [Buradaki el-esîm] Ebû Cehil'dir .
وقولُه: {كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إِنَّ شجرةَ الزقومِ التي جعَل ثمرتَها طعامَ الكافرِ في جهنمَ، كالرَّصاصِ أو الفضةِ أو ما يُذَابُ في النارِ إذا أُذيبَ بها فتناهَتْ حرارتُه وشدَّةُ حِمْيتِه - في شدةِ السوادِ.
Yüce Allah'ın: {كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ} “Erimiş maden gibidir; karınlarda kaynar” sözü hakkında şânı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: [Cehennemde] meyvesini kâfirin yiyeceği kıldığı zakkum ağacı; kapkara oluşunda, kurşun, gümüş yahut ateşte eritilip harareti ve kızgınlığının şiddeti son raddeye varan erimiş madenler gibidir.
وقد بيَّنا معنى "المُهلِ" فيما مضَى، بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ، من الشَّواهدِ، وذكرِ اختلافِ أهلُ التأويلِ فيه ، غيرَ أَنَّا نَذْكُرُ من أقوالِ أهلُ العلمِ في هذا الموضعِ ما لم نَذْكُره هناك.
Daha önce delilleriyle ve tevil ehlinin bu konudaki ihtilaflarını zikrederek "el-Muhl" kelimesinin anlamını burada tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık . Ancak orada zikretmediğimiz ilim ehlinin görüşlerini bu yerde zikredeceğiz.
حدَّثنا سليمانُ بنُ عبدِ الجبارِ، قال: ثنا محمدُ بنُ الصلتِ، قال: ثنا أبو كُدَيْنةَ، عن قابوسَ، عن أبيه، قال: سألتُ ابنَ عباسٍ عن قولِ اللَّهِ تعالى: {كَالْمُهْلِ}. قال. كدُرْدِيِّ الزيتِ.
Bize Süleymân b. Abdilcebbâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. es-Salt rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Küdeyne, Kâbûs'tan, o babasından rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs'a Yüce Allah'ın: {كَالْمُهْلِ} “erimiş maden gibi” sözünü sordum. Şöyle dedi: Zeytinyağının tortusu gibidir.
حدَّثني عليُّ بنُ سهلٍ ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ}. يقولُ: أسودُ كمُهْلِ الزيتِ .
Bana Ali b. Sehl rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ} “O, erimiş maden gibidir; karınlarda kaynar” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Zeytinyağının tortusu gibi siyahtır .
حدَّثنا أبو كريبٍ وأبو السائبِ ويعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قالوا: ثنا ابن إدريسَ، قال: سمِعتُ مطرِّفًا، عن عطيةَ بن سعدٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {كَالْمُهْلِ}. قال: ماءٌ غليظٌ كدُرْدِيِّ الزيتِ .
Bize Ebû Küreyb, Ebü's-Sâib ve Ya'kūb b. İbrâhim rivayet edip dediler ki: Bize İbn İdrîs rivayet etti, dedi ki: Mutarrif'ten işittim, o Atiyye b. Sa'd'dan, o İbn Abbâs'tan O'nun: {كَالْمُهْلِ} “erimiş maden gibi” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Zeytinyağının tortusu gibi koyu bir sudur .
حدَّثني يحيى بنُ طلحةَ، قال: ثنا شريكٌ، عن مطرِّفٍ، عن رجلٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {كَالْمُهْلِ}. قال: كدُرْدِيِّ الزيتِ.
Bana Yahyâ b. Talha rivayet edip dedi ki: Bize Şerîk, Mutarrif'ten, o bir adamdan, o İbn Abbâs'tan O'nun: {كَالْمُهْلِ} “erimiş maden gibi” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Zeytinyağının tortusu gibidir.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الصمدِ، قال: ثنا شعبةُ، قال: ثنا خليدٌ، عن الحسنِ، عن ابن عباسٍ أنه رأى فضةً قد أُذِيبت، فقال: هذا المُهْلُ.
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdussamed rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be rivayet etti, dedi ki: Bize Huleyd, Hasan'dan, o İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etti: O eritilmiş bir gümüş gördü ve: «Bu muhldür (erimiş madendir)» dedi.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ، قال: ثنا عمرُو بنُ ميمونٍ، عن أبيه، عن عبدِ اللَّهِ في قولِه: {كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ} [الكهف: ٢٩]. قال: دخَل عبدُ اللَّهِ بيتَ المالِ، فأخرَج سِقَايةً كانت فيه، فأوقَد عليها النارَ حتى تلألأت، قال: أينَ السائلُ عن المهلِ؟ هذا المهلُ.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye rivayet etti, dedi ki: Bize Amr b. Meymûn babasından, o Abdullah'tan O'nun: {كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ} “erimiş maden gibi yüzleri kavurur” [Kehf: 29] sözü hakkında rivayet etti, dedi ki: Abdullah beytülmale girdi ve orada bulunan bir su kabını çıkardı. Üzerine ateş yaktı, öyle ki parıldamaya başladı. Sonra: "Muhl'ü soran nerede? İşte muhl budur" dedi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا ابن أبى عديٍّ، وحدَّثنا محمدُ بنُ المثنَّى، قال: ثنا خالدُ بنُ الحارثِ، عن عوفٍ، عن الحسنِ، قال: بلَغنى أن ابنَ مسعودٍ سُئل عن المهلِ الذي يقولون يومَ القيامةِ: شرابُ أهلُ النار. وهو على بيتِ المالِ، قال: فدعَا بذهبٍ وفضةٍ فأذابَهما، فقال: هذا أشبهُ شيءٍ في الدنيا بالمهلِ الذي هو لونُ السماءُ يومَ القيامةِ، وشرابُ أهلِ النارِ، غيرَ أنَّ ذلك هو أشدُّ حرًّا من هذا. لفظُ الحديثِ لابنِ بشارٍ، وحديثُ ابن المثنى نحوُه.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy rivayet etti. (Bir diğer rivayet zinciriyle) bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Hâlid b. el-Hâris, Avf'tan, o Hasan'dan rivayet etti, dedi ki: Bana ulaştığına göre İbn Mes'ûd beytülmalin başındayken, kıyamet gününde "cehennem ehlinin içeceği" dedikleri muhl hakkında kendisine soruldu. Bunun üzerine altın ve gümüş getirtip onları eritti ve şöyle dedi: "Bu, dünyada kıyamet günü göğün rengi ve cehennem ehlinin içeceği olacak muhl'e en çok benzeyen şeydir; şu kadar var ki o, bundan çok daha sıcaktır." Hadisin lafzı İbn Beşşâr'a aittir, İbnü'l-Müsennâ'nın hadisi de buna benzerdir.
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ وأبو السائبِ، قالا: ثنا ابن إدريسَ، قال: أخبَرنا أشعثُ، عن الحسنِ، قال: كان من كلامِه، أن عبدَ اللَّهِ بن مسعودٍ رجلٌ أكرَمه اللَّهُ بصحبةِ محمدٍ ﷺ، فإن عمرَ استعمَله على بيتِ المالِ، قال: فعمِد إلى فضةٍ كثيرةٍ مُكَسَّرةٍ، فخدَّ لها أُخدودًا، ثم أمَر بحطبٍ جَزْلٍ فأوقَد عليها، حتى إذا امَّاعت وتزبَّدت وعادت ألوانًا، قال: انظُروا مَن بالبابِ. فأُدخِل القومُ، فقال لهم: هذا أشبهُ ما رأينا في الدنيا بالمُهْلِ.
Bize Ebû Küreyb ve Ebü's-Sâib rivayet edip dediler ki: Bize İbn İdrîs rivayet etti, dedi ki: Bize Eş'as, Hasan'dan haber verdi, dedi ki: [Hasan'ın] sözlerinden biri şöyleydi: Abdullah b. Mes'ûd, Allah'ın kendisini Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in sohbetiyle şereflendirdiği bir adamdır. Ömer onu beytülmalin başına tayin etmişti. O, kırık dökük bol miktarda gümüşün yanına vardı, onun için bir çukur kazdırdı. Sonra kalın odunlar emredip üzerinde ateş yaktırdı. Nihayet eriyip köpürünce ve türlü renklere bürününce: "Kapıda kim var bakın" dedi. İnsanlar içeri alındı; onlara: "Bu, dünyada gördüklerimiz arasında muhl'e en çok benzeyen şeydir" dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ (٤٣) طَعَامُ الْأَثِيمِ} الآية: ذُكِر لنا أن ابنَ مسعودٍ أُهديَت له سقايةٌ من ذهبٍ وفضةٍ، فأمَر بأخدودٍ فخُدَّت في الأرضِ، ثم قُذف فيها من جَزْلِ الحطبِ، ثم قُذِفت فيها تلك السقايةُ، حتى إذا أزبَدت وأنْماعت قال لغلامِه: ادعُ مَن بحضرتِنا
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ (٤٣) طَعَامُ الْأَثِيمِ} “Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârların yiyeceğidir” [mealindeki] ayet hakkında [şöyle] dediğini rivayet etti: Bize anlatıldığına göre İbn Mes'ûd'a altın ve gümüşten bir su kabı hediye edilmişti. Bunun üzerine bir çukur kazılmasını emretti ve yerde bir çukur kazıldı. Sonra içine kalın odunlar atıldı; ardından o kap da içine atıldı. Nihayet köpürüp eridiğinde kölesine: "Yanımızda bulunan...
من أهلِ الكوفةِ. فدعا رهطًا، فلما دخَلوا قال: أتَرَون هذا؟ قالوا: نعمْ. قال: ما رأينا في الدنيا شبيهًا للمُهْل أدنى من هذا الذهبِ والفضةِ حينَ أزبَد وأنماع .
Kûfe halkını çağır" dedi. O da bir grubu çağırdı. İçeri girdiklerinde: "Bunu görüyor musunuz?" dedi. Onlar: "Evet" dediler. Şöyle dedi: "Biz dünyada muhl'e, köpürüp eridiği andaki şu altın ve gümüşten daha yakın bir benzer görmedik" .
حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعيُّ، قال: ثنا ابن يمانٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن عبد اللَّهِ بن سفيانَ الأسَديِّ، قال: أذاب عبدُ اللَّهِ بنُ مسعودٍ فضةً، ثم قال: مَن أراد أن يَنْظُرَ إلى المهلِ فليَنْظُرْ إلى هذا .
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, A'meş'ten, o Abdullah b. Süfyân el-Esedî'den rivayet etti, dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd bir gümüş eritti, sonra da: "Kim muhl'e bakmak isterse buna baksın" dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ ، عن قابوسَ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {يَوْمَ تَكُونُ السَّمَاءُ كَالْمُهْلِ} [المعارج: ٨]. قال: كدُرْدِيِّ الزيتِ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd , Kâbûs'tan, o babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {يَوْمَ تَكُونُ السَّمَاءُ كَالْمُهْلِ} “O gün gökyüzü erimiş maden gibi olur” [Meâric: 8] sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Zeytinyağının tortusu gibidir.
حدَّثني يحيى بنُ طلحةَ، قال: ثنا شريكٌ، عن سالمٍ، عن سعيدٍ: {كَالْمُهْلِ}. قال: كدُرْدِيِّ الزيتِ .
Bana Yahyâ b. Talha rivayet edip dedi ki: Bize Şerîk, Sâlim'den, o Saîd'den rivayet etti: {كَالْمُهْلِ} “erimiş maden gibi” [ifadesi hakkında] şöyle dedi: Zeytinyağının tortusu gibidir .
حدَّثنا ابن المثنَّى، قال: ثنا يَعْمَرُ بنُ بشرٍ، قال: ثنا ابن المباركِ، قال: ثنا أبو الصبَّاح، قال: سمِعتُ يزيدُ بن أبى سُمية يقولُ: سمِعتُ ابنَ عمرَ يقولُ: هل تَدرون ما المهلُ؟ المهلُ: مُهْلُ الزيتِ. يعنى آخرَه .
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ya'mer b. Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek rivayet etti, dedi ki: Bize Ebü's-Sabbâh rivayet etti, dedi ki: Yezîd b. Ebî Sümeyye'yi şöyle derken işittim: İbn Ömer'i şöyle derken işittim: "Muhl'ün ne olduğunu bilir misiniz? Muhl: Zeytinyağının muhl'üdür (tortusudur)." Yani dibidir .
قال: ثنا إبراهيمُ أبو إسحاق الطالقانيُّ، قال: ثنا ابن المباركِ، قال: أخبَرنا أبو الصبَّاح الأيليُّ، عن يزيدَ بن أبي سميةَ، عن ابن عمرَ بمثلِه.
Dedi ki: Bize İbrâhim Ebû İshâk et-Tâlekānî rivayet etti, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek rivayet etti, dedi ki: Bize Ebü's-Sabbâh el-Eylî, Yezîd b. Ebî Sümeyye'den, o İbn Ömer'den aynısını haber verdi.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا رِشدِينُ بنُ سعدٍ، عن عمرِو بن الحارثُ، عن درَّاجٍ أبى السمحِ، عن أبي الهيثمِ، عن أبي سعيدٍ، عن النبيِّ ﷺ في قولِه: {بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ} [الكهف: ٢٩]: "كعكَرِ الزيتِ، فإذا قرَّبه إلى وجهِه سقَطت فروةُ وجهِه
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Rişdîn b. Sa'd, Amr b. el-Hâris'ten, o Derrâc Ebü's-Semh'ten, o Ebü'l-Heysem'den, o Ebû Saîd'den, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den { بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ } “erimiş maden tortusu gibi bir su ile” [Kehf: 29] kavli hakkında şöyle [buyurduğunu] rivayet etti: «Zeytinyağının tortusu gibidir; onu yüzüne yaklaştırdığında yüzünün derisi...
فيه" .
içine düşer" .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنَّى، قال: ثنا يعمرُ بنُ بشرٍ، قال: أخبَرنا ابن المباركِ، قال: أخبَرنا رِشدِينُ بنُ سعدٍ، قال: ثني عمرُو بنُ الحارثِ، عن أبي السمحِ، عن أبي الهيثمِ، عن أبي سعيدٍ الخدريِّ، عن النبيِّ ﷺ مثلَه .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ya'mer b. Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek haber verdi, dedi ki: Bize Rişdîn b. Sa'd haber verdi, dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Ebü's-Semh'ten, o Ebü'l-Heysem'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den, o Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den aynısını rivayet etti .
وقولُه: {يَغْلِي فِي الْبُطُونِ}. اختلَفت القرَأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ والكوفةِ: (تَغْلِي) بالتاءِ ، بمعنى أن شجرةَ الزقومِ تَغْلى في بطونِهم، فأنَّثوا "تَغْلى" لتأنيثِ الشجرةِ. وقرَأ ذلك بعضُ قرَأةِ أهلُ مكةَ : {يَغْلِي}. بمعنى: طعامُ الأثيمِ يَغْلى. أو: المُهْلُ يَغْلى. فذكَّره بعضُهم لتذكيرِ الطعامِ، ووجَّه معناه إلى أن الطعامَ هو الذي يَغْلى في بطونِهم، وبعضُهم لتذكيرِ المهلِ، ووجَّهه إلى أنَّه صفةٌ للمهلِ الذي يَغْلى.
O'nun {يَغْلِي فِي الْبُطُونِ} “karınlarda kaynar” sözü hakkında; kurrâ bu ifadenin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine, Basra ve Kûfe kurrâsının geneli bunu "zakkum ağacının onların karınlarında kaynadığı" anlamında te (ت) harfi ile (تَغْلِي) şeklinde okumuşlardır ; ağacın (şecere) müennes olmasından ötürü "tağlî"yi müennes yapmışlardır. Mekke kurrâsının bir kısmı ise bunu : {يَغْلِي} şeklinde [ye ile] okumuştur. Bu da "günahkârın yiyeceği kaynar" yahut "erimiş maden (muhl) kaynar" anlamındadır. Bazıları yiyecek (taâm) kelimesinin müzekker olmasından ötürü müzekker okumuş ve anlamını karınlarında kaynayan şeyin yiyecek olduğu yönünde yorumlamıştır; bazıları da muhl'ün müzekker olmasından ötürü müzekker okumuş ve bunu kaynayan muhl'ün bir sıfatı olarak değerlendirmiştir.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك أنَّهما قراءتان معروفتان صحيحتا المعنى، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bu husustaki doğru görüş şudur ki; bunlar anlamı sahih, meşhur iki kıraattir; okuyucu hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
{كَغَلْيِ الْحَمِيمِ}. يقولُ: يَغْلى ذلك في بطونِ هؤلاء الأشقياءِ، كَغَلْيِ الماءِ المحمومِ، وهو المسخَّنُ الذي قد أُوقِد عليه حتى تناهت شدَّةُ حرِّه.
{كَغَلْيِ الْحَمِيمِ} “kaynar suyun kaynaması gibi”. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu, o bedbahtların karınlarında kaynar suyun kaynaması gibi kaynar. [Hamîm ise] ısıtılmış, hararetinin şiddeti son noktaya varıncaya kadar altı yakılmış olan sudur.
وقيل: حميمٌ. وهو محمومٌ؛ لأنه مصروفٌ من "مفعولٍ" إلى "فعيلٍ"، كم يُقالُ: قَتيلٌ. من مقتولٍ.
Şöyle de denilmiştir: [Kelime] "hamîm"dir, o ise "mahmûm" (kaynatılmış) anlamındadır; çünkü tıpkı "maktûl" (öldürülmüş) yerine "katîl" denilmesi gibi "mef'ûl" kalıbından "fe'îl" kalıbına dönüştürülmüştür.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ (٤٧) ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ (٤٨)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ (٤٧) ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ (٤٨)} “Onu yakalayın da cehennemin ta ortasına sürükleyin! Sonra başının üstüne kaynar su azabından dökün!”
يقولُ تعالى ذكرُه: {خُذُوهُ}. يعنى هذا الأثيمَ بربِّه الذي أخبَر جلَّ ثناؤُه أن له شجرةَ الزقومِ طعامٌ، {فَاعْتِلُوهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فادفَعوه وسُوقوه. يُقالُ منه: عتَله يَعْتِلُه عَثْلًا، إذا ساقه بالدفعِ والجذبِ، ومنه قولُ الفرزدقِ :
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {خُذُوهُ} “Onu yakalayın”, yani Yüce Allah'ın zakkum ağacının kendisi için yiyecek olduğunu haber verdiği Rabbine karşı günahkâr olan bu kimseyi [yakalayın]. {فَاعْتِلُوهُ} “onu sürükleyin”. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Onu itip sürükleyin. Bu kökten olmak üzere, bir kimseyi itip çekerek sürüklediğinde "atele / ya'tilühû / atlen" denir. Şair Ferazdak'ın şu sözü de bu kabildendir :
ليس الكِرامُ بناحِلِيكَ أباهُمُ … حتى تُرَدَّ إِلى عَطِيَّةَ تُعْتَلُ
Kerem ehli babalarını sana bağışlayacak/baba kılacak değillerdir … Sürüklene sürüklene Atıyye'ye geri döndürülünceye dek!
أي: تُسَاقُ دَفْعًا وسَحْبًا.
Yani: İtilerek ve çekilerek sürüklenir.
وقولُه: {إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ}. يعنى: إلى وَسَطِ الجحيمِ. ومعنى الكلامِ: يُقالُ يومَ القيامةِ: خذُوا هذا الأثيمَ، فسُوقوه دفعًا في ظهرِه، وسحبًا إلى وسَطِ النارِ.
O'nun {إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ} “cehennemin ta ortasına” sözü; cehennemin ortasına demektir. Sözün anlamı şudur: Kıyamet günü, "Bu günahkârı yakalayın, sırtından iterek ve çekerek ateşin ortasına sürükleyin!" denilir.
وبنحوِ الذي قلْنا في معنى قولِه: {فَاعْتِلُوهُ} قال أهلُ التأويلِ.
O'nun {فَاعْتِلُوهُ} “onu sürükleyin” sözünün anlamı hakkında bizim söylediğimiz gibi tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ}. قال: خُذُوه فادفَعوه.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [yine] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ} “Onu tutun da cehennemin ortasına sürükleyin” kavli hakkında rivayet etti ki; Mücâhid: “Onu tutun da [şiddetle] itin.” demiştir.
وفى قولِه: {فَاعْتِلُوهُ} لغتان؛ كسرُ التاءِ، [وهى قراءةُ عامةِ أهلِ الكوفةِ والبصرةِ، وبعضِ أهلِ المدينةِ، ورفعُ التاءِ] ، وهى قراءةُ بعضِ قرَأةِ أهلِ المدينةِ وبعضِ أهلِ مكةَ.
O'nun {فَاعْتِلُوهُ} sözünde iki lehçe (kıraat) vardır: Kûfe ve Basra ehlinin geneli ile Medine ehlinin bazısının kıraati olan te harfinin kesresi ile [okunuş; ve te harfinin dammesi ile okunuş] ki bu da Medine kurrâsının bir kısmı ile Mekke ehlinin bazısının kıraatidir.
والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك عندَنا أنَّهما لغتان معروفتان في العربِ، يُقالُ منه: عتَل يَعْتِلُ ويَعْتُلُ. فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bize göre bu husustaki doğru kıraat şudur ki; bunlar Araplarda bilinen iki lehçedir; bu kökten olmak üzere hem "atele / ya'tilü" hem de "ya'tülü" denir. Okuyucu bu ikisinden hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ}: إلى وَسَطِ النَّارِ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ} “cehennemin ta ortasına” hakkında: “Ateşin ortasına” dediğini rivayet etti .
وقولُه: {ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ثم صبُّوا على رأسِ هذا الأثيمِ {مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ}. يعنى: من الماءِ المُسَخَّنِ الذي وصَفْنا صفتَه، وهو الماءُ الذي قال اللَّهُ: {يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ} [الحج: ٢٠]. وقد بيَّنتُ صفتَه هنالك .
O'nun {ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ} “Sonra başının üstüne kaynar su azabından dökün!” sözü hakkında; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Sonra bu günahkârın başının üzerine {مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ} “kaynar su azabından” dökün; yani niteliğini anlattığımız kaynatılmış sudan [dökün]. O, Allah'ın {يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ} “Bununla karınlarındakiler ve derileri eritilir” [Hac, 20] buyurduğu sudur. Onun niteliğini orada açıklamıştım .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ (٤٩) إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ (٥٠)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ (٤٩) إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ (٥٠)} “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü, çok şerefliydin! İşte bu, hakkında şüphe edip durduğunuz şeydir!”
يقولُ تعالى ذكرُه: يُقالُ لهذا الأثيمِ الشقيِّ: ذُقْ هذا العذابَ الذي تُعذَّبُ به اليومَ، {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ} في قومِك، {الْكَرِيمُ} عليهم.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Bu günahkâr bedbahta şöyle denilir: Bugün kendisine çarptırıldığın bu azabı tat! {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ} Kavminin içinde pek güçlü ve izzetli, {الْكَرِيمُ} onların katında pek şerefli ve cömert olan sendin!
وذُكِر أن هذه الآياتِ نزَلت في أبي جهلِ بن هشامٍ.
Bu ayetlerin Ebû Cehil b. Hişâm hakkında indiği zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ}: نزَلت في عدوِّ اللَّهِ أبي جهلٍ، لقِى النبيَّ ﷺ، فأخَذه فهزَّه، ثم قال: "أولى لك يا أبا جهلٍ فأولى، ثم أولى لك فأولى، ذُقْ إنك أنت العزيزُ الكريمُ". وذلك أنه قال: أَيُوعِدُني محمدٌ؟! واللَّهِ لأنا أعزُّ مَن مشَى بينَ جبلَيْها. وفيه نزَلت: {وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا} [الإنسان: ٢٤]. وفيه نزَلت: {كَلَّا لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ} [العلق: ١٩]. وقال قتادةُ: نزَلت في أبي جهلٍ وأصحابِه الذين قتَل اللَّهُ ﵎ يومَ بدرٍ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} [إبراهيم: ٢٨].
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ} “Sonra başının üstüne kaynar su azabından dökün!” [ayeti], Allah'ın düşmanı Ebû Cehil hakkında indi. O, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile karşılaştı; [Peygamber] onu tutup sarstı, sonra şöyle buyurdu: "Yazıklar olsun sana ey Ebû Cehil, yazıklar olsun! Tekrar yazıklar olsun sana, yazıklar olsun! Tat bakalım, hani sen pek güçlü ve şerefliydin!" Bunun sebebi şuydu: O şöyle demişti: "Muhammed beni mi tehdit ediyor?! Allah'a yemin olsun ki bu iki dağ arasında yürüyenlerin en izzetlisi/güçlüsü benim!" Onun hakkında: {وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا} “Onlardan hiçbir günahkâra yahut nanköre itaat etme!” [İnsân, 24] ayeti indi. Yine onun hakkında: {كَلَّا لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ} “Hayır, ona uyma; secde et ve yakınlaş!” [Alak, 19] ayeti indi. Katâde dedi ki: Ebû Cehil ve Allah'ın (celle celâluhû) Bedir günü helak ettiği arkadaşları hakkında şu ayet indi: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Allah'ın nimetini nankörlüğe çevirenleri ve kavimlerini helak yurduna sürükleyenleri görmedin mi?” [İbrâhîm, 28].
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: نزَلت في أبى جهلٍ: {خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ}. قال قتادةُ: قال أبو جهلٍ: ما بينَ جبلَيْها رجلٌ أعزَّ ولا أكرمَ منى. فقال اللَّهُ ﷿: {ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ} .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: Ebû Cehil hakkında: {خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ} “Onu yakalayın da sürükleyin!” ayeti indi. Katâde dedi ki: Ebû Cehil: "Bu iki dağ arasında benden daha izzetli/güçlü ve daha şerefli/cömert hiçbir adam yoktur" demişti. Bunun üzerine Yüce Allah: {ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ} “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü, çok şerefliydin!” buyurdu.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ}. قال: هذا لأبي جهلٍ.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ} “Onu yakalayın da cehennemin ta ortasına sürükleyin!” sözü hakkında: “Bu, Ebû Cehil içindir” dedi.
فإن قال قائلٌ: وكيف قيل وهو يُهانُ بالعذابِ الذي ذكرَه اللَّهُ، ويُذَلُّ بالعَتْلِ إلى سواءِ الجحيمِ: {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ}؟ قيل: إنَّ قولَه: {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ} غيرُ وصفٍ مِن قائلِ ذلك له بالعزّةِ والكرمِ، ولكنه تقريعٌ
Eğer bir kimse: “Allah'ın zikrettiği azap ile horlanıp aşağılanırken ve cehennemin ta ortasına sürüklenerek zelil kılınırken ona nasıl: {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ} “Şüphesiz sen o güçlü ve şerefli olansın!” denilmiştir?” diye soracak olursa, şöyle cevap verilir: Bunu söyleyen kimsenin: {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ} “Şüphesiz sen o güçlü ve şerefli olansın!” sözü, onu izzet ve kerem ile nitelemek amacıyla söylenmiş bir söz değildir; aksine bu bir kınama ve azarlamadır
منه له بما كان يَصِفُ به نفسَه في الدنيا، وتوبيخٌ له بذلك على وجهِ الحكايةِ؛ لأنه كان في الدنيا يقولُ: إنك أنت العزيزُ الكريمُ. فقيل له في الآخرةِ، إذ عُذِّب بما عُذِّب به في النارِ: ذُقْ هذا الهوانَ اليومَ، فإنَّك كنتَ تَزْعُمُ أنك أنت العزيزُ الكريمُ، وإنَّك أنت الذليلُ المَهِينُ، فأينَ الذي كنتَ تقولُ وتدَّعى من العزِّ والكرمِ، هلَّا تَمْتَنِعُ من العذابِ بعزَّتِك!!
dünyada kendisini nitelendirdiği sıfatları yüzüne vurarak bir kınamadır ve hikaye yoluyla ona yapılan bir tazir ve tezkirdir; çünkü o dünyada: "Şüphesiz çok güçlü ve pek şerefli olan sensin!" diyordu. Bu sebeple ahirette ateşte uğratıldığı azapla azaplandırılırken ona şöyle denilmiştir: "Bugün bu aşağılanmayı tat! Zira sen güçlü ve şerefli olduğunu iddia ediyordun; halbuki sen zelil ve horlanmış birisin! Hani nerede o söylediğin ve iddia ettiğin güç ve şeref? Gücünle bu azaptan kendini kurtarsana ya!!"
حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا صفوانُ بنُ عيسى، قال: ثنا ابن عَجْلانَ، عن سعيدٍ المَقْبُرِيِّ، عن أبي هريرةَ، قال: قال كعبٌ: للَّهِ ثلاثةُ أثوابٍ؛ اتَّزر بالعزِّ، وتسَرْبَل الرحمةَ، وارْتَدَى الكِبرياءَ، تعالَى ذكرُه، فمَن تعزَّز بغيرِ ما أعزَّه اللَّهُ، فذاك الذي يُقالُ له : {ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ}، ومن رحِم الناسَ فذاك الذي سرْبَل اللَّهِ سربالَه الذي يَنْبَغى له، ومن تكبَّر فذاك الذي نازَع اللَّهَ رِداءَه، إن اللَّهِ تعالى ذكرُه يقولُ: لا يَنْبَغى لمن نازَعنى ردائِى أن أُدْخِلَه الجنةَ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Safvân b. Îsâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Aclân, Saîd el-Makburî'den, o da Ebû Hureyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Ka'b şöyle dedi: "Allah'ın üç elbisesi vardır; izzet ile örtündü, rahmete büründü ve kibriyayı rida edindi -O'nun şanı yücedir-. Kim Allah'ın kendisini aziz kıldığı şeyin dışında bir şeyle izzet taslarsa, işte o kendisine : {ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ} “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü, çok şerefliydin!” denilecek kimsedir. Kim insanlara merhamet ederse, o kimse Allah'ın kendisine yaraşan kisvesine bürüdüğü kimsedir. Kim de büyüklük taslarsa, o kimse Allah ile ridası hususunda çekişen kimsedir. Şanı Yüce olan Allah şöyle buyurur: Ridam hususunda benimle çekişen kimseyi cennete koymam bana yakışmaz ."
وأجمَعت قرأةُ الأمصارِ جميعًا على كسرِ الألفِ مِن قولِه: {ذُقْ إِنَّكَ}. على وجهِ الابتداءِ ، وحكايةِ قولِ هذا القائلِ: إنى أنا العزيزُ الكريمُ. وقرَأ ذلك بعضُ المتأخِّرين: (ذُقْ أَنَّكَ) بفتحِ الألفِ على إعمالِ قولِه: {ذُقْ} في قولِه: (أَنَّكَ) . كأن معنى الكلامِ عندَه: ذُقْ هذا القولَ الذي قُلتَه في الدنيا.
Bütün şehirlerin kurrâsı, O'nun {ذُقْ إِنَّكَ} sözündeki elifin kesresiyle okunması hususunda; cümleye başlangıç (istînâf) kılması ve bu sözü söyleyenin "Şüphesiz pek güçlü ve pek şerefli olan benim" sözünün hikayesi olması üzere icmâ etmişlerdir. Son dönem [kurrâsından] bazıları ise bunu, {ذُقْ} fiilini (أَنَّكَ) kavli üzerinde amel ettirerek elifin fethasıyla (ذُقْ أَنَّكَ) şeklinde okumuştur . Sanki ona göre sözün anlamı: "Dünyada söylediğin bu sözü tat!" şeklindedir.
والصوابُ من القراءةِ في ذلك عندَنا كسْرُ الألفِ من: {إِنَّكَ} على
Bu hususta bize göre doğru olan kıraat, {إِنَّكَ} [ifadesinde] elifin kesreli okunmasıyla,
المعنى الذي ذكَرتُ لقارئِه؛ لإجماعِ الحجةِ من القرأةِ عليه وشذوذِ ما خالَفه، وكفى دليلًا على خطأ قراةٍ خِلافُها ما مضَت عليه الأئمةُ من المتقدِّمين والمتأخِّرين، مع بُعْدِها من الصحةِ في المعنى وفراقِها تأويلَ أهلِ التأويلِ.
zira hüccet ehli kurrâ bunun üzerinde icmâ etmiştir ve buna muhalif olan şâzzdır. Bir kıraatin hatalı olduğuna delil olarak, önceki ve sonraki önderlerin (imamların) üzerinde yürüdüğü yola muhalif olması, anlam bakımından sıhhatten uzaklığı ve tevil ehlinin tevilinden ayrılması yeterlidir.
وقولُه: {إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يُقالُ له: إن هذا العذابَ الذي يُعذَّبُ به اليومَ هو العذابُ الذي كنتم في الدنيا تَشُكُّون، فتَخْتَصِمون فيه ولا تُوقِنون به، فقد لقِيتُموه فذوقوه.
O'nun {إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ} “İşte bu, hakkında şüphe edip durduğunuz şeydir!” sözü hakkında; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Ona şöyle denilir: Bugün kendisine çarptırıldığın bu azap, dünyada iken şüphe ettiğiniz, hakkında çekişip durduğunuz ve kesin olarak inanmadığınız azabın ta kendisidir; işte onunla karşılaştınız, tadın bakalım!
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٍ (٥١) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٢) يَلْبَسُونَ مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَقَابِلِينَ (٥٣)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٍ (٥١) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٢) يَلْبَسُونَ مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَقَابِلِينَ (٥٣)} “Şüphesiz takva sahipleri güvenli bir makamdadırlar. Bahçelerde ve pınarlardadırlar. Karşılıklı oturarak ince ipekten ve parlak atlastan giyerler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: إن الذين اتَّقَوُا اللَّهَ بأداءِ طاعتِه واجتنابِ معاصِيه، في موضعِ إقامةٍ، آمِنين في ذلك الموضعِ مما كان يُخافُ منه في مقاماتِ الدنيا؛ من الأوصابِ والعللِ، والأنصابِ والأحزانِ.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: O'na itaat ederek ve isyanından kaçınarak Allah'tan sakınan (takva sahibi) kimseler, bir ikamet yerindedirler; dünya makamlarında korkulan hastalıklardan, illetlerden, yorgunluklardan ve hüzünlerden o mekânda güvendedirler.
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {فِي مَقَامٍ أَمِينٍ}؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ المدينةِ: (في مُقامٍ أمينٍ) بضمِّ الميمِ ، بمعنى: في إقامةٍ أمينٍ من الظَّعْنِ. وقرَأتْه عامةُ قرأةِ المِصْرَين؛ الكوفةِ والبصرةِ: {فِي مَقَامٍ} بفتحِ الميمِ ، على المعنى الذي وصَفْنا، وتوجيهًا إلى أنهم في مكانٍ وموضعٍ أمينٍ.
Kurrâ, O'nun {فِي مَقَامٍ أَمِينٍ} sözünün kıraatinde ihtilaf etmiştir; Medine kurrâsının geneli bunu, göç etmekten güvende kılınan bir ikametgâhta anlamında mim harfinin dammesiyle (في مُقامٍ أمينٍ) şeklinde okumuştur . İki şehrin; Kûfe ve Basra kurrâsının geneli ise, nitelendirdiğimiz mana üzere ve onların güvenli bir yerde ve mekânda oldukları anlamına yönelterek mim harfinin fethasıyla {فِي مَقَامٍ} şeklinde okumuştur .
والصوابُ من القولِ في ذلك أنهما قراءتان مستفيضتان في قرأةِ الأمصارِ، صحيحتا المعنى، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bu hususta doğru olan görüş şudur ki; bunlar şehirlerin kurrâsı arasında yaygın, manaları sahih iki kıraattir; okuyucu hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٍ}: إىْ واللَّهِ، أمينٍ من الشيطانِ والأنصابِ والأحزانِ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun {إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٍ} “Şüphesiz takva sahipleri güvenli bir makamdadırlar” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “Evet, vallahi şeytandan, yorgunluk/meşakkatlerden ve hüzünlerden emin [bir makamdadırlar]” .
وقولُه: {فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ}. فـ "الجناتُ والعيونُ" ترجمةٌ عن "المقَامِ الأمينِ"، والمقامُ الأمينُ هو الجناتُ والعيونُ، والجناتُ البساتينُ، والعيونُ عيونُ الماءِ المطردِ في أصولِ أشجارِ الجناتِ.
O'nun {فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ} “Bahçelerde ve pınarlardadırlar” sözü: "Bahçeler ve pınarlar", "güvenli makam"ın bir açıklamasıdır (bedelidir); güvenli makam da bahçeler ve pınarlardır. Cennetler bahçelerdir; pınarlar ise bahçelerin ağaçlarının diplerinde kesintisiz akan su pınarlarıdır.
وقولُه: {يَلْبَسُونَ مِنْ سُنْدُسٍ}. يقولُ: يَلْبَسُ هؤلاء المتقون في هذه الجناتِ من سندسٍ، وهو ما رقَّ من الديباجِ، {وَإِسْتَبْرَقٍ}. وهو ما غلُظ من الديباجِ.
O'nun {يَلْبَسُونَ مِنْ سُنْدُسٍ} “İnce ipekten giyerler” sözü; şöyle buyurmaktadır: Bu takva sahipleri o cennetlerde ince ipek (sündüs) giyerler; o ise dîbâcın (ipek kumaşın) ince olanıdır. {وَإِسْتَبْرَقٍ} “ve parlak atlastan”; o da dîbâcın kalın olanıdır.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن عكرمةَ في قولِه: {مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ}. قال: الإستبرقُ الديباجُ الغليظُ .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da İkrime'den O'nun {مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ} “ince ipekten ve parlak atlastan” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “İstebrak, kalın dîbâcdır (ipek kumaştır)” .
وقيل: {يَلْبَسُونَ مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ}. ولم يقلْ: لباسًا. استغناءً بدلالةِ الكلامِ على معناه.
Sözün kendi anlamına delalet etmesinin yeterli görülmesi sebebiyle "bir elbise" denilmeyip {يَلْبَسُونَ مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ} “İnce ipekten ve parlak atlastan giyerler” denilmiştir.
وقولُه: {مُتَقَابِلِينَ}. يعنى أنهم في الجنةِ يُقابِلُ بعضُهم بعضًا بالوجوهِ، ولا يَنْظُرُ بعضُهم في قفا بعضٍ. وقد ذكَرْنا الروايةَ بذلك فيما مضَى، فأغنى ذلك عن إعادتِه.
O'nun: {مُتَقَابِلِينَ} “Karşılıklı olarak” sözü; onların cennette birbirlerinin yüzlerine dönük olarak karşı karşıya bulunacakları, hiçbirinin diğerinin arkasına (ensesine) bakmayacağı anlamına gelir. Buna dair rivayeti daha önce zikretmiştik; dolayısıyla onu burada tekrar etmeye gerek kalmamıştır.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {كَذَلِكَ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ (٥٤) يَدْعُونَ فِيهَا بِكُلِّ فَاكِهَةٍ آمِنِينَ (٥٥) لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولَى وَوَقَاهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ (٥٦) فَضْلًا مِنْ رَبِّكَ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٥٧)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {كَذَلِكَ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ (٥٤) يَدْعُونَ فِيهَا بِكُلِّ فَاكِهَةٍ آمِنِينَ (٥٥) لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولَى وَوَقَاهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ (٥٦) فَضْلًا مِنْ رَبِّكَ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٥٧)} “İşte böyle! Onları iri gözlü hurilerle evlendiririz. Orada güven içinde her çeşit meyveyi isterler. Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar. Ve [Allah] onları cehennem azabından korumuştur. Rabbinden bir lütuf olarak! İşte büyük kurtuluş budur.”
يقولُ تعالى ذكرُه: كما أعطَيْنا هؤلاء المتقين في الآخرة من الكرامة؛ بإدخالناهم الجنات، وإلباسناهم فيها السندسَ والإستبرقَ، كذلك أكرَمْناهم بأن زوَّجناهم أيضًا فيها حُورًا من النساء. وهن النقيَّاتُ البَياضِ، واحدتُهنَّ حَوْراءُ.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Bu sakınan kimseleri ahirette cennetlere girdirerek ve orada onlara sündüs ile istebrak giydirerek ikramda bulunduğumuz gibi; aynı şekilde onları orada kadınlardan hûrilerle evlendirerek de ikramda bulunduk. Onlar saf beyaz tenli kadınlardır; tekilleri havradır (havrâ).
وكان مجاهدٌ يقولُ في معنى الحُورِ ما حدَّثني به محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ}. قال أنكَحْناهم حُورًا. قال: والحُورُ اللاتى يحارُ فيهِنَّ الطرْفُ، بادٍ مُخُّ سُوقِهنَّ من وراء ثيابهن، ويرى الناظرُ وجهَه في كبد إحداهنَّ كالمرآة من رقةِ الجلدِ وصفاء اللونِ .
Mücâhid hûrun anlamı hakkında bana Muhammed b. Amr'ın rivayet ettiği şu sözü söylüyordu; dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Verka rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun {وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ} “Onları iri gözlü hurilerle evlendiririz” sözü hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “Onları hûrilerle evlendirdik” dedi. Dedi ki: "Hûr; kendilerine bakıldığında gözlerin kamaşıp hayran kaldığı (hıyâr olduğu), giysilerinin arkasından bacaklarının iliği görünen, cildinin inceliğinden ve renginin duruluğundan ötürü bakan kimsenin tıpkı ayna gibi onlardan birinin göğsünde/ciğerinde kendi yüzünü gördüğü kadınlardır" .
وهذا الذي قاله مجاهدٌ من أن الحورَ إنما معناها أنه يَحارُ فيها الطرْفُ، قولٌ لا معنى له في كلام العرب؛ لأن الحُورَ إنما هو جمعُ حَوْراءَ، كما الحُمْرُ جمعُ حمراءَ، والسُّودُ جمعُ سوداءَ، والحَوْراءُ إنما هي فَعْلاءُ من الحَوَرِ، وهو نَقاءُ البياض، كما قيل للنقيِّ البياضِ من الطعام: الحُوَّارَى. وقد بيَّنا معنى ذلك بشواهده فيما مضى قبلُ.
Mücâhid’in, el-hûr (الحور) kelimesinin anlamının ancak onda 'gözün kamaşıp hayrete düşmesi' (yahâru fîhe’t-tarf) demek olduğu yönündeki bu sözü, Arapların kelamında hiçbir karşılığı olmayan bir sözdür. Çünkü el-hûr (الحور), tıpkı el-humr'un (الحمر) hamrâ'nın (حمراء), es-sûd'un (السود) sevdâ'nın (سوداء) çoğulu olduğu gibi ancak havrâ'nın (حوراء) çoğuludur. Havrâ (الحوراء) ise el-haver (الحور) kökünden fa‘lâ (فعلاء) vezninde [bir kelime] olup o da saf beyazlıktır. Nitekim yiyeceklerden bembeyaz ve saf olanına da el-huvvârâ (الحُوَّارَى) denilmiştir. Bunun anlamını şahitleriyle birlikte daha önce açıklamıştık.
وبنحو الذي قلْنا في معنى ذلك قال سائرُ أهلِ التأويلِ.
Bunun anlamı hakkında bizim söylediğimiz gibi tevil ehlinin geri kalanı da söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {كَذَلِكَ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ}. قال: بيضاءُ عيناءُ. قال: وفي قراءة ابن مسعود: (بعيسٍ عينٍ).
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun {كَذَلِكَ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ} “İşte böyle! Onları iri gözlü hurilerle evlendiririz” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Beyaz tenli, iri gözlü [kadınlar]" dedi. Dedi ki: İbn Mes'ûd'un kıraatinde: (بعيسٍ عينٍ) "ak tenli iri gözlülerle" şeklindedir.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قوله: {بِحُورٍ عِينٍ}. قال: بيضٍ عينٍ. قال: وفى حرفِ ابن مسعودٍ: [(بعيسٍ عينٍ) .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den O'nun {بِحُورٍ عِينٍ} “iri gözlü hurilerle” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Beyaz tenli, iri gözlü [kadınlar]" dedi. Dedi ki: İbn Mes'ûd'un kıraatinde (harfinde) ise: [(بعيسٍ عينٍ) şeklindedir.
وقراءةُ ابن مسعود هذه [تُنبِئُ عن] أن معنى الحورِ غيرُ الذي ذهب إليه مجاهدٌ؛ لأن العيسَ] عند العرب جمعُ عَيْساءُ، وهى البيضاءُ من الإبلِ، كما قال الأعشى :
İbn Mes'ûd'un bu kıraati , [hûrun anlamının Mücâhid'in gittiği görüşten başka olduğunu bildirir; çünkü iys (العِيس)] , [Araplara göre] 'aysâ'nın (عَيْساء) çoğuludur; o da develerin beyaz olanıdır. Nitekim el-A'şâ şöyle demiştir :
ومَهْمَةٍ نازحٍ تَعْوِى الذئابُ به … كَلَّفْتُ أَعْيَسَ تَحتَ الرَّحْلِ نَعَّابا
Kurtların uluduğu uzak ve ıssız bir çölü aştım … Semerin altında hızlı ve beyaz yürüyüşlü bir deveyi koşturarak!
يعنى بالأعْيَسِ جملًا أبيضَ. فأمَّا العِينُ؛ فإنها جمعُ عيناءَ، وهى العظيمةُ العينَيْن من النساء.
el-A'yes ile beyaz deveyi kastetmektedir. În'e (العِين) gelince; o aynâ'nın (عَيْناء) çoğuludur, o da kadınlardan iri gözlü olanıdır.
وقولُه: {يَدْعُونَ فِيهَا} الآية. يقولُ: يَدْعو هؤلاء المتقون في الجنة بكلِّ
O'nun: {يَدْعُونَ فِيهَا} “Orada ... çağırıp isterler” ayetine gelince; [şöyle] buyurmaktadır: Bu takva sahipleri cennette her...
نوعٍ من فواكه الجنةِ اشتَهَوْه، {آمِنِينَ} فيها من انقطاع ذلك عنهم ونفادِه وفنائِه، ومن غائلةِ أذاه ومكروهِه. يقولُ: ليست تلك الفاكهةُ هنالك كفاكهة الدنيا التي نَأْكُلُها، وهم يَخافون مكروه عاقبتها وغِبَّ أذاها، مع نفادِها من عندِهم وعدمِها في بعضِ الأزمنةِ والأوقاتِ.
türlü cennet meyvesini çağırıp isterler; {آمِنِينَ} orada bunların kendilerinden kesilmesinden, tükenmesinden, yok olmasından ve zararının yahut hoşa gitmeyen yanının dokunmasından güvendedirler. Şöyle buyurmaktadır: Oradaki meyveler, bizim yediğimiz, birtakım mevsimlerde ve vakitlerde tükenip bulunmamasıyla birlikte kötü sonucundan ve sonradan vereceği eziyetten korkulan dünya meyveleri gibi değildir.
وكان قتادةُ يوجِّهُ تأويل قوله: {آمِنِينَ}. إلى ما حدَّثنا به بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يَدْعُونَ فِيهَا بِكُلِّ فَاكِهَةٍ آمِنِينَ}: أمنوا من الموتِ والأوصابِ والشيطانِ .
Katâde, O'nun {آمِنِينَ} “güven içinde” sözünün tevilini, bize Bişr'in rivayet ettiği şu hususa hamletmekteydi; dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {يَدْعُونَ فِيهَا بِكُلِّ فَاكِهَةٍ آمِنِينَ} “Orada güven içinde her çeşit meyveyi isterler” hakkında: “Ölümden, hastalıklardan ve şeytandan emin oldular ” dedi.
وقولُه: {لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولَى}. يقولُ تعالى ذكرُه: لا يَذُوقُ هؤلاء المتقون في الجنة الموتَ بعد الموتِة الأولى التي ذاقوها في الدنيا.
O'nun {لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولَى} “Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar” sözü hakkında; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Bu sakınan kimseler, dünyada tatmış oldukları ilk ölümden sonra cennette artık ölümü tatmazlar.
وكان بعضُ أهل العربية يُوَجِّهُ {إلَّا} في هذا الموضع إلى أنها في معنى "سوى"، ويقولُ: معنى الكلام: لا يَذُوقون فيها الموت سِوَى الموتةِ الأولى. ويُمَثِّلُه بقولِه تعالى ذكرُه: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} [النساء: ٢٢]. بمعنى: سِوَى ما قد فعل آباؤُكم.
Arap dili ehlinden bazıları bu yerdeki {إلَّا} edatını "başka/gayrı (سِوَى)" manasında yorumlamakta ve şöyle demektedir: Sözün anlamı: "Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar" şeklindedir. Bunu da Yüce Allah'ın şu sözüyle örneklendirmektedir: {وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} [النساء: ٢٢] “Geçmişte olanlar müstesna, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin.” Yani: Babalarınızın yapmış olduğundan başkası/gayrısı anlamındadır.
وليس للذى قال من ذلك عندى وجهٌ مفهومٌ؛ لأن الأغلب من قول القائل: لا أذوقُ اليومَ الطعامَ إلا الطعامَ الذي ذُقْتُه قبل اليوم. أنه يُريدُ الخبرَ عن قائِله أن عندَه طعامًا في ذلك اليوم، ذائقُه وطاعمُه، دون سائر الأطعمة غيره. وإذا كان ذلك
Bunun hakkında o [dilcinin] söylediği sözün bana göre anlaşılır bir yönü yoktur; zira bir kimsenin: «Bugün, bugünden önce tatmış olduğum yemekten başka bir yemek tatmayacağım» sözünden çoğunlukla kastedilen; söyleyenin diğer bütün yiyecekler hariç o gün tadıp yiyeceği bir yemeğin yanında bulunduğunu haber vermek istemesidir. İşte bu [anlam],
الأغلبَ من معناه، وجَب أن يكونَ قد أثبَت بقولِه: {إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولَى} موتةً من نوع الأولى هم ذائقوها، ومعلومٌ أن ذلك ليس كذلك؛ لأن الله ﷿ قد آمن أهلَ الجنة في الجنة إذا هم دخَلوها من الموتِ، ولكن ذلك كما وصَفتُ من معناه. وإنما جاز أن تُوضَعَ "إلَّا" في موضع "بعد"؛ لتقارُب معنَيْيهما في مثل هذا الموضع، وذلك أن القائل إذا قال: لا أكلِّمُ اليوم رجلًا إلا رجلًا عندَ عمرٍو. قد أوجَب على نفسِه ألَّا يُكَلِّمَ ذلك اليوم رجلًا بعد كلام الرجل الذي عند عمرٍو. وكذلك إذا قال: لا أُكَلِّمُ اليوم رجلًا بعد رجلٍ عندَ عمرٍو. قد أوجَب على نفسه ألَّا يُكَلِّمَ ذلك اليومَ رجلًا إلا رجلًا عند عمرٍو، فـ "بعد" و "إلَّا" مُتَقارِبتا المعنى في هذا الموضع. ومن شأن العرب أن تَضَعَ الكلمة مكانَ غيرها إذا تقارب معنياهما، وذلك كوَضْعِهم الرجاء مكانَ الخوفِ، لما في معنى الرجاء من الخوف؛ لأن الرجاءَ ليس بيقين وإنما هو طمعٌ، وقد يَصْدُقُ ويَكْذِبُ، كما الخوفُ يَصْدُقُ أحيانًا ويَكْذِبُ، فقال في ذلك أبو ذُؤَيْبٍ :
anlamının galip olanı olunca, O'nun {إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولَى} “ilk ölümden başka” sözüyle, tadacakları ilk türden bir ölümü ispat etmiş olması gerekirdi; oysa durumun böyle olmadığı malumdur; çünkü Azîz ve Celîl olan Allah, cennet ehlini cennete girdiklerinde ölümden yana güvenceye kavuşturmuştur; fakat bu [ayetin anlamı], tarif ettiğim gibidir. "İllâ (إلَّا)" edatının "ba'de / sonra (بَعْدَ)" yerine konulabilmesi, bu gibi yerlerde iki mananın birbirine yakın olmasındandır. Şöyle ki: Konuşan bir kimse "Bugün, Amr'ın yanındaki adamdan başka bir adamla konuşmam" dediğinde, o gün Amr'ın yanındaki adamla konuştuktan sonra başka bir adamla konuşmamayı kendi nefsine vacip kılmış olur. Aynı şekilde "Bugün Amr'ın yanındaki adamdan sonra hiçbir adamla konuşmam" dediğinde de o gün Amr'ın yanındaki adamdan başka bir adamla konuşmamayı nefsine vacip kılmış olur. Dolayısıyla "ba'de" ve "illâ" bu makamda anlamca birbirine yakındır. Anlamları birbirine yaklaştığında bir kelimeyi diğerinin yerine koymak Arapların adetlerindendir; nitekim recâ (ümit) manasında havf (korku) bulunduğu için recâyı havf yerine koymaları böyledir; çünkü ümit kesin bilgi (yakîn) değil, yalnızca bir beklentidir; bazen gerçekleşir, bazen gerçekleşmez; tıpkı korkunun da bazen gerçekleşip bazen gerçekleşmemesi gibi. Bu hususta Ebû Züeyb şöyle demiştir:
إذا لَسَعَتهُ الدَّبْرُ لم يَرْجُ لَسْعَها … وخالَفَها في بيتِ نُوبٍ عَوَامِلِ
Eşek arıları onu soktuğunda sokmalarından korkmaz … Ve bal yapan arıların kovanında onlara karşı koyar.