واختلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ نصبِ قوله: {سَوَاءً} ورفعه؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرة: (سَوَاءٌ مَحْيَاهُمْ ومَماتُهُمْ) [رفعٌ. وقال بعضُهم: إن المحيا والمماتَ للكفارِ كلَّه. قال: {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. ثم قال: سواءٌ محيا الكفار ومماتُهم. أي: محياهم محيا سَوْءٍ، ومماتُهم] مماتُ سَوْءٍ. فرُفِع "السواءُ" على الابتداء. قال: ومن فسَّر
Arap dili âlimleri, O'nun {سَوَاءً} “...eşit...” buyruğunun nasb ve ref ile okunma gerekçesi (irab yönü) hakkında ihtilaf etmişlerdir. Basra nahivcilerinden bazıları şöyle demiştir: (سَوَاءٌ مَحْيَاهُمْ ومَماتُهُمْ) [ifadesi] ref iledir. Onlardan bazıları da şöyle demiştir: Hayat ve ölümün tamamı kâfirlere aittir. Zira [Allah Teâlâ]: {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Yoksa kötülükleri işleyenler, kendilerini iman edip salih ameller işleyenler gibi yapacağımızı mı sandılar?” buyurmuş, ardından da: 'Kâfirlerin hayatları da ölümleri de birdir.' demiştir. Yani onların hayatı kötü bir hayat, ölümleri de] kötü bir ölümdür. Dolayısıyla "es-Sevâ'" kelimesi mübteda (özne) olarak ref edilmiştir. Şöyle devam etmiştir: Her kim de...
المحيا والمماتَ للكفارِ والمؤمنين، فقد يَجوزُ في هذا المعنى نصبُ "السواء" ورفعُه؛ لأن من جعل "السواءَ" مستويًا، فيَنْبَغى له في القياس أن يُجْرِيَه على ما قبلَه؛ لأنه صفةٌ. ومن جعَله الاستواء، فيَنْبَغِى له أن يَرْفَعَه لأنه اسمٌ، إلا أن يَنْصِبَ المحيا والمماتَ على البدلِ، ويَنْصِبَ "السواءَ" على الاستواء، وإن شاء رفَع "السواء" إذا كان في معنى "مستوٍ"، كما تقولُ: مرَرتُ برجلٍ خيرٌ منك أبوه. لأنه صفةٌ لا يُصْرَفُ، والرفعُ أجودُ.
hayat ve ölümü kâfirlere ve müminlere [birlikte] hamletmişse, bu anlamda "es-Sevâ'" lafzının nasb ile okunması da ref ile okunması da caizdir. Çünkü "es-Sevâ'" kelimesini "müstevî" (eşit) anlamında kılan kimsenin, kıyasa göre onu sıfat olduğu için kendisinden öncekine tâbi kılması [yani nasb etmesi] gerekir. Kim de onu "el-İstivâ'" (eşitlik) anlamında kılmışsa, isim olduğu için ref etmesi gerekir; meğerki "el-mahyâ" ve "el-memât" kelimelerini bedel olarak nasb edip "es-Sevâ'" kelimesini de "el-İstivâ'" anlamında nasb etsin. Dilerse "es-Sevâ'" kelimesini, [Arapçada] "مررت برجل خيرٌ منك أبوه" (Babası senden daha hayırlı olan bir adama uğradım) demen gibi, "müstevî" anlamında olduğu zaman ref edebilir; zira o çekimlenmeyen (gayr-i munsarıf) bir sıfattır ve ref ile okunması daha fasihtir.
وقال بعضُ نحويِّى الكوفِة : قولُه: {سَوَاءً مَحْيَاهُمْ} بنصب "سواء" وبرفعِه، والمحيا والمماتُ في موضع رفع بمنزلة قوله: رأيتُ القومَ سواءً صغارُهم وكبارُهم. بنصب "سواء"؛ لأنه يَجْعَلُه فعلًا لما عاد على الناس من ذكرهم. قال: وربما جعَلت العربُ "سواء" في مذهبِ اسمٍ بمنزلة "حسبك"، فيقولون: رأيتُ قومَك سواءً صغارُهم وكبارُهم. فيكونُ كقولِك: مررتُ برجلٍ حسبُك أبوه. قال: ولو جعَلت مكانَ "سواء" "مستوٍ" لم يُرْفَعْ، ولكن تَجْعَلُه مُتَّبِعًا لما قبله، مخالفًا لـ "سواءٍ"؛ لأن "مستوٍ" من صفةِ القومِ، ولأن "سواءً" كالمصدر، والمصدرُ اسمٌ. قال: ولو نصَبت المحيا والمماتَ كان وجهًا. يُريدُ: أَن نَجْعَلَهم سواءً في محياهم ومماتِهم.
Kûfe nahivcilerinden bazıları ise şöyle demiştir : O'nun {سَوَاءً مَحْيَاهُمْ} buyruğu, "sevâ'" kelimesinin nasbı ile de refi ile de [okunabilir]. "el-Mahyâ" ve "el-memât" ise [Arapçada] kişinin "رأيت القوم سواءً صغارُهم وكبارُهم" (İster küçükleri ister büyükleri olsun kavmi bir gördüm) sözündeki gibi ref konumundadır; [bu cümlede] "sevâ'en" nasb iledir, çünkü onu insanlardan geri dönen zamir için bir fiil konumunda kılmıştır. Devamla dedi ki: Araplar bazen "sevâ'" kelimesini isim kalıbında "hasbuke" konumunda kılar ve: "رأيت قومك سواءً صغارُهم وكبارُهم" derler; bu da senin: "مررت برجل حسبُك أبوه" (Babası sana yetecek bir adama uğradım) sözün gibi olur. Devamla dedi ki: Şayet "sevâ'" yerine "müstevî" koysaydın ref edilmezdi, aksine kendisinden öncekine tâbi kılardın; bu da "sevâ'" kelimesinden farklı olurdu. Çünkü "müstevî" kavmin sıfatındandır ve "sevâ'" ise masdar gibidir, masdar da bir isimdir. Yine dedi ki: Eğer "el-mahyâ" ve "el-memât" kelimelerini nasb etseydin bu da bir vecih olurdu; yani [takdiri]: "Onları hayatlarında ve ölümlerinde eşit kılacağımızı [mı sandılar?]" demektir.
وقال آخرُ منهم: المعنى: أنه لا يُساوِى من اجترَح السيئاتِ المؤمنَ في المحيا ولا المماتِ. إلا أنه وقَع موقعَ الخبر، فكان خبرًا لـ "جَعَلْنا". قال:
Onlardan bir başkası ise şöyle demiştir: Anlam [şudur]: Kötülükleri işleyen kimse, ne hayatta ne de ölümde mümine eşit olmaz. Ancak o haber konumunda yer almış ve "cealnâ" [fiili] için haber olmuştur. [Ve] dedi ki:
والنصبُ للأخبار ، كما تقولُ: جعَلت إخوتَك سواءً؛ صغيرَهم وكبيرَهم. ويجوزُ أن يُرْفَعَ؛ لأن "سواءً" لا يَنْصَرِفُ. وقال: مَن قال: {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} فجعَل {كَالَّذِينَ} الخبرَ، استأنَف بـ "سواءٍ" ورفَع ما بعدَها، وإن نصَب "المحيا والمماتَ" نصَب "سواءً" لا غيرَ.
Haberler için nasb asıldır ; nitekim senin: "جعلت إخوتك سواءً؛ صغيرهم وكبيرهم" (Kardeşlerini, küçüklerini de büyüklerini de eşit kıldım) demen gibidir. Ref edilmesi de caizdir; zira "sevâ'" çekimlenmez (gayr-i munsarıftır). Ve dedi ki: Kim {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} ayetinde {كَالَّذِينَ} ifadesini haber kılarsa, "sevâ'un" ile yeni bir cümleye başlar ve ondan sonrakini ref eder. Eğer "el-mahyâ ve'l-memât"ı nasb ederse, sadece ve sadece "sevâ'en" kelimesini nasb eder.
وقد تقدَّم بيانُنا الصوابَ من القولِ في ذلك.
Bu hususta doğru olan söze dair açıklamamız daha önce geçmişti.
وقولُه: {سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: بئْسَ الحكمُ الذي حسِبوا أَنَّا نَجْعَلُ الذين اجترَحوا السيئاتِ والذين آمنوا وعملوا الصالحات، سواءً محياهم ومماتُهم.
Ve O'nun: {سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} “Ne kötü hüküm veriyorlar!” buyruğu hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kötülükleri işleyenler ile iman edip salih ameller işleyenleri hayatları ve ölümleri eşit kılacağımızı sanarak verdikleri bu hüküm ne kadar da kötüdür!
القولُ في تأويل قولِه تعالى: {وَخَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَلِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٢٢)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَخَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَلِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٢٢)} “Allah gökleri ve yeri hak ile ve herkes kazandığının karşılığını görsün diye yarattı; onlara asla haksızlık edilmez.”.
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَخَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ} للعدلِ والحقِّ، لا لما حسِب هؤلاء الجاهلون باللهِ؛ من أنه يَجْعَلُ مَن اجترَح السيئاتِ، فعصاه وخالَف أمرَه، كالذين آمنوا وعملوا الصالحاتِ في المحيا والمماتِ، إذ كان ذلك من فعلِ غير أهلِ العدلِ والإنصاف، يقولُ جل ثناؤُه: فلم يَخْلُقِ اللهُ السماواتِ والأَرضَ للظلمِ والجورِ، ولكنا خلَقْناهما للحقِّ والعدلِ، ومن الحقِّ أن نُخالِفَ بينَ حكمِ المسيءِ والمحسنِ في العاجلِ والآجلِ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَخَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ} “Allah gökleri ve yeri hak ile yarattı”; yani adalet ve hak için yarattı; Allah hakkında cahil olan bu kimselerin sandığı gibi, kötülükleri işleyen, O'na isyan edip emrine karşı gelen kimseleri hayat ve ölümde iman edip salih amel işleyenlerle bir kılmak için değil. Çünkü bu, adalet ve insaf ehli olmayanların işidir. Şanı yüce olan Allah şöyle buyurur: Allah gökleri ve yeri zulüm ve haksızlık için yaratmadı; aksine biz o ikisini hak ve adalet için yarattık. Dünyada ve âhirette kötülük yapan ile iyilik yapanın hükmünü birbirinden farklı kılmak da hakkın gereğidir.
وقولُه: {وَلِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ}. يقولُ تعالى ذكرُه:
Ve O'nun: {وَلِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} “...ve herkes kazandığının karşılığını görsün diye” buyruğu[na gelince]; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:
وليُثيبَ اللهُ كلَّ عاملٍ بما عمِل من عملٍ ، خَلَقَ السماوات والأرضَ؛ المحسنَ بالإحسانِ، والمسيءَ بما هو أهلُه، لا لِنَبْخَسَ المحسنَ ثوابَ إحسانِه، ونَحْمِلَ عليه جُرْمَ غيره فنُعاقِبَه، أو نَجْعَلَ للمسيءِ ثوابَ إحسانِ غيرِه، فنُكْرِمَه ، ولكن لنَجْزِيَ كلًّا بما كسَبت يداه، وهم لا يُظْلَمون جزاءَ أعمالِهم.
Allah, her amel edene işlediği amelin karşılığını versin diye gökleri ve yeri yarattı; iyilik yapana iyilikle, kötülük yapana da hak ettiğiyle [karşılık versin diye]. Yoksa iyilik yapanın iyiliğinin sevabını eksiltip başkasının günahını ona yükleyerek cezalandırmak veya kötülük yapana başkasının iyiliğinin sevabını verip onu taltif etmek için değil; bilakis herkesi kendi ellerinin kazandığı ile cezalandırmak/mükâfatlandırmak içindir ve amellerinin karşılığı hususunda onlara asla haksızlık edilmez.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ (٢٣)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ (٢٣)} “Hevasını ilah edinen, Allah'ın bir bilgiye göre saptırdığı, kulağını ve kalbini mühürlediği ve gözünün üzerine bir perde çektiği kimseyi gördün mü? Artık Allah'tan sonra onu kim doğru yola iletebilir? Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?”.
اختلَف أهلُ التأويل في تأويل قوله: {أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ}؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: أفرأيتَ من اتخَذ دينَه بِهواه، فلا يَهْوَى شيئًا إلا ركبه؛ لأنه لا يُؤْمِنُ باللهِ، ولا يُحرِّمُ ما حرَّم، ولا يُحِلُّ ما أحلَّ ، إنما دينُه ما هوِيتْه نفسُه يَعْمَلُ به.
Tefsir ehli, O'nun: {أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ} “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” buyruğunun tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun anlamı; dinini hevasına göre edinen, nefsi neyi arzuladıysa Allah'a inanmadığı, O'nun haram kıldığını haram saymadığı ve helal kıldığını da helal saymadığı için mutlaka onu yapan kimseyi gördün mü? Onun dini ancak nefsinin arzuladığı ve onunla amel ettiği şeydir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ}. قال: ذلك الكافرُ، اتخذ دينَه بغير هدًى من الله ولا برهانٍ.
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan [rivayetle] onun: {أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ} “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: “O kâfirdir; dinini Allah'tan gelen bir hidayet ve bir delil olmaksızın edinmiştir.”
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قوله: {أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ}. قال: لا يَهْوَى شيئًا إلا ركبه، لا يخافُ الله .
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den nakletti; o, {أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ} “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” buyruğu hakkında şöyle demiştir: [Nefsi] neyi arzularsa hemen ona dalar, Allah'tan korkmaz .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: أفرأَيْتَ مَن اتخَذ معبودَه ما هوِيتْ عبادتَه نفسُه من شيءٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı şudur: Nefsi neye tapmayı arzuladıysa onu kendisine mabut edinen kimseyi gördün mü?
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ، قال: كانت قريشٌ تَعْبُدُ العُزَّى - وهو حجرٌ أبيضُ - حينًا من الدهر، فإذا وجدوا ما هو أحسنُ منه، طرَحوا الأوَّلَ وعبَدوا الآخرَ، فأنزَل الله: {أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kūb, Ca‘fer'den, o da Saîd'den nakletti; o şöyle demiştir: Kureyş bir dönem beyaz bir taş olan el-Uzzâ'ya tapardı. Ondan daha güzelini bulduklarında öncekini atar, diğerine taparlardı . Bunun üzerine Allah: {أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ} “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” ayetini indirdi .
وأولى التأويلين في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: معنى ذلك: أفرأيتَ يا محمدُ من اتخَذ معبودَه هواه، فيَعْبُدُ ما هَوِى من شيءٍ دونَ إله الحقِّ الذي له الألوهةُ من كلِّ شيءٍ؟ لأن ذلك هو الظاهرُ من معناه دونَ غيرِه.
Bu husustaki iki tevilden doğruya en yakın olanı şöyle diyenin sözüdür: Bunun anlamı; Ey Muhammed! Her şeyin tek ilahı olan hak Mabut'u bırakıp da hevasını mabut edinen, nefsinin arzuladığı şeylere tapan kimseyi gördün mü? Zira diğerine kıyasla ayetin zahirinden anlaşılan anlam budur.
وقولُه: {وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وخذَله عن مَحَجَّةِ الطريق وسبيل الرشادِ، في سابقِ علمِه، على علمٍ منه بأنه لا يَهْتَدى ولو جاءته كلُّ آيةٍ.
Ve O'nun: {وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ} “Ve Allah onu bir bilgiye göre saptırdı” buyruğu hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kendisine her türlü ayet/mucize gelse bile hidayete ermeyeceğine dair O'ndaki bir bilgiye dayanarak, ezelî ilmine binaen onu apaçık yoldan ve doğru yoldan saptırıp yardımsız bıraktı.
وبنحو الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn
عباسٍ: {وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ}. يقولُ: أضلَّه الله في سابقِ علمِه .
Abbâs'tan nakletti; o, {وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ} “Ve Allah onu bir bilgiye göre saptırdı” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Allah onu ezelî ilminde saptırmıştır .
وقولُه: {وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وطبَع على سمعِه أن يَسْمَعَ مواعظَ الله وآى كتابه، فيَعْتَبِرَ بها ويَتَدَبَّرَها، ويَتَفَكَّرَ فيها، فيَعْقِلَ ما فيها من النور والبيانِ والهُدَى.
Ve O'nun: {وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ} “Kulağını ve kalbini mühürledi” buyruğu hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Allah'ın öğütlerini ve Kitabı'nın âyetlerini işitip de onlardan ibret alması, onları derinlemesine düşünmesi, üzerlerinde tefekkür etmesi ve onlardaki nuru, açıklamayı ve hidayeti akletmesi hususunda kulağını mühürledi.
وقولُه: {وَقَلْبِهِ}. يقولُ: وطبَع أيضًا على قلبه، فلا يَعْقِلُ به شيئًا، ولا يَعِى به حقًّا.
Ve O'nun: {وَقَلْبِهِ} “Ve kalbini” buyruğu hakkında şöyle buyurmaktadır: Artık onunla hiçbir şeyi akledemeyeceği ve hiçbir hakkı kavrayamayacağı şekilde kalbini de mühürledi.
وقولُه: {وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً}، يقولُ: وجعَل على بصرِه غشاوةً أن يُبْصِرَ به حججَ الله، فيَسْتَدلَّ بها على وحدانيتِه، ويَعْلَمَ بها ألَّا إِلهَ غيرُه.
Ve O'nun: {وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً} “Ve gözünün üzerine bir perde çekti” buyruğu hakkında şöyle buyurmaktadır: Allah'ın delillerini görüp de onlarla O'nun birliğine delil getirmesi ve O'ndan başka hiçbir ilahın bulunmadığını bilmesi hususunda gözünün üzerine bir perde koydu.
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً}؛ فقرأته عامةُ قرأة المدينةِ والبصرةِ وبعضُ قرأةِ الكوفةِ: {غِشَاوَةً}، بكسر الغينِ، وإثباتِ ألفٍ فيها ، على أنها اسمٌ. وقرَأ ذلك عامةُ قرأة الكوفة: (غَشْوَةً) بمعنى أنه غَشاه شيئًا في دفعةٍ واحدةٍ ومرةٍ واحدةٍ؛ بفتحِ الغين بغير ألفٍ . وهما عندى قراءتان صحيحتان، فبأيتهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Kurrâ {وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً} buyruğunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfe kurrâsının bir kısmı, bunu isim olması hasebiyle gayn harfinin kesresi ve içinde elifin sübûtuyla {غِشَاوَةً} şeklinde okumuştur . Kûfe kurrâsının geneli ise, onu bir kerede ve tek seferde bir şeyle örttüğü anlamında olmak üzere gayn harfinin fethası ve elifsiz olarak (غَشْوَةً) şeklinde okumuştur . Bana göre bu ikisi de sahih kıraatlerdir; dolayısıyla okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiştir.
وقولُه: {فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فمَن يُوفِّقُه لإصابة الحقِّ، وإبصار محجَّةِ الرشد، بعدَ إضلالِ اللهِ إياه؟ {أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} أَيُّهَا النَّاسُ، فتَعْلَموا أن من فعَل اللَّه به ما وصَفْنا فلن يَهْتَدِى أبدًا، ولن يَجِدَ لنفسِه وليًّا مُرْشِدًا.
Ve O'nun: {فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ} “Artık Allah'tan sonra onu kim doğru yola iletebilir?” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın onu saptırmasından sonra, hakkı isabet ettirmeye ve doğruluk yolunu görmeye onu kim muvaffak kılabilir? {أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” Ey insanlar! [Düşünüp öğüt almaz mısınız ki] Allah'ın hakkında vasfettiğimiz şeyleri yaptığı kimsenin asla doğru yola eremeyeceğini ve kendisi için doğru yolu gösteren bir dost bulamayacağını bilesiniz!
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ (٢٤)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {وَقَالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ (٢٤)} “Dediler ki: 'Dünya hayatımızdan başka bir hayat yoktur. Ölürüz ve yaşarız; bizi ancak zaman helak eder.' Oysa onların bu hususta hiçbir bilgisi yoktur; onlar sadece zanda bulunuyorlar.”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وقال هؤلاء المشرِكون الذين تقدَّم خبرُه عنهم: ما حياةٌ إلا حياتُنا الدنيا التي نحن فيها، لا حياةَ سِواها. تكذيبًا منهم بالبعثِ بعدَ المماتِ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Daha önce kendilerinden haber verilen bu müşrikler, ölümden sonraki dirilişi yalanlayarak şöyle dediler: İçinde bulunduğumuz şu dünya hayatımızdan başka hiçbir hayat yoktur, ondan başka bir hayat mevcut değildir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَقَالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا}: إِى لعَمْرِى، هذا قولُ مشرِكى العربِ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; {وَقَالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا} “Dediler ki: 'Dünya hayatımızdan başka bir hayat yoktur'” ayeti hakkında şöyle demiştir: Evet , ömrüme yemin olsun ki bu, müşrik Arapların sözüdür .
وقولُه: {نَمُوتُ وَنَحْيَا}. نموتُ نحن ويحيا أبناؤُنا بعدَنا. فجعَلوا حياةَ أبنائِهم بعدَهم حياةً لهم؛ لأنهم منهم وبعضُهم، فكأنهم بحياتِهم أحياءٌ، وذلك نظيرُ قولِ الناسِ: ما مات مَن خَلَّف ابنًا مثلَ فلانٍ. لأنه بحياةِ ذكرُه به كأنه حيٌّ غيرُ ميِّتٍ.
Ve O'nun: {نَمُوتُ وَنَحْيَا} “Ölürüz ve yaşarız” buyruğu; biz ölürüz, bizden sonra da evlatlarımız yaşar [demektir]. Böylece kendilerinden sonra evlatlarının yaşamasını kendi hayatları saymışlardır; çünkü evlatları kendilerindendir ve onların bir parçasıdır, dolayısıyla onların hayatıyla sanki kendileri yaşıyor gibidirler. Bu durum, insanların: "Filan kişi gibi bir oğul bırakan kimse ölmemiştir" sözünün benzeridir; zira onun vesilesiyle anısının yaşaması sebebiyle sanki diri gibidir, ölmüş değildir.
وقد يَحْتَمِلُ وجهًا آخرَ؛ وهو أن يكونَ معناه: [نحيا ونموتُ]. على وجهِ تقديمِ الحياةِ قبلَ المماتِ، كما يُقالُ: قُمْتُ وقعَدتُ. بمعنى: فَعَدتُ وقُمْتُ. والعربُ تَفْعَلُ ذلك في الواوِ خاصةً، إذا أرادوا الخبرَ عن شيئين أنهما كانا أو يكونان، ولم تَقْصِدِ الخبرَ عن كونِ أحدِهما قبلَ الآخرِ، تُقدِّمُ المتأخرَ حدوثًا على المتقدِّمِ حدوثُه منهما أحيانًا، فهذا من ذلك؛ لأنه لم يَقْصِدْ فيه إلى الخبرِ عن كونِ الحياةِ قبلَ المماتِ، فقدَّم ذكرَ المماتِ قبلَ ذكرِ الحياةِ، إذ كان القصدُ إلى الخبرِ عن أنهم يكونون مرَّةً أحياءً وأخرى أمواتًا.
Bu ifadenin başka bir yönü [anlamı] daha olabilir; o da hayatın ölümden önceye alınması tarzında anlamının: '[Yaşarız ve ölürüz]' şeklinde olmasıdır. Nitekim: 'Kalktım ve oturdum' denilip bununla: 'Oturdum ve kalktım' [anlamının] kastedilmesi gibidir. Araplar bunu özellikle 'vav' bağlacında yaparlar; vuku bulmuş ya da vuku bulacak iki şeyden haber vermek istediklerinde ve bunlardan birinin diğerinden önce olduğunu bildirmeyi kastetmediklerinde, bazen meydana gelişi sonra olanı, meydana gelişi önce olanın önüne geçirirler. İşte bu [ayet] de bu kabildendir; çünkü burada hayatın ölümden önce olduğunu haber vermek kastedilmemiştir. Maksat sadece onların bir defasında diri, başka bir defasında da ölü olduklarını bildirmek olduğundan ölümün zikri hayatın zikrinden öne geçirilmiştir.
وقولُه: {وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ}. يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن هؤلاءِ المشرِكين أنهم قالوا: وما يُهْلِكُنا فيُفْنِينَا إلا مَرُّ الليالي والأيامِ وطولُ العمرِ. إنكارًا منهم أن يكونَ لهم ربٌّ يُفنِيهم ويُهْلِكُهم.
Ve O'nun: {وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ} “Bizi ancak zaman helak eder” buyruğu hakkında Allah Teâlâ bu müşriklerden haber vererek onların şöyle dediklerini bildirmektedir: Kendilerini yok edecek ve helak edecek bir Rabbin varlığını inkâr ederek: Bizi helak edip yok eden şey, ancak gecelerin ve gündüzlerin geçip gitmesi ve ömrün uzamasıdır, dediler.
وقد ذُكِر أنها في قراءةِ عبدِ اللهِ: (وَمَا يُهْلِكُنا إِلَّا دَهْرٌ يمُرُّ) .
Bunun Abdullah'ın kıraatinde: (وَمَا يُهْلِكُنا إِلَّا دَهْرٌ يمُرُّ) “Bizi ancak akıp giden bir zaman helak eder” şeklinde olduğu da zikredilmiştir .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ}. قال: الزمانُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; yine bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; {وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ} “Bizi ancak zaman helak eder” buyruğu hakkında şöyle demiştir: [Buradaki dehr] zamandır .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ}: قال ذلك مشرِكو قريشٍ {وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ}: إلا العمرُ .
Bize İbn Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den nakletti; {وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ} “Bizi ancak zaman helak eder” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Bunu Kureyş müşrikleri söylemiştir; {وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ} [yani] ancak ömür [bizi helak eder] .
وذُكِر أن هذه الآيةَ نزَلت من أجلِ أن أهلَ الشركِ كانوا يقولون: الذي يُهْلِكُنا ويُفْنِينا الدهرُ والزمانُ. [ثم يَسُبُّون ما يُفْنِيهم ويُهْلِكُهم، وهم يرَوَن أنهم يَسُبُّون بذلك الدهرَ والزمانَ]، فقال اللهُ ﷿ لهم: أنا الذي أُفنِيكم وأُهْلِكُكم، لا الدهرُ والزمانُ، ولا علمَ لكم بذلك.
Zikredildiğine göre bu ayet, şirk ehlinin: «Bizi helak eden ve yok eden dehrdir (zamandır).» demeleri sebebiyle inmiştir. [Sonra da kendilerini yok edip helak eden şeye söverler ve bununla dehri ve zamanı sövdüklerini zannederlerdi.] Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah onlara şöyle buyurdu: Dehr ve zaman değil; sizi yok eden ve helak eden Benim, sizin ise bu hususta hiçbir bilginiz yoktur.
ذكرُ [الروايةِ بذلك عمن قاله]
[Bunu söyleyenlerden gelen rivayetin] zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن عيينةَ، عن الزهريِّ، عن سعيدِ بن المسيَّبِ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ، قال: "كان أهلُ الجاهليةِ يقولون: إنما يُهْلِكُنا الليلُ والنهارُ ؛ هو الذي يُهْلِكُنا ويُميتُنا ويُحْيِينا. فقال اللهُ في كتابِه: {وَقَالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ} ". قال: فيَسُبُّون الدهرَ، فقال اللهُ ﵎: "يُؤذِيني ابن آدمَ؛ يَسُبُّ الدهرَ، وأنا الدهرُ، بِيَدِيَ الأمرُ، أُقَلِّبُ الليلَ والنهارَ" .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Zührî'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) nakletti; şöyle buyurmuştur: "Cahiliye ehli şöyle derdi: 'Bizi ancak gece ve gündüz helak eder ; bizi helak eden, öldüren ve yaşatan odur.' Bunun üzerine Allah Kitabı'nda şöyle buyurdu: {وَقَالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ} “Dediler ki: 'Dünya hayatımızdan başka bir hayat yoktur. Ölürüz ve yaşarız; bizi ancak zaman helak eder'". [Râvi] dedi ki: Onlar dehre söverlerdi. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah şöyle buyurdu: "Âdemoğlu dehre söverek Bana eza eder. Hâlbuki dehr Ben'im; emir Benim elimdedir, geceyi ve gündüzü Ben evirip çeviririm" .
حدَّثنا عمرانُ بنُ بكارٍ الكَلَاعيُّ، قال: ثنا أبو رَوْحٍ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عيينةَ، عن الزهريِّ، عن سعيدِ بن المسيَّبِ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ نحوَه.
Bize İmrân b. Bekkâr el-Kelâî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ravh anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Zührî'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) benzerini nakletti.
حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: ثني يونسُ بنُ يزيدَ ، عن ابن شهابٍ، قال: أخبَرنى أبو سلمةَ بنُ عبدِ الرحمنِ، قال: قال أبو هريرةَ: سمِعتُ رسولَ اللهِ ﷺ قال: "قال اللهُ تعالى: يَسُبُّ ابْنُ آدمَ الدهرَ، وأنا الدهر، بيَدِيَ الليلُ والنهارُ" .
Bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus b. Yezîd , İbn Şihâb'dan nakletti, dedi ki: Bana Ebû Seleme b. Abdirrahmân haber verdi, dedi ki: Ebû Hüreyre şöyle dedi: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: "Allah Teâlâ buyurdu ki: Âdemoğlu dehre söver; hâlbuki dehr Ben'im, gece ve gündüz Benim elimdedir" .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقِ، عن العلاءِ بن
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Alâ b.
عبدِ الرحمنِ، عن أبيه، عن أبي هريرةَ، أن النبيَّ ﷺ قال: "يقولُ اللهُ: استقرَضتُ عبدى فلم يُعْطِنى، وسبَّنى عبدِى، يقولُ: وادَهْراه. وأنا الدهرُ" .
Abdirrahmân'dan, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den nakletti; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Allah Teâlâ buyurur ki: Kulumdan borç istedim, Bana vermedi; kulum Bana sövdü ve 'Ah dehr/zaman!' dedi. Hâlbuki dehr Ben'im" .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ ، عن الزهريِّ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ "إنَّ الله قال: لا يَقُولَنَّ أحدُكم: يا خيبةَ الدهرِ؛ فإنى أنا الدهرُ. أقلِّبُ ليلَه ونهارَه، وإذا شِئْتُ قبَضتُهما" .
Bize İbn Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den , o Zührî'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) nakletti: "Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Hiçbiriniz sakın 'Zamanın/dehrin hüsranına uğrayasıca!' demesin; zira dehr Ben'im. Onun gecesini ve gündüzünü Ben evirip çeviririm, dilediğim zaman da onları kabzederim (sona erdiririm)" .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُليَّةَ، عن هشامٍ، [عن ابن سيرينَ] ، عن أبي هريرةَ، قال: لا تَسُبُّوا الدهرَ، فإن الله هو الدهرُ .
Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Hişâm'dan, [o İbn Sîrîn'den] , o Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Dehre sövmeyiniz; zira Allah dehrin Kendisidir .
{وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وما لهؤلاء المشركين القائلين: ما هي إلا حياتُنا الدنيا نموتُ ونحيا، وما يُهْلِكُنا إلا الدهرُ. بما يقولون من ذلك {مِنْ عِلْمٍ}. يعنى: من يقينِ علمٍ؛ لأنهم يقولون ذلك تخرُّصًا بغيرِ خبرٍ أتاهم من اللهِ، ولا برهانٍ عندَهم بحقيقتِه. {إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ}. يقولُ جل ثناؤُه: ما هم إلا في ظنٍّ من ذلك وشكٍّ. يُخْبِرُ عنهم أنهم في حَيْرةٍ من اعتقادِهم حقيقةَ ما يَنْطِقون من ذلك بألسنِتهم.
{وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ} “Bu hususta onların hiçbir bilgisi yoktur; onlar sadece zanda bulunuyorlar”. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: "Dünya hayatımızdan başka bir hayat yoktur; ölürüz ve yaşarız, bizi ancak zaman helak eder" diyen bu müşriklerin, bu söyledikleri hususunda {مِنْ عِلْمٍ} “hiçbir bilgisi”, yani kesin bir ilmi yoktur. Çünkü onlar bunu, Allah'tan kendilerine gelen bir haber olmaksızın ve hakikatine dair yanlarında hiçbir delil bulunmaksızın sırf bir tahminde bulunarak söylemektedirler. {إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ} “Onlar sadece zanda bulunuyorlar”. Zikri celil olan [Allah] buyuruyor ki: Onlar bu konuda sadece bir zan ve şüphe içindedirler. [Allah], dilleriyle telaffuz ettikleri şeyin hakikatine inanma hususunda onların bir tereddüt ve şaşkınlık içinde olduklarını haber vermektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ مَا كَانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا ائْتُوا بِآبَائِنَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٢٥)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ مَا كَانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا ائْتُوا بِآبَائِنَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٢٥)} “Âyetlerimiz onlara apaçık olarak okunduğu zaman, onların delili: 'Eğer doğru sözlüler iseniz atalarımızı getirin!' demekten başka bir şey olmadı”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا تُتْلى على هؤلاء المشرِكين المكذِّبين بالبعثِ آياتُنا بأن الله باعثُ خلقِه من بعدِ مماتِهم، فجامِعُهم يومَ القيامةِ عندَه للثوابِ والعقابِ. {بَيِّنَاتٍ}. يعني: واضحاتٍ جلياتٍ، تَنْفى الشكَّ عن قلبِ أهلِ التصديقِ باللهِ في ذلك، {مَا كَانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا ائْتُوا بِآبَائِنَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. يقولُ جلّ ثناؤُه: لم يَكُنْ لهم حجةٌ على رسولِنا الذي يَتْلُو ذلك عليهم إلا قولهم له : ائتِنا بآبائِنا الذين قد هلكوا، أحياءً، وانْشُرهم لنا إن كنتَ صادقًا فيما تَتْلو علينا وتُخْبِرُنا، حتى نصدِّقَ بحقيقةِ ما تقولُ بأن الله باعثُنا من بعدِ مماتنِا، و مُحْيِينا من بعدِ فنائِنا.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Yeniden dirilişi yalanlayan bu müşriklere, Allah'ın yarattıklarını ölümlerinden sonra dirilteceğine ve mükâfat ile ceza için kıyamet gününde Kendi huzurunda toplayacağına dair âyetlerimiz okunduğu zaman; {بَيِّنَاتٍ} yani bu konuda Allah'ı tasdik edenlerin kalbinden şüpheyi gideren apaçık ve besbelli [deliller olarak okunduğu zaman], {مَا كَانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا ائْتُوا بِآبَائِنَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “onların delilleri sadece: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz atalarımızı getirin' demekten ibarettir”. Şânı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Bunu kendilerine okuyan Elçimize karşı onların ileri sürecekleri hiçbir delilleri yoktu; sadece ona şöyle diyorlardı: Eğer bize okuduğun ve haber verdiğin hususlarda doğru sözlü isen, ölüp gitmiş olan atalarımızı bize canlı olarak getir, onları bizim için dirilt de Allah'ın bizi ölümümüzden sonra dirilteceği ve yok oluşumuzdan sonra bizi ihya edeceği yönündeki sözünün gerçekliğini tasdik edelim.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢٦)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri: {قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢٦)} “De ki: 'Allah sizi diriltir, sonra öldürür, sonra da hakkında hiçbir şüphe olmayan kıyamet gününde sizi bir araya getirir; fakat insanların çoğu bilmezler'”.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قُلْ يا محمدُ لهؤلاء المشرِكين المكذِّبين بالبعثِ، القائلين لك: ائتِنا بآبائِنا إن كنتَ صادقًا: اللهُ أيُّها المشرِكون يُحْيِيكم ما شاء أن يُحْيِيَكم في الدنيا، ثم يُميتُكم فيها إذا شاء، {ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ [لَا رَيْبَ فِيهِ}. يقولُ: ثم] يَجْمَعُكم جميعًا أَوَّلَكم وآخرَكم، وصغيرَكم وكبيرَكم، {إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ}. يقولُ: ليوم القيامةِ، يَعْني أَنه يَجْمَعُكم جميعًا أحياءً
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Yeniden dirilmeyi yalanlayan ve sana: "Eğer doğru sözlü isen atalarımızı bize getir" diyen bu müşriklere de ki: Ey müşrikler! Allah sizi dünyada yaşatmayı dilediği müddetçe yaşatır, sonra dilediğinde orada sizi öldürür. {ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ [لَا رَيْبَ فِيهِ}. يقولُ: ثم] “Sonra sizi öldürür, sonra da [hakkında hiçbir şüphe olmayan kıyamet gününde sizi bir araya getirir]. Şöyle buyurmaktadır: Sonra” ilkinizden sonuncunuza, küçüğünüzden büyüğünüze kadar hepinizi bir araya toplar. {إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet gününde”. [Allah] 'kıyamet günü için' buyurmaktadır; yani hepinizi diri olarak bir araya toplayacağını kastetmektedir
ليومِ القيامةِ، {لَا رَيْبَ فِيهِ}. يقولُ: لا شكَّ فيه. يقولُ: فلا تَشُكُّوا في ذلك، فإن الأمرَ كما وصَفتُ لكم، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ}. يقولُ: ولكن أكثرَ الناسِ الذين هم أهلُ تكذيبٍ بالبعثِ لا يَعْلَمون حقيقةً ذلك، وأن الله مُحْيِيهم من بعد ممَاتِهم.
kıyamet günü için [toplar]. {لَا رَيْبَ فِيهِ} “Hakkında hiçbir şüphe olmayan”; yani onda şüphe yoktur buyurmaktadır. [Allah] şöyle buyuruyor: O hâlde bu hususta şüpheye düşmeyin; zira durum size anlattığım gibidir. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat insanların çoğu bilmezler”. Şöyle buyurmaktadır: Ancak yeniden dirilişi yalanlayan insanların çoğu bunun hakikatini ve Allah'ın ölümlerinden sonra kendilerini dirilteceğini bilmezler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ (٢٧)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri: {وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ (٢٧)} “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. Kıyametin kopacağı gün, işte o gün bâtıla sapanlar hüsrana uğrayacaklardır”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وللهِ سلطانُ السماواتِ السبعِ والأرضِ دونَ ما تدعُونه له شريكًا، وتعبُدونه من دونِه، والذي تدعُونه من دونِه من الآلهةِ والأندادِ في مُلكِه وسلطانِه، جارٍ عليه حكمُه، فكيف يكونُ ما كان كذلك له شريكًا؟ أم كيف تعبُدونه، وتترُكون عبادةَ مالكِكم ومالكِ ما تعبُدونه من دونِه؟ {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ويوم تجيءُ الساعةُ التي يَنْشُرُ اللهُ فيها الموتى من قبورِهم، ويجمعُهم لموقفِ العرضِ، {يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ}. يقولُ: يُغْبَنُ فيها الذين أبطَلوا في الدنيا في أقوالِهم ودعواهم للهِ شريكًا، وعبادتِهم آلهةً دونَه، بأن يفوزَ بمنازلِهم من الجنةِ المحقُّون، ويُبْدلوا بها منازلَ من النارِ كانت للمُحِقِّين، فجُعِلت لهم بمنازِلهم من الجنةِ، ذلك هو الخسرانُ المبينُ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Yedi göğün ve yerin hâkimiyeti, O'na ortak koştuğunuz ve O'ndan başka taptığınız şeylerin değil, yalnızca Allah'ındır. O'nun dışında ilah ve put olarak taptığınız şeyler de O'nun mülkünde ve hâkimiyeti altındadır, O'nun hükmü onlar üzerinde geçerlidir. Durum böyleyken, bu nitelikteki bir şey nasıl O'na ortak olabilir? Yahut sizin ve O'ndan başka taptığınız şeylerin Mâliki olan Allah'a kulluğu bırakıp nasıl olur da onlara taparsınız? {وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ} Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah'ın ölüleri kabirlerinden diriltip arz meydanında toplayacağı o kıyamet vakti geldiği gün; {يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ} “bâtıla sapanlar hüsrana uğrayacaklardır”. Şöyle buyuruyor: Dünyada sözlerinde, Allah'a ortak isnat etmelerinde ve O'ndan başka ilahlara tapmalarında bâtıla sapanlar, o gün aldanmış ve zarara uğramış olacaklardır; şöyle ki, hak sahipleri cennetteki onların konaklarını kazanacak, onlar ise bunun karşılığında hak sahiplerine ait olan cehennemdeki konaklarla değiştirilecek ve cennetteki konaklarına bedel olarak bu konaklar kendilerine verilecektir. İşte apaçık hüsran budur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٨)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٨)} “Ve her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün. Her ümmet kendi kitabına çağrılır: 'Bugün yaptıklarınızın karşılığını göreceksiniz!'”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وترَى يا محمدُ يومَ تقومُ الساعةُ أهلَ كلِّ ملةٍ ودينٍ {جَاثِيَةً}. يقولُ: مجتمعةً مستوفِزَةً على رُكبِها من هولِ ذلك اليومِ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Muhammed! Kıyamet koptuğu gün her millet ve din mensubunu {جَاثِيَةً} görürsün. Şöyle buyuruyor: O günün dehşetinden ötürü dizleri üstüne çökmüş ve toplanmış hâlde görürsün.
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قِوله: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً}. قال: على الركبِ مستوفِزِين .
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den naklen [Allah'ın]: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً} “Ve her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün” sözü hakkında şöyle dediğini aktarmıştır: Dizleri üstüne çökmüş, tetikte bekleyenler olarak .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً}. قال: هذا يومَ القيامةِ {جَاثِيَةً} على ركبِهم .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, [Allah'ın]: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً} “Ve her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün” sözü hakkında şöyle demiştir: Bu, kıyamet günündedir; dizleri üstüne {جَاثِيَةً} çökmüşlerdir .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعت الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً}. يقولُ: على الركبِ عندَ الحسابِ .
Bana el-Huseyn'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın, [Allah'ın]: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً} “Ve her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Hesap esnasında dizleri üstündedirler .
وقولُه: {كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَانَ}. يقولُ: كلُّ أهلِ ملةٍ ودينٍ تُدعَى إلى كتابِها الذي أمْلَت على حَفَظَتِها.
Yüce Allah'ın: {كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا} “Her ümmet kendi kitabına çağrılır” sözü ise şöyle demektir: Her millet ve din ehli, koruyucu meleklere yazdırdığı kendi amel defterine çağrılır.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا}: تعلَمون أنه ستُدعَى أُمةٌ قبلَ أُمةٍ، وقومٌ قبلَ قومٍ، ورجلٌ قبلَ رجلٍ؟ ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ كان يقولُ: "يُمَثَّلُ لكلِّ أُمَّةٍ يومَ القيامةِ ما كانت تعبدُ
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin [Allah Teâlâ'nın]: {كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا} “Her ümmet kendi kitabına çağrılır” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Bilir misiniz ki bir ümmet diğer bir ümmetten önce, bir topluluk diğer bir topluluktan önce ve bir kişi diğer bir kişiden önce çağrılacaktır? Bize nakledildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: « يُمَثَّلُ لكلِّ أُمَّةٍ يومَ القيامةِ ما كانت تعبدُ » «Kıyamet gününde her ümmete tapmakta olduğu şeyler tecessüm ettirilir (gözünün önüne getirilir)...»
من حجَرٍ، أو وثنٍ، أو خشبةٍ، أو دابةٍ، ثم يقالُ: من كان يعبدُ شيئًا فَلْيَتْبَعْه. فتكونُ - أو تُجعلُ - تلك الأوثانُ قادةً إلى النارِ حتى تقذِفَهم فيها، فتبقَى أُمَّةُ محمدٍ ﷺ وأهلُ الكتابِ، فيقولُ لليهودِ: ما كنتم تعبُدون؟ فيقولون: كنا نعبدُ الله وعُزَيْرًا. إلا قليلًا منهم، فيقالُ لها: أمَّا عُزَيْرٌ فليس منكم ولَستُم منه، فيؤخذُ بهم ذاتَ الشِّمالِ، فينطَلِقون ولا يستطِيعون مكوثًا، ثم يُدعَى بالنصارى، فيقالُ لهم: ما كنتم تعبُدون؟ فيقولون: كنَّا نعبدُ الله والمسيحَ. إلا قليلًا منهم، فيقالُ: أَمَّا عيسى فليس منكم ولَستُم منه. فيؤخَذُ بهم ذاتَ الشِّمالِ، فينطَلِقون ولا يستطيعون مكوثًا، وتبقَى أمَّةُ محمدٍ ﷺ، فيقالُ لهم: ما كنتُم تعبُدون؟ فيقولون: كنَّا نعبدُ الله وحدَه، وإنما فارَقْنا هؤلاء في الدنيا مخافةَ يومِنا هذا. فيؤذنُ للمؤمنين في السجودِ، فيسجدُ المؤمنون، وبينَ كلِّ مؤمنٍ منافقٌ، فيقسُو ظهرُ المنافقِ عن السجودِ، ويجعلُ اللهُ سجودَ المؤمنين عليه توبيخًا وصغارًا وحسرةً وندامةً" .
taşa, puta, tahtaya veya hayvana taptıysa o cisimlendirilip gösterilir. Sonra: 'Kim neye tapıyor idiyse onun peşine düşsün!' denir. Böylece bu putlar, onları içine atıncaya kadar ateşe doğru götüren önderler kılınır (veya olurlar). Geriye Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmeti ile Ehl-i Kitap kalır. Yahudilere: 'Siz neye tapıyordunuz?' denir. Onların pek azı müstesna: 'Biz Allah'a ve Üzeyr'e tapıyorduk' derler. Bunun üzerine o topluluğa: 'Üzeyr'e gelince, o sizden değildir, siz de ondan değilsiniz' denir. Onlar sol tarafa doğru sevk edilirler; derhal giderler ve orada durmaya güç yetiremezler. Sonra Hristiyanlar çağrılır ve onlara: 'Siz neye tapıyordunuz?' denir. Onların pek azı müstesna: 'Biz Allah'a ve Mesih'e tapıyorduk' derler. Denilir ki: 'İsa'ya gelince, o sizden değildir, siz de ondan değilsiniz.' Onlar da sol tarafa doğru sevk edilirler; derhal giderler ve orada durmaya güç yetiremezler. Geriye Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmeti kalır. Onlara: 'Siz neye tapıyordunuz?' denir. Onlar: 'Biz yalnızca Allah'a tapıyorduk; dünyada sırf bugünün korkusundan dolayı bu insanlardan ayrılmıştık' derler. Bunun üzerine müminlere secde etmeleri için izin verilir ve müminler secdeye kapanırlar. Her müminin arasında bir münafık bulunur; fakat münafığın sırtı kaskatı kesilip secdeye varamaz. Allah, müminlerin secdesini onun üzerine bir kınama, zillet, pişmanlık ve hasret vesilesi kılar" .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ، عن عطاءِ بن يزيدَ الليثيِّ، عن أبي هريرةَ، قال: قال الناسُ: يا رسولَ اللهِ، هل نرَى ربَّنا يومَ القيامةِ؟ فقال: "هل تُضامُّون في الشمسِ ليس دونَها سحابٌ؟ ". قالوا: لا يا رسولَ اللهِ. قال: "هل تُضارُّون في القمرِ ليلةَ البدرِ ليس دونَه سحابٌ؟ " قالوا: لا يا رسولَ اللهِ. قال: "فإنكم ترَوْنه يومَ القيامةِ كذلك، يجمعُ الله الناسَ، فيقولُ: مَن كان يعبدُ شيئًا فَلْيَتْبَعْه. فيتْبعُ مَن كان يعبدُ القمرَ القمرَ، ومن كان يعبدُ الشمسَ الشمسَ، ويَتَّبَعُ مَن كان يعبدُ الطواغيتَ الطواغيتَ، وتبقَى هذه الأمةُ
Bize İbn Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, [o] ez-Zührî'den, [o] Atâ b. Yezîd el-Leysî'den, [o da] Ebû Hüreyre'den naklen anlattı; [Ebû Hüreyre] dedi ki: İnsanlar: “Ey Allah'ın Resûlü, kıyamet günü Rabbimizi görecek miyiz?” dediler. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Önünde bulut yokken güneşi [görmekte] bir izdiham/zorluk yaşar mısınız?» buyurdu. “Hayır, ey Allah'ın Resûlü” dediler. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Önünde bulut yokken dolunay gecesinde ayı [görmekte] birbirinize zarar verir/bir engel ile karşılaşır mısınız?» buyurdu. “Hayır, ey Allah'ın Resûlü” dediler. [Bunun üzerine] şöyle buyurdu: «Şüphesiz siz kıyamet günü O'nu işte böyle göreceksiniz. Allah insanları toplar ve: “Kim neye tapıyor idiyse onun peşine düşsün!” buyurur. Artık aya tapan ayın, güneşe tapan güneşin, tağutlara tapan da tağutların peşine düşer ve geriye bu ümmet...»
فيها منافِقوها، فيأتيهم ربُّهم في صورةٍ، ويُضرَبُ جسرٌ على جهنمَ". قال النبيُّ ﷺ: "فأكونُ أولَ من يُجِيزُ ، ودعوةُ الرسلِ يومئذٍ: اللهمَّ سَلِّمْ، اللهمَّ سَلِّمْ. وبها كلاليبُ كشوكِ السَّعْدانِ ، هل رأَيتم شوكَ السَّعْدانِ؟ ". قالوا: نعم يا رسولَ اللهِ. قال: "فإنها مثلُ شوكِ السَّعْدانِ، غيرَ أنه لا يَعلمٌ قدرَ عِظَمِها إلا اللهُ، ويُخْطَفُ الناسُ بأعمالِهم؛ فمنهم المُوبَقُ بعملِه، ومنهم المُخَردَلُ ثم يَنْجُو". ثم ذكَر الحديثَ بطولِه .
içindeki münafıklarıyla birlikte kalır. Rableri onlara bir surette gelir ve cehennemin üzerine bir köprü kurulur". Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) devamla şöyle buyurdu: "[Köprüyü] ilk geçen ben olurum. O gün resullerin duası: 'Allahım selamet ver, Allahım selamet ver!' şeklindedir. Orada sa‘dân dikeni gibi kancalar vardır. Siz sa‘dân dikenini gördünüz mü?". Sahâbîler: Evet ey Allah'ın Resûlü, dediler. Resûlullah buyurdu ki: "İşte o kancalar sa‘dân dikeni gibidir; ancak ne kadar büyük olduğunu Allah'tan başka kimse bilmez . İnsanlar amellerine göre yakalanıp çekilirler ; kimi ameli yüzünden helak olur, kimi de parçalanıp yaralanır , sonra kurtulur". [Râvi] sonra hadisi uzun uzadıya zikretti .
وقولُه: {الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: كلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إلى كِتابِها، يقالُ لها : {الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ}. أي: تُثابُون وتُعطَون أجورَ ما كنتم في الدنيا من جزاءِ الأعمالِ تعمَلون؛ بالإحسانِ الإحسانَ، وبالإساءةِ جزاءَها.
Yüce Allah'ın: {الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Bugün yaptıklarınızın karşılığını göreceksiniz” sözü hakkında zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Her ümmet kendi kitabına çağrılır ve kendisine şöyle denilir: {الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ} Yani dünyada iken amellerinizin karşılığı olarak işlemekte olduğunuz şeylerin mükâfatı ve ecri bugün size verilecektir; iyiliğe karşı iyilikle, kötülüğe karşı da onun cezasıyla [karşılık verilecektir].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٩) فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ (٣٠)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri: {هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٩) فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ (٣٠)} “İşte bu, size karşı hakkı söyleyen kitabımızdır. Şüphesiz biz, yapmakta olduklarınızı kaydediyorduk. İman edip sâlih amel işleyenlere gelince, Rableri onları rahmetine sokacaktır. İşte apaçık kurtuluş budur”.
يقولُ تعالى ذكرُه: يقالُ لكلِّ أمةٍ دُعِيت في القيامةِ إلى كتابِها الذي أمْلَت
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Kıyamet gününde [amellerini] yazdırdığı kitabına çağrılan her bir ümmete şöyle denilir:
على حَفَظتِها في الدنيا: {الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}، فلا تَجَزَعوا من ثوابِناكم على ذلك، فإنكم ينطقُ عليكم إن أنكَرْتموه بالحقِّ فاقرَءوه، {إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}. يقولُ: إنا كنا نستكتِبُ حَفَظَتَنا أعمالَكم، فتثبتُها في الكتبِ وتكتبُها.
dünyadaki koruyucu meleklerine yazdırdığı [deftere çağrılan her ümmete şöyle denilir]: {الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Bugün yaptıklarınızın karşılığını göreceksiniz”. Buna karşılık size verdiğimiz mükâfattan/cezadan dolayı feryat edip sızlanmayın; şayet inkâr ederseniz, işte bu [kitap] aleyhinize gerçeği konuşmaktadır, onu okuyun! {إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Şüphesiz biz, yapmakta olduklarınızı kaydediyorduk”. Şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz biz, koruyucu meleklerimize amellerinizi yazdırıyor, onlar da bunları defterlere kaydedip yazıyorlardı.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا طلقُ بنُ عَنَّامٍ، عن زائدةَ، عن عطاءٍ، عن مِقْسمٍ، عن ابن عباسٍ: {هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ}. قال: هو أمُّ الكتابِ، فيه أعمالُ بني آدمَ، {إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}. قال: نَعم، الملائكةُ يستنسِخون أعمالَ بني آدَم .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Talk b. Gannâm, Zâide'den, o Atâ'dan, o Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ} “İşte bu, size karşı hakkı söyleyen kitabımızdır” âyeti hakkında: O, içinde Âdemoğullarının amelleri bulunan Ümmü'l-Kitâb'dır (Ana Kitap/Levh-i Mahfuz), dedi. {إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Şüphesiz biz, yapmakta olduklarınızı kaydediyorduk” âyeti hakkında da: Evet, melekler Âdemoğullarının amellerini [oradan] istinsah edip kaydederler , dedi.
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّيُّ، قال: ثني أخى عيسى بنُ عبدِ اللهِ، عن ثابتٍ الثُّماليِّ، عن ابن عباسٍ، قال: إن الله خلَق النونَ وهى الدواةُ، وخلَق القلمَ، فقال: اكتبْ. قال: ما أكتبُ؟ قال: اكتبْ ما هو كائنٌ إلى يوم القيامةِ من عملٍ معمولٍ؛ بِرٍّ أو فجورٍ، أو رزقٍ مقسومٍ؛ حلالٍ أو حرامٍ. ثم ألزَم كلَّ شيءٍ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kūb el-Kummî anlattı, dedi ki: Bana kardeşim Îsâ b. Abdillâh, [o da] Sâbit es-Sumâlî'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Şüphesiz Allah Nûn'u -ki o hokkadır- ve Kalem'i yarattı. Ardından: «Yaz!» buyurdu. [Kalem]: «Ne yazayım?» dedi. [Allah]: «Kıyamet gününe kadar meydana gelecek olan her şeyi; işlenecek amellerden iyilik veya kötülüğü, taksim edilmiş rızıklardan veya helal ve haramı yaz!» buyurdu. Sonra [Allah] her şeye yükledi
من ذلك شأنَه : دخولَه في الدنيا، ومُقامَه فيها كم؟ وخروجَه منها كيف؟ ثم جعَل على العبادِ حَفَظَةً، وعلى الكتابِ خُزَّانًا، فالحفظةُ ينسَخون كلَّ يومٍ من الخُزَّانِ عملَ ذلك اليومِ، فإذا فَنِى الرزقُ وانقطَع الأثرُ، وانقَضى الأجلُ، أتَتِ الحفظةُ الخزنةَ يطلبون عملَ ذلك اليوم، فتقولُ لهم الخزنةُ: ما نجدُ لصاحبِكم عندَنا شيئًا. فترجعُ الحفظةُ [فيجِدونهم قد ماتوا] . قال: فقال ابن عباسٍ: ألستم قومًا عربًا؟ تسمعون الحَفَظةَ يقولون: {إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}. وهل يكونُ الاستِنساخُ إلا من أصلٍ .
durumunu ve akıbetini tayin etti: Dünyaya ne zaman girecek, orada ne kadar kalacak ve oradan nasıl çıkacak? Sonra kulların üzerine koruyucu melekler, Kitab'ın üzerine de muhafızlar kıldı. Koruyucu melekler her gün muhafızlardan o günün amelini istinsah edip kopyalarlar. Rızık tükenip, izler kesilip, ecel sona erdiğinde koruyucu melekler muhafızlara gelerek o günün amelini isterler. Muhafızlar onlara: "Biz sizin arkadaşınız için yanımızda hiçbir şey bulamıyoruz" derler. Koruyucu melekler dönerler [ve onların ölmüş olduklarını görürler] . [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: Sizler Arap bir kavim değil misiniz? Koruyucu meleklerin: {إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Şüphesiz biz, yapmakta olduklarınızı kaydediyorduk (istinsah ediyorduk)” dediklerini işitmiyor musunuz? İstinsah (kopyalama) ancak bir asıldan (ana nüshadan) yapılmaz mı?
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن عمرٍو، عن عطاءٍ، عن الحكمِ، عن مقسمٍ، عن ابن عباسٍ: {هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ}. قال: الكتابُ الذكرُ، {إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}. قال: نستنسخُ الأعمالَ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Amr'dan, o Atâ'dan, o el-Hakem'den, o Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ} “İşte bu, size karşı hakkı söyleyen kitabımızdır” âyeti hakkında: Kitap, Zikir'dir (Levh-i Mahfuz'dur), dedi. {إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Şüphesiz biz, yapmakta olduklarınızı kaydediyorduk” âyeti hakkında da: Amelleri istinsah edip kaydediyorduk, dedi.
وقال آخرون في ذلك ما حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنا النضرُ بنُ إسماعيلَ، عن أبي سنانٍ الشيبانيِّ، عن عطاءِ بن أبي رباحٍ، عن أبي عبدِ الرحمنِ السلميِّ، عن عليّ بن أبي طالبٍ ﵁ أنه قال: إن للهِ ملائكةً ينزِلون في كلِّ يومٍ بشيءٍ؛ يكتُبون فيه أعمالَ بني آدَمَ .
Başkaları ise bu hususta bize el-Hasan b. Arefe'nin anlattığı şu rivayeti söylemişlerdir; dedi ki: Bize en-Nadr b. İsmâîl, Ebû Sinân eş-Şeybânî'den, o Atâ b. Ebî Rebâh'tan, o Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den, o da Ali b. Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anh) nakletti; o şöyle demiştir: Allah'ın her gün bir sayfayla inen melekleri vardır; onda Âdemoğullarının amellerini yazarlar .
وقولُه: {فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فأما الذين آمَنوا باللهِ في الدنيا فوحَّدوه، ولم يشرِكوا به شيئًا، {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. يقولُ: وعمِلوا بما أمَرهم اللهُ به، وانتهَوا عما نهاهم اللهُ عنه، {فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِهِ}. يعني: في جنتِه برحمتِه.
Yüce Allah'ın: {فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِهِ} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Rableri onları rahmetine sokacaktır” sözü hakkında şânı yüce [Allah] şöyle buyurmaktadır: Dünyada Allah'a iman edip O'nu birleyen ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayan kimseler [ile], {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “ve salih ameller işleyenler” -[yani] Allah'ın kendilerine emrettiği şeyleri yapan ve Allah'ın kendilerine yasakladığı şeylerden kaçınan kimseler- [var ya], {فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِهِ} “Rableri onları rahmetine sokacaktır”, yani rahmetiyle onları cennetine sokacaktır.
وقولُه: {ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ}. يقولُ: دخولُهم في رحمةِ اللهِ يومَئذٍ هو الظفرُ بما كانوا يطلبونه، وإدراكُ ما كانوا يسعَون في الدنيا له، المبينُ غايتَهم فيها أنه هو الفوزُ.
Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ} “İşte apaçık kurtuluş budur” sözü ise şöyle demektir: O gün Allah'ın rahmetine girmeleri, arzu ettikleri şeye kavuşmaları ve dünyada uğrunda çaba sarf ettikleri gayeye nail olmalarıdır; bu da onların oradaki nihai hedeflerinin asıl kurtuluş olduğunu apaçık gösteren bir durumdur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا أَفَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَاسْتَكْبَرْتُمْ وَكُنْتُمْ قَوْمًا مُجْرِمِينَ (٣١)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri: {وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا أَفَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَاسْتَكْبَرْتُمْ وَكُنْتُمْ قَوْمًا مُجْرِمِينَ (٣١)} “İnkâr edenlere gelince: 'Âyetlerim size okunmadı mı? Fakat siz büyüklük tasladınız ve suçlu bir kavim oldunuz' [denilir]”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وأما الذين جحَدوا وحدانيةَ اللهِ، وأبَوا إفرادَه في الدنيا بالألوهةِ، فيقالُ لهم: ألم تكُنْ آياتِي في الدنيا تُتلى عليكم؟
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah'ın birliğini inkâr eden ve dünyada ilahlıkta O'nu birlemeyi reddeden kimselere gelince, onlara şöyle denilir: Dünyadayken âyetlerim size okunmamış mıydı?
فإن قال قائلٌ: أوَ لَيست "أمَّا" تجابُ بالفاءِ، فأينَ هي؟ فإن الجوابَ أن يقالَ: هي الفاءُ التي في قولِه: {أَفَلَمْ}. وإنما وجْهُ الكلامِ في العربيةِ لو نُطِق به على بيانِه وأصلِه أن يقالَ: وأما الذين كفروا، فألم تكن آياتي تُتلَى عليكم. لأن معنى الكلامِ: وأما الذين كفَروا فيقالُ لهم: ألم. فموضعُ الفاءِ في ابتداءِ المحذوفِ الذي هو مطلوبٌ في الكلامِ، فلما حُذِفت "يقالُ"، وجاءت ألِفُ استفهامٍ حكمُها أن تكونَ مبتدَأةً بها، ابتُدِئ بها وجُعِلت الفاءُ بعدَها، وقد تُسقِطُ العربُ الفاءَ التي هي جوابُ "أما" في مثلِ هذا الموضعِ أحيانًا إذا أسقَطوا الفعلَ الذي هو في محلِّ جوابِ "أما"، كما قال جلَّ ثناؤُه: {فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} [آل عمران: ١٠٦]. فحُذِفتِ الفاءُ، إذ كان الفعلُ الذي هو في جوابِ "أمَّا" محذوفًا وهو "فيقال"، وذلك أن معنى الكلامِ: فأما الذين اسودَّت وجوهُهم فيقالُ لهم: أكفَرتم؟ فلما أُسقِطت "يقالُ" الذي به تتصلُ الفاءُ
Eğer bir kimse: “'Ammâ' (أَمَّا) [edatının] cevabı fâ (فَـ) ile verilmez mi, öyleyse o nerededir?” derse; verilecek cevap şudur: O, [Allah Teâlâ'nın] {أَفَلَمْ} sözündeki fâ harfidir. Arap dilinde söz, açık ve asıl yapısına göre söylenecek olsaydı kullanım vechi: “İnkâr edenlere gelince; âyetlerim size okunmadı mı?” şeklinde söylenmesiydi. Çünkü cümlenin anlamı: “İnkâr edenlere gelince, onlara: [Âyetlerim size okunmadı] mı? denilir” demektir. Dolayısıyla fâ harfinin yeri, sözde takdiri gereken mahzûf (gizli) kısmın başıdır. “Denilir” (yükâlü / يقال) fiili hazfedilip cümlenin başında bulunması kural olan istifhâm (soru) hemzesi gelince, onunla başlanmış ve fâ harfi ondan sonraya bırakılmıştır. Nitekim Araplar, 'ammâ'nın cevap konumundaki fiili hazfettiklerinde bu gibi yerlerde bazen 'ammâ'nın cevabı olan fâ harfini de düşürürler. Nitekim övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} [Âl-i İmrân: 106] “Yüzleri kararanlara gelince: 'İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?' [denilir]”. Burada 'ammâ'nın cevabında yer alan fiil -ki o da “denilir” (feyükâlü / فيقال) ifadesidir- mahzûf olduğu için fâ harfi düşürülmüştür. Zira sözün anlamı: “Yüzleri kararanlara gelince, onlara: İnkâr mı ettiniz? denilir” şeklindedir. Fâ harfinin kendisiyle bitiştirildiği “denilir” (yükâlü) ifadesi düşürülünce,
سقَطت الفاءُ التي هي جوابُ "أما"
"ammâ"nın cevabı olan fâ harfi de düşmüştür.
وقولُه: {فَاسْتَكْبَرْتُمْ}. يقولُ: فاستكبَرتم عن استماعِها والإيمانِ بها، و {وَكُنْتُمْ قَوْمًا مُجْرِمِينَ}. يقولُ: وكنتم قومًا تكسِبون الآثامَ والكفرَ باللهِ، لا تصدِّقون بمعادٍ، ولا تؤمنون بثوابٍ ولا عقابٍ.
Yüce Allah'ın: {فَاسْتَكْبَرْتُمْ} sözü: Onları dinlemekten ve onlara iman etmekten büyüklük taslayıp kaçındınız demektir. {وَكُنْتُمْ قَوْمًا مُجْرِمِينَ} sözü ise: Sizler günah ve Allah'ı inkârı kazanan , ahireti tasdik etmeyen, mükâfat ve cezaya inanmayan bir kavimdiniz demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيهَا قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ (٣٢)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri: {وَإِذَا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيهَا قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ (٣٢)} “'Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır ve kıyamet gününde hiçbir şüphe yoktur' denildiği zaman: 'Kıyamet nedir bilmiyoruz, sadece bir zandan ibaret olduğunu sanıyoruz ve biz kesin bir bilgiye sahip değiliz' demiştiniz”.
يقولُ تعالى ذكرُه: ويقالُ لهم حينَئذٍ: وإذا قيل لكم: إِنَّ وَعْدَ اللهِ الذي وعَد عبادَه أنه مُحيِيهم من بعد مماتِهم، وباعثُهم من قبورِهم، حَقٌّ، وَالسَّاعَةُ التي أخبَرهم أنه يقيمُها لحشرِهم، وجمِعهم للحسابِ والثوابِ على الطاعةِ، والعقابِ على المعصيةِ، آتيةٌ {لَا رَيْبَ فِيهَا}. يقولُ: لا شكَّ فيها. يعني: في الساعةِ، والهاءُ في قولِه: {فِيهَا}. من ذكرِ الساعةِ. ومعنى الكلامِ: والساعةُ لا ريبَ في قيامِها، فاتَّقوا الله وآمِنوا بالله ورسولِه، واعمَلوا لما يُنجِيكم من عقابِ اللهِ فيها، {قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ}. تكذيبًا منكم بوعدِ اللهِ جلَّ ثناؤُه، وردًّا لخبرِه، وإنكارًا لقُدرتِه على إحيائِكم من بعدِ مماتِكم.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: O vakit onlara şöyle denilir: Size: "Allah'ın kullarına ölümden sonra onları dirilteceğine ve kabirlerinden kaldıracağına dair verdiği vaadi haktır; insanları hesaba çekmek, itaate mükâfat ve isyana ceza vermek üzere toplayacağını haber verdiği kıyamet mutlaka gelecektir , {لَا رَيْبَ فِيهَا} yani onda hiçbir şüphe yoktur -yani kıyamette şüphe yoktur; {فِيهَا} kelimesindeki zamir kıyamete aittir. Sözün manası şöyledir: Kıyametin kopmasında şüphe yoktur; öyleyse Allah'tan korkun, Allah'a ve Resûlüne iman edin ve o günde sizi Allah'ın azabından kurtaracak ameller işleyin!-" denildiğinde; şânı yüce olan Allah'ın vaadini yalanlayarak, haberini reddederek ve ölümünüzden sonra sizi diriltmeye olan kudretini inkâr ederek: {قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ} “Kıyamet nedir bilmiyoruz” dediniz.
وقولُه: {إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا}. [يقولُ: وقلتم: ما نظنُّ أن الساعةَ آتيةٌ إلا ظنًّا] ، {وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ} أنها جائيةٌ، ولا أنها كائنةٌ.
Yüce Allah'ın: {إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا} sözü hakkında: [Şöyle buyuruyor: Sizler dediniz ki: Biz kıyametin geleceğini ancak bir zandan ibaret sanıyoruz] , {وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ} “ve biz kesin bir bilgiye sahip değiliz”; yani onun geleceğine ve gerçekleşeceğine kesin olarak inanmıyoruz.
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيهَا}؛ فقرَأت ذلك عامةُ
Kurrâ (kıraat âlimleri), {وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيهَا} “kıyametin kopacağında hiçbir şüphe yoktur” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Şöyle ki, bunu genel olarak
قرأةِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ قرأةِ الكوفةِ، {وَالسَّاعَةُ} رفعًا على الابتداءِ . وقرَأته عامةُ قرأةِ الكوفةِ: (والسَّاعَةَ) نصبًا ، عطفًا بها على قولِه: {إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ}.
Medine ve Basra kurrâsı ile bazı Kûfe kurrâsı, mübteda (özne) olarak merfû kılmak suretiyle {وَالسَّاعَةُ} şeklinde okumuşlardır . Kûfe kurrâsının geneli ise {إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ} âyetine atfederek mensûb kılmak suretiyle (والسَّاعَةَ) şeklinde okumuşlardır .
والصوابُ من القولِ في ذلك عندَنا أنهما قراءتان مستفيضتان في قَرَأةِ الأمصارِ، صحيحتا المخرجِ في العربيةِ، متقارِبتا المعنى، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bu hususta bize göre doğru olan görüş şudur: Bu iki kıraat, şehirlerin kıraat âlimleri arasında yaygınlaşmış (müstefîz), Arap dili kuralları açısından sağlam çıkış noktalarına sahip ve anlamca birbirine oldukça yakın iki kıraattir. Dolayısıyla bir kimse bu iki kıraatten hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا عَمِلُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٣٣)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri: {وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا عَمِلُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٣٣)} “Yaptıklarının kötülükleri kendilerine belirip göründü ve alay etmekte oldukları şey onları kuşatıverdi”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وبدَا لهؤلاء الذين كانوا في الدنيا يكفُرون بآياتِ اللهِ - سيئاتُ ما عمِلوا في الدنيا من الأعمالِ. يقولُ: ظهر لهم هنالك قبائحُها وشرارُها، لمَّا قرَءوا كتب أعمالِهم التي كانت الحفظةُ تنسخُها في الدنيا، {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ}. يقولُ: وحاق بهم من عذابِ اللهِ حينَئذٍ ما كانوا به يستهزِئون، إذا قيل لهم: إن الله مُحِلُّه بمَن كذَّب به، على سيئاتِ ما في الدنيا عمِلوا من الأعمالِ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Dünyadayken Allah'ın âyetlerini inkâr eden bu kimselere, dünyada işledikleri amellerin kötülükleri belirip göründü. Şöyle buyurmaktadır: Dünyada iken koruyucu meleklerin kaydettiği amel defterlerini okuduklarında, işledikleri amellerin çirkinlikleri ve kötülükleri orada karşılarına çıktı. {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} “Ve alay etmekte oldukları şey onları kuşatıverdi”. Şöyle buyurmaktadır: Dünyada işledikleri kötü amellerden ötürü kendilerine: "Allah, bunu yalanlayan kimselerin başına azabını indirecektir" denildiğinde alay edip durdukları o Allah'ın azabı, işte o anda onları çepeçevre kuşattı.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٣٤)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri: {وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٣٤)} “Ve denildi ki: 'Bugün bu gününüzle karşılaşmayı unuttuğunuz gibi biz de sizi unutuyoruz (terk ediyoruz). Barınağınız ateştir ve sizin hiçbir yardımcınız da yoktur'”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وقيل لهؤلاء الكفرة الذين وصَف صفتَهم: اليومَ نتركُكم في عذابِ جهنمَ، كما ترَكتم العملَ للقاء ربِّكم يومَكم هذا.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Nitelikleri anlatılan bu kâfirlere şöyle denildi: Sizler bu gününüzde Rabbinizle karşılaşmak için sâlih amel işlemeyi terk ettiğiniz gibi, bugün biz de sizi cehennem azabının içinde [kendi hâlinize] terk ediyoruz.
كما حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ}: نتركُكم.
Nitekim bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan [nakille] onun şöyle dediğini anlattı: {وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ} “Ve denildi ki: 'Bugün ... biz de sizi unutuyoruz'” [ifadesi]; sizi [kendi hâlinize] terk ediyoruz [anlamındadır].
وقولُه: {وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ}. يقولُ: ومأْواكم [التي تأوون إليها] نارُ جهنمَ، {وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ}. يقولُ: ومالكم من مستنقذٍ يستنقذُكم اليومَ من عذابِ اللهِ، ولا منتصرٍ ينتصرُ لكم ممن يعذِّبُكم، [فيَستنقِذَ لكم] منه.
Yüce Allah'ın: {وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ} “Barınağınız ateştir” sözü; [varıp] sığınacağınız yer cehennem ateşidir, demektir. {وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} “Ve sizin hiçbir yardımcınız da yoktur” sözü ise; bugün sizi Allah'ın azabından kurtaracak bir kurtarıcınız ve size azap edene karşı yardım edip sizi O'ndan [kurtaracak] bir yardımcınız da yoktur, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ذَلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَغَرَّتْكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٣٥)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri: {ذَلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَغَرَّتْكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٣٥)} “Bunun sebebi, sizin Allah'ın âyetlerini alaya almanız ve dünya hayatının sizi aldatmış olmasıdır. Artık bugün ne oradan çıkarılırlar ne de tevbeleri kabul edilir (özür dilemeleri istenir)”.
يقولُ تعالى ذكرُه: يقالُ لهم: هذا الذي حلَّ بكم من عذابِ اللهِ اليومَ بأنكم في الدنيا اتَّخَذْتُمْ آيَاتِ اللهِ هُزُوًا. وهى حججُه وأدلتُه وآىُ كتابِه التي أنزلها على رسولِه ﷺ، {هُزُوًا}. يعنى: سخريةً تسخَرون منها، {وَغَرَّتْكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا}. يقولُ: وخدَعتكم زينةُ الحياةِ الدنيا، فآثَرتموها على العملِ بما يُنجِيكم اليومَ من عذابِ اللهِ. يقولُ تعالى ذكرُه: {فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا}: من النارِ، {وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ}. يقولُ: ولا هم يُردُّون إلى الدنيا ليتوبوا ويراجِعوا الإنابةَ مما عوقِبوا عليه.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Onlara şöyle denilir: Bugün başınıza gelen bu Allah azabı, dünyadayken Allah'ın âyetlerini alaya almanız sebebiyledir. Bunlar da O'nun hüccetleri, delilleri ve Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirdiği Kitabı'nın âyetleridir. {هُزُوًا} “Alay”; yani kendisiyle alay edip eğlendiğiniz şeyler kıldınız demektir. {وَغَرَّتْكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} “Ve dünya hayatı sizi aldattı”. Şöyle buyurmaktadır: Dünya hayatının süsü sizi aldattı da onu, bugün sizi Allah'ın azabından kurtaracak şeyleri yapmaya tercih ettiniz. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: {فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا} “Artık bugün onlar oradan”, yani ateşten “çıkarılmazlar”, {وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ} “ne de özür dilemeleri istenir (tevbeleri kabul edilir)”. Şöyle buyurmaktadır: Cezalandırıldıkları şeylerden ötürü tevbe etsinler ve tekrar [Rablerine] yönelsinler diye dünyaya da geri döndürülmezler.