حدثنا الحسينُ بنُ عليٍّ الصدائيُّ، قال: ثنا أبو داود الطيالسيُّ، قال: ثنا شعيب بن صَفْوَانَ، قال: ثنا عبد الملكِ بنُ عُمَيرٍ، أن محمد بن يوسفَ بن عبد اللَّهِ بن سلامٍ، قال: قال عبد الله بن سلام: أُنزل فيَّ: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} إلى قوله: {فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ} .
Bize el-Hüseyn b. Alî es-Sudâî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Dâvûd et-Tayâlisî rivayet edip dedi ki: Bize Şuayb b. Safvân rivayet edip dedi ki: Bize Abdülmelik b. Umeyr rivayet etti ki Muhammed b. Yûsuf b. Abdillâh b. Selâm şöyle demiştir: Abdullah b. Selâm dedi ki: Benim hakkımda: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “De ki: 'Hiç düşündünüz mü; eğer Allah katından ise...'” âyetinden: {فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ} “...ve o inanmış, siz de büyüklük taslamışsanız” sözüne kadar olan kısım indirildi .
حدثني على بن سعيدِ بن مَسْروقٍ الكنديُّ، قال: ثنا أبو المحيَّاةِ يحيى بن يَعْلَى، عن عبد الملك بن عُمَيرٍ، عن ابن أخى عبدِ اللَّهِ بن سَلامٍ، قال: قال عبدُ اللَّهِ بنُ سلامٍ: نزلت فيَّ: {وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} .
Bana Alî b. Saîd b. Mesrûk el-Kindî rivayet edip dedi ki: Bize Ebu'l-Muhayyâ Yahyâ b. Ya'lâ, Abdülmelik b. Umeyr'den, o da Abdullah b. Selâm'ın kardeşinin oğlundan rivayet etti; o şöyle dedi: Abdullah b. Selâm dedi ki: Benim hakkımda: {وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “İsrâiloğullarından bir şahit de benzeri bir şeye şahitlik edip inandığı, siz de büyüklük tasladığınız halde [haksızlık etmiş olmaz mısınız]? Şüphesiz Allah zâlimler topluluğunu doğru yola iletmez” âyeti indi .
حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} الآية، قال: كان
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan naklen: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “De ki: 'Hiç düşündünüz mü; eğer [bu Kur'an] Allah katından ise...'” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Olay şöyle] idi:
رجلٌ من أهل الكتاب آمن بمحمد ﷺ، فقال: إنا نجِدُه في التوراةِ، وكان أفضلَ رجل منهم، وأعلمهم بالكتاب، فخاصَمَتِ اليهودُ النبيَّ ﷺ، فقال: "أَتَرْضَون أن يَحْكُمَ بينى وبينَكم عبدُ اللهِ بنُ سَلامٍ، أَتُؤْمِنون؟ "، قالوا: نعم. فأرسل إلى عبدِ اللَّهِ بن سَلامٍ، فقال: "أَتَشْهَدُ أَني رسولُ اللَّهِ مَكْتوبًا في التوراة والإنجيل؟ "، قال: نعم، فأعرضت اليهود، وأسلم عبدُ اللَّهِ بنُ سَلامٍ، فهو الذي قال الله جل ثناؤُه: {وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ، فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ}. يقولُ: فَآمَن عبدُ اللَّهِ بنُ سَلامٍ .
Ehl-i Kitap'tan bir adam Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etti ve: 'Biz onu Tevrat'ta bulmaktayız' dedi. O kimse onların en faziletlisi ve Kitabı en iyi bileni idi. Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartıştılar. Bunun üzerine [Peygamber]: 'Benimle sizin aranızda Abdullah b. Selâm'ın hakemlik yapmasına razı olur musunuz; [o hükmederse] iman eder misiniz?' buyurdu. Onlar: 'Evet' dediler. Peygamber Abdullah b. Selâm'a haber gönderdi ve: 'Tevrat ve İncil'de yazılı olduğu üzere benim Allah'ın elçisi olduğuma şahitlik eder misin?' dedi. O da: 'Evet' dedi. Bunun üzerine Yahudiler yüz çevirdiler, Abdullah b. Selâm ise Müslüman oldu. İşte Allah -şânı yüce olsun- onun hakkında: {وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ، فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ} “İsrâiloğullarından bir şahit de benzeri bir şeye şahitlik edip inandığı, siz de büyüklük tasladığınız halde...” buyurmuştur. Yani Abdullah b. Selâm iman etti .
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَاءِيلَ عَلَى مِثْلِهِ}، قال: عبدُ الله بن سلامٍ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen: {وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَاءِيلَ عَلَى مِثْلِهِ} “İsrâiloğullarından bir şahit de benzeri bir şeye şahitlik edip” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: 'O, Abdullah b. Selâm'dır' .
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} الآية: كنا نُحَدَّثُ أنه عبد الله بن سلامٍ، آمن بكتاب الله وبرسوله وبالإسلام، وكان من أحبار اليهود.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “De ki: Hiç düşündünüz mü; eğer Allah katından ise...” âyeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bize anlatılırdı ki o kişi Abdullah b. Selâm'dır; Allah'ın Kitabına, Resûlüne ve İslâm'a iman etmiştir ve kendisi Yahudi bilginlerindendi.
حدثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابْنُ ثَوْرِ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادة في قوله: {وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ}. قال: هو عبدُ اللَّهِ بنُ سلام.
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ} “İsrâiloğullarından bir şahit de benzeri bir şeye şahitlik edip” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: O, Abdullah b. Selâm'dır.
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمعت أبا معاذٍ يقول: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ}: الشاهدُ عبد الله بن سلام، وكان من الأحبارِ مِن عُلماء بنى إسرائيل، بعث رسول الله ﷺ إلى اليهود فأتوه، فسألهم فقال: "أتعلمون أني رسولُ اللهِ، تَجدوننى مكتوبًا عندكم في التوراة؟ "، قالوا: لا نعلم ما تقولُ، وإنا بما جئتَ به كافرون، فقال: "أيُّ رجلٍ عبدُ اللهِ بنُ سَلام عندكم؟ "، قالوا: عالِمُنا وخَيرُنا، قال: "أَتَرْضَون به بينى وبينكم؟ "، قالوا: نعم، فأرسَل رسول الله ﷺ إلى عبد الله بن سلامٍ، فجاءه فقال: "ما شهادتُك يا بنَ سَلام؟ "، قال: أشهد أنك رسولُ اللَّهِ، وأن كتابَك جاء من عندِ اللَّهِ، فَآمَن وكفروا، يقولُ الله ﵎: {فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُم} .
Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: Dahhâk'ın: {وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ} “İsrâiloğullarından bir şahit de benzeri bir şeye şahitlik edip” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Şahit, Abdullah b. Selâm'dır; o, İsrâiloğullarının âlimlerinden bir haham idi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilere haber gönderdi, onlar da geldiler. Onlara sorup şöyle buyurdu: 'Benim Tevrat'ta yazılı bulduğunuz Allah'ın elçisi olduğumu biliyor musunuz?' Onlar: 'Ne dediğini bilmiyoruz ve getirdiğin şeyi inkâr ediyoruz' dediler. Resûlullah: 'Aranızda Abdullah b. Selâm nasıl bir adamdır?' diye sordu. Onlar: 'Âlimimiz ve en hayırlımızdır' dediler. Resûlullah: 'Benimle sizin aranızda [hakem olarak] ona razı olur musunuz?' buyurdu. Onlar: 'Evet' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Abdullah b. Selâm'a haber gönderdi; o da geldi. [Peygamber]: 'Ey İbn Selâm, şahitliğin nedir?' dedi. Abdullah: 'Şahitlik ederim ki sen Allah'ın elçisisin ve Kitabın Allah katından gelmiştir' dedi. Böylece o iman etti, onlar ise inkâr ettiler. Allah celle celâlühû: {فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُم} “O inandı, siz ise büyüklük tasladınız” buyurmaktadır .
حدثنا محمد بن بشارٍ، قال: ثنا محمد بن جعفرٍ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ، قال: بلَغَنى أنه لمَّا أرادَ عبدُ اللَّهِ بنُ سَلامِ أَن يُسْلِمَ قال: يا رسولَ اللَّهِ، قد عَلِمَتِ اليهودُ أنى مِن عُلمائِهم، وأن أبى كان من عُلمائهم، وإنى أشهدُ أنك رسولُ اللهِ، وأنهم يجدونك مكتوبًا عندهم في التوراةِ، فأرسل إلى فلان وفلانٍ - ومَن سمَّاه من اليهودِ - وأخبثني في بيتِك، وسَلْهم عنِّي وعن أبي، فإنهم سيُحَدِّثونك أني أعلمهم وأن أبى من أعلمهم، وإني سأخرج إليهم، فأشهَدُ أنك رسولُ الله، وأنهم يجدونك مكتوبًا عندهم في التوراةِ، وأنك بُعِثتَ بالهدى ودين الحقِّ، قال: ففعل رسولُ الله ﷺ، فخَبَّأَه في بيته وأرسل إلى اليهودِ فدخلوا عليه، فقال رسولُ الله ﷺ: "ما عبدُ اللَّهِ بنُ سَلامٍ فيكم؟ "، قالوا: أَعْلَمُنا نفسًا، وأَعْلَمُنا أبًا، فقال
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Avf, el-Hasen'den naklen rivayet etti; o şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre Abdullah b. Selâm Müslüman olmak isteyince şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Yahudiler benim kendilerinin âlimlerinden biri olduğumu ve babamın da onların âlimlerinden olduğunu kesinlikle bilirler. Şüphesiz ben şehadet ederim ki sen Allah'ın Resûlüsün ve onlar seni yanlarındaki Tevrat'ta yazılı bulmaktadırlar. Filana ve falana -Yahudilerden adını andığı kimselere- haber gönder ve beni evinde sakla; onlara beni ve babamı sor. Muhakkak onlar sana benim onların en bilgilisi olduğumu ve babamın da en bilgililerinden olduğunu söyleyeceklerdir. [Daha sonra] ben onların karşısına çıkıp senin Allah'ın Resûlü olduğuna, onların seni yanlarındaki Tevrat'ta yazılı bulduklarına ve senin hidayet ve hak din ile gönderildiğine şahitlik edeceğim." [Hasen] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de böyle yaptı; onu evinde gizledi ve Yahudilere haber gönderdi. Onlar [Peygamber'in] yanına girdiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «İçinizde Abdullah b. Selâm nasıldır?» buyurdu. Onlar: "Bizzat kendisi en bilgilimizdir, babası da en bilgilimizdir" dediler. Bunun üzerine [Resûlullah]
رسول الله ﷺ: "أَرَأَيْتُم إِن أَسْلَمَ تُسْلِمون؟ "، قالوا: لا يُسْلِمُ ، ثلاث مرارٍ، فدَعاه فخرَج، ثم قال: أشهد أنك رسولُ الله، وأنهم يَجِدونك مكتوبًا عندهم في التوراةِ، وأنك بعثتَ بالهُدى ودين الحقِّ، فقالت اليهودُ: ما كُنَّا نَخْشاك على هذا يا عبد اللهِ بنَ سَلامِ! قال: فخرَجوا كفارًا، فأنزل الله ﷿ في ذلك: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَكَفَرْتُمْ بِهِ وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ} الآية .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Görüşünüz nedir; eğer o Müslüman olursa siz de Müslüman olur musunuz?' buyurdu. Onlar üç defa: 'O Müslüman olmaz' dediler. Bunun üzerine onu çağırdı, o da [saklandığı yerden] çıktı ve: 'Şahitlik ederim ki sen Allah'ın elçisisin, onlar seni yanlarındaki Tevrat'ta yazılı bulmaktadırlar ve sen hidayet ve hak din ile gönderildin' dedi. Yahudiler: 'Ey Abdullah b. Selâm, senden bunu hiç beklemezdik!' dediler. Hasan dedi ki: İnkârcı olarak çıkıp gittiler. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle bu hususta: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَكَفَرْتُمْ بِهِ وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ} “De ki: 'Hiç düşündünüz mü; eğer bu [Kur'an] Allah katından ise ve siz onu inkâr etmişseniz, İsrâiloğullarından bir şahit de benzeri bir şeye şahitlik edip inandığı, siz de büyüklük tasladığınız halde [durumunuz ne olacak]?'...” âyetini indirdi .
حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ}، قال: هذا عبدُ اللهِ بنُ سَلامٍ، شهِد أن رسول الله ﷺ وكتابه حَقٌّ، وهو في التوراةِ حَقٌّ، فَآمَن واستكبَرْتُم .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ} “İsrâiloğullarından bir şahit de benzeri bir şeye şahitlik edip inandığı, siz de büyüklük tasladığınız halde...” sözü hakkında şöyle dedi: 'Bu, Abdullah b. Selâm'dır; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve Kitabının hak olduğuna ve bunun Tevrat'ta da hak olduğuna şahitlik etti; böylece o inandı, siz ise büyüklük tasladınız' .
حدثني أبو شُرَحبيلَ الحِمْصِيُّ، قال: ثنا أبو المغيرةِ، قال: ثنا صفوان بن عمرو، عن عبدِ الرحمنِ بن جُبَيرِ بن نُفَيرٍ، عن أبيه، عن عوف بن مالك الأشجعيِّ، قال: انطلَق النبي ﷺ وأنا معه، حتى دخَلنا كنيسةَ اليهود بالمدينة يوم عيدٍ لهم، فكَرِهوا دخولنا عليهم، فقال لهم رسول الله ﷺ: "يا معشرَ اليهودِ، أَرُونِى اثْنَى عشَرَ رجلًا يَشْهَدون أنه لا إله إلا هو وأن محمدًا رسولُ اللهِ، يُحْبِطُ اللَّهُ عَن كُلِّ يَهُودِيٍّ تحتَ أَديمِ السماءِ الغضبَ الذي غَضِبَ عليه". قال: فأُسْكِتوا، فما أجابَه منهم أحدٌ، ثم ثَلَّث فلم يُجبه أحدٌ، فانصرف وأنا معه، حتى إذا كِدنا أن نخرجَ، نادَى رجلٌ مِن خَلْفِنا: كما أنت يا محمد، قال: فأقبَل، فقال ذلك الرجلُ: أَي رجلٍ تَعْلَمُونى
Bana Ebû Şürahbîl el-Hımsî rivayet edip dedi ki: Bize Ebü'l-Mugîre rivayet etti, dedi ki: Bize Safvân b. Amr, Abdurrahman b. Cübeyr b. Nüfeyr'den, o babasından, o da Avf b. Mâlik el-Eşcaî'den rivayet etti; [Avf b. Mâlik] şöyle dedi: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, ben de onunla birlikte olduğum halde yola çıktı; nihayet Medine'de Yahudilerin bir bayram gününde onların havrasına girdik. Bizim onların yanına girmemizden hoşlanmadılar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurdu: «Ey Yahudi topluluğu! Bana, O'ndan başka hiçbir ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik edecek on iki adam gösterin ki, Allah gökkubbenin altındaki her bir Yahudiden üzerlerine olan gazabını kaldırsın!» [Avf] dedi ki: [Bunun üzerine] dilleri tutuldu ve onlardan hiç kimse ona cevap vermedi. Sonra [Resûlullah sözünü] üç kez tekrarladı; yine hiç kimse ona cevap vermedi. Bunun üzerine [Resûlullah] ben de onunla birlikte olduğum halde oradan ayrıldı. Tam çıkmak üzereyken arkamızdan bir adam: 'Olduğun yerde dur ey Muhammed!' diye seslendi. [Avf] dedi ki: Bunun üzerine [Resûlullah ona doğru] yöneldi. O adam [Yahudilere]: 'Beni nasıl bir adam olarak bilirsiniz...' dedi.
فيكم يا معشرَ اليهود؟ قالوا: والله ما نعلم أنه كان فينا رجلٌ أعلم بكتاب اللهِ ولا أفقهُ منك، ولا من أبيك، ولا مِن جَدِّك قبلَ أبيك، قال: فإني أشهدُ بالله أنه النبيُّ الذي تَجدونه في التوراةِ والإنجيلِ، قالوا: كذبتَ، ثم رَدُّوا عليه قوله وقالوا له شرًّا، فقال لهم رسول الله ﷺ: "كَذَبْتُم لن يُقبَلَ قولُكم، أمَّا آنفًا فتُثْنُون عليه من الخيرِ ما أثنيتُم، وأما إذ آمَن كَذَّبْتُموه، وقلتُم ما قلتُم، فلن يُقبل قولكم"، قال: فخَرَجنا ونحن ثلاثةٌ؛ رسول الله ﷺ، وأنا، وعبدُ اللَّهِ بنُ سَلامٍ، فأَنزَل الله فيه: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} الآية.
olarak bilirsiniz?' dedi. Onlar: 'Vallahi içimizde Allah'ın Kitabını senden daha iyi bilen, senden, babandan ve babandan önceki dedenden daha fakih bir adam olduğunu bilmiyoruz' dediler. Adam: 'Öyleyse ben Allah'a şahitlik ederim ki o, Tevrat'ta ve İncil'de bulduğunuz peygamberdir' dedi. Onlar: 'Yalan söyledin' dediler, sonra onun sözünü reddedip ona kötü sözler söylediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurdu: 'Yalan söylediniz, sözünüz kabul edilmeyecektir! Az önce onu övdüğünüz kadar hayırla andınız, ama iman edince onu yalanladınız ve söylediklerinizi söylediniz; artık sözünüz kabul edilmez.' Avf dedi ki: Biz üç kişi olarak çıktık: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ben ve Abdullah b. Selâm. Bunun üzerine Allah onun hakkında: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “De ki: Hiç düşündünüz mü; eğer Allah katından ise...” âyetini indirdi.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندنا أن الذي قاله مسروقٌ في تأويل ذلك أشبه بظاهرِ التنزيل؛ لأن قوله: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَكَفَرْتُمْ بِهِ وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ}، في سياق توبيخ الله تعالى ذكرُه مُشركي قريشٍ، واحتجاجًا عليهم لنبيِّه ﷺ.
Bu konuda bize göre doğru olan görüş şudur: Mesrûk'un bu âyetin yorumu hakkında söylediği söz, tenzilin zâhirine daha uygundur; zira {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَكَفَرْتُمْ بِهِ وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ} “De ki: Hiç düşündünüz mü; eğer bu [Kur'an] Allah katından ise ve siz onu inkâr etmişseniz, İsrâiloğullarından bir şahit de benzeri bir şeye şahitlik etmişken...” sözü, Allah Teâlâ'nın Kureyş müşriklerini azarlaması ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem lehine onlara karşı delil getirmesi bağlamındadır.
وهذه الآية نظيرةُ سائرِ الآيات قبلَها، ولم يَجْرِ لأهل الكتاب ولا لليهود قبل ذلك ذكرٌ فتوجَّهَ هذه الآية إلى أنها فيهم نزلَت، ولا دَلَّ على انصراف الكلام عن قَصَصِ الذين تقدَّم الخبرُ عنهم معنًى، غيرَ أن الأخبار قد وَرَدَت عن جماعةٍ مِن أصحاب رسول الله ﷺ بأن ذلك غنى به عبد الله بن سلامٍ، وعليه أكثر أهل التأويلِ، وهم كانوا أعلم بمعاني القرآن، والسبب الذي فيه نزل، وما أُريدَ به، فتأويل الكلام إذ كان ذلك كذلك: وشهِد عبد اللهِ بنُ سَلامٍ، وهو الشاهد من بني إسرائيل، {عَلَى مِثْلِهِ}، يعني: على مثل القرآنِ، وهو التوراة، وذلك شهادته أن
Bu âyet, kendisinden önceki diğer âyetlerin bir benzeridir. Bundan önce Ehl-i Kitap'tan veya Yahudilerden hiç söz edilmemiştir ki bu âyetin onlar hakkında indiği kabul edilsin; ayrıca sözün, daha önce kendilerinden haber verilenlerin kıssasından başka bir yöne çevrildiğine delalet eden bir anlam da bulunmamaktadır. Ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir topluluktan, bununla Abdullah b. Selâm'ın kastedildiğine dair rivayetler gelmiştir; tevil ehlinin çoğu da bu görüştedir. Onlar Kur'an'ın anlamlarını, iniş sebebini ve onunla ne kastedildiğini en iyi bilen kimselerdi. Durum böyle olunca sözün tevili şöyledir: İsrâiloğullarından olan şahit -ki o, Abdullah b. Selâm'dır-, {عَلَى مِثْلِهِ} yani Kur'an'ın bir benzerine -o da Tevrat'tır- şahitlik etti. Bu da onun...
محمدًا مكتوبٌ في التوراة أنه نبيٌّ، تَجِدُه اليهودُ مكتوبًا عندهم في التوراةِ، كما هو مكتوبٌ في القرآن أنه نبيٌّ.
Muhammed'in Kur'an'da peygamber olarak yazılı olduğu gibi, Tevrat'ta da peygamber olarak yazılı bulunduğuna, Yahudilerin de onu yanlarındaki Tevrat'ta yazılı bulduklarına dair yaptığı şahitliktir.
وقولُه: {فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرتُمْ}، يقولُ: فَآمَن عبدُ اللَّهِ بنُ سَلَامٍ، وصدَّق بمحمدٍ ﷺ، وبما جاء به من عندِ اللهِ، واسْتَكْبَرتُم أنتم على الإيمان بما آمَن به عبدُ اللَّهِ بن سَلام معشر اليهود، {إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}، يقولُ: إن الله لا يوفِّقُ لإصابة الحقِّ، وهَدْيِ الطريق المستقيم، القوم الكافرين الذين ظلموا أنفسهم بإيجابهم لها سَخَطَ اللَّهِ بكفرهم به.
Âyetteki: {فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرتُمْ} “O inandı, siz ise büyüklük tasladınız” ifadesi şöyle demektir: Abdullah b. Selâm iman etti, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Allah katından getirdiklerini tasdik etti; siz ise ey Yahudi topluluğu, Abdullah b. Selâm'ın inandığı şeylere inanma hususunda büyüklük tasladınız. {إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “Şüphesiz Allah zâlimler topluluğunu doğru yola iletmez” ifadesi de şöyle demektir: Şüphesiz Allah, O'nu inkâr etmek suretiyle Allah'ın gazabını hak edip kendilerine zulmeden kâfirler topluluğunu hakka ulaşmaya ve dosdoğru yola iletilmeye muvaffak kılmaz.
القول في تأويل قوله تعالى: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ وَإذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هَذَا إِنَّكَ قَدِيرٌ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ وَإذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هَذَا إِنَّكَ قَدِيرٌ} “İnkâr edenler, inananlar hakkında: 'Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, onlar bizi geçemezlerdi' dediler. Onunla doğru yolu bulamadıkları için de: 'Bu eski bir yalandır' diyecekler” sözünün tevili.
يقول تعالى ذكره: وقال الذين جَحَدوا نبوةَ محمد ﷺ من يهود بني إسرائيل، للذين آمنوا به: لو كان تصديقكم محمدًا على ما جاءكم به خيرا، ما سبَقتُمونا إلى التصديق به، وهذا التأويلُ على مذهب مَن تأوَّل قوله: {وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ}، أنه معنيٌّ به عبد الله بن سلام، فأما على تأويلِ من تأوَّل أنه عُنى به مُشركو قريشٍ، فإنه ينبغى أن يوجَّهَ تأويلُ قوله: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ}، أنه عُنِى به مشركو قريشٍ، وكذلك كان يتأوَّلُه قتادةُ، وفى تأويلِه إيَّاه كذلك تركٌ منه تأويله قوله: {وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ}، أنه معنيٌّ به عبدُ اللَّهِ بنُ سَلَامٍ.
Allah -şânı yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: İsrâiloğulları Yahudilerinden Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr edenler, ona iman edenlere: 'Eğer Muhammed'i size getirdiği hususlarda tasdik etmeniz hayırlı bir şey olsaydı, onu tasdik etmekte bizi geçemezdiniz' dediler. Bu tevil; {وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ} “İsrâiloğullarından bir şahit de benzeri bir şeye şahitlik edip...” sözüyle Abdullah b. Selâm'ın kastedildiğini söyleyenlerin görüşüne göredir. Bununla Kureyş müşriklerinin kastedildiğini söyleyenlerin teviline göre ise: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ} “İnkâr edenler inananlar hakkında: 'Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, onlar bizi geçemezlerdi' dediler” sözünün tevilinin Kureyş müşriklerine yöneltilmesi gerekir. Katâde de bunu böyle tevil ederdi; onun bunu böyle tevil etmesi ise: {وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ} sözüyle Abdullah b. Selâm'ın kastedildiği şeklindeki tevilini terk etmesi anlamına gelmektedir.
ذكرُ الرواية عنه بذلك
Bu konuda ondan gelen rivayetin zikri:
حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ}، قال: قال ذاك أناسٌ من
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ} “İnkâr edenler, inananlar hakkında: 'Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, onlar bizi geçemezlerdi' dediler” âyeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bunu
المشركين؛ نحن أعزُّ، ونحن ونحن، فلو كان خيرًا ما سبَقَنا إليه فلانٌ وفلانٌ، فإن الله يختصُّ برحمتِه مَن يشاءُ .
müşriklerden birtakım insanlar söyledi; 'Biz daha güçlüyüz, biz şöyleyiz, biz böyleyiz; eğer o hayırlı bir şey olsaydı filan ve falan kimseler bizi geçemezdi' dediler. Şüphesiz Allah rahmetini dilediğine tahsis eder .
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ}. قال: قد قال ذلك قائلون من الناسِ، كانوا أعزَّ منهم في الجاهليةِ، قالوا: والله لو كان هذا خيرًا ما سبقنا إليه بنو فلان وبنو فلانٍ، ويختص الله برحمته من يشاءُ، ويُكرِمُ الله برحمته من يشاءُ، ﵎.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen rivayet etti: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ} “İnkâr edenler, inananlar hakkında: 'Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, onlar bizi geçemezlerdi' dediler” âyeti hakkında dedi ki: Câhiliye döneminde kendilerinden daha güçlü olan birtakım insanlar bunu söylediler ve: 'Vallahi eğer bu hayırlı bir şey olsaydı falan oğulları ve filan oğulları bizi geçemezdi' dediler. Allah rahmetini dilediğine tahsis eder, Allah celle celâlühû rahmetiyle dilediğine ikramda bulunur.
وقوله: {وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ}، يقول تعالى ذكره: وإذ لم يَبْصُروا بمحمدٍ وبما جاء به من عند الله من الهُدَى، فيَرْشُدوا به الطريق المستقيمَ، {فَسَيَقُولُونَ هَذا إفْكٌ قَدِيمٌ}، يقول: فسيقولون: هذا القرآن الذي جاء به محمدٌ ﷺ أكاذيب من أخبار الأولين قديمةٌ، كما قال جلَّ ثناؤُه مخبرًا عنهم: {وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا} [الفرقان: ٥].
Âyetteki: {وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ} ifadesi hakkında Allah -şânı yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Muhammed ile ve onun Allah katından getirdiği hidayet ile gerçeği görüp dosdoğru yola eremedikleri zaman, {فَسَيَقُولُونَ هَذا إفْكٌ قَدِيمٌ} “'Bu eski bir yalandır' diyecekler”. Yani: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği bu Kur'an, öncekilerin haberlerinden kalma eski yalanlardır diyeceklerdir; nitekim Allah -şânı yüce olsun- onlar hakkında haber vererek şöyle buyurmuştur: {وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا} “Dediler ki: 'Bu, öncekilerin masallarıdır; onu başkasına yazdırmış olup sabah akşam kendisine okunmaktadır'” [Furkān: 5].
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَمِن قَبْلِهِ كَتَبُ مُوسَى إِمَامًا وَرَحْمَةً وَهَذَا كِتَابٌ مُصَدِقٌ لِسَانًا عَرَبِيًّا لِيُنذِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَبُشْرَى لِلْمُحْسِنِينَ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَمِن قَبْلِهِ كَتَبُ مُوسَى إِمَامًا وَرَحْمَةً وَهَذَا كِتَابٌ مُصَدِقٌ لِسَانًا عَرَبِيًّا لِيُنذِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَبُشْرَى لِلْمُحْسِنِينَ} “Ondan önce de bir önder ve rahmet olarak Mûsâ'nın Kitabı vardı. Bu ise zâlimleri uyarmak ve güzel davrananlara bir müjde olmak üzere Arap lisanıyla [indirilmiş], doğrulayıcı bir Kitaptır” sözünün tevili.
يقولُ تعالى ذكرُه: ومن قبل هذا الكتاب {كِتَابُ مُوسَى}، وهو التوراة، {إمَامًا} لبنى إسرائيلَ، يأتَمُّون به، {وَرَحْمَةً} لهم أنزلناه عليهم، وخَرَج الكلامُ مَخْرجَ الخبرِ عن الكتاب بغير ذكر تمام الخبرِ، اكتفاءً بدلالة الكلام على تمامِه، وتمامُه: ومِنْ قَبلِه كِتابُ مُوسَى إمامًا ورَحْمةً أنزلناه عليه، وهذا كتاب أنزلناه لسانًا عربيًا.
Allah -şânı yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Bu Kitaptan önce İsrâiloğullarına kendisini önder edinecekleri bir {إمَامًا} “önder” ve kendilerine indirdiğimiz bir {وَرَحْمَةً} “rahmet” olarak {كِتَابُ مُوسَى} “Mûsâ'nın Kitabı” yani Tevrat vardı. Kelâm, ifadenin kendi içindeki delaletine güvenilerek haberin tamamı açıkça zikredilmeden gelmiştir; cümlenin tam hâli şöyledir: 'Ondan önce Mûsâ'nın Kitabını bir önder ve rahmet olarak ona indirdik; bu da Arap lisanıyla indirdiğimiz bir Kitaptır.'
اختلف في تأويلِ ذلك وفى المعنى الناصبِ {لِسَانًا عَرَبِيًّا} أهلُ العربية؛
Arap dili âlimleri, bunun tevili ve {لِسَانًا عَرَبِيًّا} “Arap lisanıyla” [ifadesini] nasb eden âmil hususunda ihtilaf etmişlerdir;
فقال بعضُ نحويِّى البصرة: نُصب "اللسانُ" و "العربيُّ"؛ لأنَّه من صفة "الكتابِ"، فانتَصَب على الحالِ، أو على فعل مُضْمَرٍ، كأنه قال: أعنى لسانا عربيا، قال: وقال بعضُهم: على: {مُصَدِّقٌ}، جعَل الكتابَ مُصَدِّقَ اللسان، فعلى قول مَن جعَل اللسان نصبًا على الحالِ، وجعَله من صفة الكتابِ، ينبغى أن يكون تأويل الكلام: وهذا كتاب بلسان عربيٍّ، مُصَدِّقُ التوراة كتاب موسى، بأن محمدًا الله رسولٌ، وأن ما جاء به من عند الله حقٌّ، وأما القولُ الثاني الذي حكيناه عن بعضهم أنه جعل الناصب للسانِ {مُصَدِّقٌ}، فقول لا معنى له؛ لأن ذلك يصيرُ إِذا يُؤَوَّلُ كذلك، إلى أن الذي يصدِّقُ القرآن نفسُه، ولا معنى لأن يُقالَ: وهذا كتابٌ يُصَدِّقُ نفسه. لأن اللسان العربيَّ هو هذا الكتابُ، إلا أن يُجعل اللسان العربيُّ محمدا ﵇، ويُوجَّهَ تأويلُه إلى: وهذا كتابٌ، وهو القرآنُ، يصدقُ محمدًا، وهو اللسان العربيُّ، فيكون ذلك وجها من التأويل.
Basra nahivcilerinden bazıları şöyle demiştir: "el-Lisân" ve "el-Arabiyy" kelimeleri nasb edilmiştir; çünkü bu, "el-Kitâb"ın sıfatındandır ve hâl olarak yahut gizli bir fiille mansub olmuştur; sanki: 'Arap lisanını kastediyorum' demiştir. Dedi ki: Onlardan bazıları ise {مُصَدِّقٌ} kelimesine bağlayarak Kitabı lisanı tasdik edici kılmıştır. Lisânı hâl olarak nasb eden ve onu Kitabın sıfatından sayan kimsenin görüşüne göre sözün tevilinin şöyle olması gerekir: 'Bu, Arap diliyle olan ve Mûsâ'nın Kitabı Tevrat'ı Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğu ve Allah katından getirdiklerinin hak olduğu hususunda doğrulayan bir Kitaptır.' Bazılarından aktardığımız, lisânı nasb edenin {مُصَدِّقٌ} olduğu şeklindeki ikinci görüş ise anlamsız bir sözdür; çünkü bu şekilde tevil edildiğinde Kur'an'ı doğrulayanın yine bizzat kendisi olması sonucuna varır; oysa 'Bu, kendisini doğrulayan bir kitaptır' denilmesinin bir anlamı yoktur; zira Arap lisanı bizzat bu Kitaptır. Ancak Arap lisanından Muhammed aleyhisselâm kastedilirse ve tevili: 'Bu Kitap -ki o Kur'an'dır-, Muhammed'i -ki o Arap lisanıdır- doğrulamaktadır' şeklinde yönlendirilirse, bu tevil için bir vecih olabilir.
وقال بعض نحويِّي الكوفة: قوله: {لِسَانًا عَرَبيًّا}، من نعتِ "الكتاب"، وإنما نُصب لأنَّه أُريدَ به: وهذا كتابٌ يُصدِّقُ التوراة والإنجيل لسانًا عربيًا، فخرج {لِسَانًا عَرَبِيًّا} من "يُصَدِّقُ"؛ لأنَّه فعلٌ، كما تقولُ: مَرَرْتُ برجلٍ يقومُ مُحْسِنًا، ومررتُ برجلٍ قائمٍ مُحْسِنًا، قال: ولو رفع "لسانٌ عربيٌّ"، جاز على النعت لـ "الكتاب".
Kûfe nahivcilerinden bazıları ise şöyle demiştir: {لِسَانًا عَرَبيًّا} sözü "Kitap" kelimesinin sıfatındandır. Onun nasb edilmesi ise bununla: 'Bu, Tevrat ve İncil'i Arap lisanıyla doğrulayan bir Kitaptır' anlamı kastedildiği içindir; dolayısıyla {لِسَانًا عَرَبِيًّا} ifadesi fiil olduğu için "yusaddiku"dan hâl olarak gelmiştir; nitekim senin: 'Güzel davranarak kalkan adama uğradım' veya 'Güzel davranır vaziyette ayakta duran adama uğradım' demen gibidir. Dedi ki: Şayet "lisânun arabiyyun" şeklinde merfû okunsaydı, "Kitap" kelimesine sıfat olmak üzere câiz olurdu.
وقد ذُكر أن ذلك في قراءة ابن مسعود: (وهذا كتابٌ مُصَدِّقٌ لِما بين يديه لسانًا عربيًّا) فعلى هذه القراءةِ يتوجّه النصب في قوله: {لِسَانًا عَرَبِيًّا} مِن وجهين؛ أحدهما، على ما بيَّنتُ مِن أن يكون اللسانُ خارجًا مِن قوله: {مُصَدِّقٌ}، والآخرُ، أن يكون قطعًا من "الهاء" التي في (بينَ يدَيه).
Bunun İbn Mes‘ûd'un kıraatinde: (وهذا كتابٌ مُصَدِّقٌ لِما بين يديه لسانًا عربيًّا) şeklinde olduğu zikredilmiştir. Bu kıraate göre {لِسَانًا عَرَبِيًّا} “Arapça bir dille” sözündeki nasb iki veche yönelir: Birincisi, açıkladığım üzere 'el-lisân' kelimesinin {مُصَدِّقٌ} sözünden [hâl olarak] çıkması; diğeri ise (بين يديه) ifadesindeki 'hâ' [zamirin]den kat' (sıfatın mevsûfundan koparılarak hâl yapılması) olmasıdır.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أن يكونَ منصوبًا على أنه حالٌ مما في {مُصَدِّقُ} من ذكرِ الكتابِ؛ لأن قوله: {مُصَدِّقٌ} فعلٌ، فتأويل الكلام إذ كان ذلك كذلك: وهذا القرآنُ يُصَدِّقُ كتاب موسى بأن محمدًا نبي مرسلٌ، لسانًا عربيًّا.
Bu konuda bana göre doğru olan görüş, {مُصَدِّقُ} lafzında geçen Kitap zikrinden bir hâl olarak mansub olmasıdır; zira {مُصَدِّقٌ} sözü fiil [hükmünde]dir. Durum böyle olunca sözün tevili: 'Bu Kur'an, Arap lisanıyla, Muhammed'in gönderilmiş bir peygamber olduğu hususunda Mûsâ'nın Kitabını doğrulamaktadır' şeklinde olur.
وقوله: {ليُنذِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا}، يقولُ: لينذِرَ هذا الكتابُ الذي أنزلناه إلى محمدٍ ﵊، الذين ظلموا أنفسهم بكفرِهم بالله، بعبادتهم غيره.
Âyetteki: {ليُنذِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zâlimleri uyarmak için” ifadesi şöyle demektir: Muhammed aleyhisselâm'a indirdiğimiz bu Kitap, Allah'tan başkasına ibadet etmek suretiyle O'nu inkâr edip kendilerine zulmedenleri uyarmak içindir.
وقوله: {وَبُشْرَى لِلْمُحْسِنِينَ}، يقولُ: وهو بُشْرَى للذين أطاعُوا اللَّهَ، فأحسَنوا في إيمانهم وطاعتهم إيَّاه في الدنيا، فحسُن الجزاء مِن الله لهم في الآخرة على طاعتهم إياه.
Âyetteki: {وَبُشْرَى لِلْمُحْسِنِينَ} “ve güzel davrananlara bir müjde olmak üzere” ifadesi ise şöyle demektir: Dünyada Allah'a itaat edip imanlarında ve O'na itaatlerinde güzel davrananlar için de [bu Kitap] bir müjdedir; böylece O'na itaatleri karşılığında âhirette Allah'tan kendilerine güzel mükâfat verilecektir.
وفى قوله: {وَبُشْرَى} وجهان مِن الإعرابِ؛ الرفع على العطف على الكتاب بمعنى: وهذا كتابٌ مُصَدِّقٌ وبُشْرَى للمُحْسِنين، والنصب على معنى: ليُنْذِرَ الذين ظلموا ويُبَشِّرَ، فإذا جُعِل مكانَ "يُبَشِّرَ" "وبُشْرَى" أو "وبشارةً" نُصبَتْ، كما تقولُ: أَتيتُك لأَزُورَك وكرامةً لك وقضاءً لحقِّك، بمعنى: لأَزُورَك وأُكرِمَك وأقضىَ حقَّك، فتُنصَبُ الكرامة والقضاءُ بمعنًى مضمرٍ.
Âyetteki: {وَبُشْرَى} ifadesinde iki irap vechi vardır: 'Ve bu doğrulayıcı bir kitaptır ve muhsinler için bir müjdedir' anlamında Kitap üzerine atıfla merfû olması; yahut 'Zulmedenleri uyarmak ve müjdelemek için' anlamında mensub olmasıdır. "Yübeşşira" yerine "ve büşrâ" veya "ve bişâraten" getirildiğinde nasb edilir; nitekim senin: 'Seni ziyaret etmek, sana ikramda bulunmak ve hakkını ödemek için geldim' anlamında [gizli fiille]: 'Ziyaret etmek, ikram olsun ve hakkını ödemek üzere sana geldim' demen gibidir; böylece ikram ve kaza kelimeleri gizli bir mânâ ile nasb edilir.
واختلَفت القرأة في قراءة: {ليُنذِرَ}؛ فقرأ ذلك عامة قرأةِ الحجازِ: (لِتُنْذِرَ) بالتاء، بمعنى: لتنذرَ أنت يا محمد، وقرأته عامة قرأة العراق بالياء؛ بمعنى: ليُنذر الكتابُ، وبأى القراءتين قرَأ ذلك القارئُ فمُصيبٌ.
Kurrâ, {ليُنذِرَ} lafzının kıraatinde ihtilaf etmiştir. Hicaz kurrâsının geneli bunu, "[Ey Muhammed!] Sen uyarasın diye" anlamında 'tâ' harfiyle (لِتُنْذِرَ) okumuştur. Irak kurrâsının geneli ise "Kitap uyarsın diye" anlamında 'yâ' harfiyle okumuştur. Okuyan kimse bu iki kıraatten hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٣) أَوْلَئِكَ أَصْحَابُ الجَنَّةِ خَلِدِينَ فِيهَا جَزَاءُ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٣) أَوْلَئِكَ أَصْحَابُ الجَنَّةِ خَلِدِينَ فِيهَا جَزَاءُ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٤)} “Şüphesiz: 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanlar için hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. Onlar cennet ehlidirler; yaptıklarına karşılık olarak orada ebedî kalacaklardır” sözünün tevili.
يقول تعالى ذكره: إن الذين قالوا: ربُّنا الله الذي لا إله غيرُه، ثم اسْتَقاموا على تصديقهم بذلك، فلم يَخْلِطوه بشركٍ، ولم يخالفوا الله في أمره ونهيِه: فلا خوفٌ عليهم من فزعِ يومِ القيامةِ وأهوالِه، ولا هم يَحْزنون على ما خَلَّفوا وراءهم بعدَ مماتِهم.
Allah -şânı yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: 'Rabbimiz, kendisinden başka ilah olmayan Allah'tır' deyip sonra bunu tasdik etmekte dosdoğru olan, inançlarına hiçbir şirk karıştırmayan, emir ve yasaklarında Allah'a muhalefet etmeyen kimseler için kıyamet gününün dehşetinden ve korkularından ötürü hiçbir korku yoktur; onlar ölümlerinden sonra arkalarında bıraktıkları şeyler için de üzülmeyeceklerdir.
وقولُه: {أَوَلَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ}. يقولُ تعالى ذكره: هؤلاء الذين قالوا هذا القولَ واستقاموا، أهل الجنة وسكَّانها، {خَلِدِينَ فِيهَا}، يقولُ: ماكِثين فيها أبدًا، {جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}، يقولُ: ثوابًا مِنَّا لهم، آتيناهم ذلك على أعمالهم الصالحةِ التي كانوا في الدنيا يعملونها.
Âyetteki: {أَوَلَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ} sözü hakkında Allah -şânı yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Bu sözü söyleyip dosdoğru olan kimseler cennet ehli ve onun sakinleridir. {خَلِدِينَ فِيهَا} ifadesi 'Orada ebedî olarak kalıcıdırlar' demektir. {جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} ifadesi ise 'Dünyada iken yaptıkları salih amellerine karşılık katımızdan kendilerine verdiğimiz bir mükâfat olarak' demektir.
القول في تأويل قوله تعالى: {وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ (١٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ (١٥)} “Biz insana, ana-babasına iyilik etmesini tavsiye ettik. Annesi onu zahmetle taşıdı ve zahmetle doğurdu. Taşınması ile sütten kesilmesi otuz aydır. Nihayet olgunluk çağına ulaşıp kırk yaşına girince: 'Rabbim! Bana ve ana-babama lütfettiğin nimetine şükretmemi, razı olacağın salih amel işlememi bana ilham et; zürriyetim hakkında da benim için ıslah eyle. Şüphesiz ben Sana tövbe ettim ve şüphesiz ben Müslümanlardanım' dedi” sözünün tevili.
يقول تعالى ذكرُه: ووصَّينا ابنَ آدمَ بوالديه الحُسْنَ في صُحْبته إياهما أيامَ حياتِهما، والبِرَّ بهما في حياتهما، وبعدَ مماتهما.
Allah -şânı yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Biz Âdemoğluna, anne-babasının hayatları boyunca onlara güzel arkadaşlık etmesini, hayatlarında ve vefatlarından sonra da kendilerine iyilikte bulunmasını tavsiye ettik.
واختلفت القرأةُ في قراءةِ قوله: (حُسْنًا)؛ فقرأته عامة قرأةِ المدينة والبصرة (حُسْنًا) بضمِّ الحاء، على التأويل الذي وصفتُ.
Kıraat âlimleri [Allah Teâlâ'nın]: (حُسْنًا) kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Basra kıraat âlimlerinin geneli bunu, açıkladığım yoruma binaen hâ harfinin zammesiyle (حُسْنًا) şeklinde okumuştur.
وقرَأ ذلك عامة قرأة الكوفة: {إِحْسَانًا} بالألفِ ، بمعنى: ووصَّيناه بالإحسانِ إليهما، وبأيِّ ذلك قرَأ القارئُ فمصيبٌ؛ لتَقاربِ معاني ذلك، واستفاضةِ القراءةِ بكلِّ واحدة منهما في القرأةِ.
Kûfe kıraat âlimlerinin geneli ise 'Biz ona ikisine iyilik etmesini tavsiye ettik' anlamında elif ile {إِحْسَانًا} şeklinde okumuşlardır . Anlamların birbirine yakınlığı ve bu iki kıraatten her birinin kıraat âlimleri arasında yaygınlığı sebebiyle, okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiştir.
وقوله: {حَمَلَتْهُ أُمَّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا}، يقول تعالى ذكره: ووَصَّينا الإنسانَ بوالدَيه إحْسانًا بِرًّا بهما؛ لما كان منهما إليه حَمْلا ووليدًا وناشِئًا، ثم وصَف جل ثناؤُه ما لديه من نعمةِ أمِّه، وما لاقَت منه في حال حمله ووضعِه، ونَبَّهه على الواجب لها عليه من البرِّ، واستحقاقها عليه من الكرامةِ، وجميلِ الصُّحبةِ، فقال: {حَمَلَتَهُ أُمُّهُ}، يعنى في بطنها، {كُرْهًا}، يعنى: مشقةً، {وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا}، يقولُ: وولَدته كُرْهًا، يعنى: مشقةً.
Âyetteki: {حَمَلَتْهُ أُمَّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا} sözü hakkında Allah -şânı yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: İnsana, anne karnında taşınırken, doğduğunda ve büyürken anne-babasının kendisine yaptıkları sebebiyle onlara iyilik ve ihsanda bulunmasını tavsiye ettik. Sonra Allah -şânı yüce olsun- annesinin onun üzerindeki nimetini, onu taşıma ve doğurma esnasında onun yüzünden maruz kaldığı şeyleri vasfetti; anneye karşı yapılması vacip olan iyiliği, annenin onun üzerinde hak ettiği saygı ve güzel birlikteliği ona hatırlatarak şöyle buyurdu: {حَمَلَتَهُ أُمُّهُ} Yani annesi onu karnında, {كُرْهًا} yani meşakkatle taşıdı. {وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا} Yani onu meşakkatle, zorlukla doğurdu.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهَا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا}، يقولُ: حمَلَته مشقةً، ووضَعَته مشقةً.
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهَا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا} “Annesi onu zahmetle taşıdı ve zahmetle doğurdu” âyeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Annesi onu meşakkatle taşıdı ve meşakkatle doğurdu.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ والحسنِ في قولِه: {حَمَلَتْهُ أَمُّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا}، قالا: حمَلَته في مشقةٍ، ووضَعَته في مشقةٍ .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde ve el-Hasan'dan naklen: {حَمَلَتْهُ أَمُّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا} “Annesi onu zahmetle taşıdı ve zahmetle doğurdu” sözü hakkında ikisinin şöyle dediğini rivayet etti: Annesi onu meşakkat içinde taşıdı ve meşakkat içinde doğurdu .
حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا}، قال: مشقةً عليها .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen: {حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا} “Annesi onu zahmetle taşıdı” sözü hakkında: 'Annesi için bir meşakkatle [taşıdı]' dediğini rivayet etti .
واختلفت القرأةُ في قراءة قوله: {كُرْهًا}؛ فقرأته عامةُ قرأة المدينة
Kıraat âlimleri, O'nun: {كُرْهًا} “zahmetle” sözünün okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Medine kıraat âlimlerinin geneli
والبصرةِ: (كَرْهًا) بفتحِ الكافِ، وقرَأته عامة قرأةِ الكوفةِ: {كُرْهًا} بضَمِّها ، وقد بيَّنتُ اختلاف المُختلفين في ذلك قبل إذا فُتح وإذا ضُمَّ، في سورةِ "البقرةِ"، بما أغنَى عن إعادته في هذا الموضعِ .
ve Basra kıraat âlimlerinin geneli kâf harfinin fethasıyla (كَرْهًا) şeklinde okumuşlardır; Kûfe kıraat âlimlerinin geneli ise kâf harfinin ötresiyle {كُرْهًا} şeklinde okumuşlardır . Fetha ve ötre ile okunduğunda bu konudaki ihtilaf edenlerin görüşlerini daha önce Bakara sûresinde bu makamda tekrar etmekten müstağni kılacak şekilde açıklamıştım .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندى أنهما قراءتان معروفتان، متقاربتا المعنى، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمُصيبٌ.
Bu konuda bana göre doğru olan görüş; bunların anlamları birbirine yakın, meşhur iki kıraat olduğudur. Dolayısıyla okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiştir.
وقولُه: {وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا}، يقول تعالى ذكره: وحَمْلُ أمِّه إيَّاه جَنينًا في بطنِها، وفصالُها إيَّاه من الرَّضاعِ وفَطْمُها إِيَّاه شرب اللبن، ثلاثون شهرًا.
Âyetteki: {وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا} “Onun [ana karnında] taşınması ile sütten kesilmesi otuz aydır” sözü hakkında Allah -şânı yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Annesinin onu karnında cenin olarak taşıması ve onu emzirmeden ayırıp sütten kesmesi otuz aydır.
واختلَفت القرأةُ في قراءة قوله: {وَفِصَالُهُ}؛ فقرَأ ذلك عامة قرأةِ الأمصارِ غيرَ الحسن البصريِّ: {وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ}، بمعنى: فاصَلَتْه أمُّه فصالًا ومُفاصلةً.
Kıraat âlimleri: {وَفِصَالُهُ} kelimesinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Şehirlerin kurrâsının geneli -Hasan-ı Basrî müstesna- bu kelimeyi; 'annesi onu sütten ayırdı' mânasında {وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ} şeklinde okumuştur.
وذُكر عن الحسن البصريِّ أنه كان يقرؤُه: (وحَمْلُهُ وفَصْلُهُ) بفتح الفاء بغيرِ ألف ، بمعنى: وفَصْلُ أمِّه إيَّاه.
Hasan-ı Basrî'den ise bunu, 'annesinin onu sütten kesmesi' mânasında, fâ harfinin fethası ve elifsiz olarak (وحَمْلُهُ وفَصْلُهُ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندنا ما عليه قرأةُ الأمصارِ؛ لإجماع الحجةِ مِن القرأةِ عليه، وشُذُوذِ ما خالَفه.
Bize göre bu konuda doğru olan görüş, şehirler kurrâsının okuduğu şekildir; çünkü hüccet ehli olan kurrânın icmâı bunun üzerinedir ve buna aykırı olan [kıraat] şâzzdır.
وقولُه: {حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ}، اختلَف أهل التأويلِ في مبلغ حدِّ ذلك مِن السنينَ؛ فقال بعضُهم: هو ثلاثٌ وثلاثون سنةً.
Ve O'nun: {حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ} “Nihayet [insan] güçlü/olgunluk çağına ulaştığı zaman” sözü [hakkında] tevil ehli, bunun yaş olarak sınırının ne kadar olduğu konusunda ihtilaf etti. Onlardan bazıları: "O, otuz üç yaştır" dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bu Görüşü Savunanların Zikri
حدثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، قال: سمعتُ عبدَ اللَّهِ بن عثمانَ بن خثَيمٍ، عن مجاهد، عن ابن عباس، قال: أَشُدُّه: ثلاث وثلاثون سنةً، واسْتَواؤُه: أربعون سنةً، والعمرُ الذي أعذَر الله فيه إلى ابن آدمَ: ستون .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn İdrîs rivayet edip dedi ki: Abdullah b. Osmân b. Huseym'den, onun Mücâhid'den, onun da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini işittim: 'Eşüddü (أَشُدُّه): Otuz üç yaştır; istivâsı (kemale ermesi): Kırk yaştır; Allah'ın Âdemoğluna mazeret bırakmadığı ömür ise altmıştır' .
حدَّثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {حَتَّى إذا بَلَغَ أَشُدَّهُ}، قال: ثلاثًا وثلاثين .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den: {حَتَّى إذا بَلَغَ أَشُدَّهُ} “Nihayet güçlü çağına ulaştığında” âyeti hakkında: 'Otuz üç [yaştır]' dediğini rivayet etti .
وقال آخرون: هو بلوغ الحُلُمِ.
Başkaları ise: 'Bu, bülûğ çağına ermektir' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bu Görüşü Savunanların Zikri
حدثني يعقوب بن إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبرنا مجالدٌ، عن الشعبيِّ، قال: الأشُدُّ: الحُلُمُ، إذا كُتبتْ له الحسناتُ، وكُتبتْ عليه السيئاتُ .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Mücâlid, Şa'bî'den haber verdi; o şöyle demiştir: 'Eşüdd (الأَشُدُّ): İyiliklerin lehine, kötülüklerin de aleyhine yazıldığı bülûğ çağıdır' .
وقد بَيَّنا فيما مضَى الأَشدَّ جمعَ شَدُّ، وأنَّه تناهى قُوَّتِه واستوائه، وإذا كان ذلك كذلك، كان الثلاثُ والثلاثون به أشبهَ من الحُلُمِ؛ لأن المرءَ لا يبلغُ في حالِ حُلُمِه كمالَ قُواه ونهايةَ شِدَّتِه، فإن العربَ إذا ذكَرَت مثلَ هذا من الكلامِ، فعطفت ببعض على بعضٍ، جعَلَت كِلا الوقتَين قريبًا أحدهما من صاحبِه، كما قال جلَّ
Daha önce el-eşüdd (الأَشُدّ) kelimesinin şedd (شَدّ) kelimesinin çoğulu olduğunu, bunun da kişinin kuvvetinin ve olgunluğunun zirvesi anlamına geldiğini açıklamıştık. Durum böyle olunca [eşüdd tabiri], otuz üç yaşa bülûğ çağından daha uygundur. Çünkü insan bülûğ çağında kuvvetlerinin kemaline ve gücünün zirvesine ulaşamaz. Nitekim Araplar bu kabil sözleri zikredip birini diğerine atfettiklerinde, bu iki vaktin birbirine yakın olmasını gözetirler. Nitekim celâli yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur:
ثناؤُه: {إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِن ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنَصْفَهُ} [المزمل: ٢٠]، ولا تكادُ تقولُ: أنا أعلمُ أنك تقوم قريبًا من ساعة من الليل وكُلَّه، ولا: أخذتُ قليلًا من مالٍ أو كُلَّه، ولكن تقولُ: أخَذتُ عامة مالى أو كلَّه، فكذلك ذلك في قوله: {حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً}، لا شكَّ أن نَسَقَ الأربعين على الثلاث والثلاثين أحسنُ وأشبه، إذ كان يُرَادُ بذلك تقريبُ أحدهما من الآخرِ، مِن النَّسَقِ على الخمسَ عشرةَ أو الثمانِ عشرةَ.
{إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِن ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنَصْفَهُ} [Müzzemmil: 20] “Şüphesiz Rabbin bilir ki sen gecenin üçte ikisine yakınını ve yarısını [ibadetle] geçirirsin”. Nitekim sen kolay kolay: 'Biliyorum ki sen gecenin bir saatine yakın bir kısmında ve tamamında kalkıyorsun' yahut 'Malın azını veya tamamını aldım' demezsin; bilakis 'Malımın çoğunu veya tamamını aldım' dersin. İşte âyetteki: {حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً} “Nihayet güçlü çağına ulaşıp kırk yaşına vardığında” sözü de böyledir. Şüphe yok ki, bununla ikisinin birbirine yaklaştırılması kastedildiğinde, kırkın otuz üçe atfedilmesi; on beşe veya on sekize atfedilmesinden daha güzel ve daha uygundur.
وقوله: {وبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً}، ذلك حين تكامَلَت حُجَّةُ اللَّهِ عليه، وسَرَتْ عنه جَهالةُ شبابِه، وعَرَف الواجبَ اللَّهِ مِن الحقِّ في بِرِّ والدَيه.
Âyetteki: {وبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً} “ve kırk yaşına vardığında” sözü; Allah'ın onun üzerindeki hüccetinin kemale erdiği, gençliğin getirdiği cehaletin üzerinden sıyrılıp gittiği ve anne-babasına iyilik konusunda Allah'ın farz kıldığı hakkı bildiği andır.
كما حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً}: وقد مضى من سيئِ عملهِ.
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً} “ve kırk yaşına vardığında” âyeti hakkında: 'Kötü amelinden geçen geçmiştir' dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي} حتى بلغ: {مِنَ الْمُسْلِمِينَ}: وقد مضى من سيئِ عملِه ما مضَى .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den: {وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي} âyetinden: {مِنَ الْمُسْلِمِينَ} âyetine kadar olan kısım hakkında: 'Kötü amelinden geçen geçmiştir' dediğini rivayet etti .
وقوله: {قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ}. يقول تعالى ذكره: قال هذا الإنسانُ الذي هَداه اللهُ لرُشْدِه، وعرَف حقَّ اللهِ عليه فيما ألزَمه مِن بِرِّ والدَيه: {رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ}، يقولُ: أَغْرِنى بشُكْرِ نعمتِك التي أنعمتَ عليَّ في تعريفك إيَّاى توحيدَك، وهِدايتِك لي للإقرار بذلك، والعملِ بطاعتك - {وَعَلَى وَالِدَيَّ} مِن قَبْلى، وغير ذلك من نِعَمِك علينا، وألهمنى ذلك، وأصله من: وَزَعْتُ الرجل على كذا، إذا دفَعتَه عليه.
Yüce Allah'ın: {قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ} “«Rabbim! Bana ve anne babama verdiğin nimete şükretmemi bana ilham et...» dedi” sözüne gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'ın doğru yola (rüşde) ilettiği ve anne babasına iyilik etme hususunda üzerine farz kıldığı Allah'ın hakkını idrak eden bu insan şöyle demiştir: {رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ} “Rabbim! Bana nimetine şükretmemi ilham et”. Yani: 'Bana tevhîdini tanıtman, bunu ikrar etmeye ve Sana itaat üzere amel etmeye beni iletmen suretiyle bana lütfettiğin nimetine -ve benden önce {وَعَلَى وَالِدَيَّ} “anne babama” verdiğin nimetlere- ve üzerimizdeki diğer nimetlerine şükretmeye beni teşvik et, bunu bana ilham et' demektedir. Bu kelimenin aslı; bir kimseyi bir şeye sevk edip yönelttiğin zaman söylenen 'veza'tü'r-racüle alâ kezâ' (وَزَعْتُ الرجل على كذا) ifadesinden gelmektedir.
وكان ابن زيدٍ يقولُ في ذلك ما حدَّثني به يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ}، قال: اجعلنى أشكرُ نعمتك.
İbn Zeyd bu konuda Yûnus'un bana rivayet ettiği şu görüşü dile getirirdi: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd: {أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ} “bana verdiğin nimete şükretmemi bana ilham et” sözü hakkında: 'Beni, nimetine şükreder kıl' dediğini nakletmiştir.
وهذا الذي قاله ابن زيدٍ في قوله: {رَبِّ أَوْزِعْنِي}، وإن كان يَقُولُ إليه معنى الكلمةِ، فليس بمعنى الإيزاع على الصحة.
İbn Zeyd'in: {رَبِّ أَوْزِعْنِي} “Rabbim! Bana ilham et” sözü hakkında söylediği bu şey, kelimenin mânasının vardığı bir netice olsa da tam ve sahih anlamıyla îlza' (ilham ve teşvik etme) mânasında değildir.
وقوله: {وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ}، يقول تعالى ذكره: أوزعنى أن أعملَ صالحًا من الأعمال التي ترضاها؛ وذلك العمل بطاعته وطاعة رسوله ﷺ. وقوله: {وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي}، يقولُ: وأصلِحْ لي أُمُورى في ذُرِّيتي الذين وُهِبْتُهم بأن تجعلَهم هُدَاةً للإيمانِ بك، واتِّباع مَرْضاتِك، والعمل بطاعتك، فوصَفه جلّ ثناؤُه بالبِرِّ بالآباء والأمهات والبنين والبناتِ، وذكر أن هذه الآية نزلت في أبي بكر الصديق ﵁ .
Âyetteki: {وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ} “ve razı olacağın salih amel işlememi [bana ilham et]” sözü hakkında Allah -şânı yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: 'Bana, razı olacağın salih amellerden işlemeyi nasip et'; bu da Allah'a ve Rasûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem itaat ile amel etmektir. Âyetteki: {وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي} “ve zürriyetimi de benim için ıslah eyle” sözü ise: 'Bana bağışladığın zürriyetim hakkında işlerimi yoluna koy; onları sana imana, rızana uymaya ve sana itaatle amel etmeye yönelen hidayet rehberleri kıl' demektir. Allah -şânı yüce olsun- bu kulu; babalara, annelere, oğullara ve kızlara iyilik etmekle vasfetmiştir. Bu âyetin Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh hakkında indiği zikredilmiştir .
وقوله: {إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ}، يقول تعالى ذكره مخبرًا عن قيلِ هذا الإنسانِ: {إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ}، يقولُ: تُبْتُ مِن ذُنُوبِي التي سَلَفَت مني في سالفِ أيامي، إليك، {وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ}، يقولُ: وإنى من الخاضعين لك بالطاعة، المُسْتَسْلِمين لأمرك ونَهْيك، المُنقادِين لحُكْمِك.
Âyetteki: {إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “Gerçekten ben sana tevbe ettim ve muhakkak ben Müslümanlardanım” sözü hakkında Allah -şânı yüce olsun- bu insanın sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ} Yani: 'Geçmiş günlerimde benden sâdır olan günahlarımdan Sana tevbe ettim'. {وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ} Yani: 'Ben Sana itaatle boyun eğenlerden, emrine ve yasağına teslim olanlardan, hükmüne inkıyad edenlerdenim'.
القول في تأويل قوله تعالى: {أُولَئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجَاوَزُ عَنْ سَيِّئَاتِهِمْ فِي أَصْحَابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَ (١٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {أُولَئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجَاوَزُ عَنْ سَيِّئَاتِهِمْ فِي أَصْحَابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَ (١٦)} “İşte onlar, cennet ehli arasında kendilerinden yaptıklarının en güzelini kabul edeceğimiz ve kötülüklerini bağışlayacağımız kimselerdir. [Bu,] kendilerine vaadolunageldikleri dosdoğru bir vaaddir.” [Ahkâf Suresi, 16] sözünün tevili/tefsiri hakkında [söz].
يقول تعالى ذكرُه: هؤلاء الذين هذه الصفةُ صفتهم، هم الذين نَتقبَّلُ عنهم أحسنَ ما عمِلوا في الدنيا من صالحات الأعمالِ، فنُجازيهم به، ونُثيبهم عليه، {وَنَتَجَاوَزُ عَن سَيِّئَاتِهِم}، يقولُ: ونَصفحُ لهم عن سيئات أعمالهم التي عملوها في الدنيا، فلا نُعاقبهم عليها، {فِي أَصْحَابِ الجَنَّةِ}، يقولُ: نفعل ذلك بهم فعلنا مثل ذلك في أصحابِ الجنةِ وأهلها الذين هم أهلها.
Allah -şânı yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Sıfatı bu olan kimseler; dünyada işledikleri salih amellerin en güzelini kendilerinden kabul edeceğimiz, bununla onları mükâfatlandırıp kendilerine sevap vereceğimiz kimselerdir. {وَنَتَجَاوَزُ عَن سَيِّئَاتِهِم} Yani: 'Dünyada işlemiş oldukları kötü amellerini onlar için bağışlarız da onlardan dolayı kendilerini cezalandırmayız.' {فِي أَصْحَابِ الجَنَّةِ} Yani: 'Cennetlikler ve onun asıl ehli olan kimseler hakkında yaptığımız bu muamelenin aynısını onlara da yaparız.'
كما حدثني يعقوب بن إبراهيم، قال: ثنا المعتمرُ بن سليمان، عن الحكم بن أبانٍ، عن الغِطْريفِ، عن جابرِ بن زيد، عن ابن عباس، عن النبي ﷺ، عن الروح الأمينِ، قال: "يُؤْتَى بحَسَناتِ العبدِ وسيئاتِه، فَيُقتصُّ بعضُها ببعضٍ، فإن بَقِيَتْ حَسَنَةٌ وَسَّع الله له في الجنة". قال: فدخلتُ على يزدادَ، فحدث بمثلِ هذا الحديث، قال: قلتُ: فإن ذهَبَت الحسنةُ؟ قال: {أُولَئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجَاوَزُ عَن سَيِّئَاتِهِم} الآية .
Nitekim bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân, el-Hakem b. Ebân'dan, o el-Gıtrîf'ten, o Câbir b. Zeyd'den, o İbn Abbâs'tan, o Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem, o da Rûhu'l-Emîn'den şöyle nakletti: 'Kulun iyilikleri ve kötülükleri getirilir ve birbirine kısas edilir. Eğer geriye tek bir iyilik kalırsa Allah onun için cennette [yerini] genişletir.' [Râvi] dedi ki: Yezdâd'ın yanına girdim, o da bu hadisin benzerini rivayet etti. Dedim ki: 'Peki o iyilik de biterse?' Dedi ki: {أُولَئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجَاوَزُ عَن سَيِّئَاتِهِم} âyetidir .
حدثنا ابن حُمَيدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن لَيْثٍ، عن مجاهدٍ، قال: دعا أبو بكرٍ عمرَ ﵄، فقال له: إنِّي أُوصِيك بوصيةٍ أن تحفظَها؛ إن لله في الليل حقًّا لا يقبله بالنهارِ، وبالنهارِ حقًّا لا يقبله بالليلِ، إنه ليس لأحدٍ نافلةٌ حتى يؤدي الفريضة، إنه إنما ثَقُلت موازينُ مَن ثَقُلَت مَوازِينُه يومَ القيامة باتباعهم الحقَّ في الدنيا وثقل ذلك عليهم، وحُقَّ لميزانٍ لا يوضعُ فيه إلا الحقُّ أن يَثْقُلَ، وخَفَّت موازين مَن خَفَّت موازينه يومَ القيامةِ، لاتِّباعهم الباطلَ في الدنيا وخفَّتِه عليهم، وحُقَّ لميزانٍ لا يوضع فيه إلا الباطلُ أن يَخِفَّ؛ ألم تَرَ أن الله ذكر أهلَ الجنةِ بأحسنِ أعمالِهم،
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: Ebû Bekir, Ömer'i -radıyallâhu anhümâ- çağırıp ona şöyle dedi: "Sana aklında tutman gereken bir vasiyette bulunuyorum: Şüphesiz Allah'ın geceleyin [yerine getirilmesi gereken] bir hakkı vardır ki onu gündüz kabul etmez; gündüzleyin de bir hakkı vardır ki onu gece kabul etmez. Kişi farzı yerine getirmedikçe hiçbir nafile [ibadeti] kabul olunmaz. Kıyamet gününde tartıları ağır gelenlerin terazileri, ancak dünyada hakka uymaları ve bunun kendilerine ağır gelmesi sebebiyle ağır çekmiştir. İçine haktan başka bir şey konulmayan bir terazinin ağır gelmesi de pek tabiidir. Kıyamet gününde tartıları hafif gelenlerin terazileri de ancak dünyada batıla uymaları ve bunun kendilerine hafif gelmesi sebebiyle hafif gelmiştir. İçine batıldan başka bir şey konulmayan bir terazinin hafif gelmesi de pek tabiidir. Görmez misin ki Allah, cennet ehlini amellerinin en güzelleriyle anmıştır..."
فيقول قائل: أين يبلغ عملى من عملِ هؤلاء! وذلك أن الله ﷿ تجاوز عن أَسْوَأَ أعمالهم فلم يُبْدِه، ألم تَرَ أن الله ذكر أهل النارِ بأسوأِ أعمالهم، حتى يقول قائلٌ: أنا خيرٌ عملًا من هؤلاء، وذلك بأن الله رَدَّ عليهم أحسن أعمالهم، ألم ترَ أن الله ﷿ أنزل آيةَ الشِّدَّةِ عند آية الرخاءِ، وآية الرخاءِ عند آية الشدة، ليكون المؤمن راغبًا راهبًا؛ لئلا يُلْقِىَ بيدِه إلى التَّهْلُكَةِ، ولا يَتَمَنَّى على اللَّهِ أُمنيةً يَتَمَنَّى على اللَّهِ فيها غيرَ الحقِّ .
...Öyle ki diyen biri: 'Benim amelim nerede, bunların ameli nerede!' der. Bunun sebebi şudur: Allah azze ve celle onların en kötü amellerini bağışlamış ve onu açığa çıkarmamıştır. Görmez misin ki Allah cehennem ehlini en kötü amelleriyle anmıştır; öyle ki diyen biri: 'Ben amel bakımından bunlardan daha iyiyim' der. Bunun sebebi de Allah'ın onların en güzel amellerini kendilerine geri çevirmiş olmasıdır. Görmez misin ki Allah azze ve celle, mümin hem ümitvar hem korku içinde olsun, kendi eliyle kendini tehlikeye atmasın ve Allah'a karşı haktan gayrı bir temennide bulunmasın diye zorluk âyetini genişlik âyetinin, genişlik âyetini de zorluk âyetinin yanında indirmiştir' .
واختلفت القرأة في قراءة قوله: {نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجَاوَزُ}؛ فقرأ ذلك عامة قرأة المدينة والبصرة وبعضُ قرأة الكوفة: (يُتَقَبَّلُ)، (وَيُتَجاوَزُ) بضَمِّ الياء منهما على ما لم يُسَمَّ فاعله، ورفع: (أَحْسَنُ) ، وقرأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفةِ: {نَتَقَبَّلُ}، {وَنَتَجَاوَزُ} بالنون وفتحها، ونصب {أَحْسَنَ} . على معنى إخبار الله جل ثناؤُه عن نفسِه أنه يفعل ذلك بهم، وردًّا للكلام على قولِه: {وَوَصَّيْنَا الْإِنسَانَ}، ونحن نتقبل منهم أحسن ما عملوا ونتجاوزُ، وهما قِراءتان مَعروفتان صحيحتا المعنى، فبأيَّتِهما قَرأ القارئُ فمُصيبٌ.
Kıraat âlimleri: {نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجَاوَزُ} âyetinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfe kurrâsının bir kısmı; meçhul fiil kalıbında her ikisini de yâ harfinin ötresiyle (يُتَقَبَّلُ) ve (وَيُتَجاوَزُ) şeklinde, (أَحْسَنُ) kelimesini de merfû olarak okumuştur . Kûfe kurrâsının geneli ise; Allah -şânı yüce olsun- bunu onlara bizzat kendisinin yapacağını haber vermesi mânasında ve sözü {وَوَصَّيْنَا الْإِنسَانَ} sözüne atfederek 'Biz onlardan yaptıklarının en güzelini kabul ederiz ve [kötülüklerini] bağışlarız' takdiriyle, nûn harfi ve onun fethasıyla {نَتَقَبَّلُ} ve {وَنَتَجَاوَزُ} şeklinde ve {أَحْسَنَ} kelimesini de mansûb okumuştur . Bunlar meşhur ve mânası sahih iki kıraattir; dolayısıyla okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiştir.
وقوله: {وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِى كَانُوا يُوعَدُونَ}، يقولُ: وعدهم الله هذا الوعدَ، وَعْدَ الحقَّ، لا شكَّ فيه أنه مُوفٍ لهم به، الذي كانوا إياه في الدنيا يَعِدُهم الله تعالى.
Âyetteki: {وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِى كَانُوا يُوعَدُونَ} “Bu, onlara vadedilmiş olan dosdoğru bir vaaddir” sözü hakkında Allah şöyle buyurmaktadır: Allah onlara bu vaadi; kendilerine mutlaka eksiksiz yerine getireceğinde şüphe olmayan hak vaadi vermiştir ki bu, dünyada iken Allah Teâlâ'nın kendilerine vadetmiş olduğu şeydir.
ونُصب قوله: {وَعْدَ الصِّدْقِ}؛ لأنَّه مصدرٌ خارجٌ مِن قوله: {نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجَاوَزُ عَن سَيِّئَاتِهِم}، وإنما أخرج من هذا الكلام مصدرُ: وَعَد
{وَعْدَ الصِّدْقِ} “dosdoğru bir vaat olarak” sözünün mansûb kılınması; {نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجَاوَزُ عَن سَيِّئَاتِهِم} “Yaptıklarının en güzelini kabul edeceğimiz ve kötülüklerini bağışlayacağımız [kimselerdir]” sözünden hâsıl olan bir masdar olmasındandır. Bu ifadeden va'd (وَعَدَ) masdarının çıkarılmış olmasının sebebi ise...
وَعْدًا؛ لأن قوله: {نَتَقَبَّلُ عَنهُمْ}، {وَنَتَجَاوَزُ} وعدٌ من اللهِ لهم، فقال: {وَعْدَ الصِّدْقِ}، على ذلك المعنى.
...{نَتَقَبَّلُ عَنهُمْ} ve {وَنَتَجَاوَزُ} sözünün Allah'tan onlara verilmiş bir vaad olmasıdır. İşte bu mânaya binaen: {وَعْدَ الصِّدْقِ} “dosdoğru bir vaaddir” buyurmuştur.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَالَّذِي قَالَ لِوَالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُمَا أَتَعِدَانِنِي أَنْ أُخْرَجَ وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي وَهُمَا يَسْتَغِيثَانِ اللَّهَ وَيْلَكَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَيَقُولُ مَا هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (١٧)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün teviline dair görüş: {وَالَّذِي قَالَ لِوَالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُمَا أَتَعِدَانِنِي أَنْ أُخْرَجَ وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي وَهُمَا يَسْتَغِيثَانِ اللَّهَ وَيْلَكَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَيَقُولُ مَا هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (١٧)} “Anne ve babasına: 'Öf be size! Benden önce nice nesiller gelip geçmişken beni [kabrimden diriltilip] çıkarılmakla mı tehdit ediyorsunuz?' diyen kimseye, anne ve babası Allah'a sığınarak: 'Yazıklar olsun sana! İman et, şüphesiz Allah'ın vaadi haktır' dediklerinde o: 'Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' der.”
وهذا نَعْتٌ مِن الله تعالى ذكره، نَعْتُ ضالٍّ؛ به كافرٌ وبوالديه عاقٌّ، وهما مجتهدان في نصيحته ودعائه إلى الله، فلا يَزيدُه دعاؤُهما إياه إلى الحقِّ ونصيحتهما له إلا عُتُوًّا وتَمَرُّدًا على اللهِ، وتَمادِيًا في جهله، يقولُ الله جل ثناؤه: {وَالَّذِي قَالَ لِوَالِدَيْهِ}؛ أَنْ دَعَوَاه إلى الإيمان بالله، والإقرار ببَعْثِ اللهِ خلقَه من قُبُورِهم، ومجازاته إيَّاهم بأعمالهم: {أُفٍّ لَكُمَا}، يقولُ: قَذَرًا لكما ونَتْنًا، {أَتَعِدَانِنِي أَنْ أُخْرَجَ}، يقولُ: أَتَعِدانِنِي أَن أَخرَجَ مِن قَبْرى مِن بَعدِ فَنائِي وبَلائي فيه، حَيًّا!
Bu, Allah -şânı yüce olsun- tarafından yapılan bir nitelemedir; Allah'ı inkâr eden, anne-babası kendisinin iyiliği için çabalayıp onu Allah'a davet ettiği halde onlara isyan eden sapkın birinin nitelemesidir. Onların onu hakka daveti ve ona öğüt vermesi, onun Allah'a karşı azgınlığını, isyankârlığını ve cehaletinde diretmesini artırmaktan başka bir işe yaramaz. Allah -şânı yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: {وَالَّذِي قَالَ لِوَالِدَيْهِ} Kendisini Allah'a imana, Allah'ın yarattıklarını kabirlerinden dirilteceğini ve amelleriyle onları cezalandıracağını ikrara davet ettiklerinde anne ve babasına: {أُفٍّ لَكُمَا} Yani: 'Size yuh olsun, tiksiniyorum sizden!' diyen; {أَتَعِدَانِنِي أَنْ أُخْرَجَ} yani: 'Beni yok olup kabrimde çürüdükten sonra oradan diri olarak çıkarılmakla mı vaat ediyorsunuz?' diyen kimsedir.
كما حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {أَتَعِدَانِنِي أَنْ أَخْرَجَ}: أن أُبَعَثَ بعدَ الموتِ.
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {أَتَعِدَانِنِي أَنْ أَخْرَجَ} “çıkarılmamı mı vaad ediyorsunuz” âyeti hakkında: 'Ölümden sonra diriltilmeyi [kastediyor]' dediğini rivayet etti.
حدثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادة في قولِه: {أَتَعِدَانِنِي أَنْ أُخْرَجَ}، قال: يعنى البعث بعد الموتِ .
Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den: {أَتَعِدَانِنِي أَنْ أُخْرَجَ} “çıkarılmamı mı vaad ediyorsunuz” sözü hakkında: 'Öldükten sonra dirilmeyi kastediyor' dediğini rivayet etti .
حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {وَالَّذِي قَالَ لِوَالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُمَا أَتَعِدَانِنِي} إلى آخرِ الآية، قال: الذي قال هذا ابنٌ لأبي بكر ﵁، قال: {أَتَعِدَانِنِي أَنْ أَخْرَجَ}: أَتَعِدَانِني أن أُبعثَ بعد الموتِ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen] onun: {وَالَّذِي قَالَ لِوَالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُمَا أَتَعِدَانِنِي} “Anne ve babasına: 'Öf be size! Beni tehdit mi ediyorsunuz...'” âyetinin sonuna kadar olan kısmı hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: 'Bunu söyleyen kişi Ebû Bekir'in radıyallâhu anh bir oğluydu.' [İbn Abbâs]: {أَتَعِدَانِنِي أَنْ أَخْرَجَ} “çıkarılmamı mı vaad ediyorsunuz” [ifadesi hakkında], öldükten sonra diriltilmemi mi vaad ediyorsunuz [anlamındadır] dedi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا هَوْذةُ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ في قوله: {وَالَّذِي قَالَ لِوَالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُمَا أَتَعِدَانِنِي أَنْ أُخْرَجَ}، قال: هو الكافرُ الفاجرُ، العاقُّ لوالديه، المكذِّبُ بالبعثِ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Hevze rivayet edip dedi ki: Bize Avf, Hasan'dan: {وَالَّذِي قَالَ لِوَالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُمَا أَتَعِدَانِنِي أَنْ أُخْرَجَ} “Anne ve babasına: 'Öf be size! Beni [kabrimden diriltilip] çıkarılmakla mı tehdit ediyorsunuz?' diyen kimse” âyeti hakkında: 'O; kâfir, fâcir, anne-babasına âsi olan ve dirilişi yalanlayan kimsedir' dediğini rivayet etti .
حدَّثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ، قال: ثم نعت عبدَ سُوءٍ عاقًّا لوالديه فاجرًا، فقال: {وَالَّذِي قَالَ لِوَالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُمَا}، إلى قوله: {أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ} .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o şöyle dedi: 'Sonra [Allah], anne-babasına âsi, kötü ve fâcir bir kulu niteleyerek şöyle buyurdu: {وَالَّذِي قَالَ لِوَالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُمَا} âyetinden: {أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ} sözüne kadar' .
وقوله: {وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِن قَبلي}، يقولُ: أَتَعِداننى أن أُبَعَثَ وقد مضَت قرونٌ من الأمم قَبْلى فهَلكوا، فلم يَبْعَثْ منهم أحدًا؟! ولو كنتُ مَبْعوثًا بعدَ وَفاتى كما تقولان، لكان قد بُعِث مَن هلَك قَبْلى مِن القرونِ، {وَهُمَا يَسْتَغِيثَانِ اللَّهَ}، يقول تعالى ذكرُه: وَوَالدَاهِ يَسْتَصْرِخان الله عليه ويَسْتَغِيثانه عليه أن يؤمنَ باللهِ ويُقرَّ بالبعثِ، ويقولان له: {وَيْلَكَ آمِنْ}، أي: صدِّقْ بوعدِ اللَّهِ، وأقِرَّ أنك مبعوثٌ مِن بعدِ وفاتِك، إنَّ وعد الله الذي وعد خلقه أنه باعثهم مِن قُبُورِهم، ومُخْرِجُهم منها إلى موقف الحسابِ، لمُجازاتهم بأعمالهم، حقٌّ لا شكَّ فيه، فيقولُ عدو اللهِ مُجِيبًا لوالديه ورَدًّا عليهما نصيحتهما، وتكذيبًا بوَعْدِ اللهِ: ما هذا الذي تقولان لي وتَدْعُوانى إليه؛ من التصديق بأنى مبعوثٌ مِن بعدِ وَفَاتى مِن قَبْرى، إلا ما سَطَره الأوَّلون من الناسِ مِن الأباطيل فكتبوه، فأَصَبْتُماه أنتما فصَدَّقتما.
Âyetteki: {وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِن قَبلي} “Halbuki benden önce nice nesiller gelip geçmiştir” sözü; 'Benden önce ümmetlerden nice nesiller geçip helak olmuşken ve onlardan hiçbiri diriltilmemişken beni diriltilmekle mi vaad ediyorsunuz?! Şayet sizin dediğiniz gibi ölümümden sonra diriltilecek olsaydım, benden önce helak olan nesiller de diriltilmiş olurdu' demektir. {وَهُمَا يَسْتَغِيثَانِ اللَّهَ} Allah -şânı yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: 'Anne-babası ise onun Allah'a iman etmesi ve dirilişi ikrar etmesi için Allah'a yalvarıp feryat ederler ve ona: {وَيْلَكَ آمِنْ} 'Yazıklar olsun sana, iman et! Yani Allah'ın vaadini doğrula ve ölümünden sonra diriltileceğini ikrar et; şüphesiz Allah'ın yarattıklarını kabirlerinden dirilteceğine ve amelleriyle cezalandırmak üzere onları hesap yerine çıkaracağına dair vaadi haktır, bunda şüphe yoktur' derler. Allah düşmanı ise anne-babasına cevap vererek, onların nasihatini reddederek ve Allah'ın vaadini yalanlayarak şöyle der: 'Bana söylediğiniz ve beni kendisine davet ettiğiniz; ölümümden sonra kabrimden diriltileceğimi tasdik etme meselesi, öncekilerin uydurup yazdığı bâtıllardan başka bir şey değildir; siz de onu bulup tasdik etmişsiniz.'
القول في تأويلِ قولِه تعالى: {أُولَئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كَانُوا خَاسِرِينَ (١٨) وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَلِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمَالَهُمْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٩)}.
Allah Teâlâ'nın şu âyetinin tevili (yorumu) hakkındaki görüş: {أُولَئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كَانُوا خَاسِرِينَ (١٨) وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَلِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمَالَهُمْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٩)} “İşte onlar, kendilerinden önce cinlerden ve insanlardan gelip geçmiş ümmetler arasında haklarında [azap] sözü kesinleşmiş kimselerdir. Şüphesiz onlar hüsrana uğrayanlardır. (18) Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır. [Bu,] kendilerine asla haksızlık edilmeksizin amellerinin karşılığını onlara tastamam ödemesi içindir. (19)”.
يقول تعالى ذكره: هؤلاء الذين هذه الصفةُ صفتُهم، الذين وجَب عليهم عذابُ اللَّهِ، وحَلَّت بهم عقوبته وسَخَطُه، في من حلَّ به عذابُ اللهِ، على مثلِ الذي حَلَّ بهؤلاء من الأممِ الذين مَضَوا قبلهم مِن الجنِّ والإنسِ، الذين كذَّبوا رُسُلَ الله وعَتَوا عن أمر ربِّهم.
Allah -şânı yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Sıfatı bu olan kimseler; kendilerinden önce gelip geçmiş, Allah'ın elçilerini yalanlamış ve Rablerinin emrine karşı azgınlaşmış cin ve insan ümmetlerinden, Allah'ın azabı üzerlerine inmiş kimseler içinde kendilerine de Allah'ın azabının vacip olduğu, cezasının ve gazabının indiği kimselerdir.
وقوله: {إِنَّهُمْ كَانُوا خَاسِرِينَ}، يقول تعالى ذكره: إنهم كانوا المَغبُونين بَبَيْعِهم الهُدى بالضلالِ والنعيمَ بالعقابِ.
Âyetteki: {إِنَّهُمْ كَانُوا خَاسِرِينَ} “Şüphesiz onlar hüsrana uğrayanlardır” sözü hakkında Allah -şânı yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Hidayeti sapıklıkla, nimeti azapla değiş tokuş etmeleri sebebiyle onlar aldanmış olanların ta kendileridir.
حدَّثنا محمد بن بشارٍ، قال: ثنا معاذ بن هشامٍ، قال: ثنا أبي، عن قتادةَ، عن الحسنِ، قال: الجن لا يَموتون، قال قتادةُ: فقلتُ: {أَولَئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَرٍ قَدْ خَلَتْ} الآية .
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm rivayet edip dedi ki: Bize babam, Katâde'den, o Hasan'dan rivayet etti; dedi ki: 'Cinler ölmezler.' Katâde dedi ki: Ben de [ona]: {أَولَئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَرٍ قَدْ خَلَتْ} âyetini okudum .
وقوله: {وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا}، يقول تعالى ذكره: ولكلِّ هؤلاء الفريقين؛ فريق الإيمان بالله واليومِ الآخرِ والبر بالوالدين، وفريق الكفرِ بالله واليوم الآخر وعقوق الوالدين، الذين وصف صفتهم ربُّنا ﷿ في هذه الآياتِ - منازل ومراتب عند الله يوم القيامة، {مِمَّا عَمِلُوا}، يعني: من عملهم الذي عملوه في الدنيا؛ من صالح وحَسَنٍ وسَيِّئِ، يُجازيهم الله به.
Âyetteki: {وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا} “Her birinin yaptıklarına göre dereceleri vardır” sözü hakkında Allah -şânı yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Rabbimiz'in azze ve celle bu âyetlerde vasfettiği bu iki gruptan her biri için -ki bunlar; Allah'a ve ahiret gününe iman edip anne-babasına iyilik yapanlar grubu ile Allah'ı ve ahiret gününü inkâr edip anne-babasına âsi olanlar grubudur- kıyamet gününde Allah katında mertebeler ve dereceler vardır. {مِمَّا عَمِلُوا} Yani dünyada işledikleri salih, güzel ya da kötü amellerine göredir ki Allah onları bunlarla cezalandıracaktır/mükâfatlandıracaktır.
وقد حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَلِكُلِّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا}، قال: دَرَجُ أهل النارِ يذهبُ سَفالًا، ودَرَجُ أهل الجنةِ يذهب عُلُوًّا.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {وَلِكُلِّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا} “Her birinin yaptıklarına göre dereceleri vardır” âyeti hakkında şöyle dedi: Cehennem ehlinin dereceleri aşağıya doğru iner, cennet ehlinin dereceleri ise yukarıya doğru yükselir.
{وَلِيُوفِّيَهُمْ أَعْمَالَهُمْ}، يقولُ جل ثناؤه: وليعطيَ جميعَهم أجور أعمالهم التي عملوها في الدنيا؛ المحسنَ منهم بإحسانِه، ما وعد اللَّهُ مِن الكرامة، والمسيءَ منهم بإساءته، ما أعدَّه مِن الجزاء، {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ}، يقولُ: وجميعهم لا يُظْلَمون؛ لا يُجازَى المسئُ منهم إلا عقوبةً على ذنبه، لا على ما لم يعمل، ولا يُحمَلُ عليه ذنب غيرِه، ولا يُبْخَسُ المحسنُ منهم ثوابَ إحسانِه.
{وَلِيُوفِّيَهُمْ أَعْمَالَهُمْ} “Ta ki onlara amellerinin karşılığını tam olarak versin” âyeti hakkında Allah -şânı yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Dünyada işledikleri amellerin karşılığını hepsine tam olarak versin; iyilik yapanlarına iyilikleri karşılığında Allah'ın vadettiği ikramı, kötülük yapanlarına da kötülükleri karşılığında hazırladığı cezayı versin. {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “ve kendilerine asla haksızlık edilmez” âyeti ise: 'Onların hiçbirine zulmedilmez; kötülük yapan yalnızca işlediği günahın cezasıyla cezalandırılır, yapmadığı bir şeyden dolayı cezalandırılmaz, başkasının günahı onun üzerine yüklenmez ve iyilik yapanın da iyiliğinin sevabı eksiltilmez' demektir.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَذْهَبْتُمْ طَيِّبَاتِكُمْ فِي حَيَاتِكُمُ الدُّنْيَا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِهَا فَالْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَفْسُقُونَ (٢٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün teviline dair görüş: {وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَذْهَبْتُمْ طَيِّبَاتِكُمْ فِي حَيَاتِكُمُ الدُّنْيَا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِهَا فَالْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَفْسُقُونَ (٢٠)} “Kâfir olanlar ateşe sunulacakları gün [onlara şöyle denir]: 'Dünyadaki hayatınızda bütün güzel şeylerinizi harcayıp tükettiniz ve onlarla sefa sürdünüz. Artık bugün yeryüzünde haksız yere büyüklük taslamanızdan ve yoldan çıkmanızdan ötürü alçaltıcı bir azapla cezalandırılacaksınız.'”
يقول تعالى ذكره: ويومَ يُعْرَضُ الذين كَفَروا بالله على النارِ، يقال لهم: أذهبتم طيباتِكم في حياتكم الدنيا واستَمْتعتم بها فيها؟!
Allah -şânı yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Allah'ı inkâr edenler ateşe sunulacakları gün kendilerine: 'Dünya hayatınızda bütün güzel şeylerinizi tüketip yok ettiniz ve orada onlardan yararlanıp sefa sürdünüz, değil mi?!' denir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ}، قَرأ يزيدُ حتى بلغ: {وَمَا كُنتُمْ تَفْسُقُونَ}: تعلَمون والله إن أقوامًا يشترطون حسناتهم! فاستَبْقَى رجلٌ طيباتِه إن استطاعَ، ولا قوةَ إلا بالله، ذكر أن عمر بن الخطابِ كان يقولُ: لو شئتُ كنتُ أطيبكم طعامًا وألينكم لباسًا، ولكنى أسْتَبْقى طَيَّباتي، وذكر لنا أنه لمَّا قدم الشامَ، صُنع له طعام لم يَرَ قبله مثلَه، قال: هذا لنا! فما لفقراء المسلمين الذين ماتوا وهم لا يشبَعون مِن خبزِ الشعير؟ قال خالد بن الوليدِ: لهم الجنة، فاغْرَوْرَقت عينا عمرَ، وقال: لئن كان حَظُّنا في الحُطامِ، وذهَبوا - قال أبو جعفرٍ: فيما أرَى أنا - بالجنةِ، لقد بايَنونا بَوْنًا بعيدًا.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] Allah Teâlâ'nın: {وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ} “Kâfir olanlar ateşe sunulacakları gün...” ayeti hakkında şunu rivayet etti: Yezîd ayeti: {وَبِمَا كُنتُمْ تَفْسُقُونَ} “...ve yoldan çıkmanız sebebiyle” [kısmına] kadar okudu [ve Katâde'nin şöyle dediğini aktardı]: “Vallahi bilirsiniz ki birtakım topluluklar güzel amellerini [dünyada] yutuverirler! Gücü yeten kişi güzel nimetlerini [ahiret için] geride bıraksın; güç ve kuvvet ancak Allah'a aittir.” Zikredildiğine göre Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh] şöyle derdi: “İsteseydim yiyeceği en lezzetli, giyeceği en yumuşak olanınız olurdum; fakat ben güzel nimetlerimi [ahirete] saklıyorum.” Bize zikredildiğine göre o, Şam'a geldiğinde kendisine daha önce benzerini görmediği bir yemek hazırlandı. Bunun üzerine şöyle dedi: “Bu bizim için mi?! Peki, arpa ekmeğine bile doyamadan ölüp giden Müslüman fakirlerin durumu ne olacak?” Hâlid b. el-Velîd [radıyallâhu anh]: “Onlara cennet var” dedi. Ömer'in gözleri yaşla doldu ve şöyle dedi: “Şayet bizim payımız [dünyalık] döküntülerde kalmış, onlar da -Ebû Ca'fer dedi ki: Bana göre [anlamı]- cenneti alıp gitmişlerse, doğrusu onlar bize fersah fersah fark atmışlar demektir!”
وذُكر لنا أن نبيَّ الله ﷺ دخَل على أهلِ الصُّفَّةِ - مكانا يجتمع فيه فقراءُ المسلمين - وهم يَرْقَعون ثيابَهم بالأَدَمِ ما يجِدون لها رقاعًا، قال: "أنتم اليومَ خيرٌ، أو يومَ يَغْدُو أحدُكم في حلَّةٍ ويروح في أُخرى، ويُغْدَى عليه بجفنةٍ ويُراح عليه بأُخرى، ويُستَرُ بيتُه كما تُسترُ الكعبةُ؟ "، قالوا: نحن يومئذ خير، قال: "بل أنتم اليومَ خيرٌ" .
Bize zikredildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem, fakir Müslümanların toplandığı bir yer olan Suffe ehline uğramıştı; onlar elbiselerine koyacak yama bulamadıklarından deri parçalarıyla yamıyorlardı. [Resûlullah] şöyle buyurdu: “Siz bugün mü daha hayırlısınız, yoksa birinizin sabah bir kat elbiseyle çıkıp akşam başka bir kat elbiseyle döndüğü, önüne sabah bir çanak konup akşam başka bir çanak getirildiği ve evi de Kâbe'nin örtüldüğü gibi örtüldüğü gün mü daha hayırlı olacaksınız?” Onlar: 'Biz o gün daha hayırlı oluruz' dediler. O da: “Aksine siz bugün daha hayırlısınız” buyurdu .
حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: حدثنا صاحبٌ لنا عن أبي هريرةَ، قال: إنما كان طعامنا مع النبي ﷺ الأسودين ؛ الماءَ والتمرَ، واللهِ ما كُنَّا نَرى سمراءَكم هذه، ولا نَدْرى ما .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti; o dedi ki: Bize bir arkadaşımız Ebû Hureyre'den naklen anlattı, o şöyle demiştir: Bizim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yiyeceğimiz sadece iki siyahtan ; yani su ile hurmadan ibaretti. Vallahi biz sizin şu buğdayınızı görmezdik ve ne olduğunu da bilmezdik .
قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ، عن أبي بُرْدَةَ بن عبدِ اللَّهِ بن قيسٍ الأَشْعَريِّ، عن أبيه، قال: أي بنيَّ لو شهِدْتَنا مع رسول الله ﷺ ونحن مع نبيِّنا، إذا أصابَتنا السماءُ حسِبتَ أن ريحنا ريحُ الضَّأْنِ، إنما كان لباسُنا الصوفَ.
[Yezîd] dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o Ebû Bürde b. Abdillâh b. Kays el-Eş'arî'den, o da babasından [Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den] rivayet etti; o şöyle demiştir: “Ey oğulcuğum! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte olduğumuzda bizi ve Peygamberimizle beraber hâlimizi bir görseydin; üzerimize yağmur yağdığında kokumuzu koyun kokusu sanırdın. Elbisemiz ancak yündendi”.