حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن أيوبَ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، قال: لما بُعث النبيُّ ﷺ حُرِسَت السماءُ، فقال الشيطانُ: ما حُرِسَت إلا لأمرٍ قد حدَث في الأرضِ، فبعَث سراياه في الأرضِ، فوجَدوا النبيَّ ﷺ قائمًا يُصَلِّي صلاة الفجرِ بأصحابه بنَخْلَةً وهو يَقْرَأُ، فاستمعوا حتى إذا فرَغ {وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ} إلى قولِه: {مُسْتَقِيمٍ} .
Bize Muhammed b. Abdilalâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Eyyûb'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti, [Saîd] dedi ki: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] peygamber olarak gönderilince sema korundu. Şeytan dedi ki: "[Sema] ancak yeryüzünde meydana gelen bir iş sebebiyle korunmuştur." Bunun üzerine yeryüzüne müfrezelerini gönderdi. Onlar da Peygamber'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] Nahle'de ayakta, ashabına sabah namazını kıldırıp [Kur'an] okurken buldular. Dinlediler; [namazı/okumayı] bitirince {وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ} “uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler” ayetinden {مُسْتَقِيمٍ} “dosdoğru...” kavline kadar olan kısmı [okuyarak kavimlerine vardılar] .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ} إلى آخرِ الآيةِ. قال: لم تَكُنِ السماءُ تُحْرَسُ في الفترةِ بينَ عيسى ومحمدٍ صلَّى اللهُ عليهما، وكانوا يَقْعُدون مقاعِدَ للسمْعِ، فلمَّا بعَث اللهُ محمدًا ﷺ حُرِست السماءُ حَرَسًا شديدًا ورُجِمت الشياطينُ، فأنكَروا ذلك، وقالوا: {لَا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الْأَرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا} [الجن: ١٠]. فقال إبليسُ: لقد حدَث في الأرضِ حدَثٌ. واجتمَعت إليه الجنُّ، فقال: تفرَّقوا في الأرضِ، فأَخْبِرُونى ما هذا الخبرُ الذي حدَثٌ في السماءِ. وكان أولَ بعْثٍ ركبٌ من أهلِ نَصِيبينَ ، وهى أشرافُ الجنِّ وساداتُهم، فبعَثهم اللهُ إلى تِهامةَ فاندفَعوا حتى بلَغوا الوادِيَ؛ وادىَ نخلةَ، فوجَدوا نبيَّ الله ﷺ يُصَلِّى صلاةَ الغداةِ ببطنِ نخلةَ، فاستمَعوا، فلما سمِعوه يتلو القرآنَ قالوا: {أَنْصِتُوا}، ولم يَكُنْ نبيُّ اللهِ ﷺ علِم أنهم استمَعوا إليه وهو يَقْرَأُ القرآنَ، {فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ} .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan ayetin sonuna kadar olan: {وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ} “Hani cinlerden bir topluluğu, Kur'an'ı dinlesinler diye sana yöneltmiştik...” kavli hakkında rivayet etti, [İbn Abbâs] dedi ki: Îsâ ile Muhammed [sallallâhu aleyhimâ] arasındaki fetret döneminde sema korunmuyordu ve onlar dinlemek için [uygun] yerlere oturuyorlardı. Allah Muhammed'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] peygamber olarak gönderince sema şiddetli bir şekilde korundu ve şeytanlar taşlandı. Onlar bu durumu yadırgadılar ve: {لَا نَدْرِي أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَنْ فِي الْأَرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا} [Cin: 10] “Yeryüzündekilere bir kötülük mü murat edildi, yoksa Rableri onlar hakkında bir hayır mı diledi, bilmiyoruz” dediler. İblis: "Yeryüzünde muhakkak bir hadise meydana geldi" dedi. Cinler onun yanında toplandı. O da: "Yeryüzüne dağılın ve semada meydana gelen bu olayın ne olduğunu bana haber verin" dedi. İlk gönderilen heyet, cinlerin eşrafı ve efendileri olan Nusaybin ahalisinden bir kafile idi. Allah onları Tihâme'ye sevk etti; ilerleyip vadiye, Nahle vadisine ulaştılar. Allah'ın Peygamberi'ni [sallallâhu aleyhi ve sellem] Batn-ı Nahle'de sabah namazını kılarken buldular ve dinlediler. Onun Kur'an okuduğunu işitince: {أَنْصِتُوا} “Susun!” dediler. Allah'ın Peygamberi [sallallâhu aleyhi ve sellem] ise Kur'an okurken onların kendisini dinlediğinin farkında değildi. {فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ} “[Okuma] bitirilince de uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler” .
واختَلف أهلُ التأويلِ في مبلَغِ عددِ النفَرِ الذين قال اللهُ: {وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ}؛ فقال بعضُهم: كانوا سبعةَ نفَرٍ.
Ehl-i tevil (müfessirler), Allah'ın: {وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ} “Hani cinlerden bir topluluğu sana yöneltmiştik” buyurduğu [ayetteki] topluluğun sayısının miktarı hususunda ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları: "Onlar yedi kişiydiler." dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا عبدُ الحميدِ، قال: ثنا [النضرُ بنُ عربيٍّ] ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ} الآية. قال: كانوا سبعةً نَفَرٍ مِن أهلِ نَصِيبين، فجعَلهم رسولُ اللهِ ﷺ رُسُلًا إلى قومهم .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Abdülhamîd rivayet etti, dedi ki: Bize [Nadr b. Arabî] , İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan ayetin devamıyla birlikte: {وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ} kavli hakkında rivayet etti, [İbn Abbâs] dedi ki: "Onlar Nusaybin ahalisinden yedi kişiydiler. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] onları kavimlerine elçiler kıldı" .
وقال آخرون: بل كانوا تسعةَ نفَرٍ.
Başkaları ise: "Aksine onlar dokuz kişiydiler" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى، عن سفيانَ، عن عاصمٍ، عن زِرٍّ: {وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ}. قال: كانوا تسعةَ نفَرٍ، فيهم زَوْبعةُ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ, Süfyân'dan, o Âsım'dan, o da Zirr'den: {وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ} hakkında rivayet etti, [Zirr] dedi ki: "Onlar dokuz kişiydiler, içlerinde Zevba'a da vardı" .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن عاصمٍ، عن زِرِّ بن حُبَيشٍ، قال: أُنزِل على النبيِّ ﷺ وهو ببطن نخلةَ، {فَلَمَّا حَضَرُوهُ}، قال: كانوا تسعةً، أحدُهم زَوْبَعَةُ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o Zirr b. Hubeyş'ten rivayet etti, [Zirr] dedi ki: Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] Batn-ı Nahle'de iken {فَلَمَّا حَضَرُوهُ} “Oraya geldiklerinde...” ayeti indirildi. Dedi ki: "Onlar dokuz kişiydiler, biri de Zevbea idi" .
وقولُه: {فَلَمَّا حَضَرُوهُ}. يقولُ: فلمَّا حضر هؤلاء النفَرُ مِن الجنِّ الذين صرَفهم اللهُ إلى رسولِه نبيِّ اللهِ ﷺ.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا حَضَرُوهُ} “Oraya vardıklarında...” kavli hakkında [Ebû Ca'fer] der ki: Allah'ın, Resûlü olan Allah'ın Peygamberi'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] yönlendirdiği bu cin topluluğu [onun] huzuruna vardıklarında...
واختَلف أهلُ العلمِ في صفةِ حُضُورِهم كان رسولَ اللهِ ﷺ؛ فقال بعضُهم: حضَروا رسولَ اللهِ ﷺ يَتَعرَّفون الأمرَ الذي حدَث مِن قِبَلِه ما حدَث في السماءِ، ورسولُ اللهِ ﷺ لا يَشْعُرُ بمكانِهم، كما قد ذكَرنا عن ابن عباسٍ قبلُ.
İlim ehli, onların Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] huzuruna geliş şekli hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Daha önce İbn Abbâs'tan naklettiğimiz gibi, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] onların bulundukları yerin farkında değilken, gökte meydana gelen hadiseye neyin sebep olduğunu öğrenmek üzere Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] huzuruna geldiler" demiştir.
وكما حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا هَوْذَةُ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ في قولِه: {وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ}. قال: ما شعَر بهم رسولُ اللهِ ﷺ حتى جاءوا، فأوحَى اللهُ ﷿ إليه فيهم، وأخبَر عنهم.
Nitekim bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Hevze rivayet etti, dedi ki: Bize Avf, Hasan'dan: {وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ} kavli hakkında rivayet etti, [Hasan] dedi ki: "Onlar gelene kadar Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] onların farkında değildi; nihayet Allah [azze ve celle] onlar hakkında O'na vahyetmiş ve onlardan haber vermiştir."
وقال آخرون: بل أُمِر نبيُّ اللهِ ﷺ أن يَقْرَأَ عليهم القرآنَ، وأنما جُمِعوا له بعدَ أن تقدَّمَ اللهُ إليه بإنذارِهم، وأمَره بقراءةِ القرآنِ عليهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: "Aksine Allah'ın Peygamberi'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] onlara Kur'an okuması emredilmişti; onlar da ancak Allah'ın Peygamberi'ne onları uyarmasını önceden bildirmesi ve onlara Kur'an okumasını emretmesinden sonra O'nun için bir araya getirilmişlerdi."
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ}. قال: ذُكِر لنا أنهم صُرِفوا إليه من نِينَوَى. قال: فإن نبيَّ اللهِ - صلى الله عليه وسل - قال: "إنى أُمِرْتُ أن أقرَأَ القرآنَ على الجنِّ، فأيُّكم يَتْبَعُنى؟ " فأطرَقوا، ثم استتبَعَهم فأطرَقوا، ثم استتَبعهم الثالثةَ فأطرَقوا، فقال رجلٌ: يا رسولَ اللهِ [إنك لذو بَدِيئةٍ]. فاتَّبَعَه عبدُ الله بنُ مسعودٍ، فدخَل رسولُ اللهِ ﷺ شِعْبًا يُقالُ له شِعبُ الحَجُونِ. قال: وخَطَّ نبيُّ اللهِ ﷺ على عبدِ اللهِ خَطًّا ليُثْبِتَه به. قال: فجعَلتْ تهوِى بى، وأرى أمثالَ النُّسورِ تَمْشِي في دُفوفِها، وسمِعتُ
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ} “Hani cinlerden bir topluluğu Kur'an'ı dinlesinler diye sana yöneltmiştik” [ayeti hakkında] şöyle dediğini [rivayet etti]: Bize onların Nînova'dan O'na yöneltildikleri zikredildi. [Katâde] dedi ki: Allah'ın Peygamberi [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Şüphesiz bana cinlere Kur'an okumam emredildi; hanginiz benim peşimden gelir?» buyurdu. [Oradakiler] başlarını öne eğip sustular. Sonra kendilerini [tekrar] davet etti, yine başlarını öne eğip sustular. Üçüncü defa davet etti, yine başlarını öne eğip sustular. Bunun üzerine bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, [şüphesiz sen öncelik sahibisin]' dedi. Bunun üzerine Abdullah b. Mes'ûd O'nun peşinden gitti. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] Hacûn Boğazı denilen bir boğaza girdi. [Katâde] dedi ki: Allah'ın Peygamberi [sallallâhu aleyhi ve sellem], [oradan ayrılmayıp] yerinde sabit durması için Abdullah'ın etrafına bir çizgi çizdi. [İbn Mes'ûd] dedi ki: [Korkudan] sendelemeye başladım; kanatlarını gererek yürüyen akbaba benzeri [varlıklar] görüyordum ve...
لَغَطًا شديدًا، حتى خِفْتُ على نبيِّ اللهِ ﷺ، ثم تلا القرآنَ، فلما رجع نبيُّ اللهِ قلتُ: يا يا نبيَّ اللهِ، ما اللغَطُ الذي سمِعتُ؟ قال: "اجتمَعوا إليَّ في قتيلٍ كان بينَهم". فقَضَى بينَهم بالحقِّ .
şiddetli bir gürültü patırtı işittim, öyle ki Allah'ın Peygamberi [sallallâhu aleyhi ve sellem] adına korktum. Sonra [Peygamber] Kur'an okudu. Allah'ın Peygamberi döndüğünde: 'Ey Allah'ın Peygamberi, işittiğim o gürültü patırtı neydi?' dedim. 'Aralarında öldürülen biri hakkında [hüküm vermem için] yanımda toplandılar' buyurdu. Böylece aralarında hak ile hüküm verdi .
ذُكِر لنا أن ابنَ مسعودٍ لما قدِم الكوفةَ رأى شيوخًا شُمْطًا من الزُّطِّ فراعُوه ، قال: مَن هؤلاء؟ قالوا: هؤلاء نفرٌ مِن الأعاجمِ، قال: ما رأيتُ لِلَّذين قرَأ عليهم النبيُّ ﷺ الإسلامَ من الجنِّ شَبَهًا أدنى من هؤلاء.
Bize zikredildiğine göre İbn Mes'ûd Kûfe'ye geldiğinde Zutt [halkından] saçları ağarmış yaşlı kimseler görüp onlardan irkildi ve: 'Bunlar kimdir?' dedi. 'Bunlar acemlerden bir topluluktur' dediler. [Bunun üzerine]: 'Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] kendilerine İslam'ı okuduğu cinlere bunlardan daha çok benzeyen kimse görmedim' dedi.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة أن نبيَّ اللهِ ﷺ ذهَب وابنُ مسعودٍ ليلة دعا الجنَّ، فخطَّ النبيُّ ﷺ على ابن مسعودٍ خطًّا، ثم قال له: "لا تَخْرُج منه". ثم ذهَب النبيُّ ﷺ إلى الجنِّ، فقرَأ عليهم القرآنَ، ثم رجَع إلى ابن مسعودٍ فقال: "هل رأَيْتَ شيئًا؟ ". قال: سمِعتُ لَغَطًا شديدًا. قال: "إن الجنَّ تدارَأت في قتيلٍ قُتِل بينَها". فقَضَى بينهم بالحقِّ، وسألوه الزادَ، فقال: "كلُّ عَظمٍ لكم عَرْقٌ، وكلُّ رَوْثٍ لكم خَضِرةٌ". قالوا: يا رسولَ اللهِ تُقذِّرها الناسُ علينا. فنهَى النبيُّ ﷺ أن يُسْتَنْجَى بأحدِهما. فلما قدِم ابن مسعودٍ الكوفةَ رأى الزُّطِّ، وهم قومٌ طِوالٌ سودٌ، فأفزَعوه، فقال: أظَهَروا؟! فقيل له: إن هؤلاء قومٌ من الزُّطِّ. فقال: ما أشبَههم بالنفرِ الذين صُرِفوا إلى النبيِّ ﷺ .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti ki: Allah'ın Peygamberi [sallallâhu aleyhi ve sellem] cinleri davet ettiği gece İbn Mes'ûd ile birlikte gitti. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] İbn Mes'ûd'un [etrafına] bir çizgi çizdi, sonra ona: "Buradan dışarı çıkma" buyurdu. Ardından Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] cinlerin yanına gidip onlara Kur'an okudu; sonra İbn Mes'ûd'un yanına dönüp: "Bir şey gördün mü?" diye sordu. O: "Şiddetli bir gürültü işittim" dedi. [Peygamber]: "Cinler, aralarında öldürülen biri hakkında çekiştiler" buyurdu. Bunun üzerine aralarında hak ile hükmetti. Onlar kendisinden azık istediler; o da: "Her kemik sizin için bir et, her tezek de sizin için bir ottur" buyurdu. Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü, insanlar bunları bizim üzerimize pisletiyor (kullanarak kirletiyor)" dediler. Bunun üzerine Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] bu ikisinden biriyle istinca yapılmasını (temizlenilmesini) yasakladı. İbn Mes'ûd Kûfe'ye geldiğinde Zutt [halkını] gördü; onlar uzun boylu, siyahî bir kavimdi ve onu korkuttular. Bunun üzerine: "Açığa mı çıktılar?" dedi. Kendisine: "Bunlar Zuttlardan bir kavimdir" denildi. O da: "Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] yönlendirilen o topluluğa ne kadar da benziyorlar!" dedi .
قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن يحيى بن أبي كثيرٍ، عن عبدِ اللهِ بن عمرِو بن غَيلانَ الثقفيِّ، أنه قال لابنِ مسعودٍ: حُدِّثتُ أنك كنتَ مع رسولِ اللهِ ﷺ ليلةَ وفْدِ
[İbn Abdi'l-A'lâ] dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o da Abdullah b. Amr b. Gaylân es-Sekafî'den rivayet etti ki; o, İbn Mes'ûd'a: "Bana rivayet edildiğine göre sen cin heyetinin [geldiği] gece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile berabermişsin" dedi.
الجنِّ. قال: أجَلْ، قال: فكيفَ كان؟ فذكر الحديثَ كلَّه، وذكَر أن النبيَّ ﷺ خطَّ عليه خطًّا وقال: "لا تَبْرَحْ منها". فذكَر أن مثلَ العَجاجةِ السوداءِ غشِيَت رسولَ اللهِ ﷺ، فذُعِر ثلاثَ مرَّاتٍ، حتى إذا كان قريبًا من الصبحِ أتاني النبيُّ ﷺ، فقال: "أنِمْتَ؟ قلتُ: لا والله، ولقد همَمتُ مِرارًا أن أَسْتَغِيثَ بالناسِ، حتى سمِعتُك تَقْرَعُهم بعصاك، تقولُ: "اجلِسوا". قال: "لو خرَجتَ لم آمَنْ أن يتخطَّفَك بعضُهم". ثم قال: "هل رأيْتَ شيئًا؟ ". قال: نعمْ، رأيتُ رجالًا سودًا مُسْتَثْفِرى ثِيابٍ بياضٍ. قال: "أولئكِ جنُّ نَصِيبينَ، سألوني المتاعَ - والمتاعُ الزادُ - فمتَّعتُهم بكلِّ عظْمٍ حائلٍ أو بعْرةٍ أو رَوْثةٍ". فقلتُ: يا رسولَ اللهِ، وما يُغنى ذلك عنهم؟ قال: "إنهم لا يجِدون عَظْمًا إِلَّا وجَدوا عليه لحمَه يومَ أُكِل، ولَا رَوْثَةً إلا وجَدوا فيها حَبَّها يومَ أُكِلتْ، فلا يَسْتَنقِيَنَّ أَحدٌ منكم إذا خرَج من الخلاءِ بعظْمٍ ولا بَعْرةٍ ولا رَوْثةٍ" .
geldiği gece Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile berabermişsin.' İbn Mes'ûd: 'Evet' dedi. O: 'Nasıl olmuştu?' diye sordu. Bunun üzerine hadisin tamamını zikretti ve Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] etrafına bir çizgi çizip: "Buradan ayrılma" buyurduğunu nakletti. Ardından kara bir toz bulutu benzeri bir şeyin Resûlullah'ı [sallallâhu aleyhi ve sellem] kapladığını ve üç defa dehşete düştüğünü zikretti; nihayet sabaha yakın bir vakitte Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] yanıma gelip: "Uyudun mu?" buyurdu. Ben: 'Hayır vallahi, hatta senin onlara asanla vurup "Oturun!" dediğini işitene kadar defalarca insanlardan yardım istemeye yeltendim' dedim. [Peygamber]: "Eğer dışarı çıksaydın onlardan bazılarının seni kapıp kaçırmayacağından emin olamazdım" buyurdu. Sonra: "Bir şey gördün mü?" dedi. Ben: 'Evet, beyaz elbiselerini apış aralarına sıkıştırmış siyah adamlar gördüm' dedim. [Peygamber]: "Onlar Nusaybin cinleridir; benden azık istediler, ben de onlara rengi değişmiş her kemiği , her deve fışkısını ve her tezeği azık kıldım" buyurdu. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü, bu onlara ne fayda sağlar ki?' dedim. Buyurdu ki: "Onlar buldukları her kemiği üzerinde etinin yendiği günkü haliyle, her tezeği de içinde tanesinin yendiği günkü haliyle bulurlar. Bu sebeple sakın hiçbiriniz heladan çıktığında kemikle, deve fışkısıyla veya tezekle temizlenmesin" .
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بن عبدِ الحكمِ، قال: أخبَرنا أبو زُرْعةً وهبُ اللهِ بنُ راشدٍ، قال: قال، يونسُ، قال ابن شهابٍ: أخبَرنى أبو عثمانَ بنُ سَنَّةَ الخزاعيُّ - كان من أهلِ الشامِ - أنَّ ابنَ مسعودٍ قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ لأصحابِه وهو بمكةَ: "من أحبَّ منكم أن يَحْضُرَ أمرَ الجنِّ الليلةَ فليَفْعَلْ". فلم يَحْضُرُ منهم أحدٌ غيرِى. قال: فانطلَقْنا حتى إذا كنَّا بأعلى مكةَ خطَّ لى برجلِه خطًّا، ثم أمَرني أن أجْلِسَ فيه،
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhıkem rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Zür'a Vehbullâh b. Râşid haber verip dedi ki: Yûnus dedi ki, İbn Şihâb şöyle dedi: Bana -Şam ehlinden olan- Ebû Osmân b. Senne el-Huzâî, İbn Mes'ûd'un [radıyallâhu anh] şöyle dediğini haber verdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de iken ashabına: «Sizden kim bu gece cinlerin durumuna şahit olmak isterse öyle yapsın [gelsin]» buyurdu. Onlardan benden başka hiç kimse gelmedi. [İbn Mes'ûd] dedi ki: Beraberce yürüdük; nihayet Mekke'nin yukarı kısmına vardığımızda [Resûlullah] ayağıyla benim için bir çizgi çizdi, sonra içine oturmamı emretti,
ثم انطلَق حتى قامَ، فافتتَح القرآنَ، فغشِيتْه أسْوِدَةٌ كثيرةٌ حالت بيني وبينَه حتى ما أسْمَعُ صوتَه. ثم طفِقوا يتَقَطَّعون مثلَ قِطعِ السحابِ ذاهبين، حتى بقِىَ منهم رهطٌ، ففرَغ رسولُ اللهِ ﷺ مع الفجر، فانطلَق مُتَبرِّزًا، ثم أتاني فقال: "ما فعَل الرَّهْطُ؟ " قلتُ: هم أولئك يا رسولَ اللهِ. فأخَذ عظْمًا أو روْثًا أو حُمَمَةً ، فأعطاهم إياه زادًا، ثم نهَى أن يَسْتطِيبَ أحدٌ بعظمٍ أو روثٍ .
sonra gidip ayakta durdu ve Kur'an okumaya başladı. Derken O'nu birçok karaltı kapladı; benimle O'nun arasına girip sesini duyamayacağım hale getirdiler. Sonra bulut parçaları gibi bölük bölük ayrılıp gitmeye başladılar; nihayet onlardan bir grup kaldı. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] fecir vaktiyle birlikte [okumasını] bitirdi, kaza-i hacet için gitti, sonra yanıma gelip: "O grup ne yaptı?" buyurdu. 'İşte onlar oradalar, ey Allah'ın Resûlü' dedim. Bir kemik, bir tezek veya bir kömür parçası alıp onlara azık olarak verdi; sonra da kişinin kemik veya tezekle istincâ yapmasını yasakladı .
حدَّثني أحمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ بن وهبٍ، قال: ثنا عمى عبدُ اللهِ بنُ وهبٍ، قال: أخبَرنى يونسُ، عن ابن شهابٍ، عن أبي عثمانَ بن سَنَّةَ الخُزاعيِّ - وكان من أهلِ الشامِ - أن عبدَ اللهِ بنَ مسعودٍ قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ. فذكَر مثلَه سواءً، إلا أنه قال: فأعطاهم رَوْثًا أو عظمًا زادًا. ولم يَذْكُرِ الحَمَمَةَ .
Bana Ahmed b. Abdirrahmân b. Vehb rivayet edip dedi ki: Bize amcam Abdullah b. Vehb rivayet etti, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan, o -Şam ehlinden olan- Ebû Osmân b. Senne el-Huzâî'den, Abdullah b. Mes'ûd'un şöyle dediğini haber verdi: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu... [Ravi] bunun aynısını zikretti; ancak burada: "Onlara azık olarak tezek veya kemik verdi" dedi ve kömür parçasını zikretmedi .
حدَّثني أحمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ بن وهبٍ، قال: ثنى عمي، قال: أخبَرني يونسُ، عن الزهريِّ، عن عبيد الله بن عبد اللهِ، أن ابن مسعودٍ قال: سمِعتُ رسولَ اللهِ ﷺ يقولُ: "بِتُّ الليلةَ أقرَأُ على الجنِّ رُبُعًا بالحَجُونِ" .
Bana Ahmed b. Abdirrahmân b. Vehb rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana Yûnus, Zührî'den, o Ubeydullah b. Abdillâh'tan haber verdi ki, İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Resûlullah'ı [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyururken işittim: "Bu gece Hacûn'da cinlere bir hizip okuyarak geceledim" .
واختلَفوا في الموضعِ الذي تَلا عليهم رسولُ اللهِ ﷺ فيه القرآنَ؛ فقال عبدُ اللهِ
Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem cinlere Kur'an okuduğu yer hususunda ihtilaf ettiler. Abdullah [b. Mes'ûd] şöyle dedi:
ابن مسعودٍ: قرَأ عليهم بالحَجُونِ. وقد ذكَرْنا الروايةَ عنه بذلك.
İbn Mes'ûd: "Onlara Hacûn'da okudu" demiştir. Nitekim ondan bu yöndeki rivayeti zikretmiştik.
وقال آخرون: قرَأ عليهم بنَخلةَ. وقد ذكَرْنا بعضَ مَن قال ذلك، ونَذْكُرُ مَن لم نَذْكُرْه.
Başkaları ise: "Onlara Nahle'de okudu" demiştir. Bunu söyleyenlerin bir kısmını zikrettik, zikretmediklerimizi de zikredelim.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا خلادٌ، عن زهيرِ بن معاويةَ، عن جابرٍ الجُعْفيِّ، عن عكرمةً، عن ابن عباسٍ، أن النَّفَرَ الذين أتَوا رسولَ اللهِ ﷺ من جنِّ نَصِيبينَ أتَوه وهو بنَخلةَ .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Hallâd, Züheyr b. Muâviye'den, o Câbir el-Cu'fî'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti ki: Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] gelen Nusaybin cinlerinden olan o topluluk, O Nahle'de iken yanına gelmişlerdir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ}. قال: لقِيَهم بنَخلةَ ليلتَئذٍ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ} hakkında rivayet etti, [Mücâhid] dedi ki: "O gece onlarla Nahle'de karşılaştı" .
وقولُه: {فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا}. يقولُ تعالى ذكرُه: فلمَّا حضَروا القرآنَ ورسولُ اللهِ ﷺ يَقْرَأُ، قال بعضُهم لبعضٍ: أَنصِتوا لنَسْتَمِعَ القرآنَ.
O'nun: {فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا} kavli; Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Kur'an'ın okunduğu yere geldiklerinde ve Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] [Kur'an] okurken, birbirlerine: 'Kur'an'ı dinlemek için susun!' dediler.
كما حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى، عن سفيانَ، عن عاصمٍ، عن زِرٍّ: {فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا}. قالوا: صَهٍ .
Nitekim bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ, Süfyân'dan, o Âsım'dan, o da Zirr'den: {فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا} hakkında rivayet etti; [Zirr] dedi ki: "Sah! (Susun!) dediler" .
قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن عاصمٍ، عن زرٍّ بن حبُيَشٍ مثلَه .
Dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o da Zirr b. Hubeyş'ten aynısını rivayet etti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا}: قد علِم القومُ أنهم لن يَعْقِلوا حتى يُنْصِتوا.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوا أَنْصِتُوا} kavli hakkında rivayet etti: "Bu topluluk, susup dinlemedikçe anlayamayacaklarını bilmişlerdi."
وقولُه: {فَلَمَّا قُضِيَ}. يقولُ: فلما فرَغ رسولُ اللهِ ﷺ من القراءةِ وتلاوةِ القرآنِ.
O'nun: {فَلَمَّا قُضِيَ} “[Okuma] bitirilince” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: Yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kıraati ve Kur'an tilavetini bitirince.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {فَلَمَّا قُضِيَ}. يقولُ: فلما فرَغ من الصلاةِ، {وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ}.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {فَلَمَّا قُضِيَ} [kavli hakkında] der ki: [Peygamber] namazı bitirince, {وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ} “uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler”.
وقولُه: {وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ}. يقولُ: انصرَفوا مُنذِرين عذابَ اللهِ على الكفرِ به.
O'nun: {وَلَّوْا إِلَى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ} kavli; Allah'ı inkâr etmenin getireceği azap konusunda [onları] uyarıcılar olarak döndüler, demektir.
وذُكِر عن ابن عباسٍ أن رسولَ اللهِ ﷺ جعلهم رُسُلًا إلى قومِهم.
İbn Abbâs'tan Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] onları kavimlerine elçiler kıldığı zikredilmiştir.
حدَّثنا بذلك أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا عبدُ الحميدِ الحِمَّانيُّ، قال: ثنا النضرُ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ .
Bunu bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Abdülhamîd el-Hımmânî rivayet etti, dedi ki: Bize en-Nadr, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti .
وهذا القولُ خلافُ القولُ الذي رُوِى عنه أنه قال: لم يَكُنْ نبيُّ اللهِ ﷺ علِم أنهم استمعوا إليه وهو يَقْرَأُ القرآنَ . لأنَّه محالٌ أن يُرْسِلَهم إلى آخرِين إلا بعدَ علمِه بمكانِهم. إلا أن يُقالَ: لم يَعْلَمْ بمكانِهم في حالِ استماعِهم للقرآنِ، ثم علِم بعدُ قبلَ انصرافِهم إلى قومِهم، فأرسَلهم رُسُلًا حينَئذٍ إلى قومِهم، وليس ذلك في الخبرِ الذي رُوِى.
Bu söz, yine ondan rivayet edilen: 'Allah'ın Peygamberi [sallallâhu aleyhi ve sellem], Kur'an okurken onların kendisini dinlediğinin farkında değildi' şeklindeki söze aykırıdır. Zira O'nun, onların nerede olduklarını bilmeden onları başkalarına elçi olarak göndermesi imkânsızdır. Ancak şöyle denirse bu mümkündür: Kur'an'ı dinledikleri esnada nerede olduklarını bilmiyordu; daha sonra kavimlerine dönmeden önce bunu bildi ve işte o zaman onları kavimlerine elçiler olarak gönderdi. Fakat bu açıklama nakledilen rivayette yer almamaktadır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا يَاقَوْمَنَا إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {قَالُوا يَاقَوْمَنَا إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٠)} “Dediler ki: ‘Ey kavmimiz! Şüphesiz biz, Mûsâ’dan sonra indirilen, kendisinden öncekileri doğrulayan, hakka ve dosdoğru yola ileten bir kitap dinledik.’” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه مُخبِرًا عن قيلِ هؤلاء الذين صُرِفوا إلى رسولِ اللهِ ﷺ من الجنِّ لقومِهم لمَّا انصرَفوا إليهم من عندِ رسولِ اللهِ ﷺ: يا قومَنا من الجنِّ، إِنَّا
Zikri yüce olan Allah Teâlâ, cinlerden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönlendirilen bu kimselerin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurundan ayrılıp kavimlerine döndüklerinde onlara söyledikleri sözü haber vererek şöyle buyurmaktadır: 'Ey cinlerden olan kavmimiz! Şüphesiz biz...
سمِعْنا كتابًا أُنزِل من بعدِ كتابِ موسى، {مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ}. يقولُ: يُصَدِّقُ ما قبلَه من كتبِ اللهِ التي أنزَلها على رُسُلِه.
Mûsâ'nın kitabından sonra indirilmiş bir kitap dinledik.' {مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ}. Buyuruyor ki: Allah'ın peygamberlerine daha önce indirdiği kitapları doğrulayan [bir kitap].
وقولُه: {يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ}. يقولُ: يُرْشِدُ إلى الصوابِ ويَدُلُّ على ما فيه للهِ رضًا، {وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ}. يقولُ: وإلى طريقٍ لا اعْوجاجَ فيه، وهو الإسلامُ.
O'nun: {يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ} kavli; doğru olana kılavuzluk eden ve Allah'ın rızasının bulunduğu şeye ileten, {وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ} “ve dosdoğru bir yola...” kavli ise; içinde hiçbir eğrilik bulunmayan yola -ki o da İslam'dır- ileten, demektir.
وكان قتادةُ يقولُ في ذلك ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ أنه قرأ: {قَالُوا يَاقَوْمَنَا إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ}. فقال: ما أسرَعَ ما عقَل القومُ! ذُكِر لنا أنَّهم صُرِفوا إليه من نِينَوَى .
Katâde bu hususta Bişr'in bize rivayet ettiği şu sözü söylerdi: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet ettiğine göre o: {قَالُوا يَاقَوْمَنَا إِنَّا سَمِعْنَا كِتَابًا أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلَى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ} “Dediler ki: ‘Ey kavmimiz! Şüphesiz biz, Mûsâ’dan sonra indirilen, kendisinden öncekileri doğrulayan, hakka ve dosdoğru yola ileten bir kitap dinledik.’” ayetini okumuş ve şöyle demiştir: "Bu kavim ne kadar da çabuk akledip anladı! Bize onların Ninova'dan O'na yönlendirildikleri zikredildi" .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاقَوْمَنَا أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ (٣١) وَمَنْ لَا يُجِبْ دَاعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءُ أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٣٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَاقَوْمَنَا أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ (٣١) وَمَنْ لَا يُجِبْ دَاعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءُ أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٣٢)} “‘Ey kavmimiz! Allah’ın davetçisine uyun ve O’na iman edin ki, [Allah] günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın ve sizi elem dolu bir azaptan korusun. Kim Allah’ın davetçisine uymazsa yeryüzünde [O'nu] aciz bırakamaz ve onun O’ndan başka dostları da olmaz. İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler.’” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه مُخبِرًا عن قيلِ هؤلاء النَّفَرِ من الجنِّ لقومِهم: يا قومَنا من الجنِّ، {أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ}. قالوا: أجِيبوا رسولَ اللهِ محمدًا إلى ما يَدْعوكم إليه من طاعةِ اللهِ، {وَآمِنُوا بِهِ}. يقولُ: وصَدَّقوه فيما جاءكم به وقومَه من أمرِ اللهِ ونهيِه وغيرِ ذلك مما دعاكم إلى التصديقِ به، {يَغْفِرْ لَكُمْ}. يقولُ: يَتَغَمَّد لكم ربُّكم من ذنوبِكم فيَسْتُرُها عليكم ولا يَفْضَحُكم بها في الآخرةِ، بعقوبتِه إيَّاكم عليها، {وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ}. يقولُ: ويُعِذْكم من عذابٍ موجعٍ إذا أنتم
Zikri yüce olan Allah, cinlerden olan bu topluluğun kavimlerine şöyle dediğini haber vermektedir: Ey cinlerden olan kavmimiz! {أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ} “Allah’ın davetçisine icabet edin”. [Yani] onlar: 'Allah'ın Resulü Muhammed'e, sizi kendisine davet ettiği Allah'a itaat hususunda icabet edin' dediler. {وَآمِنُوا بِهِ} “ve O’na iman edin”. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Allah'ın emrinden, yasağından ve sizi tasdik etmeye çağırdığı diğer hususlardan hem size hem de kendi kavmine getirdiği şeylerde onu tasdik edin. {يَغْفِرْ لَكُمْ} “[ki Allah] günahlarınızı bağışlasın”. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Rabbiniz günahlarınızı lütfuyla bürür, onları sizin üzerinizde örter ve bunlardan dolayı sizi cezalandırmak suretiyle ahirette sizi rezil rüsva etmez. {وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ} “ve sizi elem verici bir azaptan korusun”. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Şayet siz... can yakıcı bir azaptan sizi korur.
تُبْتُم من ذنوبِكم، وأنَبتم من كفرِكم إلى الإيمانِ باللهِ وبداعِيه.
...günahlarınızdan tövbe eder ve inkârınızdan Allah'a ve O'nun davetçisine imana yönelirseniz, sizi elem verici bir azaptan korur.
وقولُه: {وَمَنْ لَا يُجِبْ دَاعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ}. يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قيلِ هؤلاء النَّفَرِ لقومِهم: ومَن لا يُجِبْ أَيُّها القومُ رسولَ اللهِ ﷺ محمدًا وداعيَه إلى ما بعَثه بالدعاءِ إليه؛ من توحيدِه والعملِ بطاعتِه، {فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: فليس بمعجِزٍ ربَّه بهربِه، إذا أراد عقوبتَه على تكذيبِه داعيَه وترْكِه تصديقَه، وإِنْ ذهَب في الأرضِ هاربًا؛ لأنه حيثُ كان فهو في سلطانِه وقبضتِه، {وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءُ}. يقولُ: وليس لمن لم يُجِبْ داعيَ اللهِ من دونِ ربِّه نُصراءُ يَنْصُرونه من اللهِ، إذا عاقبه ربُّه على كفرِه به وتكذيبِه داعيَه.
O'nun: {وَمَنْ لَا يُجِبْ دَاعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ} “Kim Allah’ın davetçisine uymazsa yeryüzünde [O'nu] aciz bırakamaz” kavli hakkında Zikri yüce olan Allah, bu topluluğun kavimlerine söylediği şu sözü haber vermektedir: Ey kavim! Kim Allah'ın Resulü ve davetçisi olan Muhammed'i [sallallâhu aleyhi ve sellem], davet etmek üzere gönderildiği tevhid ve O'na itaatle amel etme hususunda dinlemezse, {فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde [O'nu] aciz bırakamaz”. Buyuruyor ki: Davetçisini yalanlaması ve onu tasdik etmeyi terk etmesi sebebiyle cezalandırmak istediğinde, kaçarak Rabbini aciz bırakacak değildir; yeryüzünde kaçıp gitse bile. Çünkü o nerede olursa olsun O'nun hâkimiyeti ve kudreti altındadır. {وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءُ} “Ve onun O’ndan başka dostları da olmaz”. Buyuruyor ki: Allah'ın davetçisine icabet etmeyen kimse için, Rabbini inkâr etmesi ve davetçisini yalanlaması sebebiyle Rabbi onu cezalandırdığında, kendisini Allah'tan koruyacak O'ndan başka yardımcılar yoktur.
وقولُه: {أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}. يقولُ: هؤلاء الذين [لا يُجِيبون] داعيَ اللهِ فيُصَدِّقوا به وبما دعاهم إليه من توحيدِ اللهِ والعملِ بطاعتِه - في جَوْرٍ عن قصدِ السبيلِ، وأخذٍ على غيرِ استقامةٍ، {مُبِينٍ}. يقولُ: يَبِينُ لمن تأمَّله أنه ضلالٌ وأخْذٌ على غيرِ قصدٍ.
O'nun: {أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler” kavli [hakkında] buyuruyor ki: Allah'ın davetçisine [icabet etmeyen] , onu ve Allah'ı birleme ve O'na itaatle amel etmeye yönelik çağırdığı şeyleri tasdik etmeyen bu kimseler; orta yoldan sapma ve dosdoğru olmayan bir tutum içindedirler. {مُبِينٍ} “apaçık”. Buyuruyor ki: İyice düşünen kimseye bunun bir sapıklık ve doğru yoldan çıkış olduğu açıkça görünür.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٣)} “Gökleri ve yeri yaratan ve onları yaratmaktan yorulmayan Allah’ın, ölüleri diriltmeye de kadir olduğunu görmediler mi? Evet, şüphesiz O her şeye hakkıyla kadirdir.” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: أو لم يَنْظُر هؤلاء المُنكِرون إحياءَ اللهِ خلقَه مِن بعدِ وفاتِهم، وبعثَه إيَّاهم من قبورِهم بعدَ بِلاهم القائلون لآبائِهم وأمهاتِهم: {أُفٍّ لَكُمَا أَتَعِدَانِنِي أَنْ أُخْرَجَ وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي} [الأحقاف: ١٧] فلم يُبْعَثوا - بأبصارِ قلوبِهم، فيَرَوا ويَعْلَموا أنَّ الله الذي خلَق السماواتِ السبعَ والأرضَ، فابتدعهُنَّ من غيرِ شيءٍ، ولم يَعْىَ بإنشائِهن فيَعْجِزَ عن اختراعِهن وإحداثِهن، {بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى} فيُخْرِجَهم مِن بعدِ بِلاهم في قبورِهم أحياءً كهيئتِهم قبلَ وفاتِهم.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah'ın vefatlarından sonra yaratıklarını diriltmesini ve çürüyüp yok olmalarından sonra onları kabirlerinden yeniden diriltip çıkarmasını inkâr eden, anne babalarına: {أُفٍّ لَكُمَا أَتَعِدَانِنِي أَنْ أُخْرَجَ وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي} [el-Ahkâf: 17] “İkinize de yuh olsun! Benden önce nice nesiller gelip geçmişken, beni [tekrar kabrimden] çıkarılmakla mı tehdit ediyorsunuz?” -ki onlar diriltilmediler- diyen bu kimseler; kalp gözleriyle bakıp, yedi göğü ve yeri yaratan, onları yoktan var eden, onları inşa etmekten yorulmayıp onları icat ve ihdas etmekten aciz kalmayan Allah'ın, {بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى} “ölüleri diriltmeye de kadir olduğunu”, dolayısıyla kabirlerinde çürüyüp yok olmalarının ardından onları vefatlarından önceki halleriyle diri olarak çıkaracağını görmezler ve bilmezler mi?
واختلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ دخولِ الباءِ في قولِه: {بِقَادِرٍ}؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: هذه الباءُ كالباءِ في قولِه: {وَكَفَى بِاللَّهِ} [الرعد: ٤٣، الإسراء: ٩٦، العنكبوت: ٥٢]. وهو مِثلُ: {تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ} [المؤمنون: ٢٠].
Arap dili ehli, O'nun: {بِقَادِرٍ} kavlindeki bâ harfinin dâhil olma yönü hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basra nahivcilerinden bazıları şöyle demiştir: Bu bâ harfi, O'nun: {وَكَفَى بِاللَّهِ} [er-Ra'd: 43, el-İsrâ: 96, el-Ankebût: 52] kavlindeki bâ harfi gibidir. Bu da {تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ} [el-Mü'minûn: 20] kavli gibidir.
وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ : دخَلت هذه الباءُ لـ "لَمْ". قال والعربُ تُدْخِلُها مع الجحودِ إذا كانت رافعةً لما قبلَها، وتُدْخِلُها إذا وقَع عليها فعلٌ يَحْتَاجُ إلى اسمين، مثلَ قولِك: ما أظنُّك بقائمٍ، وما أظنُّ أنك بقائمٍ، وما كنتَ بقائمٍ. فإذا خَلَعْت الباءَ نصَبْت الذي كانت تعملُ فيه [بما يعملُ فيه] من الفعلِ. قال: ولو أُلْقِيت الباءُ من "قادرٍ" في هذا الموضعِ رفع؛ لأنه خبرٌ لـ "أن". قال: وأنشَدني بعضُهم:
Kûfe nahivcilerinden bazıları ise şöyle demiştir : Bu bâ harfi 'lem' (لَمْ) edatından dolayı gelmiştir. Dedi ki: Araplar, kendisinden öncesini ref eden olumsuzluk (cuhûd) ile birlikte bâ harfini getirirler ve yine iki isme ihtiyaç duyan bir fiil üzerine geldiğinde de getirirler. Örneğin: 'Mâ ezunnuke bi-kâimin' (Senin ayakta olduğunu sanmıyorum), 'Mâ ezunnu enneke bi-kâimin' (Senin ayakta olduğunu sanmıyorum) ve 'Mâ künte bi-kâimin' (Sen ayakta değildin) sözlerin gibi. Bâ harfini kaldırdığında, amel ettiği kelimeyi [amel ettiği] fiil ile nasb edersin. Dedi ki: Eğer bu makamda 'kâdir' (قادر) kelimesinden bâ harfi atılsaydı ref olurdu; çünkü o 'enne'nin (أن) haberidir. Dedi ki: Onlardan bazıları bana şu beyti okudu:
فما رجَعت بخائبةٍ ركابٌ … حَكِيمُ بنُ المسيَّبِ مُنْتَهاها
“Hiçbir binek eli boş dönmemiştir ... Son durağı Hakîm b. el-Müseyyeb olan.”
فأدخَل الباءَ في فعلٍ لو أُلقيت منه نُصِب بالفعلِ لا بالباءِ، يُقاسُ على هذا ما أشبَهه.
Böylece bâ harfini, kendisinden atıldığında bâ ile değil de fiil ile nasb edilecek olan bir fiilin [mef'ûlüne] dâhil etmiştir; buna benzeyenler de buna kıyas edilir.
وقال بعضُ مَن أنكَر قولَ البصريِّ الذي ذكَرْنا قولَه: هذه الباءُ دخَلت للجحدِ؛ لأنَّ المجحودَ في المعنى - وإن كان قد حال بينَهما بـ "أَنَّ" -: أَوَ لَمْ يَروا أَنَّ الله قادرٌ على أن يُحْيِيَ المَوْتَى. قال: فـ "أن" اسمُ "يَرَوا"، وما بعدَها في صلتِها، ولا تَدْخُلُ فيه الباءُ، ولكنَّ معناه جَحْدٌ، فدخَلت للمعنى.
Görüşünü zikrettiğimiz Basralının bu sözüne karşı çıkanlardan bazıları şöyle demiştir: "Bu bâ (بِـ) harfi olumsuzluk (cahd) için dâhil olmuştur; çünkü -her ne kadar aralarına 'enne' (أَنَّ) girmiş olsa da- mana bakımından inkâr edilen [yani olumsuzlanan] husus şudur: 'Görmediler mi ki şüphesiz Allah ölüleri diriltmeye kâdirdir.'" Şöyle demiştir: "'Enne' (أن), 'yerav' (يَرَوا) fiilinin ismidir [mef'ûlü konumundadır], ondan sonrası ise onun sılasıdır (bağlantılı kısmıdır) ve bâ (بِـ) harfi ona girmez; fakat manası olumsuzluktur, bu sebeple manaya binaen dâhil olmuştur."
وحُكِى عن البصريِّ أنه كان يَأبَى إدخالَ "إلَّا"، وأنَّ النحويين من أهلِ الكوفةِ يُجيزونه، ويَقولون: ما ظننتُ أنَّ زيدًا إلَّا قائمًا، وما ظننتُ أنَّ زيدًا بعالمٍ. ويُنْشِدُ:
Basralıdan, onun 'illâ' (إلَّا) edatının dâhil edilmesini kabul etmediği, Kûfe nahivcilerinin ise buna izin verip: 'Mâ zanentu enne Zeyden illâ kâimen' ve 'Mâ zanentu enne Zeyden bi-âlimin' dedikleri nakledilmiştir. Ve şu beyti okumuştur:
ولستُ بحالفٍ لَوَلَدْتُ مِنهم … على عمِّيَّةٍ إِلَّا زيادا
“Yemin edecek değilim onlardan doğurduğuma ... Kör bir cehaletle, Ziyâd'dan başkasını.”
قال: فأدخل "إلَّا" بعدَ جوابِ اليمينِ. قال: فأمَّا: {وَكَفَى بِاللَّهِ}. فهذه لم تَدْخُلْ إِلَّا لمعنًى صحيحٍ، وهي للتعجُّبِ، كما تقولُ: لظَرُفَ بزيدٍ. قال: وأمَّا: {تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ}. فأجمَعوا على أنها صلةٌ.
Dedi ki: Yeminin cevabından sonra 'illâ' (إلَّا) edatını dâhil etmiştir. Dedi ki: {وَكَفَى بِاللَّهِ} ayetine gelince; buradaki bâ ancak sahih bir mana için girmiştir ve tıpkı 'Le-zarufa bi-Zeydin' (Zeyd ne kadar da zariftir!) sözünde olduğu gibi taaccüb (şaşkınlık/hayret) içindir. Dedi ki: {تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ} ayetine gelince; onun sıla (zâit) olduğu hususunda icmâ etmişlerdir.
وأشبهُ الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: دخَلت الباءُ في قولِه: بِقَدِرٍ للجَحْدِ؛ لما ذكرنا لقائلي ذلك من العِلل.
Bu hususta doğruya en yakın görüş; bunu savunanlar için zikrettiğimiz gerekçelerden dolayı {بِقَادِرٍ} kavlindeki bâ harfinin olumsuzluk (cahd) için girdiğini söyleyenin görüşüdür.
واختلَفت القرَأةُ في قراءةِ قولِه: {بِقَادِرٍ}؛ فقرَأ ذلك عامةُ قرَأةِ الأمصارِ غيرَ أبي إسحاقَ والجَحْدَريِّ والأعرجِ: {بِقَادِرٍ}. وهى الصحيحةُ عندَنا؛ لإجماعِ قرَأةِ الأمصارِ عليها.
Kıraat âlimleri {بِقَادِرٍ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Şehirlerin kıraat âlimlerinin geneli Ebû İshak, Cahderî ve A'rec hariç bu kelimeyi {بِقَادِرٍ} şeklinde okumuşlardır. Şehirlerin kıraat âlimlerinin üzerinde icmâ etmelerinden dolayı bizim katımızda doğru olan da budur.
وأما الآخرون الذين ذكَرْتُهم فإنهم فيما ذُكِر عنهم كانوا يَقْرَءُون ذلك: (يقدِرُ) بالياءِ .
Zikrettiğim diğerlerine gelince; onlardan rivayet edildiğine göre onlar bunu yâ harfiyle (يقدِرُ) şeklinde okuyorlardı .
وقد ذُكِر أنه في قراءةِ عبد اللهِ بن مسعودٍ: (أنَّ الله الَّذِي خَلَقَ السَّمَاواتِ والأَرْضَ قادرٌ) بغيرِ باءٍ . ففى ذلك حجةٌ لمن قرَأه: {بِقَادِرٍ} بالباءِ والألفِ.
Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde bunun bâ harfi olmaksızın: (أنَّ الله الَّذِي خَلَقَ السَّمَاواتِ والأَرْضَ قادرٌ) şeklinde olduğu da zikredilmiştir . İşte bunda, onu bâ ve elif ile {بِقَادِرٍ} şeklinde okuyan kimse için bir delil vardır.
وقولُه: {بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: بلى، يَقْدِرُ الذي خلَق السماواتِ والأرضَ على إحياءِ الموتى. أي: الذي خلَق ذلك على كلِّ شيءٍ شاء خلْقَه وأراد فعْلَه، ذو قدرةٍ لا يُعْجِزُه شيءٌ أرادَه، ولا يُعْيِيه شيءٌ أراد فِعْلَه
Allah Teâlâ'nın: {بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Evet, şüphesiz O her şeye kadirdir.” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Evet, gökleri ve yeri yaratan [Allah], ölüleri diriltmeye güç yetirir. Yani bunları yaratan [Allah], yaratmayı dilediği ve yapmayı murat ettiği her şeye güç yetirendir; dilediği hiçbir şey O'nu âciz bırakamaz ve yapmayı dilediği hiçbir şey O'na zor gelmez.
فيُعييَه إنشاءُ الخلقِ بعدَ الفناءِ؛ لأن مَن عجَز عن ذلك فضعيفٌ، فلا يَنْبَغى أن يكونَ إلهًا من كان عمَّا أراد ضعيفًا.
Dolayısıyla yok oluştan sonra yaratıkları yeniden var etmek O'nu aciz bırakamaz. Çünkü bundan aciz kalan zayıftır; dilediği şeye karşı zayıf olanın ise ilah olması uygun düşmez.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٤)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٤)} “İnkâr edenlerin ateşe sunulacakları gün [onlara]: ‘Bu gerçek değil miymiş?’ [denir]. Onlar: ‘Rabbimize andolsun ki evet!’ derler. [Allah da]: ‘Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan dolayı tadın azabı!’ buyurur.” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: ويومَ يُعْرَضُ هؤلاء المكذِّبون بالبعثِ وثوابِ اللهِ عبادَه على أعمالِهم الصالحةِ، وعقابِه إياهم على أعمالِهم السيئةِ - على النارِ، نارِ جهنمَ، يُقالُ لهم حينَئذٍ: أليس هذا العذابُ الذي تُعذَّبونه اليومَ، وقد كنتم تُكَذِّبون به في الدنيا - بالحقِّ؟ توبيخًا من اللهِ لهم على تكذيبِهم به كان في الدنيا، {قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا}. يقولُ: فيُجِيبُ هؤلاء الكفرةُ من فورِهم بذلك، بأن يَقولوا: بلى، هو الحقُّ واللهِ، {قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ}. يقولُ: فقال لهم المقرِّرُ بذلك: فذوقوا عذابَ النارِ الآنَ؛ بما كنتم تَجْحَدونه في الدنيا وتُنْكِرُونه، وتَأْبون الإقرار إذا دُعيتم إلى التصديقِ به.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Öldükten sonra dirilmeyi, Allah'ın kullarına salih amelleri karşılığında sevap, kötü amelleri karşılığında ceza vereceğini yalanlayan o kimseler ateşe, cehennem ateşine sunuldukları gün onlara -dünyadayken bunu yalanlamış olmalarından ötürü Allah'tan bir kınama olarak-: 'Dünyada iken yalanlamakta olduğunuz ve bugün çarptırıldığınız bu azap gerçek değil miymiş?' denilir. {قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا} “Onlar: ‘Rabbimize andolsun ki evet!’ derler”. Buyuruyor ki: Bu inkârcılar buna derhal: 'Evet, vallahi bu gerçektir' diyerek cevap verirler. {قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “[Allah da]: ‘Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan dolayı tadın azabı!’ [buyurur]”. Buyuruyor ki: Onlara bunu itiraf ettiren şöyle der: Dünyada iken inkâr ettiğiniz, yalanladığınız ve tasdik etmeye çağrıldığınızda kabul etmekten kaçındığınız şey sebebiyle şimdi cehennem azabını tadın!
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ بَلَاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ (٣٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ بَلَاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ (٣٥)} “O halde peygamberlerden azim sahiplerinin sabrettiği gibi sen de sabret; onlar için acele etme. Tehdit edildikleri şeyi görecekleri gün, sanki gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibi olurlar. [Bu bir] tebliğdir. Yoldan çıkmış topluluktan başkası helak edilir mi hiç?” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ، مُثَبِّتَه على المُضِيِّ لما قلَّده من عِبْءِ الرسالةِ وثقلِ أحمالِ النبوَّةِ ﷺ، وآمِرَه بالائتساءِ في العزمِ على النفوذِ لذلك بأُولِى العزمِ من قبلِه من رسلِه الذين صبَروا على عظيمِ ما لَقُوا فيه من قومِهم من المكارِه، ونالهم فيه منهم من الأذى والشدائدِ: {فَاصْبِرْ} يا محمدُ على ما أصابك في اللهِ من أذى مكذِّبيك من قومِك الذين أرسَلْناك إليهم بالإنذارِ، {كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ} على القيامِ بأمرِ اللهِ، والانتهاءِ إلى طاعتِه، من رسلِه الذين لم يَنْهَهم عن النفوذِ لأمرِه ما نالهم فيه من شدَّةٍ.
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine yüklediği risalet sorumluluğunu ve peygamberlik yükünün ağırlığını sürdürme hususunda onu pekiştirerek ve bunu yerine getirmedeki kararlılıkta, kavimlerinden gördükleri büyük güçlüklere, kendilerine ulaşan eziyet ve sıkıntılara sabreden kendisinden önceki azim sahibi elçilerini örnek almasını emrederek şöyle buyurmaktadır: {فَاصْبِرْ} “O hâlde sabret”, Ey Muhammed! Kendilerine uyarıcı olarak gönderdiğimiz kavminden seni yalanlayanların Allah yolunda sana verdikleri eziyetlere; {كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ} “azm u sebat sahibi olanların sabrettiği gibi”, Allah'ın emrini yerine getirmekten ve O'na boyun eğip itaat etmekten, maruz kaldıkları hiçbir zorluğun kendilerini alıkoyamadığı elçilerinin sabrettiği gibi [sabret].
وقيل: إن أُولى العزم منهم كانوا الذين امتُحِنوا في ذاتِ اللهِ في الدنيا بالمحنِ، فلم تَزِدْهم المحنُ إلا جِدًّا في أمرِ اللهِ، كنوحٍ وإبراهيمَ وموسى ومن أشبَهَهم.
Şöyle de denilmiştir: Onlardan azim sahibi olanlar; Nuh, İbrahim, Mûsâ ve benzerleri gibi dünyada Allah uğrunda imtihanlara maruz kalan ve imtihanların kendilerini Allah'ın emrinde ancak daha gayretli kıldığı kimselerdir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: ثنى ثوابةُ بنُ مسعودٍ، عن عطاءٍ الخراسانيِّ أنه قال: {فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ}: نوحٌ وإبراهيمُ وموسى وعيسى ومحمدٌ صلَّى اللهُ عليهم وسلَّم.
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Sevâbe b. Mes'ûd, Atâ el-Horasânî'den rivayet etti ki o, {فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ} “O halde peygamberlerden azim sahiplerinin sabrettiği gibi sen de sabret” kavli hakkında şöyle demiştir: [Onlar] Nuh, İbrahim, Mûsâ, Îsâ ve Muhammed'dir [sallallâhu aleyhim ve sellem].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ}: كنا نحدَّثُ أن إبراهيمَ كان منهم .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ} “O halde peygamberlerden azim sahiplerinin sabrettiği gibi sen de sabret” [ayeti hakkında]: Bize İbrahim'in onlardan olduğu anlatılırdı .
وكان ابن زيدٍ يقولُ في ذلك ما حدَّثني به يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ}. قال: كلُّ الرسلِ كانوا أولى عزمٍ، لم يَتَّخِذِ اللهُ رسولًا إلا كان ذا عزمٍ، فاصبِرْ كما صبَروا.
İbn Zeyd de bu hususta Yûnus'un bana rivayet ettiği şu sözü söylerdi; dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ} “O halde peygamberlerden azim sahiplerinin sabrettiği gibi sen de sabret” kavli hakkında şöyle dedi: Bütün peygamberler azim sahibiydi; Allah azim sahibi olmayan hiçbir peygamber edinmemiştir. O halde onların sabrettiği gibi sen de sabret.
حدَّثنا ابن سنانٍ القزازُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ رجاءٍ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن سالمٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِه: {فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ}. قال: سمَّاه اللهُ من شدتِه العزمَ.
Bize İbn Sinân el-Kazzâz rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah b. Recâ rivayet etti, dedi ki: Bize İsrâil, Sâlim'den, o da Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ} “O halde peygamberlerden azim sahiplerinin sabrettiği gibi sen de sabret” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: Kararlılığının şiddetinden dolayı Allah onu azim diye isimlendirdi.
وقولُه: {وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ}. يقولُ: ولا تَسْتَعْجِلُ عليهم العذابَ. يقولُ:
O'nun: {وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ} “Onlar için acele etme” kavli [hakkında] buyuruyor ki: Onların aleyhine azap [istemekte] acele etme. Buyuruyor ki:
لا تَعْجَلْ بمسألتِك ربَّك ذلك لهم، فإن ذلك نازلٌ بهم لا محالةَ، {كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ}، يقولُ: كأنهم يومَ يَرون عذابَ اللهِ الذي يَعِدُهم أنه منزلُه بهم، لم يَلْبَثوا في الدنيا إلا ساعةً من نهارٍ؛ لأنه يُنْسِيهم شَدَّهُ ما يَنْزِلُ بهم من عذابِه قدر ما كانوا في الدنيا لبِثوا، ومبلغَ ما فيها مكَثوا من السنين والشهورِ، كما قال جلَّ ثناؤُه: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ} [المؤمنون: ١١٢، ١١٣].
Rabbinin bunu onlar için getirmesini istemekte acele etme; çünkü bu şüphesiz onların başına gelecektir. {كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ} “Tehdit edildikleri şeyi görecekleri gün, sanki gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibi olurlar”. Buyuruyor ki: Allah'ın kendilerine indireceğini vaad ettiği azabı görecekleri gün, dünyada sanki gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibi olurlar. Çünkü başlarına inen azabın şiddeti, dünyada kaldıkları süreyi ve orada geçirdikleri yıllar ve ayların miktarını onlara unutturur; nitekim övgüsü yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ} [el-Mü'minûn: 112, 113] “[Allah] buyurur: ‘Yeryüzünde kaç yıl kaldınız?’ Derler ki: ‘Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık, sayanlara sor.’”.
وقولُه: {بَلَاغٌ}. فيه وجهان؛ أحدُهما: أن يكونَ معناه: لم يَلْبَثوا إلا ساعةً من نهارٍ، ذلك لُبْثُ بلاغٍ. بمعنى: ذلك بلاغٌ لهم في الدنيا إلى أجلِهم. ثم حُذِفت: ذلك لُبْثُ. وهى مرادةٌ في الكلامِ؛ اكتفاءً بدلالةِ ما ذُكِر من الكلامِ عليها. والآخرُ: أن يكونَ معناه: هذا القرآنُ والتذكيرُ بلاغٌ لهم وكفايةٌ إن فكَّروا واعتَبروا فتذكَّروا.
O'nun: {بَلَاغٌ} “[Bu bir] tebliğdir” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi; bunun anlamının 'Gündüzün sadece bir saati kadar kaldılar, bu tebliğ edici (yettirici) bir kalıştır' şeklinde olmasıdır. Yani: Bu, dünyada ecellerine kadar onlar için bir yetinmedir/erişmedir. Daha sonra kelamda kastedildiği halde, zikredilen sözün ona delalet etmesiyle yetinilerek 'zâlike lübsün' (bu bir kalıştır) ifadesi hazfedilmiştir. Diğeri ise; bunun anlamının 'Düşünür, ibret alır ve öğüt alırlarsa bu Kur'an ve hatırlatma onlar için bir tebliğ ve yeterliliktir' şeklinde olmasıdır.
وقولُه: {فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فهل يُهْلِكُ اللهُ بعذابِه إذا أنزَله إلَّا القومَ الذين خالَفوا أمرَه، وخرَجوا عن طاعتِه وكفَروا به؟ ومعنى الكلامِ: وما يُهْلِكُ اللهُ إلا القوم الفاسقين.
O'nun: {فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ} “Yoldan çıkmış topluluktan başkası helak edilir mi hiç?” kavli hakkında Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Allah azabını indirdiği zaman, O'nun emrine muhalefet eden, O'na itaatten çıkan ve O'nu inkâr eden bir topluluktan başkasını helak eder mi? Kelamın anlamı şudur: Allah, yoldan çıkmış topluluktan başkasını helak etmez.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ}: تَعلَّموا، ما يَهْلِكُ على اللهِ إلا هالكٌ ولَّى الإسلامَ ظهرَه، أو منافقٌ صدَّق بلسانِه وخالَف بعملِه. ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ كان يقولُ: "أيُّما
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den Allah Teâlâ’nın: {فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ} “Fâsıklar topluluğundan başkası helak edilir mi hiç?” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bilin ki, Allah katında helak olan kimse ancak İslam’a sırtını dönen veya diliyle tasdik edip ameliyle buna muhalefet eden münafıktır. Bize zikredildiğine göre Allah’ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: «Ümmetimden herhangi bir
عبدٍ من أمتى همَّ بحسنةٍ كُتِبت له واحدةً، وإن عمِلها كُتِبت له عشرَ أمثالِها، وأيُّما عبدٍ همَّ بسيئةٍ لم تُكْتَبْ عليه، فإن عمِلها كُتِبت سيئةً واحدةً، ثم كان يُتْبِعُها ويَمْحُوها اللهُ، ولا يَهْلِكُ إلا هالكٌ" .
...bir iyiliğe niyet ederse ona bir sevap yazılır; şayet onu işlerse ona on katı yazılır. Herhangi bir kul da bir kötülüğe niyet ederse aleyhine yazılmaz; şayet onu işlerse tek bir günah yazılır, sonra Allah onu takip edip siler. Ve helak olmayı hak edenden başkası helak olmaz” .
آخرُ تفسيرِ سورةِ "الأحقافِ"
Ahkâf Suresi tefsirinin sonu.