Binûn

Fâtihatü'l-Kitâb'ın Tevili Hakkındaki Görüş — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ومنه قولُ اللَّهِ، وهو أصدقُ قيلٍ وأثْبَتُ حجةٍ: {حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ} [يونس: ٢٢]. فخاطَب ثم رجَع إلى الخبرِ عن الغائبِ، ولم يقلْ: وجَرَيْن بكم. والشواهدُ مِن الشعرِ وكلامِ العربِ في ذلك أكثرُ مِن أن تُحْصَى، وفيما ذكَرْنا كفايةٌ لمنَ وُفِّق لفهمِه.

Sözü en doğru ve hücceti en sağlam olan Allah'ın şu kavli de bu kabildendir: { حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ } “Nihayet siz gemilerde bulunduğunuz ve [gemiler] onları hoş bir rüzgârla akıtıp götürdüğü zaman...” [Yûnus, 22]. [Görüldüğü üzere Allah Teâlâ önce muhatap kipiyle] hitap etmiş, ardından gaip kipinde haber vermeye dönmüş; “ve cereyne bikum (sizi akıtıp götürdüğü zaman)” buyurmamıştır. Şiirden ve Arapların kelâmından buna dair şahitler sayılamayacak kadar çoktur; zikrettiğimiz bu kadarı, anlamaya muvaffak kılınan kimse için kâfidir.

فقراءةُ : (مَالِكَ يومِ الدينِ). محظورةٌ غيرُ جائزةٍ؛ لإجماعِ الحُجَّةِ مِن القرأةِ وعلماءِ الأمةِ على رفضِ القراءةِ بها.

(مَالِكَ يومِ الدينِ) şeklindeki kıraat ise yasaklanmış olup caiz değildir; çünkü kurrâdan ve ümmetin âlimlerinden oluşan hüccet ehli, bu kıraati reddetme konusunda icmâ etmiştir .

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ذكره: {يَوْمِ الدِّينِ (٤)}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {يَوْمِ الدِّينِ (٤)} “Din gününün [Mâliki].” kavlinin tefsirine dair açıklama.

قال أبو جعفرٍ: والدينُ في هذا الموضعِ بتأويلِ الحسابِ والمُجازاةِ بالأعمالِ، كما قال كعبُ بنُ جُعَيْلٍ :

Ebû Ca'fer der ki: Bu yerdeki “ed-Dîn” (الدين), Ka'b b. Cu'eyl'in dediği gibi, hesap ve amellerin karşılığının verilmesi (mücâzât) anlamındadır:

إذا ما رَمَوْنا رمَيْناهُم … ودِنَّاهُمُ مثلَ ما يُقْرِضونا

Onlar bize [ok] attıklarında biz de onlara attık … / Bize verdikleri ödünç gibi onlara da karşılığını verdik.

وكما قال الآخرُ :

Nitekim diğer bir şair de şöyle demiştir:

[واعْلَمْ وأَيْقِن أن مُلْكَك زائلٌ] … واعْلَمْ بأنَّك ما تَدِينُ تُدانُ

[Bil ve kesin olarak inan ki mülkün zail olacaktır] … / Ve bil ki sen nasıl karşılık verirsen öyle karşılık görürsün.

يعني: ما تَجْزِي تُجازَى.

Yani: Nasıl ceza (karşılık) verirsen, öyle cezalandırılırsın (karşılık görürsün).

ومِن ذلك قولُ اللَّهِ جل ثناؤُه: {كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ} يعني بالجزاءِ {وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ} [الانفطار: ٩، ١٠]. يُحْصون ما تَعْمَلون مِن الأعمالِ. وقولُه تعالى: {فَلَوْلَا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ} [الواقعة: ٨٦]. يعني غيرَ مَجْزِيِّين بأعمالِكم ولا مُحاسَبِين.

Allah Teâlâ'nın (celle senâuh) şu buyruğu da bu kabildendir: {كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ} “Hayır, bilakis siz dini (hesap ve cezayı) yalanlıyorsunuz!” yani cezayı [yalanlıyorsunuz], {وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ} “Oysa üzerinizde muhakkak koruyucular (gözetleyiciler) vardır” [el-İnfitâr: 9, 10]. [Bu melekler] işlediğiniz amelleri sayıp kaydederler. Yüce Allah'ın şu buyruğu da [bu kabildendir]: {فَلَوْلَا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ} “Eğer hesaba çekilip karşılık görmeyecek iseniz” [el-Vâkıa: 86]. Yani amellerinizin karşılığı verilmeyen ve hesaba çekilmeyen [kimseler iseniz].

وللدينِ معانٍ في كلامِ العربِ غيرُ معنى الحسابِ والجزاءِ سنَذْكُرُها في أماكنِها إن شاء اللَّهُ.

Arapların dilinde “ed-Dîn” kelimesinin hesap ve ceza (karşılık) anlamı dışında başka anlamları da vardır ki Allah dilerse bunları yerlerinde zikredeceğiz.

وبما قلنا في تأويلِ قولِه: {يَوْمِ الدِّينِ} جاءت الآثارُ عن السلفِ مِن المفسِّرِين، مع تصحيحِ الشواهدِ تأويلَهم الذي تأوَّلوه في ذلك .

{يَوْمِ الدِّينِ} kavlinin tefsirinde söylediğimiz bu husus, şahitlerin bu konudaki tefsirlerini doğrulamasıyla birlikte, selef müfessirlerinden gelen rivayetlerle de sabittir .

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ محمدُ بنُ العَلاءِ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، قال: حدَّثنا أبو رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ عباسٍ: {يَوْمِ الدِّينِ}. قال: يومُ حسابِ الخَلائقِ، هو يومُ القيامةِ، يَدِينُهم بأعمالِهم، إن خيرًا فخيرًا، وإن شرًّا فشرًّا، إلا مَن عفا عنه، فالأمرُ أمرُه. ثم قال: {أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ} [الأعراف: ٥٤].

Bize Ebû Küreyb Muhammed b. el-Alâ anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ravk, ed-Dahhâk'tan, o da Abdullah b. Abbâs'tan {يَوْمِ الدِّينِ} hakkında şöyle dediğini anlattı: “Mahlûkatın hesap günüdür, o kıyamet günüdür; amellerine göre onlara karşılık verir; hayırsa hayır, şerse şer; ancak affettiği kimse müstesnadır, zira emir O'nun emridir.” Sonra da: {أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ} [el-A'râf: 54] “Dikkat edin, yaratmak da emir de O'na aittir” [ayetini] okudu.

حدَّثني موسى بنُ هارونَ الهَمْدانيُّ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ القَنَّادُ، قال: حدَّثنا أسْباطُ بنُ نصرٍ الهَمْدانيُّ، عن إسماعيلَ بنِ عبدِ الرحمنِ السُّدِّيِّ، عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: {مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ}: هو يومُ الحسابِ .

Bana Mûsâ b. Hârûn el-Hemdânî anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd el-Kannâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât b. Nasr el-Hemdânî, İsmâil b. Abdirrahmân es-Süddî'den, o Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, onlar İbn Abbâs'tan; [ayrıca es-Süddî] Mürre el-Hemdânî'den, o İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber'in ﷺ ashabından birtakım kimselerden rivayet etti: {مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ}: “O, hesap günüdür” dediler.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ}. قال: يومَ يَدِينُ اللَّهُ

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’nin {مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ} “Din gününün mâliki” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: Allah’ın...

العبادَ بأعمالِهم .

kullara amelleriyle karşılık vereceği gündür” .

حدَّثنا القاسمُ بنُ الحسنِ، قال: حدَّثنا الحسينُ بنُ داودَ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ: {مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ}. قال: يومَ يُدانُ الناسُ بالحسابِ.

Bize el-Kāsım b. el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ} hakkında şöyle dediğini anlattı: “İnsanların hesap ile karşılık göreceği gündür.”

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ}.

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ} “Yalnız Sana kulluk ederiz” kavlinin tefsirine dair açıklama.

قال أبو جعفرٍ: وتأويلُ قولِه: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ}: لك اللهم نَخْشَعُ ونَذِلُّ ونَسْتَكِينُ، إقرارًا لك يا ربَّنا بالربوبيةِ لا لغيرِك.

Ebû Ca'fer der ki: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ} kavlinin tefsiri şudur: Başkasına değil yalnız Sana ey Rabbimiz, rubûbiyetini ikrar ederek yalnızca Sana boyun eğer, Sana tezellül eder ve Sana teslim oluruz.

كما حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، قال: حدَّثنا أبو رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ عباسٍ، قال: قال جبريلُ لمحمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ}: إياك نُوَحِّدُ ونَخافُ ونَرْجُو يا ربَّنا لا غيرَك .

Nitekim bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ravk, ed-Dahhâk'tan, o da Abdullah b. Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Cibrîl Muhammed'e ﷺ şöyle dedi: Ey Muhammed, de ki: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ}: “Yalnız Seni birler, yalnız Senden korkar ve yalnız Senden umarız ey Rabbimiz, başkasından değil” .

وذلك مِن قولِ ابنِ عباسٍ بمعنى ما قلْنا، وإنما اخْتَرْنا البيانَ عن تأويلِه بأنه بمعنى: نَخْشَعُ ونَذِلُّ ونَسْتَكِينُ. دونَ البيانِ عنه بأنه بمعنى: نرجو ونَخافُ. وإن كان الرجاءُ والخوفُ لا يكونان إلا مع ذلةٍ؛ لأن العبوديةَ عندَ جميعِ العربِ أصلُها الذلَّةُ، وأنها تُسَمِّي الطريقَ المُذَلَّلَ الذي قد وطِئَته الأقْدامُ وذلَّلَته السابلةُ مُعَبَّدًا، ومِن ذلك قولُ طَرَفَةَ بنِ العَبْدِ:

İbn Abbâs'ın bu sözü bizim söylediğimiz anlamdadır. Biz onun tefsirini —her ne kadar ümit ve korku ancak bir zillet (boyun eğiş) ile birlikte bulunsa da— "ümit eder ve korkarız" anlamıyla açıklamak yerine "huşû duyar, boyun eğer ve teslim oluruz" şeklinde açıklamayı tercih ettik. Çünkü bütün Arapların nezdinde ubûdiyetin (kulluğun) aslı zillettir (boyun eğmektir); nitekim onlar ayakların çiğnediği ve gelip geçenlerin düzleştirdiği işlek yola "muabbad" adını verirler. Tarafe b. el-Abd'ın şu sözü de bundandır:

تُبارِي عِتاقًا ناجياتٍ وأتْبَعت … وَظِيفًا وظيفًا فوقَ مَوْرٍ مُعَبَّدِ

Soylu ve hızlı develerle yarışır ve ayaklarını … / Çiğnenip düzlenmiş bir yol üzerinde ardı ardına basar.

يعني بالموْرِ الطريقَ، وبالمعبدِ المذللَ الموطوءَ . ومِن ذلك قيل للبعيرِ المذلَّلِ بالركوبِ في الحَوائجِ: معبَّدٌ. ومنه سُمِّي العبدُ عبدًا لذلتِه لمولاه. والشواهدُ على ذلك مِن أشعارِ العربِ وكلامِها أكثرُ مِن أن تُحْصَى، وفيما ذكَرْناه كفايةٌ لمن وُفِّق لفهمِه إن شاء اللَّهُ تعالى.

Burada “el-mevr” (المور) ile yolu, “el-muabbad” (المعبد) ile de ayaklar altında çiğnenip düzlenmiş olanı kastetmektedir . İhtiyaçlar için binilmek suretiyle boyun eğdirilmiş deveye “muabbad” denilmesi de bundandır. Efendisine karşı gösterdiği zillet ve itaatten ötürü köleye de “abd” ismi verilmiştir. Buna dair Arap şiirinde ve kelâmında şahitler sayılamayacak kadar çoktur; zikrettiğimiz kadarı, Allah Teâlâ dilerse, anlamaya muvaffak kılınan kimse için yeterlidir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ (٥)}.

{وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ (٥)} “Ve yalnız Senden yardım dileriz.” kavlinin tefsirine dair açıklama.

قال أبو جعفرٍ: ومعنى قولِه: {وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}: وإيَّاك يا ربَّنا نَسْتَعِينُ على عبادتِنا إياك وطاعتِنا في أمورِنا كلِّها، لا أحدًا سواك، إذ كان مَن يَكْفُرُ بك يَسْتَعِينُ في أمورِه معبودَه الذي يَعْبُدُه مِن الأوثانِ دونك، فنحن بك نَسْتَعِينُ في جميعِ أمورِنا، مُخْلِصِين لك العبادةَ.

Ebû Ca'fer der ki: O'nun {وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ} kavlinin anlamı şudur: Sana kulluk etmemiz ve bütün işlerimizde Sana itaat etmemiz hususunda başkasından değil, yalnız Senden ey Rabbimiz yardım dileriz. Çünkü Seni inkâr eden kimse, işlerinde Senden başka tapındığı putlardan yardım diler; biz ise ibadeti yalnız Sana has kılarak bütün işlerimizde yalnız Senden yardım dileriz.

كالذي حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، قال: حدَّثنا أبو رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ عباسٍ: {وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ} قال: إياك نَسْتَعِينُ على طاعتِك وعلى أمورِنا كلِّها.

Nitekim bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Osmân b. Saîd rivayet edip dedi ki: Bize Bişr b. Umâre rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ravk, ed-Dahhâk'tan, [o da] Abdullah b. Abbâs'tan [şöyle] rivayet etti: {وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ} “Ve yalnız Senden yardım dileriz” [ayeti hakkında] o şöyle demiştir: “Sana itaat hususunda ve bütün işlerimizde yalnız Senden yardım dileriz.”

فإن قال قائلٌ: وما معنى أمرِ اللَّهِ عبادَه بأن يَسْألوه المعونةَ على طاعتِه؟ أوَ جائزٌ، وقد أمَرهم بطاعتِه، ألا يُعِينَهم عليها؟ أم هل يقولُ قائلٌ لربِّه: إياك نَسْتَعِينُ على طاعتِك. إلا وهو على قولِه ذلك مُعانٌ؟ وذلك هو الطاعةُ، فما وجهُ مسألةِ العبدِ ربَّه ما قد أعْطاه إياه؟

Eğer birisi: “Allah'ın kullarına, Kendisine itaat konusunda O'ndan yardım istemelerini emretmesinin anlamı nedir? Onlara Kendisine itaati emrettiği halde, bu konuda onlara yardım etmemesi caiz midir? Yoksa bir kimse Rabbine ancak bu sözü söylerken yardım edilmiş olduğu halde mi ‘Sana itaat hususunda yalnız Senden yardım dileriz’ der? Oysa bu sözün kendisi de bir itaattir; öyleyse kulun Rabbinden, zaten kendisine vermiş olduğu şeyi istemesinin izahı nedir?” diye sorarsa,

قيل: إن تأويلَ ذلك على غيرِ الوجهِ الذي ذهبتَ إليه، وإنما الداعي ربَّه مِن المؤمنين أن يُعِينَه على طاعتِه إياه، داعٍ أن يُعِينَه فيما بقِي مِن عمرِه على ما كلَّفه مِن طاعتِه، دون ما قد تَقَضَّى ومضَى مِن أعمالِه الصالحةِ فيما خلا مِن عمرِه. وجازت مسألةُ العبدِ ربَّه ذلك؛ لأن إعْطاءَ اللَّهِ عبدَه ذلك مع تمكينِه جَوارحَه لأداءِ ما كلَّفه مِن طاعتِه وافْتَرَض عليه مِن فرائضِه - فضلٌ منه جل ثناؤُه تفَضَّل به عليه، ولُطْفٌ منه لطَف له فيه، وليس في تركِه التفضُّلَ على بعضِ عَبيدِه بالتوفيقِ، مع اشتغالِ عبدِه بمعصيتِه، وانصرافِه عن محبتِه، ولا في بَسْطِه فضلَه على بعضِهم مع إجهادِ العبدِ نفسَه في محبتِه، ومسارعتِه إلى طاعتِه - فسادٌ في تدبيرٍ، ولا جَوْرٌ في حكمٍ، فيجوزَ أن يَجْهَلَ جاهلٌ موضعَ حُكمِ اللَّهِ أمرَه عبدَه بمسألتِه عونَه على طاعتِه.

Ona şöyle cevap verilir: Bunun tefsiri senin düşündüğün şekilde değildir. Müminlerden Rabbine dua edip O'ndan Kendisine itaat hususunda yardım dileyen kimse, ömrünün geçmiş kısmında geride kalıp bitmiş salih amelleri için değil; ömrünün kalan kısmında kendisine yüklediği itaati yerine getirebilmesi için yardım dileyendir. Kulun Rabbinden bunu istemesi caizdir; çünkü kulunun organlarını yükümlü kıldığı itaati yerine getirmeye ve farz kıldığı vecibeleri ifa etmeye muktedir kılmasıyla birlikte Allah'ın kuluna bunu vermesi, sena-i yüce olan Allah'tan ona yönelik bir lütuftur ve ona gösterdiği bir inayettir. Kulu günahla meşgul olup O'nun sevgisinden yüz çevirmişken, bazı kullarına tevfik ihsan etmeyi terk etmesinde ve keza kul O'nun rızası uğrunda nefsini yorup itaatine koşarken bazısına lütfunu yaymasında hiçbir yönetim bozukluğu ve hükümde hiçbir haksızlık yoktur ki cahil bir kimse Allah'ın, kuluna Kendisine itaat hususunda yardım istemesini emretmesindeki hikmet yerini bilmezlikten gelebilsin.

وفي أمرِ اللَّهِ جل ثناؤُه عبادَه أن يقولوا: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}. بمعنى مسألتِهم إياه المعونةَ على العبادةِ - أدلُّ الدليلِ على فسادِ قولِ القائلين بالتفويضِ مِن أهلِ القَدَرِ الذين أحالوا أن يَأْمُرَ اللَّهُ أحدًا مِن

Allah’ın -sena ve övgüsü yüce olsun- kullarına, ibadet hususunda Kendisinden yardım istemeleri anlamında { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” demelerini emretmesinde; Allah'ın, kullarından herhangi birine

عبادِه بأمرٍ أو يُكَلِّفَه فرضَ عملٍ، إلا بعدَ إعطائِه المعونةَ [والقدرةَ] على فعلِه وعلى تركِه.

ancak o fiili yapmaya ve terk etmeye dair yardım [ve kudret] verdikten sonra olabileceğini iddia ederek bunu imkânsız gören Kaderiye mensubu tefviz ehlinin sözünün bâtıl olduğuna en açık delildir.

ولو كان الذي قالوا مِن ذلك كما قالوا، لبَطلَت الرغبةُ إلى اللَّهِ في المعونةِ على طاعتِه، إذ كان على قولِهم، مع وجودِ الأمرِ والنهيِ والتكليفِ - حقًّا واجبًا على اللَّهِ للعبدِ إِعطاؤُه المعونةَ عليه، سأله ذلك عبدُه أو ترَك مسألتَه ذلك، بل تَرْكُ إعطائِه ذلك عندَهم منه جَوْرٌ، ولو كان الأمرُ في ذلك على ما قالوا، لَكان القائلُ: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ} إنما يَسْألُ ربَّه ألا يجورَ.

Şayet onların bu konuda söyledikleri doğru olsaydı, O'na itaatte yardım dilemek üzere Allah'a yalvarıp yakarmak anlamsız olurdu. Çünkü onların iddiasına göre, emir, nehiy ve mükellefiyetin varlığıyla birlikte kula bu konuda yardım vermek -kulu bunu O'ndan istesin veya istemeyi bıraksın- Allah üzerine vacip bir hak olurdu; hatta onlara göre bunu vermemesi Allah'tan bir haksızlık (cevr) sayılırdı. Şayet mesele onların dediği gibi olsaydı: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ} “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” diyen kimse, Rabbinden sadece haksızlık etmemesini istemiş olurdu.

وفي إجماعِ أهلِ الإسلامِ جميعًا على تَصْويبِ قولِ القائلِ: اللهم إنا نَسْتَعِينُك. وتخطئتِهم قولَ القائلِ: اللهم لا تَجُرْ علينا - دليلٌ واضحٌ على خطإِ ما قال الذين وصفتُ قولَهم، إذ كان تأويلُ قولِ القائلِ عندَهم: اللهم إنا نَسْتَعِينُك: اللهم لا تَتْرُكْ مَعونتَنا التي تركُكها جَوْرٌ منك.

Bütün İslâm ehlinin, “Allah'ım, Senden yardım dileriz” diyen kimsenin sözünü doğru bulup “Allah'ım, bize haksızlık etme” diyen kimsenin sözünü hatalı görme konusundaki icmâı, görüşlerini vasfettiğim kimselerin söylediklerinin yanlış olduğuna apaçık bir delildir. Zira onlara göre “Allah'ım, Senden yardım dileriz” diyen kimsenin sözünün tefsiri: “Allah'ım, terk etmen Senden bir haksızlık olacak olan o yardımını bizden esirgeme ” demektir.

فإن قال قائلٌ: وكيف قيل: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}. فقُدِّم الخبرُ عن العبادةِ، وأُخِّرَت مسألةُ المعونةِ عليها بعدَها ، وإنما تكونُ العبادةُ بالمعونةِ، فمسألةُ المعونةِ كانت أحقَّ بالتقديمِ قبلَ المُعانِ عليه مِن العملِ ، والعبادةُ بها؟.

Eğer birisi şöyle derse: “Nasıl oldu da {إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ} ‘Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz’ denildi? İbadetten haber verme öne alındı da ondan sonra yardım isteme geriye bırakıldı? Oysa ibadet ancak yardımla mümkündür; dolayısıyla yardım istemek, kendisine yardım edilen amelden ve yardım sayesinde gerçekleşen ibadetten önce zikredilmeye daha layık değil miydi?”

قيل: لمَّا كان معلومًا أن العبادةَ لا سبيلَ للعبدِ إليها إلا بمعونةٍ مِن اللَّهِ جل ثناؤُه،

[Buna cevaben] şöyle denildi: Şânı yüce olan Allah’ın yardımı olmaksızın kulun ibadete [ulaşabilmesinin] hiçbir yolu olmadığı bilindiğine,

وكان مُحالًا أن يكونَ العبدُ عابدًا إلا وهو على العبادةِ مُعانٌ، وأن يكونَ مُعانًا عليها إلا وهو لها فاعلٌ - كان سواءً تقديمُ ما قُدِّم منهما على صاحبِه، كما سواءٌ قولُك لرجلٍ قضَى حاجتَك فأحْسَن إليك في قضائِها: قضيتَ حاجتي فأحسنتَ إليَّ. فقدَّمْتَ ذكرَ قضائِه حاجتَك، أو قلتَ: أحسنتَ إليَّ فقضيتَ حاجتي. فقدَّمْتَ ذكرَ الإحسانِ على ذكرِ قضاءِ الحاجةِ؛ لأنه لا يكونُ قاضيًا حاجتَك إلا وهو إليك محسنٌ، ولا محسنًا إليك إلا وهو لحاجتِك قاضٍ. فكذلك سواءٌ قولُ القائلِ: اللهم إنّا إياك نَعْبُدُ فأعِنَّا على عبادتِك. وقولُه: اللهم أعِنَّا على عبادتِك فإنّا إياك نعبُدُ.

ve kul yardım görmedikçe ibadet edemeyeceği gibi, ibadeti fiilen yapmadıkça da o konuda kendisine yardım edilmiş sayılamayacağına göre; bunlardan birinin diğerine takdim edilmesi birdir. Nitekim bir ihtiyacını giderip o ihtiyacı gidermede sana iyilik eden bir kimseye : “İhtiyacımı giderdin, bana iyilik ettin” deyip ihtiyacını gidermesini öne alman ile; “Bana iyilik ettin de ihtiyacımı giderdin” deyip iyilik zikrini ihtiyaç giderme zikrinden öne alman birdir. Çünkü o kimse sana iyilik etmiş olmadıkça senin ihtiyacını görmüş olamaz; senin ihtiyacını görmüş olmadıkça da sana iyilik etmiş olamaz. Tıpkı bunun gibi, bir kimsenin: “Allah'ım, yalnız Sana kulluk ederiz, bize ibadetinde yardım et” demesi ile “Allah'ım, bize ibadetinde yardım et, zira biz yalnız Sana kulluk ederiz” demesi birbirine eşittir.

قال أبو جعفرٍ: وقد ظنَّ بعضُ أهلِ الغَفْلةِ أن ذلك مِن المُقَدَّمِ الذي معناه التأخيرُ، كما قال امرُؤُ القيسِ :

Ebû Ca'fer der ki: Dikkatsiz kimselerden bazıları, bunun İmruülkays'ın dediği gibi manası tehir (sonraya bırakma) olan takdim (öne alma) kabilinden olduğunu zannetmiştir:

فلو أنَّ ما أسْعَى لأدْنَى مَعيشةٍ … كفاني - ولم أطْلُبْ - قليلٌ مِن المالِ

Uğruna çabaladığım şey en mütevazı bir geçim olsaydı … / Yetmişti bana -fazlasını istememişken- az bir mal.

يُريدُ بذلك: كفاني قليلٌ مِن المالِ، ولم أطْلُبْ كثيرًا. وذلك مِن معاني التقديمِ والتأخيرِ، ومِن مُشابهةِ بيتِ امرِئِ القيسِ بمعْزِلٍ، مِن أجلِ أنه قد يَكْفِيه القليلُ مِن المالِ ويَطْلُبُ الكثيرَ، فليس وجودُ ما يَكْفِيه منه بمُوجِبٍ له تركَ طلبِ الكثيرِ، فيكونَ نظيرَ العبادةِ التي بوجودِها وجودُ المعونةِ عليها، وبوجودِ المعونةِ عليها وجودُها، فيكونَ ذكرُ أحدِهما دالًّا على الآخرِ، فيعتدلَ في صحةِ الكلامِ تقديمُ ما قُدِّم منهما قبلَ صاحبِه أن يكونَ موضوعًا في درجتِه ومرتَّبًا في مرتَبتِه.

Bununla şunu kastetmektedir: Az bir mal bana yetmişti ve ben çok mal istememiştim. Bu, takdim ve tehir manalarındandır ve İmruülkays'ın beytine benzemekten uzaktır. Zira bir kimseye az bir mal yetebilir ama o yine de çok mal isteyebilir; dolayısıyla yetecek miktarın bulunması, çok olanı istemeyi terk etmesini gerektirmez. Dolayısıyla bu durum, varlığıyla yardımın var olduğu ve yardımın varlığıyla kendisinin var olduğu ibadet gibi değildir ki birinin zikri diğerine delalet etsin ve sözün sıhhati bakımından ikisinden hangisi diğerinden önce takdim edilirse edilsin kendi derecesine konmuş ve kendi mertebesinde sıralanmış olsun.

فإن قال: فما وجهُ تَكرارِه: {إِيَّاكَ}. مع قولِه: {نَسْتَعِينُ} وقد تقدَّم ذلك قبلَ: {نَعْبُدُ}؟ وهلَّا قيل: إياك نعبُدُ ونستعينُ. إذ كان المُخْبَرُ عنه أنه المعبودُ هو المْخَبرُ عنه أنه المُسْتعانُ؟

Şayet biri: “Bu ifade {نَعْبُدُ} [ifadesinden] önce geçmişken, {نَسْتَعِينُ} kavliyle birlikte {إِيَّاكَ} ifadesinin tekrarlanmasının gerekçesi nedir? Kendisine ibadet edildiği haber verilen zât ile kendisinden yardım istendiği haber verilen zât aynı olduğuna göre, «İyyâke na‘budu ve nestaîn» [Yalnızca Sana ibadet eder ve yardım dileriz] denseydi ya?” diyecek olursa,

قيل له : إن الكافَ التي مع "إِيَّا"، هي الكافُ التي كانت تَتَّصِلُ بالفعلِ - أعْنِي بقوله: {نَعْبُدُ} - لو كانت مؤخرةً بعدَ الفعلِ ، وهي كنايةُ اسمِ المخاطَبِ المنصوبِ بالفعلِ، فكُثِّرت بـ "إيَّا" مُتَقَدِّمةً ، إذ كانت الأسماءُ إذا انفَرَدَتْ بأنفسِها لا تكونُ في كلامِ العربِ على حرفٍ واحدٍ، فلمَّا كانت الكافُ مِن: {إِيَّاكَ} هي كنايةَ اسمِ المخاطَبِ التي كانت تكون كافًا وحدَها مُتَّصِلةً بالفعلِ، إذا كانت بعدَ الفعلِ، ثم كان حظُّها أن تُعادَ مع كلِّ فعلٍ اتَّصَلَتْ به، فيقالَ: اللهم إنا نَعْبُدُك، ونَسْتَعِينُك، ونَحْمَدُك، ونَشْكُرُك. وكان ذلك أفصحَ في كلامِ العربِ مِن أن يُقالَ: اللهم إنا نَعْبُدُك ونَسْتَعِينُ ونَحْمَدُ. كان كذلك إذا قُدِّمَت كنايةُ اسمِ المُخاطَبِ قبلَ الفعلِ موصولةً بـ "إيا"، كان الأفصحُ إعادتَها مع كلِّ فعلٍ، كما كان الفصيحُ مِن الكلامِ إعادتَها مع كلِّ فعلٍ، إذا كانت بعدَ الفعلِ مُتَّصِلةً به، وإن كان تركُ إعادتِها جائزًا.

Ona şöyle denilir : “İyyâ” (إِيَّا) ile birlikte gelen kâf (ك), şayet fiilden sonraya bırakılsaydı fiile -yani {نَعْبُدُ} kavline- birleşecek olan kâftır ve bu, fiil ile mansup olan muhatap isminin kinayesidir (zamiridir). İsimler tek başlarına kaldıklarında Arapların kelâmında tek bir harf üzere bulunamayacakları için, öne alındığında “iyyâ” ile çoğaltılmıştır . {إِيَّاكَ} ifadesindeki kâf, fiilden sonra geldiğinde fiile bitişen müstakil bir kâf olan muhatap isminin zamiri olduğundan ve bitiştiği her fiille birlikte tekrar edilmesi gerekip: “Allah'ım, yalnız Sana kulluk ederiz (na'büdü-ke), Senden yardım dileriz (neste'înü-ke), Sana hamdederiz (nahmedü-ke) ve Sana şükrederiz (neşkürü-ke)” denilmesi; “Allah'ım, Sana kulluk eder, yardım diler ve hamdederiz (na'büdü-ke ve neste'înü ve nahmedü)” denilmesinden Arapların kelâmında daha fasih olduğundan; muhatap isminin zamiri fiilden önceye alınıp “iyyâ”ya bitiştirildiğinde de her fiille birlikte tekrar edilmesi en fasih olanıdır. Tıpkı fiilden sonra gelip ona bitişik olduğunda her fiille birlikte tekrar edilmesinin fasih kelâm olması gibi; gerçi tekrar edilmemesi de caizdir.

وقد ظنَّ بعضُ مَن لم يُنْعِمِ النظرَ أن إعادةَ: {إِيَّاكَ} مع {نَسْتَعِينُ} بعدَ تقدُّمِها في قولِه: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ} بمعنى قولِ عديِّ بنِ زيدٍ العِبَاديِّ :

Derinlemesine incelemeyen kimselerden bazıları, {إِيَّاكَ نَعْبُدُ} kavlinde önceden geçmiş olmasına rağmen {إِيَّاكَ} lafzının {نَسْتَعِينُ} ile tekrar edilmesinin, Adî b. Zeyd el-İbâdî'nin şu sözü kabilinden olduğunu zannetmiştir:

وجاعِل الشمسِ مِصْرًا لا خَفاءَ به … بينَ النهارِ وبينَ الليلِ قد فصَلا

Ve güneşi kılan [O Allah’tır]; kendisinde hiçbir kapalılık bulunmayan bir sınır / Gündüz ile gece arasını kesin olarak ayırmıştır.

وكقولِ أعْشَى هَمْدانَ :

Ve A'şâ Hemdân'ın şu sözü gibi:

بينَ الأشَجِّ وبين قيسٍ باذخٌ … بَخْ بَخْ لوالدِه وللمولودِ

Eşecc ile Kays arasında yüce bir şeref vardır … / Ne mutlu, ne mutlu babasına da doğan çocuğa da!

وذلك مِن قائلِه جهلٌ، مِن أجلِ أن حظَّ "إياك" أن تكونَ مُكرَّرةً مع كلِّ فعلٍ؛ لما وصَفْنا آنفًا مِن العلةِ، وليس ذلك حُكمَ "بين"؛ لأنها لا تكونُ إذا اقتَضَت اثنين إلا تكريرًا إذا أُعِيدَت، إذ كانت لا تَنْفَرِدُ بالواحدِ، وأنها لو أُفْرِدَت بأحدِ الاسمين في حالِ اقتضائِها اثنين كان الكلامُ كالمستحيلِ، وذلك أن قائلًا لو قال : الشمسُ قد فصَلَت بينَ النهارِ. لكان مِن الكلامِ خَلْفًا ، لنُقصانِ الكلامِ عما به الحاجةُ إليه مِن تمامِه الذي يَقْتَضِيه "بين". ولو قال القائلُ: اللهمّ إيّاك نَعْبُدُ. لكان ذلك كلامًا تامًّا. فكان معلومًا بذلك أن حاجةَ كلِّ كلمةٍ - كانت نظيرةَ: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ} - إلى "إياك" كحاجةِ: {نَعْبُدُ} إليها، وأن الصوابَ أن تكونَ معها "إياك"، إذ كانت كلُّ كلمةٍ منها جملةَ خبرِ مبتدإٍ، وبيِّنًا حُكمُ مُخالفةِ ذلك حُكمَ "بين" فيما وَفَّق بينَهما الذي وصَفْنا قولَه.

Bunu söyleyen kimsenin bu görüşü bir cehalettir. Çünkü “iyyâke” lafzının hakkı, az önce açıkladığımız illetten ötürü her fiille tekrar edilmektir. “Beyne” (بين) lafzının hükmü ise böyle değildir; zira o iki şeyi gerektirdiğinde, tekrar edildiği takdirde sadece bir tekerrür olur; çünkü tek bir şeyle tek başına kullanılamaz. İki şeyi gerektirdiği bir durumda iki isimden birisiyle tek bırakılsaydı söz imkânsız/anlamsız gibi olurdu. Şöyle ki, birisi : “Güneş gündüzün arasını ayırdı” dese, “beyne” kelimesinin gerektirdiği tamlığı sağlayacak ihtiyaç duyulan unsurun eksikliğinden ötürü bu söz bozuk/anlamsız bir söz olurdu. Oysa bir kimse: “Allah'ım, yalnız Sana kulluk ederiz” dese bu tam bir söz olurdu. Böylece anlaşıldı ki, {إِيَّاكَ نَعْبُدُ} ifadesinin benzeri olan her bir cümlenin “iyyâke”ye olan ihtiyacı, {نَعْبُدُ} kelimesinin ona olan ihtiyacı gibidir ve her biri bir mübtedanın haber cümlesi olduğu için doğrusu onunla birlikte “iyyâke”nin bulunmasıdır . Sözünü vasfettiğimiz kimsenin ikisini bir tuttuğu şeyde, bunun hükmünün “beyne”nin hükmünden farklı olduğu açıktır.

القولُ في تأويلِ قولِه: {اهْدِنَا}.

{اهْدِنَا} kavlinin tefsirine dair açıklama.

قال أبو جعفرٍ: ومعنى قولِه: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} في هذا الموضعِ عندَنا: وَفِّقْنا للثباتِ عليه. كما رُوِي ذلك عن ابنِ عباسٍ.

Ebû Ca‘fer der ki: Bizim katımızda bu yerde O'nun: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} “Bizi doğru yola ilet” kavlinin anlamı: 'Bizi onda sebat göstermeye muvaffak kıl' demektir. Nitekim bu, İbn Abbâs'tan da böyle rivayet edilmiştir.

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، قال: حدَّثنا أبو رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ عباسٍ، قال: قال جبريلُ لمحمدٍ: قلْ يا محمدُ: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}. يقولُ : ألْهِمْنا الطريقَ الهاديَ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ravk, ed-Dahhâk'tan, o da Abdullah b. Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Cibrîl Muhammed'e: Ey Muhammed, de ki: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} “Bizi doğru yola ilet”. Yani : Bize hidayet eden yolu ilham et [demektedir].

وإلهامُه إياه ذلك هو توفيقُه له، كالذي قلْنا في تأويلِه. ومعناه نظيرُ معنى قولِه: {وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}. في أنه مسألةُ العبدِ ربَّه التوفيقَ للثباتِ على العملِ بطاعتهِ، وإصابةِ الحقِّ والصوابِ فيما أمَره به ونهاه عنه، فيما يَسْتَقْبِلُ مِن عُمُرِه، دون ما قد مضَى مِن أعمالِه، وتقَضَّى فيما سلَف مِن عمُرِه، كما قولُه: {وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}. مسألةٌ منه ربَّه المَعُونةَ على أداءِ ما قد كلَّفه مِن طاعتهِ فيما بقِي مِن عمُرِه. فكان معنى الكلامِ: اللهمَّ إياك نَعْبُدُ وحدَك لا شريكَ لك، مُخْلِصِين لك العبادةَ دونَ ما سواك مِن الآلهةِ والأوثانِ، فأعِنَّا على عبادتِك، ووفِّقْنا لما وفَّقْت له مَن أنْعَمْتَ عليه مِن أنبيائِك وأهلِ طاعتِك، مِن السبُلِ والمِنْهاجِ.

O'nun bunu kuluna ilham etmesi, ayetin tefsirinde söylediğimiz gibi, onu buna muvaffak kılmasıdır. Bunun anlamı, O'nun: {وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ} kavlinin anlamına denktir; zira her ikisi de kulun Rabbinden, ömrünün geçmişte kalan ve biten amelleri için değil, ömrünün gelecek kısmında O'na itaatle amel etmede sebat göstermek, O'nun emrettiği ve nehyettiği şeylerde hakka ve doğruya isabet etmek için tevfik istemesidir; nitekim O'nun: {وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ} kavli de kulun Rabbinden, ömrünün kalan kısmında kendisine yüklediği itaati ifa etmeye dair yardım istemesidir. Buna göre sözün manası şöyle olur: Allah'ım, Seni hiçbir şeyde ortak koşmaksızın birleyerek, Senden başka tapınılan ilahlardan ve putlardan uzak durup ibadeti yalnız Sana has kılarak yalnız Sana kulluk ederiz; öyleyse ibadetinde bize yardım et ve nebilerinden ve itaat ehlinden kendilerine nimet verdiklerini muvaffak kıldığın yollara ve yönteme bizi de muvaffak kıl.

فإن قال قائلٌ: وأنَّى وجَدْتَ الهدايةَ في كلامِ العربِ بمعنى التوفيقِ؟

Eğer birisi: “Arapların kelâmında hidayetin ‘tevfik’ anlamında olduğunu nereden buldun?” derse,

[قيل له] : ذلك في كلامِها أكثرُ وأظهرُ مِن أن يُحْصَى عددُ ما جاء عنهم في ذلك مِن الشواهدِ، فمِن ذلك قولُ الشاعرِ :

[Ona şöyle denilir] : Bu, Arapların kelâmında, onlardan bu hususta gelen şahitlerin sayısı sayılamayacak kadar çok ve açıktır; şairin şu sözü de bundandır:

لا تَحْرِمَنِّي هداك اللَّهُ مَسْألتي … ولا أكُونَنْ كمَن أوْدَى به السَّفَرُ

“Allah seni muvaffak kılsın, isteğimden beni mahrum bırakma; yolculuğun helâk ettiği kimse gibi olmayayım.”

بمعنى : وفَّقك اللَّهُ لقضاءِ حاجتي.

[Bu dize] , “İhtiyacımı gidermeye Allah seni muvaffak kılsın” anlamındadır.

ومنه قولُ الآخرِ :

Bir başka şairin şu sözü de bundandır:

[ولا تُعْجِلَنِّي] هداك المَليكُ … فإن لكلِّ مَقامٍ مَقالَا

[Bana acele hüküm verme] , Hükümran olan [Allah] sana hidayet versin… Zira her makamın bir sözü vardır.

فمعلومٌ أنه إنما أراد: وفَّقك اللَّهُ لإصابةِ الحقِّ في أمْرِي.

Şairin bununla ancak: “Benim meselemde hakkı bulmaya Allah seni muvaffak kılsın” [demek] istediği bilinmektedir.

ومنه قولُ اللَّهِ ﷿: {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} [البقرة: ٢٥٨، آل عمران: ٨٦، التوبة: ١٩، ١٠٩، الصف: ٧، الجمعة: ٥]. في غيرِ آيةٍ مِن تنزيلِه. وقد عُلِم بذلك أنه لم يَعْنِ أنه لا يُبَيِّنُ للظالمين الواجبَ عليهم من فرائضِه. وكيف يجوزُ أن يكونَ ذلك معناه، وقد عمَّ بالبيانِ جميعَ المكلَّفين مِن خلقِه، ولكنه عنَى جل ذكرُه أنه لا يُوَفِّقُهم، ولا يَشْرَحُ للحقِّ والإيمانِ صدورَهم.

Allah azze ve celle’nin indirdiği kitabında birden fazla ayetteki: {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” kavli de bundandır. Bununla O'nun, üzerlerine farz kıldığı şeyleri zalimlere açıklamadığını kastetmediği kesin olarak bilinmektedir. Yaratıklarından bütün mükelleflere açıklamayı genel kılmışken bunun manasının bu olması nasıl caiz olabilir? Bilakis zikri yüce olan [Allah], onları muvaffak kılmadığını ve göğüslerini hakka ve imana açmadığını kastetmiştir.

وقد زعَم بعضُهم أن تأويلَ قولِه: {اهْدِنَا}: زِدْنا هدايةً.

Bazıları da {اهْدِنَا} kavlinin tefsirinin “Bize hidayeti artır” şeklinde olduğunu ileri sürmüştür.

وليس يَخْلُو هذا القولُ مِن أحدِ أمْرَيْن؛ إما أن يكونَ قد ظنَّ قائلُه أن النبيَّ ﷺ أُمِر [بمسألةِ ربِّه] الزيادةَ في البيانِ، أو الزيادةَ في المعونةِ والتوفيقِ. فإن كان ظنَّ أنه أُمِر بمسألتِه الزيادةَ في البيانِ، فذلك ما لا وجهَ له؛ لأن اللَّهَ جل ثناؤُه لا يُكَلِّفُ عبدًا فرضًا مِن فرائضِه إلا بعدَ تبيينهِ له وإقامةِ الحجةِ عليه به، ولو كان معنى ذلك معنى مسألتِه البيانَ، لَكان قد أُمِر أن يَدْعُوَ ربَّه أن يُبَيِّنَ له ما فرَض عليه، وذلك مِن الدعاءِ خَلْفٌ؛ لأنه لا يَفْرِضُ فرضًا إلا مبيَّنًا لمن فرَضه عليه، أو يكونَ أُمِر أن يَدْعُوَ ربَّه

Bu söz şu iki durumdan birinden uzak değildir: Ya bunu söyleyen kimse Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in Rabbinden açıklamada artış istemekle ya da yardım ve tevfikte artış istemekle emrolunduğunu zannetmiştir. Şayet [Peygamber'in] Rabbinden açıklamada artış istemekle emrolunduğunu zannetmişse, bunun tutar bir tarafı (tutarlı bir veçhi) yoktur. Çünkü Allah -övgüsü yücedir- kuluna farzlarından herhangi bir farzı, ancak onu kendisine açıkladıktan ve aleyhine hücceti ikame ettikten sonra yükler. Şayet bunun manası açıklamayı istemesi manasına gelseydi, üzerine farz kıldığı şeyi kendisine açıklaması için Rabbine dua etmesi emredilmiş olurdu ki böyle bir dua tutarsızdır (yersizdir). Zira O, farzı kime yüklemişse mutlaka açıklamış olarak yükler; yahut Rabbine dua etmesi emredilmiş olur...

أن يَفْرِضَ عليه الفرائضَ التي لم يَفْرِضْها. وفي فسادِ وجهِ مسألةِ العبدِ ربَّه ذلك ما يُوَضِّحُ عن أن معنى: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}. غيرُ معنى: بيِّن لنا فرائضَك وحدودَك.

henüz farz kılmadığı farzları üzerine yüklemesi için dua etmesi emredilmiş olur. Kulun Rabbinden bunu isteme veçhinin tutarsızlığında, {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} “Bizi doğru yola ilet” kavlinin anlamının, “Bize farzlarını ve sınırlarını açıkla” manasından başka bir mana olduğunu gösteren açık delil vardır.

أو يكونَ ظنَّ أنه أُمِر بمسألةِ ربِّه الزيادةَ في المعونةِ والتوفيقِ، فإن كان ذلك كذلك، فلن تَخْلُوَ مسألتُه تلك الزيادةَ مِن أن تكونَ مسألةً للزيادةِ في المَعونةِ على ما قد مضى مِن عملِه، أو على ما يَحْدُثُ، وفي ارتفاعِ حاجةِ العبدِ إلى المعونةِ على ما قد تقَضَّى مِن عملِه، ما يُعْلِمُ أن معنى مسألةِ تلك الزيادةِ إنما هو مسألتُه الزيادةَ لما يَحْدُثُ مِن عملِه. وإذ كان ذلك كذلك، صار الأمرُ إلى ما وصَفْنا وقلْنا في ذلك مِن أنه مسألةُ العبدِ ربَّه التوفيقَ لأداءِ ما كُلِّف مِن [فرائضِ ربِّه] فيما يَسْتَقْبِلُ مِن عمُرِه.

Yahut da o kimse, [Peygamber'in] Rabbinden yardım ve tevfik hususunda artış istemekle emrolunduğunu zannetmiştir; şayet durum böyleyse, bu artışı istemesi ya geçmiş amelleri üzerine yardımda artış istemesi veya gelecekte meydana gelecek amelleri üzerine yardım istemesi şeklinde olmaktan hali değildir. Kulun geçmişte kalan ameli için yardıma olan ihtiyacının kalkmış olması gösterir ki, bu artış talebinin manası ancak gelecekte meydana gelecek amelleri için artış istemesidir. Durum böyle olunca, mesele bu hususta vasfettiğimiz ve söylediğimiz şu noktaya varır: Bu, kulun Rabbinden, ömrünün gelecek kısmında mükellef kılındığı [Rabbinin farzlarını] yerine getirmek için tevfik istemesidir.

وفي صحةِ ذلك فسادُ قولِ أهلِ القدَرِ الزاعمين أن كلَّ مأمورٍ بأمرٍ أو مكلَّفٍ فرضًا، فقد أعْطِي مِن المعونةِ عليه ما قد ارتَفَعَت معه في ذلك الفرضِ حاجتُه إلى ربِّه؛ لأنه لو كان الأمرُ على ما قالوا في ذلك لَبَطل معنى قولِ اللَّهِ جل ثناؤه: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ (٥) اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}. وفي صحةِ معنى ذلك على ما بيَّنا، فسادُ قولِهم.

Bunun sıhhatinde; bir şeyle emrolunan veya üzerine bir farz yüklenen her kulu o hususta Rabbine olan ihtiyacı kalkacak derecede yardım verilmiş sayan kader ehlinin sözünün bâtıl oluşu [yatmaktadır]. Zira mesele onların bu hususta söyledikleri gibi olsaydı, senası yüce olan Allah'ın: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ (٥) اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} “Yalnız Sana ibadet eder ve yalnız Senden yardım dileriz. Bizi doğru yola ilet” kavlinin anlamı boşa çıkardı. Bunun anlamının açıkladığımız üzere sahih oluşunda, onların sözünün tutarsızlığı sabittir.

وقد زعم بعضُهم أن معنى قولِه: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}: أسْلِكْنا طريقَ الجنةِ في المَعادِ. أيْ: قدِّمْنا له وامْضِ بنا إليه. كما قال جل ثناؤُه: {فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ} [الصافات: ٢٣]. أي: أدْخِلوهم النارَ. كما تُهْدَى المرأةُ إلى زوجِها،

Bazıları ise O'nun: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} “Bizi doğru yola ilet” sözünün anlamının: "Ahirette bizi cennet yoluna ilet; yani bizi ona yönelt ve bizi ona doğru yürüt" şeklinde olduğunu ileri sürmüştür. Nitekim senası yüce olan Allah [şöyle] buyurmuştur: {فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ} “Onları cehennemin yoluna sevk edin” [Sâffât: 23]. Yani: "Onları cehenneme sokun." Tıpkı kadının kocasına [gelin olarak] takdim edilip götürülmesi gibi,

يُعْنَى بذلك أنها تُدْخَلُ إليه، وكما تُهْدَى الهديَّةُ إلى الرجلِ، وكما تَهْدِي الساقَ القدمُ، نظيرَ قولِ طَرَفةَ بنِ العَبْدِ :

bununla onun kocasının yanına sokulduğu kastedilir; tıpkı hediyenin bir kimseye sunulması gibi ve ayağın bacağı yönlendirip taşıması gibi. Tarafe b. el-Abd'in şu sözü de buna denktir:

لعِبَتْ بَعْدِي السُّيولُ به … وجرَى في رَوْنَقٍ رِهَمُهْ

Benden sonra seller onunla oynadı… Ve ince yağmurlar güzellik içinde aktı gitti .

للفتى عَقْلٌ يَعِيشُ به … حيث تَهْدِي ساقَه قَدَمُهْ

Genç adamın sayesinde yaşayacağı bir aklı vardır… Ayağının bacağını yönlendirip taşıdığı yerde.

أي: تَرِدُ به المواردَ.

Yani: Onu varılacak yerlere ulaştırır.

وفي قولِ اللَّهِ جل ثناؤُه: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}. ما يُنْبِئُ عن خطأ هذا التأويلِ، مع شهادةِ الحُجَّةِ مِن المفسِّرِين على تخطئتِه، وذلك أن جميعَ المفسِّرين مِن الصحابةِ والتابعين مُجْمِعون على أن معنى الصراطِ في هذا الموضعِ غيرُ المعنى الذي تأَوَّله قائلُ هذا القولِ، وأن قولَه: {وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}. مسألةُ العبدِ ربَّه المعونةَ على عبادتِه، فكذلك قولُه: {اهْدِنَا}. إنما هو مسألتُه الثباتَ على الهدى فيما بقِي مِن عمُرِه.

Senası yüce olan Allah'ın: {إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ} “Yalnız Sana ibadet eder ve yalnız Senden yardım dileriz” kavlinde, bu tefsirin hatalı olduğuna işaret eden bir husus bulunduğu gibi, tefsir ehli delillerin [icması da] bunu hatalı kılmaya şahittir. Şöyle ki: Sahabe ve tâbiînden olan bütün müfessirler, bu yerdeki sırat kelimesinin anlamının, bu sözü söyleyenin tevil ettiği anlamdan farklı olduğunda; ayrıca O'nun: {وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ} “Yalnız Senden yardım dileriz” kavlinin kulun Rabbinden ibadetine yardım istemesi olduğu, aynı şekilde O'nun: {اهْدِنَا} “Bizi ilet” kavlinin de ancak ömrünün kalan kısmında hidayet üzere sebat etmeyi Rabbinden istemesi olduğu hususunda icma etmişlerdir.

والعربُ تقولُ: هدَيْتُ فلانًا الطريقَ، وهدَيْتُه للطريقِ، وهدَيْتُه إلى الطريقِ: إذا أرْشَدْتَه إليه، وسدَّدْتَه له. وبكلِّ ذلك قد جاء القرآنُ، قال اللَّهُ جل ثناؤُه: {وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا} [الأعراف: ٤٣]. وقال في موضع آخرَ: {اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} [النحل: ١٢١]. وقال: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}. وكلُّ ذلك فاشٍ في منطقِها، موجودٌ في كلامِها، من ذلك قولُ

Araplar; bir kimseye yolu gösterdiğinde ve onu o yola yönelttiğinde: "هدَيْتُ فلانًا الطريقَ" (Falana yolu gösterdim), "هدَيْتُه للطريقِ" (Onu yola ilettim) ve "هدَيْتُه إلى الطريقِ" (Onu yola doğru sevk ettim) derler. Kur'an da bunların hepsiyle gelmiştir. Senası yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا} “Ve dediler ki: Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun” [el-A'râf: 43]. Başka bir yerde de şöyle buyurmuştur: {اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “[Allah] onu seçti ve onu dosdoğru bir yola iletti” [en-Nahl: 121]. Yine şöyle buyurmuştur: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} “Bizi dosdoğru yola ilet”. Bunların hepsi Arapların mantığında yaygın, kelamlarında mevcuttur. Şairin şu sözü

الشاعرِ :

de bundandır:

أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ ذنبًا لستُ مُحْصِيَه … ربَّ العبادِ إليه الوجهُ والعملُ

Sayamayacağım bir günahtan ötürü Allah'tan bağışlanma dilerim… Kulların Rabbinden; yöneliş ve amel ancak O'nadır.

يُرِيدُ: أسْتَغْفِرُ اللَّهَ لذنْبٍ. كما قال جل ثناؤُه: {وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ} [غافر: ٥٥].

[Şair]: “Bir günah için Allah'tan bağışlanma dilerim” [demek] istemektedir; nitekim senası yüce olan [Allah]: {وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ} “Günahın için bağışlanma dile” buyurmuştur.

ومنه قولُ نابغةِ بني ذُبْيانَ :

Benî Zübyân'dan Nâbiga'nın şu sözü de bundandır:

فيَصِيدُنا العَيْرَ المُدِلَّ بحُضْرِه … قبلَ الوَنَى والأشْعَبَ النَّبَّاحا

Bize, yorulmadan önce koşusuyla böbürlenen yaban eşeğini ve boynuzları ayrık havlayan köpeği avlayıverir.

يُرِيدُ: فيصِيدُ لنا. وذلك كثيرٌ في أشعارِهم وكلامِهم، وفيما ذكَرْنا منه كفايةٌ. واللَّهُ الموفقُ.

[Şair]: “Bizim için avlar” demek istemektedir. Bu, onların şiirlerinde ve konuşmalarında pek çoktur; zikrettiğimiz kadarı kâfidir. Başarıyı veren Allah'tır.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ (٦)}.

Allah azze ve celle’nin: {الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ (٦)} “Dosdoğru yola” kavlinin tefsirine dair açıklama.

قال أبو جعفرٍ: أجْمَعَت الحُجَّةُ مِن أهلِ التأويلِ جميعًا على أن الصراطَ المستقيمَ هو الطريقُ الواضحُ الذي لا اعْوِجاجَ فيه، وكذلك ذلك في لغةِ جميعِ العربِ، فمِن ذلك قولُ جريرِ بنِ عَطِيةَ الخَطَفى :

Ebû Ca'fer der ki: Tefsir ehlinden otorite sahibi olanların tamamı, sırat-ı müstakîmin içinde hiçbir eğrilik bulunmayan apaçık yol olduğu hususunda icma etmişlerdir; bütün Arapların dilinde de bu böyledir. Cerîr b. Atıyye el-Hatafâ'nın şu sözü de bundandır:

أميرُ المؤمنين على صراطٍ … إذا اعوَجَّ المواردُ مستقيمِ

Müminlerin emîri, [diğer] yollar eğrildiğinde dosdoğru olan bir yol üzeredir.

يريدُ: على طريقِ الحقِّ.

[Şair]: “Hak yol üzerindedir” demek istemektedir.

ومنه قولُ الهُذَليِّ أبي ذُؤَيْبٍ :

Hüzeyl kabilesinden Ebû Züeyb'in şu sözü de bundandır:

صبَحْنا أرضَهم بالخيلِ حتى … ترَكْناها أدَقَّ مِن الصراطِ

Sabah vakti atlarla onların topraklarına öyle bir baskın yaptık ki… Orayı sırattan (kıldan/yoldan) daha ince bir hale getirdik.

ومنه قولُ الراجزِ :

Recez şairinin şu sözü de bundandır:

فصدَّ عن نَهْجِ الصِّراطِ القاصدِ

Böylece dosdoğru yolun apaçık izinden saptı .

والشواهدُ على ذلك أكثرُ مِن أن تُحْصَى، وفيما ذكَرْنا غِنًى عما ترَكْنا.

Bu husustaki şahitler sayılamayacak kadar çoktur; zikrettiklerimiz terk ettiklerimize ihtiyaç bırakmaz.

ثم تَسْتَعِيرُ العربُ الصراطَ فتَسْتَعْمِلُه في كلِّ قولٍ وعملٍ وُصِف باستقامةٍ أو اعْوِجاجٍ، فتَصِفُ المستقيمَ باستقامتِه، والمُعْوَجَّ باعْوِجاجِه. والذي هو أولى بتأويلِ هذه الآيةِ عندي، أعْنِي: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} أن يَكونَ مَعْنِيًّا به: وَفِّقْنا للثباتِ على ما ارْتَضَيْتَه ووَفَّقْتَ له مَن أنعمْتَ عليه مِن عبادِك، مِن قولٍ وعملٍ، وذلك هو الصراطُ المستقيمُ؛ لأن مَن وُفِّق لما وُفِّق له مَن أنْعَم اللَّهُ عليه مِن النبيِّين والصديقين والشهداءِ [والصالحين]، فقد وُفِّق للإسلامِ، وتصديقِ الرسلِ، والتمسكِ بالكتابِ، والعملِ بما أمَره اللَّهُ به، والانْزجارِ عما زجَره عنه، واتباعِ منهاجِ النبيِّ ﷺ، ومِنهاجِ أبي بكرٍ وعمرَ وعثمانَ وعليٍّ، رضِي {فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ (٥٥)} [غافر: ٥٥] اللَّهُ عنهم أجمعين، وكلِّ عبدٍ للَّهِ صالحٍ، وكلُّ ذلك مِن الصراطِ المستقيمِ.

Sonra Araplar sırat kelimesini istiare yoluyla (mecazen) ödünç alıp doğruluk veya eğrilikle nitelenen her söz ve eylem için kullanmış; böylece doğru olanı doğruluğuyla, eğri olanı da eğriliğiyle nitelemişlerdir. Bana göre bu ayetin teviline en uygun olanı —yani: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} “Bizi doğru yola ilet”— şunun kastedilmiş olmasıdır: Söz ve eylemden razı olduğun ve kendilerine nimet verdiğin kullarını muvaffak kıldığın şey üzere sebat etmeye bizi muvaffak kıl. İşte sırât-ı müstakîm (dosdoğru yol) budur. Zira Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerin, sıddıkların, şehidlerin [ve salihlerin] muvaffak kılındığı şeye muvaffak kılınan kimse; İslâm'a, peygamberleri tasdik etmeye, Kitap'a sımsıkı sarılmaya, Allah'ın kendisine emrettiği şeyleri yapmaya, yasakladığı şeylerden sakınmaya, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yoluna, Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali'nin —{فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ (٥٥)} [Gâfir: 55] “O hâlde sabret! Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Günahın için bağışlanma dile; akşam ve sabah Rabbini hamd ile tesbih et.”— Allah hepsinden razı olsun yoluna ve Allah'ın her bir salih kulunun yoluna uymaya muvaffak kılınmış demektir; bunların hepsi sırât-ı müstakîmdendir.

وقد اختَلف تَراجِمةُ القرآنِ في المعنيِّ بالصراطِ المستقيمِ، يَشْمَلُ معانيَ جميعِهم في ذلك ما أخْبَرْنا مِن التأويلِ فيه.

Kur'an tercümanları (müfessirleri) sırat-ı müstakîm ile neyin kastedildiği hususunda farklı görüşler belirtmişlerdir; bu konudaki tevilde bildirdiğimiz husus hepsinin manalarını kapsamaktadır.

ومما قالته في ذلك ما رُوِي عن عليِّ بنِ أبي طالبٍ، ﵁، عن النبيِّ ﷺ، أنه قال، وذكَر القرآنَ، فقال: "هو الصرَاطُ المُسْتَقِيمُ".

Onların bu hususta söylediklerinden biri de, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den Kur'an'ı zikrederek: “O, sırât-ı müstakîmdir” buyurduğuna dair rivayet edilen hadistir.

حدَّثنا بذلك موسى بنُ عبدِ الرحمن المسْروقيُّ، قال: حدَّثنا حسينٌ الجُعْفيُّ، عن حمزةَ الزيَّاتِ، عن أبي المُخْتارِ الطائيِّ، عن ابنِ أخي الحارثِ، عن الحارثِ، عن عليٍّ، عن النبيِّ ﷺ .

Bunu bize Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkî anlattı, dedi ki: Bize Hüseyn el-Cu'fî, Hamza ez-Zeyyât'tan, o Ebû'l-Muhtâr et-Tâî'den, o el-Hâris'in kardeşinin oğlundan, o el-Hâris'ten, o Ali'den, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den anlattı.

وحُدِّثْتُ عن إسماعيلَ بنِ أبي كَريمةَ، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ سَلَمةَ، عن أبي سِنانٍ، عن عمرِو بنِ مُرَّةَ، عن أبي البَخْتريِّ، عن الحارثِ، عن عليٍّ، عن النبيِّ ﷺ مثلَه.

Bana İsmâîl b. Ebî Kerîme'den rivayet edildi, dedi ki: Bize Muhammed b. Seleme, Ebû Sinân'dan, o Amr b. Mürre'den, o Ebü'l-Bahterî'den, o el-Hâris'ten, o Ali'den, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun bir benzerini rivayet etti.

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهْوازيُّ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ الزُّبَيريُّ، قال: حدَّثنا حمزةُ الزياتُ، عن أبي المختارِ الطائيِّ، عن ابنِ أخي الحارثِ الأعورِ، عن الحارثِ، عن عليٍّ، قال: الصِّراطُ المستقيمُ كتابُ اللَّهِ تعالى.

Bize Ahmed b. İshak el-Ehvâzî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Hamza ez-Zeyyât, Ebû'l-Muhtâr et-Tâî'den, o el-Hâris el-A'ver'in kardeşinin oğlundan, o el-Hâris'ten, o da Ali'den anlattı; [Ali] dedi ki: “Sırât-ı müstakîm, Allah Teâlâ'nın kitabıdır.”

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهْوازيُّ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ الزُّبيريُّ، قال: حدَّثنا سفيانُ، وحدَّثنا محمدُ بنُ حُميدٍ الرازيُّ، قال: حدَّثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن أبي وائلٍ، قال: قال عبدُ اللَّهِ: الصراطُ المستقيمُ كتابُ اللَّهِ .

Bize Ahmed b. İshak el-Ehvâzî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı; (bir diğer rivayet zinciri): Bize Muhammed b. Humeyd er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o Ebû Vâil'den anlattı; dedi ki: Abdullah: “Sırât-ı müstakîm, Allah'ın kitabıdır” dedi.

حدَّثنا محمودُ بنُ خِدَاشٍ الطالَقانيُّ، قال: حدَّثنا حُميدُ بنُ عبدِ الرحمنِ الرُّؤاسيُّ، قال: حدَّثنا عليٌّ والحسنُ ابنا صالحٍ، جميعًا عن عبدِ اللَّهِ بن محمدِ بنِ عَقِيلٍ، عن جابرٍ: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}. قال: الإسلامُ. قال: هو أوسعُ مما بينَ السماءِ و الأرضِ .

Bize Mahmûd b. Hidâş et-Tâlekānî anlattı, dedi ki: Bize Humeyd b. Abdirrahmân er-Ruâsî anlattı, dedi ki: Bize Ali ve Hasan b. Sâlih birlikte Abdullah b. Muhammed b. Akîl'den, o Câbir'den {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} “Bizi doğru yola ilet” kavli hakkında anlattılar; [Câbir]: “[O] İslam'dır; o yer ile gök arasından daha geniştir” dedi.

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize

بشرُ بنُ عُمارةَ ، قال: حدَّثنا أبو رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ عباسٍ، قال: قال جبريلُ لمحمدٍ: قلْ يا محمدُ: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}. يقولُ: ألْهِمْنا الطريقَ الهاديَ، وهو دينُ اللَّهِ الذي لا [عِوَجَ له] .

Bişr b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ravk, ed-Dahhâk'tan, o Abdullah b. Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Cibrîl Muhammed'e: Ey Muhammed, de ki: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} “Bizi doğru yola ilet”. Yani: Bize hidayet eden yolu ilham et; o da Allah'ın içinde [hiçbir eğrilik bulunmayan] dinidir [demektedir].

حدَّثنا [سهلُ بنُ موسى] الرازيُّ، قال: حدَّثنا يحيى بنُ عوفٍ، عن الفُراتِ بنِ السائبِ، عن ميمونِ بنِ مِهْرانَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}. قال: ذلك الإسلامُ .

Bize [Sehl b. Mûsâ] er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Avf, Furât b. es-Sâib'den, o Meymûn b. Mihrân'dan, o İbn Abbâs'tan {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} “Bizi doğru yola ilet” kavli hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: “O, İslam'dır” dedi.

حدَّثنا محمودُ بنُ خِداشٍ، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ ربيعةَ الكِلابيُّ، عن إسماعيلَ الأزرقِ، عن أبي عُمرَ البزَّارِ، عن ابنِ الحَنَفيةِ في قولِه: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}. قال: هو دينُ اللَّهِ الذي لا يَقْبَلُ مِن العبادِ غيرَه .

Bize Mahmûd b. Hidâş anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Rebîa el-Kilâbî, İsmâil el-Ezrak'tan, o Ebû Ömer el-Bezzâr'dan, o İbnü'l-Hanefiyye'den {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} “Bizi doğru yola ilet” kavli hakkında anlattı; dedi ki: “O, Allah'ın kullardan kendisinden başkasını kabul etmeyeceği dinidir” .

حدَّثنا موسى بنُ هارونَ الهَمْدانيُّ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ طلحةَ القَنَّادُ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}: هو الإسلامُ.

Bize Mûsâ b. Hârûn el-Hemdânî anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Talha el-Kânnâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den, onun Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, onların İbn Abbâs'tan; [ayrıca] Mürre el-Hemdânî'den, onun İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimselerden zikrettiği bir rivayette aktardı: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} “Bizi doğru yola ilet” [ayeti hakkında]: “O, İslam'dır”.

حدَّثنا القاسمُ بنُ الحسنِ، قال: حدَّثنا الحسينُ بنُ داودَ، قال: حدَّثني حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ في قولِه: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}. قال: الطريق .

Bize el-Kâsım b. el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} “Bizi doğru yola ilet” kavli hakkında: “Yol” dedi.

حدَّثنا عبدُ اللَّهِ بنُ كثيرٍ أبو صديفٍ الآمُلِيُّ، قال: حدثنا هاشمُ بنُ القاسمِ، قال: حدثنا [حمزةُ بنُ أبي المغيرةِ] ، عن عاصمٍ، عن أبي العاليةِ في قولِه: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}. قال: هو رسولُ اللَّهِ ﷺ وصاحباه مِن بعدِه؛ أبو بكرٍ وعمرُ. قال: فذكَرْتُ ذلك للحسنِ، فقال: صدَق أبو العاليةِ ونصَح .

Bize Abdullah b. Kesîr Ebû Sadîf el-Âmulî anlattı, dedi ki: Bize Hâşim b. el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize [Hamza b. Ebi'l-Mugîre] , Âsım'dan, o Ebû'l-Âliye'den {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} “Bizi doğru yola ilet” kavli hakkında anlattı; dedi ki: “O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve kendisinden sonraki iki arkadaşı Ebû Bekir ve Ömer'dir.” [Âsım] dedi ki: Bunu Hasan'a anlattım; o da: “Ebû'l-Âliye doğru söyledi ve samimi konuştu” dedi.

حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: حدَّثنا ابنُ وهبٍ، قال: قال عبدُ الرحمنِ بنُ زيدِ بنِ أسْلَمَ: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}. قال: الإسلامُ .

Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb anlattı, dedi ki: Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ} “Bizi doğru yola ilet” kavli hakkında: “İslam'dır” dedi.

حدَّثنا المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو صالحٍ، قال: حدَّثني معاويةُ بنُ صالحٍ، أن عبدَ الرحمنِ بنَ جُبَيْرٍ حدَّثه، عن أبيه، عن نَوَّاسِ بنِ سِمْعانَ الأنصاريِّ، عن رسولِ اللَّهِ ﷺ قال: "ضرَب اللَّهُ مَثَلًا صِراطًا مُسْتَقِيمًا، والصِّرَاطُ الإسلَامُ".

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Abdurrahman b. Cübeyr'in kendisine babasından, onun da Nevvâs b. Sem'ân el-Ensârî'den naklettiğini anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « ضرَب اللَّهُ مَثَلًا صِراطًا مُسْتَقِيمًا، والصِّرَاطُ الإسلَامُ » «Allah dosdoğru bir yolu misal verdi; o yol İslâm'dır.»