حدَّثنا المُثَنَّى، قال: حدَّثنا آدمُ العَسْقلانيُّ، قال: حدَّثنا الليثُ، عن معاويةَ بنِ صالحٍ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ جُبَيْرِ بنِ نُفَيْرٍ، عن أبيه، عن النَّوَّاسِ بنِ سِمْعانَ الأنصاريِّ، عن النبيِّ ﷺ مثلَه .
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize el-Leys, Muâviye b. Sâlih'ten, o Abdurrahman b. Cübeyr b. Nüfeyr'den, o babasından, o Nevvâs b. Sem'ân el-Ensârî'den, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun bir benzerini rivayet etti .
قال أبو جعفرٍ: وإنما وصَفه اللَّهُ جل ثناؤُه بالاستقامةِ؛ لأنه صوابٌ لا خطأَ فيه. وقد زعَم بعضُ أهلِ الغَباءِ أنه سمَّاه اللَّهُ مستقيمًا، لاستقامتِه بأهلِه إلى الجنةِ، وذلك تأويلٌ لتأويلِ جميعِ أهلِ التفسيرِ خلافٌ، وكفى بإجماعِ جميعِهم على خلافِه جميعَهم دليلًا على خطِئه.
Ebû Ca'fer dedi ki: Allah -sena ve övgüsü yüce olsun- onu dosdoğru olmakla nitelemiştir; çünkü o, içinde hiçbir hata bulunmayan doğrudur. Bazı anlayışsız kimseler, mensuplarını dosdoğru cennete götürdüğü için Allah'ın onu "müstakîm" (dosdoğru) diye isimlendirdiğini iddia etmiştir. Bu yorum, bütün tefsir ehlinin yorumuna aykırıdır; tefsir ehlinin tamamının onun aksine icmâ etmesi, onun hatalı olduğuna delil olarak yeter .
القولُ في تأويلِ قولِه: {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ}.
Allah Teâlâ'nın: {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} “Kendilerine lütufta bulunduğun, gazaba uğramamış olanların yoluna” kavlinin tevili hakkında görüş.
وقولُه: {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ}. إبانةٌ عن الصراطِ المستقيمِ، أيُّ الصراطِ هو؟ إذ كان كلُّ طريقٍ مِن طرُقِ الحقِّ [صراطًا مستقيمًا]، فقيل لمحمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ: اهْدِنا يا ربَّنا الصراطَ المستقيمَ، صراطَ الذين أنْعَمْتَ
Allah Teâlâ'nın: {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} “Kendilerine lütufta bulunduğun kimselerin yoluna” kavli, dosdoğru yolun hangi yol olduğuna dair bir açıklamadır. Zira hak yollardan her bir yol [dosdoğru bir yoldur]. Bu sebeple Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle denilmiştir: “Ey Muhammed! 'Ey Rabbimiz! Bizi dosdoğru yola ilet; kendilerine lütufta bulunduğun...
عليهم بطاعتِك عبادتِك، مِن ملائكتِك وأنبيائِك والصِّدِّيقِين والشهداءِ والصالحين. وذلك نظيرُ ما قال ربُّنا جل ثناؤُه في تنزيلِه: {وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا (٦٦) وَإِذًا لَآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا (٦٧) وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (٦٨) وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ} [النساء: ٦٦ - ٦٩].
meleklerinden, peygamberlerinden, sıddîklardan, şehitlerden ve salihlerden sana itaat ve ibadetle kendilerine nimet verdiğin kimselerin [yoluna].” Bu, Rabbimiz -sena ve övgüsü yüce olsun-'in indirdiği Kitap'ta buyurduğu şu ayetin bir benzeridir: {وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا (٦٦) وَإِذًا لَآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا (٦٧) وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (٦٨) وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ} [النساء: ٦٦ - ٦٩] “Eğer onlar kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı ve daha pekiştirici olurdu. (66) O zaman kendilerine katımızdan elbette büyük bir mükâfat verirdik. (67) Ve onları elbette dosdoğru bir yola iletirdik. (68) Kim Allah’a ve Peygamber’e itaat ederse, işte onlar Allah’ın kendilerine lütufta bulunduğu peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler.”
قال أبو جعفرٍ: فالذي أُمِر محمدٌ ﷺ وأمتُه أن يَسْألوا ربَّهم مِن الهدايةِ للطريقِ المستقيمِ، هي الهدايةُ للطريقِ الذي وصَف اللَّهُ جل ثناؤُه صفتَه، وذلك الطريقُ هو طريقُ الذين وصَفهم اللَّهُ بما وصَفَهم به في تنْزيلِه، ووعَد مَن سَلَكه فاسْتَقام فيه طائعًا للَّهِ ولرسولِه ﷺ، أن يُورِدَه مَواردَهم، واللَّهُ لا يُخْلِفُ المِيعادَ.
Ebû Ca'fer dedi ki: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmetine, Rablerinden kendilerini dosdoğru yola iletmesini istemeleri emredilen yol; Allah -sena ve övgüsü yüce olsun-'in niteliğini vasfettiği yoldur. O yol da Allah'ın Kitabı'nda kendilerini vasfettiği özelliklerle nitelediği kimselerin yoludur. Allah'a ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat ederek bu yola giren ve onda dosdoğru yürüyen kimseyi, onların vardığı yere ulaştıracağını vadetmiştir; Allah ise vadinden asla dönmez.
وبنحوِ ما قلْنا في ذلك رُوِي الخبرُ عن ابنِ عباسٍ وغيرِه.
Bu konuda söylediğimiz görüşün benzeri İbn Abbâs ve başkalarından da rivayet edilmiştir.
حدَّثنا محمدُ بنُ العَلاءِ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا [بشرُ بنُ عُمارةَ]، قال: حدَّثنا أبو رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ}. يقولُ: طريقَ مَن أنْعَمْتَ عليهم مِن الملائكةِ والنبيين الصِّدِّيقِين والشهداءِ والصالحين، الذين أطاعوك وعبَدوك.
Bize Muhammed b. el-Alâ anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize [Bişr b. Umâre] anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ravk, ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} “Kendilerine lütufta bulunduğun kimselerin yoluna” [ayeti hakkında] anlattı; [İbn Abbâs] şöyle demektedir: Sana itaat eden ve Sana ibadet eden melekler, peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerden kendilerine nimet verdiklerinin yoluna.
حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ الغِفاريُّ، قال: أخْبَرَنا عُبيدُ اللَّهِ بنُ موسى، عن أبي جعفرٍ، عن ربيعٍ: {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ}. قال: النبيون .
Bana Ahmed b. Hâzim el-Gıfârî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ, Ebû Ca'fer'den, o Rebî'den {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” kavli hakkında haber verdi; [Rebî]: “Peygamberlerdir” dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: {أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ}. قال: المؤمنين .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs {أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} “Kendilerine nimet verdiğin” kavli hakkında: “Müminlerdir” dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: قال وَكيعٌ: {أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ}: المسلمين .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Vekî' {أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} “Kendilerine nimet verdiğin” kavli hakkında: “Müslümanlardır” dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال عبدُ الرحمنِ بنُ زيدٍ في قولِ اللَّهِ: {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ}. قال: النبيُّ ﷺ ومَن معه .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Abdurrahman b. Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” kavli hakkında: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ve onunla beraber olanlardır” dedi.
قال أبو جعفرٍ: وفي هذه الآيةِ دليلٌ واضحٌ على أن طاعةَ اللَّهِ جل ثناؤُه لا يَنالُها المُطيعون إلا بإنعامِ اللَّهِ بها عليهم وتوفيقِه إياهم لها، أوَ لا يَسْمَعونه يقولُ: {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ}. فأضاف ما كان منهم مِن اهْتِداءٍ وطاعةٍ وعبادةٍ إلى أنه إنعامٌ منه عليهم.
Ebû Ca'fer dedi ki: Bu ayette, Allah -sena ve övgüsü yüce olsun-'e itaate ancak itaat edenlerin Allah'ın bunu onlara lütfetmesi ve onları buna muvaffak kılmasıyla erişebileceklerine dair açık bir delil vardır. Görmüyorlar mı ki O: {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” buyurmaktadır. Böylece onlardaki doğru yolda olma, itaat ve ibadeti Kendisinin onlara bir nimeti olarak ifade etmiştir.
فإن قال قائلٌ: وأين تَمامُ هذا الخبرِ؟ فقد علِمْتَ أن قولَ القائلِ لآخرَ: أنْعَمْتُ عليك. مقتضٍ الخبرَ عما أنْعَم به عليه، فأين ذلك الخبرُ في قولِه: {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ}؟ وما تلك النعمةُ التي أنْعَمَها عليهم؟
Eğer birisi: “Peki bu haberin tamamı nerede? Bilindiği üzere bir kimsenin diğerine 'Sana nimet verdim / lütufta bulundum' demesi, ona neyi lütfettiğini bildirmeyi gerektirir. O halde {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} 'Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna' kavlinde bu haber nerededir? Ve onlara lütfettiği o nimet nedir?” diyecek olursa;
قيل له: قد قدَّمْنا البيانَ فيما مضَى مِن كتابِنا هذا عن اجْتِزاءِ العربِ في
Ona şöyle cevap verilir: Biz bu kitabımızın geçen kısımlarında, Arapların kendi
مَنْطِقِها ببعضٍ مِن بعضٍ، إذا كان البعضُ الظاهرُ دالًّا على البعضِ الباطنِ وكافيًا منه، فقولُه : {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ}. من ذلك؛ لأن أمْرَ اللَّهِ جل ثناؤُه عبادَه مسألتَه المعونةَ، وطلبَهم منه الهدايةَ للصراطِ المستقيمِ، لمَّا كان متقدمًا قولَه: {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ}. الذي هو إبانةٌ عن الصراطِ المستقيمِ، وإبدالٌ منه - كان معلومًا أن النعمةَ التي أنْعَم اللَّهُ بها على مَن أمَرنا بمسألتهِ الهدايةَ لطريقِهم، هو المنهاجُ القويمُ ، والصراطُ المستقيمُ، الذي قد قدَّمْنا البيانَ عن تأويلِه آنفًا، فكان ظاهرُ ما ظهَر مِن ذلك - مع قربِ تَجاوُرِ الكلمتَيْن - مُغْنِيًا عن تَكْرارِه، كما قال نابغةُ بني ذُبْيانَ :
açıkta olan kısım gizli olan kısma delalet ettiği ve ona yettiği takdirde, [sözün] bir kısmıyla diğer kısmına iktifa ettiklerini açıklamıştık. İşte O'nun : {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” kavli de böyledir. Çünkü Allah -sena ve övgüsü yüce olsun-'in kullarına Kendisinden yardım istemelerini ve dosdoğru yola iletmeyi talep etmelerini emretmesi; dosdoğru yolu açıklayan ve ondan bedel olan {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} kavlinden önce geçtiği için, Allah'ın bize yollarına iletilmeyi istememizi emrettiği kimselere lütfettiği nimetin, az önce tevilini açıkladığımız dosdoğru yol ve sağlam yol olduğu anlaşılmıştır. Dolayısıyla bu açık olan ifade -iki kelimenin birbirine yakınlığı ile beraber- onun tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmamıştır. Nitekim Zübyân oğullarından Nâbiga şöyle demiştir :
كأنك مِن جِمالِ بني أُقَيْشٍ … يُقَعْقَعُ خلفَ رِجْلَيْه بشَنِّ
Sanki sen Ükayş oğullarının develerindensin … Arkasında eski su tulumu takırdatılan bir deve gibi
يريدُ: كأنك مِن جِمالِ بني أُقَيْشٍ، جملٌ يُقَعْقَعُ خلفَ رجليه بشَنٍّ. فاكْتَفَى بما ظهَر مِن ذكرِ الجِمالِ الدالِّ على المحذوفِ مِن إظهارِ ما حذَف.
Yani: "Sanki sen Ükayş oğullarının develerinden, arkasında eski su tulumu takırdatılan bir devesin" demek istemiştir. Böylece hazfedilen kelimeye delalet eden "develer" zikrinin açıkta bulunmasıyla yetinmiş, hazfettiği şeyi açıkça söylememiştir.
وكما قال الفَرَزْدَقُ بنُ غالبٍ :
Nitekim el-Ferazdak b. Gâlib de şöyle demiştir :
تَرَى أرْباقَهم مُتَقَلِّدِيها … إذا صَدِئَ الحديدُ على الكُمَاةِ
Görürsün boyunlarına bağ iplerini asmışlar… Yiğitlerin üzerindeki demir [zırhlar] paslandığında.
يُرِيدُ: مُتَقَلِّدِيها هم. فحذَف "هم" إذا كان الظاهرُ مِن قولِه: أرباقَهم. دالًّا عليها.
[Şair], “Kendileri takmış halde” demek istemiştir. Sözündeki “onların bağ ipleri” ifadesinin açık hali zamire delalet ettiği için “kendileri” zamirini hazfetmiştir.
والشواهدُ على ذلك مِن شعرِ العربِ وكلامِها أكثرُ مِن أن تُحْصَى، فكذلك ذلك في قولِه: {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ}.
Arapların şiirinde ve kelamında buna dair şahitler sayılamayacak kadar çoktur. İşte {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” kavlinde de durum böyledir.
القولُ في تأويل قولِه: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ}.
Allah Teâlâ'nın: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} “Gazaba uğramamış olanların” kavlinin tevili hakkında görüş.
قال أبو جعفرٍ: والقَرَأةُ مُجْمِعةٌ على قراءةِ: {غَيْرِ}. بجرِّ الراءِ منها. والخفضُ يأتيها مِن وجهين:
Ebû Ca'fer dedi ki: Kıraat âlimleri {غَيْرِ} kelimesini ra harfinin cerri ile okuma hususunda icmâ etmişlerdir. Buradaki cer iki vecihten gelir:
أحدُهما، أن يكونَ {غَيْرِ} صفةً لـ {الَّذِينَ} ونعتًا لهم فتَخْفِضَها، إذا كان {الَّذِينَ} خفضًا، وهي لهم نعتٌ وصفةٌ. وإنما جاز أن يكونَ {غَيْرِ} نعتًا لـ {الَّذِينَ}، و {الَّذِينَ} معرفةٌ، و {غَيْرِ} نكرةٌ؛ لأن {الَّذِينَ} بصلتِها ليست بالمعرفةِ المؤقتةِ، كالأسماءِ التي هي أماراتٌ بينَ الناسٍ، مثلَ زيدٍ وعمرٍو، وما أشْبَهَ ذلك، وإنما هي كالنكراتِ المجهولاتِ، مثلَ الرجلِ والبعيرِ، وما أشْبَهَ ذلك. فلما كان {الَّذِينَ} كذلك صفتُها، وكانت {غَيْرِ} مضافةً إلى مجهولٍ مِن الأسماءِ نظيرَ {الَّذِينَ} في أنه معرفةٌ غيرُ مؤقتةٍ، كما {الَّذِينَ} معرفةٌ غيرُ مؤقتةٍ، جاز مِن أجلِ ذلك أن يكونَ {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} نعتًا لـ {الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} [كما يقالُ: لا أَجْلِسُ إلا إلى العالمِ غير الجاهلِ. يُرادُ: لا أجْلِسُ إلا إلى مَن يَعْلَمُ، لا إلى مَن يَجْهَلُ. ولو كان {الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} معرفةً مؤقتةً، كان غيرَ]
Bu [iki vecihten] birincisi: {الَّذِينَ} mecrur olup {غَيْرِ} kelimesi de onun niteleyicisi ve sıfatı olduğunda, {غَيْرِ} lafzının {الَّذِينَ} için bir sıfat olması sebebiyle onu cer etmendir. {الَّذِينَ} marife (belirli), {غَيْرِ} ise nekire (belirsiz) olduğu hâlde {غَيْرِ} kelimesinin {الَّذِينَ} kelimesine sıfat olması ancak şu sebeple caiz olmuştur: Çünkü {الَّذِينَ} kelimesi sılasıyla birlikte; Zeyd ve Amr gibi insanlar arasında alamet (özel isim) olan isimler kabilinden muayyen bir marife değildir; aksine o, er-racul (adam) ve el-baîr (deve) ve benzerleri gibi mechul nekireler gibidir. {الَّذِينَ} kelimesinin vasfı böyle olunca ve {غَيْرِ} lafzı da muayyen olmayan bir marife olması yönüyle {الَّذِينَ} lafzının dengi olan mechul bir isme muzaf kılınınca, işte bu sebeple {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} ifadesinin {الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} ifadesine sıfat olması caiz olmuştur. [Nitekim şöyle denilmesi gibidir: “Cahil olmayan âlimden başkasıyla oturmam.” Bununla: “Cahil olanla değil, ancak bilen kimseyle otururum” manası kastedilir. Şayet {الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} muayyen bir marife olsaydı, [bu] caiz]
[جائزٍ أن يكونَ: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} لها نعتًا، وذلك أنه خطأٌ في كلامِ العربِ إذا وُصِفَت معرفةٌ مؤقتةٌ بنكرةٍ - أن تُلْزِمَ نعتَها النكرةَ إعرابَ المعرفةِ المنعوتِ بها، إلا على نيةِ تكريرِ ما أعربَ المنعوتَ بها. خطأٌ في كلامِهم أن يقالَ: مررْتُ بعبدِ اللَّهِ [غيرِ العالمِ. فتَخْفِضَ "غير" إلا على نيةِ تكريرِ الباءِ التي أعرَبَتْ عبدَ اللَّهِ. فكأنَّ معنى ذلك لو قيل كذلك: مرَرْتُ بعبدِ اللَّهِ] ، مررتُ بغيرِ العالمِ. فهذا أحدُ وجْهَيِ الخفضِ في {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ}] .
[{غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} ifadesinin ona sıfat olması caiz olmazdı. Çünkü Arap kelamında muayyen bir marife nekire ile nitelendiğinde, mevsuf olan marifeyi cer eden amilin tekrarı niyet edilmeksizin, nekire olan sıfatı onun irabına tabi kılmak hatadır. Onların kelamında “Merartü bi-Abdillâhi [gayri'l-âlimi]” denilip “Abdullâh” kelimesini cer eden bâ harfinin tekrarı niyet edilmeksizin “gayr” kelimesini cer etmek hatadır. Böyle söylendiğinde sanki mana: “Merartü bi-Abdillâhi,] merartü bi-gayri'l-âlimi” şeklinde olur. İşte {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} ifadesindeki cer vecihlerinden biri budur] .
والوجهُ الآخرُ مِن وجهَيِ الخفضِ فيها، أن يكونَ {الَّذِينَ} بمعنى المعرفةِ المؤقتةِ، وإذا وُجِّه إلى ذلك، كانت {غَيْرِ} مخفوضةً بنيةِ تكريرِ الصراطِ الذي خُفِض {الَّذِينَ}، عليها، فكأنك قلتَ: صراطَ الذين أنعَمْت عليهم، صراطَ غيرِ المغضوبِ عليهم.
Ondaki cer vecihlerinin ikincisi ise: {الَّذِينَ} kelimesinin muayyen bir marife anlamında olmasıdır. Bu veche hamledildiğinde {غَيْرِ} kelimesi, {الَّذِينَ} kelimesini cer eden “sırât” kelimesinin tekrarı niyetiyle mecrur olur. Sanki sen: “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna, gazaba uğramamış olanların yoluna” demiş gibi olursun.
وهذان التأويلان في {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} وإن اخْتَلَفا باختلافِ مُعْرِبِيهما، فإنهما يَتَقارَبُ معناهما، مِن أجلِ أن مَن أنْعَم اللَّهُ عليه فهداه لدينِه الحقِّ فقد سلِم مِن غضبِ ربِّه، ونجا مِن الضَّلالِ في دينِه.
İrabını yapanların farklı yaklaşımlarıyla bu iki tevil birbirinden farklılık gösterse de anlamları birbirine yakındır. Zira Allah kime nimet verip onu hak dinine iletmişse, o kimse Rabbinin gazabından kurtulmuş ve dininde sapıklıktan selamete ermiştir.
فسواءٌ - إذ كان سامعُ قولِه: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ (٦) صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} غيرَ جائزٍ أن يَرتابَ مع سماعِه ذلك مِن تاليه في أن الذين أنْعَم اللَّهُ عليهم بالهدايةِ للصراطِ غيرُ غاضبٍ ربُّهم عليهم، مع النعمةِ التي قد عظُمَت مِنَّتُه بها عليهم في دينِهم، ولا أن يكونوا ضُلَّالًا وقد هداهم الحقَّ ربُّهم، إذ كان مستحيلًا في فِطَرِهم اجتماعُ الرِّضَا مِن اللَّهِ جل ثناؤُه عن شخصٍ والغضبِ
İster -{اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ (٦) صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} “Bizi doğru yola ilet; kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” sözünü okuyandan işiten birinin; dinleri hususunda üzerlerindeki ihsanı pek büyük olan bu nimetle beraber, Allah'ın kendilerine [dosdoğru] yola hidayet bahşettiği kimselere Rablerinin gazap etmediğinden ve Rableri kendilerini hakka eriştirmişken onların sapkınlar olamayacağından şüphe etmesi caiz olmadığı için; zira fıtratlarında, şânı yüce olan Allah’ın bir kimseden razı olması ile [ona] gazap
عليه في حالٍ واحدةٍ، واجتماعُ الهُدَى والضَّلالِ له في وقتٍ واحدٍ - وُصِف القومُ - مع وَصْفِ اللَّهِ إياهم بما وصَفَهم به مِن توفيقِه إياهم وهدايتِه لهم، وإنعامِه عليهم بما أنْعَم اللَّهُ به عليهم في دينِهم بأنهم غيرُ مغضوبٍ عليهم ولا هم ضالُّون - أم لم يُوصَفوا بذلك؛ لأن الصفةَ الظاهرةَ التي وُصِفوا بها قد أنْبَأَت عنهم أنهم كذلك، وإن لم يُصَرِّحْ وصفَهم به. هذا إذا وجَّهْنا {غَيْرِ} إلى أنها مخفوضةٌ على نيةِ تكريرِ الصراطِ الخافضِ {الَّذِينَ}، ولم نَجْعَلْ: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ} مِن صفةِ {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} بل إذا جعَلْناهم غيرَهم، وإن كان الفريقان لا شكَّ مُنْعَمًا عليهما في أدْيانِهما. فأما إذا وجَّهْنا {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ} إلى أنها مِن نعتِ {الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} فلا حاجةَ بسامعِه إلى الاستدلالِ، إذ كان الصريحُ مِن معناه قد أغْنَى عن الدليلِ.
aynı anda bir arada bulunması ve onda hidayet ile sapıklığın aynı vakitte toplanması imkânsızdır. İster bu topluluk -Allah'ın onları muvaffak kılması, hidayete erdirmesi ve dinlerinde kendilerine lütufta bulunmasıyla vasfettiği şeylerle nitelemesinin yanında- gazaba uğramamış ve sapmamış kimseler olarak nitelensin, ister böyle nitelenmesin [fark etmez]. Çünkü onların nitelendikleri açık vasıf, kendileri hakkında bu açıkça söylenmese bile onların böyle olduğunu bildirmiştir. Bu, {غَيْرِ} kelimesini {الَّذِينَ}'i cer eden "sırât" kelimesinin tekrarı niyetiyle mecrur kabul ettiğimiz ve {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ} ifadesini {صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} için sıfat kılmayıp bilakis onları diğerlerinden ayrı kıldığımız takdirdedir -her ne kadar iki grup da şüphesiz dinlerinde kendilerine nimet verilmiş kimseler olsa da-. {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ} ifadesini {الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ}'in sıfatı kıldığımız takdirde ise, işiten kimsenin istidlalde bulunmaya (delil aramaya) ihtiyacı kalmaz; çünkü açık anlamı delile ihtiyaç bırakmamıştır.
وقد يَجوزُ نصبُ: {غَيْرِ} في: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} وإن كنتُ للقراءةِ بها كارهًا لشُذوذِها عن قراءةِ القُرَّاءِ، وأن ما شذَّ مِن القراءات عما جاءت به الأمةُ نقلًا ظاهرًا مُسْتَفيضًا، فرأيٌ للحقِّ مخالفٌ، وعن سبيلِ اللَّهِ وسبيلِ رسولِه ﷺ وسبيلِ المسلمين مُتجانِفٌ، وإن كان له - [لو كان جائزَ القراءةِ] به - في الصوابِ مَخْرَجٌ.
{غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} kavlindeki {غَيْرِ} kelimesinin mansub okunması da caiz olabilir. Ancak kıraat âlimlerinin kıraatine şâz kaldığı için bu kıraati tercih etmiyorum. Zira ümmetin açık ve müstefîz bir nakille getirdiği kıraatlerin dışına çıkan her şâz kıraat, hakka aykırı bir görüştür ve -şayet bu kıraatle okumak caiz olsaydı bile doğruluğa bir çıkış yolu bulunsa dahi- Allah'ın yolundan, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in yolundan ve Müslümanların yolundan sapmadır.
وتأويلُ وجهِ صوابِه إذا نصَبْتَ أن يُوَجَّهَ إلى أن يَكونَ صفةً للهاءِ والميمِ اللتين في
Mansub okuduğun takdirde bunun doğru olma yönünün tevili; [bu kelimenin], ... içindeki hâ ve mîm harflerine sıfat yapılması şeklinde açıklanmasıdır.
{عَلَيْهِمْ} العائدةِ على {الَّذِينَ} لأنها وإن كانت مخفوضةً بـ "على"، فهي في محلِّ نصبٍ بقولِه: {أَنْعَمْتَ}. فكان تأويلُ الكلامِ - إذا نصَبْتَ (غَيْرَ) التي مع {الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} - صراطَ الذين هدَيْتَهم إنعامًا منك عليهم، غيرَ مغضوبٍ عليهم - أي: لا مَغضوبًا عليهم - ولا ضالين. فيكونُ النصبُ في ذلك حينَئذٍ كالنصبِ في "غيرِ"، في قولِك: مرَرْتُ بعبدِ اللَّهِ غيرَ الكريمِ ولا الرشيدِ. فتَقْطَعُ غيرَ الكريمِ مِن عبدِ اللَّهِ، إذ كان عبدُ اللَّهِ معرفةً مؤقتةً، وغيرُ الكريمِ نكرةً مجهولةً.
{الَّذِينَ} kelimesine dönen {عَلَيْهِمْ} ibaresindeki zamirdir. Zira o, "alâ" harfi cerri ile mecrur olsa da {أَنْعَمْتَ} fiilinden dolayı nasb mahallindedir. {الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} ile beraber olan "gayra" kelimesini mansub okuduğun takdirde sözün tevili şöyle olur: “Kendilerine lütufta bulunarak hidayet ettiğin, gazaba uğramamış -yani üzerlerine gazap olunmamış- ve sapmamış olan kimselerin yoluna.” O takdirde bundaki nasb; “Merartü bi-Abdillâhi gayra'l-kerîmi ve le'r-raşîdi” sözündeki "gayra"nın nasbı gibi olur. Abdullah muayyen bir marife, "gayru'l-kerîm" ise belirsiz bir nekire olduğu için "gayre'l-kerîm"i Abdullah'tan koparıp [mansub yaparsın].
وقد كان بعضُ نحويِّي البصريين يَزْعُمُ أن قراءةَ مَن نصَب (غَيْرَ) في {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} على وجه استثناءِ: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} مِن معاني صفةِ {الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} كأنه كان يرَى أن معنى الذين قرَءوا ذلك نصبًا: اهدنا الصراطَ المستقيمَ، صراطَ الذين أنعمتَ عليهم، إلا المغضوبَ عليهم، الذين لم تُنْعِمْ عليهم في أديانِهم ولم تَهْدِهم للحقِّ، فلا تَجْعَلْنا منهم.
Basralı nahivcilerden bazıları, {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} kavlindeki "gayra" kelimesini mansub okuyanların bu okuyuşunun, {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} ifadesini {الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ}'in sıfat anlamlarından istisna kılma cihetiyle olduğunu iddia etmiştir. Sanki o, bunu mansub okuyanların kastettiği mananın şöyle olduğunu düşünmüştür: “Bizi dosdoğru yola, kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna ilet; dinlerinde kendilerine nimet vermediğin ve hakka iletmediğin gazaba uğramış olanlar müstesna, bizi onlardan eyleme.”
كما قال نابغةُ بني ذبيانَ :
Nitekim Zübyân oğullarından Nâbiga şöyle demiştir :
وقَفْتُ فيها أُصَيْلَالًا أُسائِلُها … عَيَّت جوابًا وما بالرَّبْعِ مِن أحدِ
Orada bir akşam vakti durup ona [hâlini] sordum … Cevap vermekten âciz kaldı; zira yurtta hiç kimse yoktu.
إلَّا أَوارِيَّ لَأْيًا ما أُبَيِّنُها … والنُّؤْيُ كالحوضِ بالمظلومةِ الجَلَدِ
Güçlükle seçebildiğim hayvan bağlama kazıkları müstesna … Çadır hendeği ise sert ve çorak topraktaki bir havuz gibiydi.
والأوارِيُّ معلومٌ أنها ليست من عِدَادِ أحدٍ في شيءٍ. فكذلك عندَه اسْتَثْنَى: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} مِن {الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} وإن لم يكونوا مِن معانيهم في الدينِ في شيءٍ.
Kazıkların hiçbir şekilde insan sayısından olmadığı malumdur. İşte ona göre, din hususundaki anlamları bakımından onlarla hiçbir alakaları olmadığı halde {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} ifadesini {الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} kavlinden istisna etmiştir.
وأما نحويُّو الكوفيين فأنْكَروا هذا التأويلَ واستَخْطَئوه، وزعَموا أن ذلك أو كان كما قاله الزاعمُ [ما زعَم] مِن أهلِ البصرةِ، لكان خطأً أن يقالَ: {وَلَا الضَّالِّينَ} لأن "لا" نفيٌ وجَحْدٌ، ولا يُعْطَفُ بجحدٍ إلا على جحدٍ. وقالوا: لم نَجِدْ في شيءٍ مِن كلامِ العربِ استثناءً يُعْطَفُ عليه بجحدٍ، وإنما وجَدْناهم يَعْطِفون على الاستثناءِ بالاستثناءِ، وبالجحدِ على الجحدِ، فيقولون في الاستثناءِ: قام القومُ إلا أخاك وإلا أباك. وفي الجحدِ: ما قام أخوك ولا أبوك. وأما: قام القومُ إلا أباك ولا أخاك. فلم نَجِدْه في كلامِ العربِ. قالوا: فلما كان ذلك معدومًا في كلامِ العربِ، وكان القرآنُ بأفصحِ لسانِ العربِ نزولُه، علِمْنا - إذ كان قولُه: {وَلَا الضَّالِّينَ} معطوفًا على قولِه: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ} - أن: {غَيْرِ} بمعنى الجحدِ لا بمعنى إلاستثناءِ، وأن تأويلَ مَن وجَّهَها إلى الاستثناءِ خطأٌ.
Kûfe nahivcilerine gelince; onlar bu tevili reddedip hatalı bulmuşlar ve şöyle iddia etmişlerdir: Şayet bu durum Basralılardan iddia edenin ileri sürdüğü [iddia ettiği] gibi olsaydı, {وَلَا الضَّالِّينَ} “ne de sapkınların[kine]” denilmesi hata olurdu. Zira “lâ” (لا), nefy ve cehd (olumsuzluk) bildirir; cehd bildiren bir edat da ancak kendisi gibi cehd bildiren bir lafza atfedilebilir. [Kûfeliler] şöyle demişlerdir: Biz Arap kelamında hiçbir şekilde, cehd ile üzerine atıf yapılan bir istisna görmedik. Biz ancak onların istisnaya istisna ile, cehde de cehd ile atıf yaptıklarını gördük. Nitekim istisnada: «قام القوم إلا أخاك وإلا أباك» (Kardeşin ve baban hariç topluluk ayağa kalktı), cehde gelince de: «ما قام أخوك ولا أبوك» (Ne kardeşin ne de baban ayağa kalktı) derler. «قام القوم إلا أباك ولا أخاك» (Baban hariç, ne de kardeşin ayağa kalktı) şeklindeki bir kullanımı ise Arap kelamında bulamadık. [Devamla] şöyle dediler: Bu durum Arap kelamında bulunmadığı ve Kur'an da Arap lisanının en fasihiyle indirildiği için bildik ki -{وَلَا الضَّالِّينَ} kavli {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} kavline matuf olduğuna göre- {غَيْرِ} lafzı istisna anlamında değil, cehd (olumsuzluk) anlamındadır; dolayısıyla onu istisna manasına hamletmeye çalışan kimsenin tevili hatalıdır.
فهذه أوجهُ تأويلِ: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} باختلافِ أوجهِ إعرابِ ذلك.
İşte irab vecihlerinin farklılığına göre {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} kavlinin tevil vecihleri bunlardır.
وإنما اعْتَرَضْنا بما اعتَرَضْنا في ذلك مِن بيانِ وُجوهِ إعرابِه - وإن كان قصدُنا في هذا الكتابِ الكشفَ عن تأويلِ آيِ القرآنِ - لما في اختلافِ وجوهِ إعرابِ ذلك مِن اختلافِ وجوهِ تأويلِه، فاضْطَرَّتْنا الحاجةُ إلى كشفِ وجوهِ إعرابِه، لتَنْكَشِفَ لطالبِ تأويلِه وجوهُ تأويلِه على قدرِ اختلافِ المُخْتَلِفةِ في تأويلِه وقراءتِه.
Her ne kadar bu kitaptaki gayemiz Kur'an ayetlerinin tevilini açıklamak olsa da, irab vecihlerinin farklılığının tevil vecihlerinin farklılığına yol açmasından ötürü bu irab vecihlerini beyan etmeye giriştik. Dolayısıyla onun tevilini ve kıraatini farklı anlayanların ihtilafı nispetinde tevilini arayan kimseye tevil vecihlerinin açığa çıkması için irab vecihlerini açıklama ihtiyacı bizi buna sevk etti .
والصوابُ مِن القولِ في تأويلِه وقراءتِه عندَنا القولُ الأولُ، وهو قراءةُ: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} بخفضِ الراءِ مِن {غَيْرِ} بتأويلِ أنها صفةُ {الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} ونعتٌ لهم - لما قد قدَّمْنا مِن البيانِ - إن شئتَ، وإن شئتَ فبتأويلِ تكريرِ {صِرَاطَ}، كلُّ ذلك صوابٌ حسنٌ.
Bize göre bunun tevili ve kıraati hakkındaki doğru görüş birinci görüştür; o da daha önce açıkladığımız üzere -ister {الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ} kavline sıfat ve niteleme teviliyle olsun, ister {صِرَاطَ} kelimesinin tekrarı teviliyle olsun- {غَيْرِ} kelimesinin ra harfinin cerriyle: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} şeklinde okunmasıdır. Bunların hepsi doğru ve güzeldir.
فإن قال لنا قائلٌ: فمَن هؤلاء المغضوبُ عليهم الذين أمَرَنا اللَّهُ جل ثناؤه بمسألتِه ألا يَجْعَلَنا منهم؟
Eğer bize birisi: “Allah -sena ve övgüsü yüce olsun-'in bizi kendilerinden kılmamasını Kendisinden istememizi emrettiği bu gazaba uğramış kimseler kimlerdir?” diye soracak olursa;
قيل: هم الذين وصَفَهم اللَّهُ جل ثناؤُه في تنزيلِه، فقال: {قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ} [المائدة: ٦٠]. فأَعْلَمَنا جل ذكرُه بمنِّه ما أحَلَّ بهم مِن عقوبتِه بمعصيتِهم إياه، ثم علَّمَنا، مِنَّةً منه علينا، وجهَ السبيلِ إلى النجاةِ مِن أن يَحِلَّ بنا مثلُ الذي حلَّ بهم مِن المَثُلاتِ ، ورأفةً منه بنا.
Şöyle denilir: Onlar, Allah -sena ve övgüsü yüce olsun-'in indirdiği Kitap'ta vasfettiği ve şöyle buyurduğu kimselerdir: {قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ} [المائدة: ٦٠] “De ki: 'Allah katında cezası bundan daha kötü olanı size haber vereyim mi? Allah’ın lanetlediği, gazabına uğrattığı, içlerinden maymunlar ve domuzlar kıldığı ve tağuta tapan kimselerdir. İşte onlar, yeri en kötü ve doğru yoldan en çok sapmış olanlardır.'” Böylece zikri yüce olan Allah, Kendi lütfuyla , Kendisine isyan etmeleri sebebiyle başlarına indirdiği azabını bize bildirmiş; sonra da bize bir lütuf ve şefkat olarak, onlara isabet eden ibret verici cezaların benzerinin bizim de başımıza gelmesinden kurtulmanın yolunu bize öğretmiştir.
فإن قال: وما الدليلُ على أنهم أولاءِ الذين وصَفَهم اللَّهُ، وذكَر نبأَهم في تنزيلِه
Eğer: “Onların, Allah'ın Kitabı'nda vasfettiği ve haberlerini zikrettiği kimseler olduğuna
على ما وصَفْتَ؟
şu kimseler olduğuna delil nedir?” derse;
قيل: حدَّثني أحمدُ بنُ الوليدِ الرَّمْليُّ، قال: حدَّثنا عبدُ اللَّهِ بنُ جعفرٍ الرَّقِّيُّ ، قال: حدَّثنا سفيانُ بنُ عُيَيْنةَ، عن إسماعيلَ بنِ أبي خالدٍ، عن الشعبيِّ، عن عديِّ بنِ حاتمٍ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "المغْضُوبُ عليهم اليَهُودُ" .
Şöyle cevap verilir: Bana Ahmed b. el-Velîd er-Remlî anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ca'fer er-Rakkî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o eş-Şa'bî'den, o Adiy b. Hâtim'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Gazaba uğrayanlar Yahudilerdir” .
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: حدَّثنا شعبةُ، عن سِماكٍ، قال: سمِعْتُ عَبَّادَ بنَ حُبَيْشٍ يُحَدِّثُ عن عَدِيِّ بنِ حاتمٍ، قال: قال لي رسولُ اللَّهِ ﷺ: "إنَّ المغْضُوبَ عليهم اليَهُودُ" .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Simâk'tan anlattı; dedi ki: Abbâd b. Hubeyş'i Adiy b. Hâtim'den rivayet ederken dinledim; [Adiy] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: “Şüphesiz gazaba uğrayanlar Yahudilerdir” buyurdu.
حدَّثني عليُّ بنُ الحسنِ، قال: حدَّثنا مسلمُ بنُ عبدِ الرحمنِ، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ مصعبٍ، عن حمادِ بنِ سلمةَ، عن سماكِ بنِ حربٍ، عن مُرِّيِّ بنِ قَطَريٍّ، عن عديِّ بنِ حاتمٍ، قال: سألْتُ النبيَّ ﷺ عن قولِ اللَّهِ - جلَّ وعزَّ -: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} قال: "هم اليَهُودُ".
Bana Ali b. el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Mus'ab, Hammâd b. Seleme'den, o Simâk b. Harb'den, o Mürrî b. Katarî'den, o Adiy b. Hâtim'den anlattı; [Adiy] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah -celle ve azze-'nin { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } “Gazaba uğramamış olanların” kavlini sordum; « هم اليَهُودُ » «Onlar Yahudilerdir» buyurdu.
حدَّثنا حُميدُ بنُ مَسْعَدةَ الساميُّ ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: حدَّثنا الجُرَيْريُّ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ شَقيقٍ ، أن رجلًا أتَى رسولَ اللَّهِ ﷺ وهو مُحاصِرٌ واديَ القُرَى، فقال: مَن هؤلاءِ الذين تُحاصِرُ يا رسولَ اللَّهِ؟ قال: "هؤلاء المَغْضُوبُ عليهم اليَهُودُ" .
Bize Humeyd b. Mes'ade es-Sâmî anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize el-Cüreyrî, Abdullah b. Şakîk'tan anlattı; bir adam Vâdi'l-Kurâ'yı kuşatmakta olduğu sırada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Ey Allah'ın Resûlü! Kuşattığın bu kimseler kimlerdir?” diye sordu. [Resûlullah]: “Bunlar, üzerlerine gazap olunmuş kimseler olan Yahudilerdir” buyurdu.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن سعيدٍ الجُرَيْريِّ، عن عروةَ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ شَقيقٍ، أن رجلًا أتَى رسولَ اللَّهِ ﷺ. فذكَر نحوَه .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Saîd el-Cüreyri'den, o Urve'den, o Abdullah b. Şakîk'tan anlattı; bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi... diyerek benzerini zikretti .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أنْبَأَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن بُدَيْلٍ العُقَيْليِّ، قال: أخْبَرَني عبدُ اللَّهِ بنُ شَقيقٍ، أنه أخْبَرَه مَن سَمِع النبيَّ ﷺ وهو بوادي القُرَى، وهو على فرسِه وسأَله رجلٌ مِن بني القَيْنِ، فقال: يا رسولَ اللَّهِ، مَن هؤلاءِ؟ قال: "المَغْضُوبُ عليهم". وأشار إلى اليهودِ.
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Büdeyl el-Ukaylî'den bildirdi, dedi ki: Bana Abdullah b. Şakîk bildirdi; ona da Vâdi'l-Kurâ'da atının üzerindeyken Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'i işiten kimse haber vermiş; Benî Kayn'dan bir adam ona: “Ey Allah'ın Resûlü, bunlar kimlerdir?” diye sormuş, o da: «Gazaba uğrayanlardır» buyurup Yahudilere işaret etmiştir.
حدَّثنا القاسمُ بنُ الحسنِ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنا خالدٌ الواسطيُّ، عن خالدٍ الحَذَّاءِ، عن عبدِ اللَّهِ بن شَقِيقٍ، أن رجلًا سأَل النبيَّ ﷺ. فذكَر نحوَه .
Bize el-Kâsım b. el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Hâlid el-Vâsıtî, Hâlid el-Hazzâ'dan, o Abdullah b. Şakîk'tan anlattı; bir adam Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordu... diyerek benzerini zikretti .
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، قال: حدَّثنا أبو رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ}. يعني اليهودَ الذين غضِب اللَّهُ عليهم .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ravk, ed-Dahhâk'tan, o İbn Abbâs'tan bildirdi: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} “Gazaba uğramamış olanların”. Yani Allah'ın kendilerine gazap ettiği Yahudileri kastetmektedir .
حدَّثني موسى، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ}: هم اليهودُ.
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den, onun Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, onların İbn Abbâs'tan; [ayrıca] Mürre el-Hemedânî'den, onun İbn Mes'ûd'dan ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden aktardığı bir rivayette bildirdiğine göre: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} “Gazaba uğramış olanların [yolu] değil” [ifadesinde kastedilen gazaba uğrayanlar], Yahudilerdir.
حدَّثنا ابنُ حُمَيْدٍ الرازيُّ، قال: حدَّثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن مُجاهِدٍ، قال: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ}. قال: هم اليهودُ .
Bize İbn Humeyd er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mücâhid'den anlattı; [Mücâhid]: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} “Gazaba uğramamış olanların” [ayeti hakkında]: “Onlar Yahudilerdir” dedi .
حدَّثنا أحمدُ بنُ حازمٍ الغِفاريُّ، قال: حدَّثنا عُبيدُ اللَّهِ، عن أبي جعفرٍ، عن ربيعٍ: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ}. قال: اليهودُ .
Bize Ahmed b. Hâzim el-Gıfârî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah , Ebû Ca'fer'den, o Rebî'den bildirdi: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} “Gazaba uğramamış olanların” [ayeti hakkında]: “Yahudilerdir” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ}. قال: اليهودُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} “Gazaba uğramamış olanların” [ayeti hakkında]: “Yahudilerdir” dedi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ}: اليهودُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} “Gazaba uğramamış olanların”: Yahudilerdir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: حدَّثني ابنُ زيدٍ، عن أبيه، قال: المغضوبُ عليهم اليهودُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana İbn Zeyd, babasından anlattı; dedi ki: Gazaba uğrayanlar Yahudilerdir .
قال أبو جعفرٍ: واختُلِف في صفةِ الغضبِ مِن اللَّهِ جل ذكرُه؛ فقال بعضُهم: غضبُ اللَّهِ على مَن غضِب عليه مِن خلقِه إحلالُ عقوبتِه بمَن غضِب عليه، إما في دنياه وإما في آخرتِه، كما وصَف به نفسَه جل ذكرُه في كتابِه فقال: {فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ} [الزخرف: ٥٥]. وكما قال: {قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ} [المائدة: ٦٠].
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: Zikri yüce olan Allah'ın gazap sıfatı hakkında ihtilaf edilmiştir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Allah'ın, yaratıklarından gazap ettiği kimseye gazabı; ister dünyasında ister ahiretinde olsun, üzerine gazap ettiği kimseye cezasını indirmesidir. Nitekim zikri yüce olan [Allah], Kitabı'nda Kendisini bununla niteleyerek şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ} “Onlar Bizi gazaplandırdıklarında kendilerinden intikam aldık ve hepsini birden suda boğduk.” [Zuhruf 55]. Yine şöyle buyurmuştur: {قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ} “De ki: Allah katında ceza bakımından bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi? Allah'ın lanet ettiği, gazabına uğrattığı, içlerinden kendilerini maymunlara ve domuzlara dönüştürdüğü kimseler...” [Mâide 60].
وقال بعضُهم: غضَبُ اللَّهِ على مَن غضِب عليه مِن عبادِه ذمٌّ منه لهم ولأفعالِهم، وشَتْمٌ منه لهم بالقولِ.
Bazıları da şöyle demiştir: Allah'ın kullarından gazap ettiği kimseye gazabı; Kendisinden onlara ve onların fiillerine bir kınama ve sözle bir yermedir.
وقال بعضُهم: الغضبُ منه معنى مفهومٌ، كالذي يُعْرَفُ مِن معاني الغضبِ، غيرَ أنه - وإن كان كذلك مِن جهةِ الإثباتِ - فمخالفٌ معناه منه معنى ما يكونُ مِن غضبِ الآدميِّين الذي يُزْعِجُهم ويُحَرِّكُهم ويَشُقُّ عليهم ويُؤْذِيهم؛ لأن اللَّهَ جلَّ ثناؤُه لا تَحِلُّ ذاتَه الآفاتُ، ولكنه له صفةٌ، كما العلمُ له صفةٌ، والقدرةُ له صفةٌ، على ما يُعْقَلُ مِن جهةِ الإثباتِ، وإن خالفت معاني ذلك معانيَ علومِ العبادِ التي هي معارفُ القلوبِ، وقُواهم التي تُوجَدُ مع وجودِ الأفعالِ وتُعْدَمُ مع عَدَمِها .
Bazıları da şöyle demiştir: O'ndan [sâdır olan] gazap, gazabın bilinen anlamları gibi anlaşılır bir manadır; şu kadar var ki -ispat yönünden böyle olsa bile- O'ndan gelen bu mananın mahiyeti, insanları rahatsız eden, harekete geçiren, kendilerine zor gelen ve eziyet veren beşerî gazabın manasından farklıdır. Çünkü övgüsü yüce olan Allah'ın zatına kusurlar ve afetler arız olmaz; fakat ilim ve kudret O'nun için bir sıfat olduğu gibi bu da O'nun için -ispat cihetinden akledildiği üzere- bir sıfattır; her ne kadar bunların manaları kulların kalbî marifetleri olan ilimlerinden ve fiillerin varlığıyla var olup yokluğuyla yok olan kudretlerinden farklı olsa da .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَلَا الضَّالِّينَ (٧)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَلَا الضَّالِّينَ (٧)} “ne de sapmış olanların [yoluna].” kavlinin teviline dair açıklama.
قال أبو جعفرٍ: كان بعضُ أهلِ البصرةِ يَزْعُمُ أن {لَا} مع {الضَّالِّينَ} أُدْخِلَت تَتْميمًا للكلامِ، والمعنى إلغاؤُها ، ويَسْتَشْهِدُ على قِيله [في ذلك ببيتِ] العَجَّاجِ :
Ebû Ca'fer der ki: Basralıların bazısı , {الضَّالِّينَ} ile birlikte gelen {لَا}'nın kelamı tamamlamak üzere eklendiğini ve manasının zait (hükümsüz) sayılmak olduğunu iddia eder ve [bu konudaki] sözüne el-Accâc'ın [şu] beytini şahit getirirdi :
في بِئْرٍ لَا حُورٍ سَرَى وما شَعَرْ
Geceleyin dönüşü olmayan bir kuyuya gitti de farkına varmadı.
ويَتَأوَّلُه بمعنى: في بئرٍ حورٍ سَرى. أي: في بئرٍ هَلَكةٍ. وأن "لا" بمعنى الإلغاءِ والصلةِ ، ويَعْتَلُّ أيضًا لذلك بقولِ أبي النَّجْمِ :
[Bu beyti] “Dönüşü olmayan [helak] kuyusuna gitti” yani “helak kuyusuna [gitti]” anlamında tevil eder ve "lâ"nın zaitlik ve sıla anlamında olduğunu [söylerdi]. Bunun için Ebü'n-Necm'in şu sözünü de delil getirirdi:
فما أَلومُ البِيضَ ألا تَسْخَرا
Fe mâ elûmü'l-bîda ellâ tesharâ (Beyaz tenli kadınları alay etmemeleri hususunda kınamam)
لمَّا رأَيْن الشَّمَطَ القَفَنْدَرَا
Lemmâ raeyne'ş-şemeta'l-kafenderâ (Çirkinleşmiş ak saçları gördükleri vakit)
وهو يُريدُ: فما ألومُ البيضَ أن تَسْخَرَ. وبقولِ الأحْوصِ :
Burada: “Beyaz tenli kadınları alay etmelerinden ötürü kınamam” demek istemektedir. Ayrıca el-Ahvas'ın şu sözünü [de delil getirirdi]:
ويَلْحَيْنَنِي في اللهْوِ ألا أُحِبَّه … وللهوِ داعٍ دائبٌ غيرُ غافِلِ
Ve yelhaynenî fî'l-lehvi ellâ uhibbehû ... ve li'l-lehvi dâin dâibün gayru gâfilî (Eğlenceyi sevmemem hususunda beni kınarlar / Oysa eğlencenin gaflette olmayan sürekli bir davetçisi vardır)
يريدُ: ويَلْحَيْنَني في اللهوِ أن أُحِبَّه. وبقولِه تعالى: {مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ} [الأعراف: ١٢]. يُريدُ: أن تَسْجُدَ.
Bununla: “Eğlenceyi sevmem hususunda beni kınarlar” demek istemektedir. Ve Yüce Allah'ın: {مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ} “Sana secde etmeni engelleyen neydi?” kavlini [delil getirirdi]; bununla “secde etmeni” manası kastedilmektedir.
وحُكِي عن قائلِ هذه المقالةِ أنه كان يتَأَوَّلُ: {غَيْرِ} التي مع {الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} أنها بمعنى "سِوى". فكأن معنى الكلامِ كان عندَه: اهدنا الصراطَ المستقيمَ، صراطَ الذين أنعمتَ عليهم، الذين هم سوى المغضوبِ عليهم و الضالين.
Bu görüşün sahibinden, {الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} ile birlikte geçen {غَيْرِ} kelimesini “sivâ” (başka/gayrı) anlamında tevil ettiği nakledilmiştir. Sanki ona göre kelamın manası: “Bizi doğru yola ilet; kendilerine nimet verdiğin, gazaba uğrayanlar ve sapanların dışındakilerin yoluna” şeklindeydi.
وكان بعضُ نحويِّي الكوفيِّين يَسْتَنْكِرُ ذلك مِن قولِه، ويَزْعُمُ أن {غَيْرِ} التي مع {الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} لو كانت بمعنى "سِوَى"، لَكان خطأً أن يُعْطَفَ عليها بـ "لا"، إذ كانت "لا" لا يُعْطَفُ بها إلا على جَحْدٍ قد تقَدَّمَها، كما كان خطأً قولُ القائلِ: عندي "سِوى" أخيك ولا أبيك. لأن "سوى" ليست مِن
Kûfeli nahivcilerden biri onun bu sözünü reddeder ve şöyle iddia ederdi: Şayet {الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} ile birlikteki {غَيْرِ} lafzı “sivâ” (başka/gayrı) anlamında olsaydı, onun üzerine “lâ” (لا) ile atıf yapılması hatalı olurdu. Zira “lâ”, ancak kendisinden önce geçen bir nefiy/olumsuzluk (cahd) üzerine atfedilebilir; tıpkı bir kimsenin: “Yanımda kardeşinden ve babandan başkası var” (عندي سِوَى أخيك ولا أبيك) demesinin hatalı olması gibi. Çünkü “sivâ”...
حروفِ النفيِ والجحودِ. ويقولُ: لمَّا كان ذلك خطأً في كلامِ العربِ، وكان القرآنُ بأفصحِ اللغاتِ مِن لغاتِ العربِ، كان معلومًا أن الذي زعَمه القائلُ أن {غَيْرِ} مع {الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} بمعنى: سوى المغضوبِ عليهم - خطأٌ، إذ كان قد كرَّ عليه الكلامَ بـ "لا"، وكان يَزْعُمُ أن {غَيْرِ} هنالك إنما هي بمعنى الجحدِ، و كان صحيحًا في كلامِ العربِ وفاشيًا ظاهرًا في مَنْطِقِها تَوجيهُ "غيرِ" إلى معنى النفيِ، ومُسْتَعْمَلًا فيهم: أخوك غيرُ مُحْسِنٍ ولا مُجْمِلٍ. يُرادُ بذلك: أخوك لا مُحْسِنٌ ولا مُجْمِلٌ. ويَسْتَنْكِرُ أن تَأْتيَ "لا" بمعنى الحذفِ في الكلامِ مبتدأً ولمَّا يَتَقَدَّمْها جحدٌ. ويقولُ: لو جاز مجيئُها بمعنى الحذفِ مبتدأً قبلَ دلالةٍ تَدُلُّ على ذلك مِن جحدٍ سابقٍ، لصحَّ قولُ قائلٍ قال: أرَدْتُ ألا أُكْرِمَ أخاك. بمعنى: أردْتُ أن أكرمَ أخاك. وكان يقولُ: ففي شهادةِ أهلِ المعرفةِ بلسانِ العربِ على تخطئةِ قائلِ ذلك دَلالةٌ واضحةٌ على أنَّ "لا" لا تَأْتي مُبْتدأةً بمعنى الحذفِ ولمَّا يَتَقَدَّمْها جحْدٌ. وكان يَتَأوَّلُ في "لا" التي في بيتِ العجَّاجِ الذي ذكَرْنا أن البصْريَّ اسْتَشْهَد به لقولِه - أنها جحْدٌ صحيحٌ، وأن معنى البيتِ: سَرَى في بئرٍ لا تُحِيرُ عليه خيرًا، ولا يَتَبَيَّنُ له فيها أثرُ عملٍ، وهو لا يَشْعُرُ بذلك ولا يَدْرِي به. مِن قولِهم: طحَنَتِ الطاحنةُ فما أحارَت شيئًا. أي: لم يتبيَّنْ لها أثرُ عملٍ. ويقولُ في سائرِ الأبياتِ الأُخَرِ، أعْني مثلَ بيتِ أبي النَّجْمِ:
nefy ve cehd (olumsuzluk) harflerinden değildir. Ve şöyle derdi: Bu durum Arap kelamında hatalı olduğuna ve Kur'an da Arap lehçelerinin en fasihiyle indirildiğine göre; o kimsenin {الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} ile birlikteki {غَيْرِ} ifadesinin “gazaba uğrayanların gayrısı (sivâ)” manasında olduğunu iddia etmesinin hatalı olduğu malumdur; zira sözü üzerine “lâ” ile devam ettirmiştir. Ve o, oradaki {غَيْرِ} ifadesinin sadece olumsuzluk anlamında olduğunu iddia ederdi. Nitekim Arap kelamında “gayr” kelimesini nefy manasına hamletmek sahih, onların konuşmasında yaygın ve açıktır; aralarında: “Kardeşin ne iyilik edendir ne de güzel davranandır (ahûke gayru muhsinin ve lâ mücmilin)” şeklinde kullanılır ve bununla: “Kardeşin ne ihsan edicidir ne de güzel davranıcıdır (ahûke lâ muhsinün ve lâ mücmilün)” manası kastedilir. Cümlede kendisinden önce bir olumsuzluk geçmeksizin “lâ” edatının ibtidaen (başlangıçta) hazif (zaitlik) anlamında gelmesini reddederdi. Ve derdi ki: Şayet kendisinden önce geçen bir olumsuzluk gibi buna delalet eden bir delil bulunmaksızın ibtidaen hazif anlamında gelmesi caiz olsaydı, bir kimsenin: “Kardeşine ikram etmemeyi istedim (eradtü ellâ ükrime ahâk)” sözünün “Kardeşine ikram etmeyi istedim (eradtü en ükrime ahâk)” manasında olması sahih olurdu. Yine şöyle derdi: Arap dilini bilenlerin bunu söyleyen kimseyi hatalı bulmalarına dair şahitliklerinde, kendisinden önce bir olumsuzluk geçmedikçe “lâ” edatının ibtidaen hazif manasında gelemeyeceğine açık bir delil vardır. Basralının kendi görüşüne delil getirdiğini zikrettiğimiz el-Accâc'ın beytindeki “lâ”yı ise sahih bir olumsuzluk olarak tevil eder ve beytin manasının şöyle olduğunu söylerdi: “Kendisine hiçbir hayır getirmeyen, içinde hiçbir işin eseri görünmeyen bir kuyuya geceleyin gitti; o ise bunun farkında değil ve bunu bilmiyor .” Nitekim Arapların: “Değirmen öğüttü de geriye bir şey döndürmedi/bırakmadı (tahaneti't-tâhinetü fe-mâ ehârat şey'en)” yani “onda işin eseri görünmedi” sözünden gelir. Diğer beyitler hakkında, yani Ebü'n-Necm'in şu beyti gibi beyitler hakkında da şöyle derdi:
فما ألُومُ البِيضَ ألا تَسْخَرَا
Femâ elûmü'l-bîda ellâ tesharâ (Artık o beyaz tenli güzelleri alay etmiyorlar diye kınamam).
إنما جاز أن تَكونَ "لا" بمعنى الحذفِ؛ لأن الجحدَ قد تقَدَّمَها في أولِ الكلامِ، فكان الكلامُ الآخرُ مُواصِلًا للأولِ، كما قال الشاعرُ :
Burada “lâ”nın hazif (zaitlik) anlamında olması ancak kelamın başında kendisinden önce olumsuzluk geçtiği için caiz olmuştur; böylece sonraki kelam öncekiyle irtibatlı olmuştur; nitekim şairin şöyle dediği gibi:
ما كان يَرْضَى رسولُ اللَّهِ فعلَهمُ … والطَّيِّبان أبو بكرٍ ولا عمرُ
Mâ kâne yerdâ Resûlullâhi fi'lehümû ... ve't-tayyibâni Ebû Bekrin ve lâ Ömeru (Ne Resûlullah onların yaptığından razı olurdu / Ne o iki temiz zat Ebû Bekir ne de Ömer)
فجاز ذلك؛ إذ كان قد تقدَّم الجحدُ في أولِ الكلامِ.
Kelamın başında olumsuzluk geçtiği için bu caiz olmuştur.
قال أبو جعفرٍ: وهذا القولُ الآخرُ أولى بالصوابِ مِن الأولِ، إذ كان غيرَ موجودٍ في كلامِ العربِ ابتداءُ الكلامِ مِن غيرِ جحدٍ تقدَّمه بـ "لا" التي معناها الحذفُ، ولا جائزٍ العطفُ بها على "سوى"، ولا على حرفِ الاستثناءِ. وإنما لـ "غير" في كلامِ العربِ معانٍ ثلاثةٌ؛ أحدُها الاستثناءُ، والآخرُ الجحدُ، والثالثُ سوى، فإذا [ثبَت خطأُ أن "لا" تكونُ] بمعْنى الإلغاءِ مبتدأً، وفسَد أن يكونَ عطفًا على {غَيْرِ} التي مع {الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ}، لو كانت بمعنى "إلا" التي هي استثناءٌ، ولم يَجُزْ أن يكونَ أيضًا عطفًا عليها لو كانت بمعنى "سوى"، وكانت "لا" موجودةً عطفًا بالواوِ التي هي عاطفةٌ لها على ما قبلَها - صحّ وثبَت ألا وجهَ لـ {غَيْرِ} التي مع {الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} يَجوزُ توجيهُها إليه على صحةٍ، إلا بمعنى الجحدِ والنفيِ، وألا وجهَ لقولِه: {وَلَا الضَّالِّينَ} إلا العطفُ على {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ}.
Ebû Ca'fer der ki: Bu ikinci görüş, birincisinden daha doğrudur; zira Arap kelamında önceden bir olumsuzluk geçmeksizin, manası hazif (ilga/zaitlik) olan bir “lâ” ile kelama başlanması mevcut olmadığı gibi, onunla “sivâ” üzerine yahut istisna edatı üzerine atıf yapılması da caiz değildir. Arap kelamında “gayr” kelimesinin sadece üç manası vardır: Biri istisna, diğeri olumsuzluk (cehd), üçüncüsü de “sivâ”dır. İbtidaen “lâ”nın ilga anlamında olmasının hatalı olduğu sabit olunca , şayet {الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} ile birlikte gelen {غَيْرِ} istisna olan “illâ” manasında olsaydı üzerine atıf yapılması fasit olacağına, “sivâ” manasında olsaydı da üzerine atıf yapılması caiz olmayacağına ve “lâ” da kendisini öncesine bağlayan “vav” ile atıf olarak mevcut bulunduğuna göre; {الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} ile birlikte gelen {غَيْرِ} lafzının sahih olarak yönlendirilebileceği cehd ve nefy (olumsuzluk) anlamından başka hiçbir vechin bulunmadığı ve {وَلَا الضَّالِّينَ} kavli için de {غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ} üzerine atıf olmaktan başka bir vechin bulunmadığı sahih ve sabit olmuştur.
فتأويلُ الكلامِ إذن - إذ كان صحيحًا ما قلْنا بالذي عليه اسْتَشْهَدْنا: اهدنا الصراطَ المستقيمَ، صراطَ الذين أنعمْت عليهم، لا المغضوبِ عليهم ولا
O hâlde -kendisiyle şahit getirdiğimiz delil sebebiyle söylediğimiz doğru olduğuna göre- kelamın tevili şudur: Bizi dosdoğru yola ilet; kendilerine lütufta bulunduğun kimselerin yoluna, gazaba uğrayanların değil ve...
الضالين.
sapanların da [değil].
فإن قال لنا قائلٌ: ومَن هؤلاء الضالُّون الذين أمَرَنا اللَّهُ بالاستعاذةِ باللَّهِ أن يَسْلُكَ بنا سبيلَهم و نَضِلَّ ضلالتَهم؟
Biri bize: “Allah'ın, bizi onların yoluna sokmasından ve onların sapıklığıyla sapmaktan Kendisine sığınmamızı emrettiği bu sapmışlar kimlerdir?” diyecek olursa;
قيل: هم الذين وصَفَهم اللَّهُ في تنزيلِه، فقال: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ} [المائدة: ٧٧].
Şöyle denilir: Onlar, Allah'ın Kitabı'nda nitelendirip şöyle buyurduğu kimselerdir: {يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ} “Ey Ehl-i Kitap! Dininizde haksız yere haddi aşmayın. Daha önce sapmış, birçoğunu da saptırmış ve doğru yoldan çıkmış bir topluluğun heveslerine uymayın.”
فإن قال: وما برهانُك على أنهم أُولاءِ؟
Eğer: “Onların bunlar olduğuna delilin nedir?” derse;
قيل: حدَّثنا أحمدُ بنُ الوليدِ الرَّمْليُّ، قال: حدَّثنا عبدُ اللَّهِ بنُ جعفرٍ، قال: حدَّثنا سفيانُ بنُ عُيَيْنةَ، عن إسماعيلَ بنِ أبي خالدٍ، عن الشعبيِّ، عن عَدِيِّ بنِ حاتمٍ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: {وَلَا الضَّالِّينَ} قال: "النَّصَارَى" .
Şöyle denilir: Bize Ahmed b. el-Velîd er-Remlî anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o eş-Şa'bî'den, o Adiy b. Hâtim'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem {وَلَا الضَّالِّينَ} “ne de sapmış olanların [yoluna]” [ayeti hakkında]: “Hıristiyanlardır” buyurdu .
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: حدَّثنا شعبةُ، عن سِماكٍ، قال: سمِعْتُ عَبَّادَ بنَ حُبَيْشٍ يُحَدِّثُ عن عَدِيِّ بنِ حاتمٍ، قال: قال لي رسولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ الضَّالِّينَ النَّصَارَى" (٢).
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Simâk'tan anlattı; dedi ki: Abbâd b. Hubeyş'i Adiy b. Hâtim'den rivayet ederken dinledim; [Adiy] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: “Şüphesiz sapanlar Hıristiyanlardır” buyurdu (٢).
حدَّثنا عليُّ بن الحسنِ، قال: حدَّثنا مسلمُ بن عبدِ الرحمنِ، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ مصعبٍ، عن حمادِ بنِ سَلَمةَ، عن سِماكِ بنِ حربٍ، عن مُرِّيِّ بنِ قَطَريٍّ، عن عديِّ بنِ حاتمٍ، قال: سأَلْتُ النبيَّ ﷺ عن قولِ اللَّهِ: {وَلَا الضَّالِّينَ} قال: "النَّصَارَى هم الضَّالُّونَ" .
Bize Ali b. el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Mus'ab, Hammâd b. Seleme'den, o Simâk b. Harb'den, o Mürrî b. Katarî'den, o Adiy b. Hâtim'den anlattı; [Adiy] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah'ın: {وَلَا الضَّالِّينَ} “ne de sapmış olanların [yoluna]” kavlini sordum; «النَّصَارَى هم الضَّالُّونَ» «Sapanlar Hıristiyanlardır» buyurdu.
حدَّثنا حُميدُ بنُ مَسْعَدةَ الساميُّ ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: حدَّثنا الجُرَيْريُّ ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ شَقيقٍ ، أن رجلًا أَتَى رسولَ اللَّهِ ﷺ وهو مُحَاصِرٌ واديَ القُرَى، قال: قلتُ: مَن هؤلاء؟ قال: "هؤلاء الضَّالُّونَ النَّصَارَى" .
Bize Humeyd b. Mes'ade es-Sâmî anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize el-Cüreyri , Abdullah b. Şakîk'tan anlattı; bir adam Vâdi'l-Kurâ'yı kuşatmakta olduğu sırada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Bunlar kimlerdir?” dedim. [Resûlullah]: “Bunlar sapanlar olan Hıristiyanlardır” buyurdu .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن سعيدٍ الجُرَيْريِّ (٣)، عن عروةَ - يعني ابنَ عبدِ اللَّهِ - عن عبدِ اللَّهِ بنِ شَقيقٍ، عن رسولِ اللَّهِ ﷺ بنحوِه (٥).
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Saîd el-Cüreyri'den (٣), o Urve'den -yani İbn Abdillâh'tan -, o Abdullah b. Şakîk'tan, o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini anlattı (٥).
حدَّثنا الحسن بنُ يحيى، قال: حدَّثنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن بُدَيْلٍ العُقَيْليِّ، قال: أخْبَرَني عبدُ اللَّهِ بنُ شَقيقٍ، أنه أخْبَرَه مَن سمِع النبيَّ ﷺ وهو بوادي القُرَى، وهو على فرسِه، وسأله رجلٌ مِن بني القَيْنِ، فقال: يا رسولَ اللَّهِ، مَن هؤلاء؟ قال: "هؤلاء الضَّالُّونَ". يَعْنِي النَّصَارَى (٥).
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize Ma'mer, Büdeyl el-Ukaylî'den haber verdi; dedi ki: Bana Abdullah b. Şakîk haber verdi; ona da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Vâdi'l-Kurâ'da atının üzerindeyken işiten ve Benî Kayn'dan bir adamın O'na: “Ey Allah'ın Resûlü! Bunlar kimlerdir?” diye sorması üzerine: “Bunlar sapmış olanlardır” -yani Hıristiyanlardır- buyurduğunu işiten kimse haber vermiş (٥).
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنا خالدٌ الواسطيُّ، عن خالدٍ الحَذَّاءِ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ شَقيقٍ، أنَّ رجلًا سأل النبيَّ ﷺ وهو مُحاصِرٌ واديَ القُرَى، وهو على فرسٍ: مَن هؤلاء؟ قال: "الضَّالُّونَ". يَعْنِي النَّصَارَى .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Hâlid el-Vâsıtî, Hâlid el-Hazzâ'dan, o Abdullah b. Şakîk'tan anlattı; bir adam Vâdi'l-Kurâ'yı kuşatmakta olduğu sırada atının üzerindeki Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Bunlar kimlerdir?” diye sordu. [Resûlullah]: “Sapanlardır” -yani Hıristiyanlardır- buyurdu .
حدَّثنا ابن حُمَيدٍ، قال: حدَّثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ، عن مُجاهدٍ: {وَلَا الضَّالِّينَ} قال: النصارى .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan, o Mücâhid'den bildirdi: {وَلَا الضَّالِّينَ} “ne de sapmış olanların [yoluna]” [ayeti hakkında Mücâhid]: “Hıristiyanlardır” dedi .
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، قال: حدَّثنا أبو رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَا الضَّالِّينَ} قال: وغيرِ طريقِ النصارى الذين أضلَّهم اللَّهُ بفِرْيتِهم عليه. قال: يقولُ: فألْهِمْنا دينَك الحقَّ، وهو لا إلهَ إلا اللَّهُ وحدَه لا شريكَ له، حتى لا تَغْضَبَ علينا كما غضِبْتَ على اليهودِ، ولا تُضِلَّنا كما أضْلَلْتَ النصارى، فتُعَذِّبَنا بما تُعَذِّبُهم به. يقولُ: امنَعْنا مِن ذلك برِفْقِك ورحمتِك وقدرتِك .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ravk, ed-Dahhâk'tan, o İbn Abbâs'tan bildirdi: {وَلَا الضَّالِّينَ} “ne de sapmış olanların [yoluna].” [İbn Abbâs] dedi ki: Allah'a iftiraları sebebiyle Allah'ın saptırdığı Hıristiyanların yolunun dışındakilerin [yoluna]. Dedi ki: [Kul şöyle] der: Yahudilere gazap ettiğin gibi bize gazap etmeyesin, Hıristiyanları saptırdığın gibi bizi saptırmayasın ve onları cezalandırdığın şeyle bizi cezalandırmayasın diye bize hak dinini -ki o, ortağı olmayan bir tek Allah'tan başka ilah olmadığıdır- ilham et. [Yani kul]: Lütfunla , rahmetinle ve kudretinle bizi bundan koru, demektedir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: {الضَّالِّينَ}: النصارى (١).
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc , İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: {الضَّالِّينَ} “Sapmış olanlar”: Hıristiyanlardır (١).
حدَّثني موسى بنُ هارونَ الهَمْدانيُّ، قال: حدَّثَنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ بنُ نصرٍ، عن إسماعيلَ السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ {وَلَا الضَّالِّينَ}: هم النصارى (٣).
Bana Mûsâ b. Hârûn el-Hemedânî anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât b. Nasr, İsmâil es-Süddî'den Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre el-Hemedânî'den, İbn Mes'ûd'dan ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimselerden zikrettiği bir haberde anlattı: {وَلَا الضَّالِّينَ} “ne de sapmış olanların [yoluna]”: Onlar Hıristiyanlardır (٣).
حدَّثنا أحمدُ بنُ حازمٍ الغِفاريُّ، قال: أخْبَرَنا عُبيدُ اللَّهِ بنُ موسى، عن أبي جعفرٍ، عن ربيعٍ: {وَلَا الضَّالِّينَ}: النصارى (١).
Bize Ahmed b. Hâzim el-Gıfârî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ, Ebû Ca'fer'den, o Rebî'den haber verdi: {وَلَا الضَّالِّينَ} “ne de sapmış olanların [yoluna]”: Hıristiyanlardır (١).
حدَّثني يونُسُ بنُ عبدِ الأعْلَى، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال
Bana Yûnus b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Şöyle dedi:
عبدُ الرحمنِ بنُ زيدٍ: {وَلَا الضَّالِّينَ}: النصارَى .
Abdurrahmân b. Zeyd: {وَلَا الضَّالِّينَ} “ne de sapmış olanların [yoluna]”: Hıristiyanlardır .
حدَّثني يونُسُ قال: أَخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: حدَّثنا عبدُ الرحمنِ بنُ زيدٍ، عن أبيه، قال: {الضَّالِّينَ}: النصارَى .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Zeyd, babasından anlattı; [babası] şöyle dedi: {الضَّالِّينَ} “Sapmış olanlar”: Hıristiyanlardır .