Binûn

Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) Suresinin Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقولُه: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَمَا تَأْكُلُ الْأَنْعَامُ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: والذين جحَدوا توحيدَ اللهِ وكذَّبوا رسولَه ﷺ، يتمتَّعون في هذه الدنيا بحُطامِها ورِياشِها وزينتِها الفانيةِ الدارسةِ، ويأكُلون فيها غيرَ مفكِّرين في المعادِ، ولا معتبِرين بما وضَع اللهُ لخلقِه من الحججِ المؤدِّيةِ لهم إلى علمِ توحيدِ اللهِ، ومعرفةِ صدْقِ رسلِه، فمَثَلُهم في أكلِهم ما يأكُلون فيها من غيرِ علمٍ منهم بذلك وغيرِ معرفةٍ، مَثَلُ الأنعامِ من البهائمِ المسخَّرةِ التي لا همَّةَ لها إلا في الاعتلافِ دونَ غيرِه، {وَالنَّارُ مَثْوًى لَهُمْ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: والنارُ نارُ جهنمَ مسكنٌ لهم ومأوًى، إليها يصيرون من بعدِ مماتِهم.

Ve O'nun: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَمَا تَأْكُلُ الْأَنْعَامُ} kavline gelince; senası yüce olan Allah buyuruyor ki: Allah'ın birliğini inkâr edip Resulü'nü -sallallâhu aleyhi ve sellem- yalanlayanlar ise bu dünyada onun fani ve yok olup gidecek süsü, püsü ve döküntüsüyle zevklenirler; ahireti hiç düşünmeksizin ve Allah'ın yaratıkları için koyduğu, onları Allah'ın birliğini bilmeye ve elçilerinin doğruluğunu tanımaya ulaştıran delillerden ibret almaksızın onda yerler. Onların bu konuda hiçbir bilgi ve idrakleri olmaksızın orada yediklerini yemelerindeki durumları, tek gayeleri sadece yemlenmekten ibaret olan boyunduruk altındaki ehil hayvanların durumu gibidir. {وَالنَّارُ مَثْوًى لَهُمْ} Senası yüce olan Allah buyuruyor ki: Ve ateş, yani cehennem ateşi, onlar için bir ikametgâh ve barınaktır; ölümlerinden sonra varacakları yer orasıdır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْنَاهُمْ فَلَا نَاصِرَ لَهُمْ (١٣)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْنَاهُمْ فَلَا نَاصِرَ لَهُمْ (١٣)} “Seni yurdundan çıkaran memleketten daha kuvvetli nice şehirler vardı ki, biz onları helak ettik; artık onlara hiçbir yardımcı da çıkmadı”.

يقولُ تعالى ذكرُه: وكَمْ يا محمدُ من قريةٍ {هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ}. يقولُ: أهلُها أشدُّ بأسًا وأكثرُ جمعًا وأعدُّ عديدًا من أهلِ قريتِك، وهى

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey Muhammed! {هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ} “Senin memleketinden daha kuvvetli olan” nice memleketler vardı. Buyuruyor ki: Halkı, senin memleketinin halkından daha güçlü, daha kalabalık ve sayıca daha çok olan [nice memleketler helak ettik]; o da

مكةُ. وأُخرِج الخبرُ عن القريةِ والمرادُ به أهلُها.

Mekke'dir. Haber memleket hakkında verilmiş olmakla birlikte kastedilen onun halkıdır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْنَاهُمْ}. قال: هي مكةُ.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْنَاهُمْ} kavli hakkında: "O, Mekke'dir" dediğini [rivayet etti].

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ}. قال: قريَتُه مكةُ .

Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'nin: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ} kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: O'nun memleketi Mekke'dir .

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، عن أبيه، عن حَنَشٍ ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، أن نبيَّ اللهِ ﷺ لما خرَج من مكةَ إلى الغارِ، أُراه قال: التفَت إلى مكةَ، فقال: "أنتِ أحبُّ بلادِ اللهِ إلى اللهِ، وأنتِ أحبُّ بلادِ اللهِ إليَّ، فلو أنَّ المشركين لم يُخرِجونى لم أَخْرُجُ منكِ، فأعتى الأعداءِ مَن عتا على اللهِ في حرَمِه، أو قتَل غيرَ قاتلِه، أو قتَل بذُّحولِ الجاهلِيةِ". فأنزَل اللهُ ﵎: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْنَاهُمْ فَلَا نَاصِرَ لَهُمْ} .

Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleymân, babasından, o Haneş'ten , o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [rivayet etti ki]: Allah'ın Peygamberi -sallallâhu aleyhi ve sellem- Mekke'den mağaraya çıktığı zaman -sanırım şöyle dedi:- Mekke'ye dönüp baktı ve şöyle buyurdu: “Sen Allah'ın şehirleri içinde Allah'a en sevimli olanısın ve sen Allah'ın beldeleri içinde bana da en sevimli olanısın. Eğer müşrikler beni senden çıkarmasalardı, senden çıkmazdım. Düşmanların en azgını; Allah'ın Harem'inde O'na karşı haddi aşan, yahut katili olmayan kimseyi öldüren ya da Cahiliye kan davaları güderek insan öldüren kimsedir.” Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْنَاهُمْ فَلَا نَاصِرَ لَهُمْ} ayetini indirdi.

وقال جلَّ ثناؤُه: {أَخْرَجَتْكَ}. فأُخرِج الخبرُ عن القريةِ؛ فلذلك أُنِّث، ثم قال: {أَهْلَكْنَاهُمْ}؛ لأن المعنى في قولِه: {أَخْرَجَتْكَ}. ما وصَفتُ من أنه أُريدَ

Şânı yüce olan [Allah]: {أَخْرَجَتْكَ} “[Seni] çıkaran” buyurmuştur. Burada haber karyeden (şehirden) verildiği için [fiil] müennes kılınmıştır; sonra {أَهْلَكْنَاهُمْ} “Onları helâk ettik” buyurmuştur. Çünkü O'nun: {أَخْرَجَتْكَ} kavlindeki mana, açıkladığım üzere kendisiyle

به أهل القرية، فأخرج الخبرُ مرةً على اللفظِ ومرةً على المعنى.

memleket halkının kastedilmiş olmasıdır. Dolayısıyla haber bir defasında lafza, bir defasında da manaya göre verilmiştir.

وقوله: هو {فَلَا نَاصِرَ لَهُمْ}. فيه وجهان من التأويلِ؛ أحدُهما: أن يكونَ معناه، وإن كان قد نُصِب "الناصرُ" بالتبرئةِ: فلم يكُنْ لهم ناصرٌ. وذلك أن العربَ قد تُضمِرُ "كان" أحيانًا في مثلِ هذا. والآخرُ: أن يكونَ معناه: فلا ناصرَ لهم الآنَ من عذابِ اللَّهِ يَنصُرُهم.

O'nun: {فَلَا نَاصِرَ لَهُمْ} kavline gelince; bunda tevil açısından iki vecih vardır: Birincisi: “Nasır” kelimesi tebrie (cinsini nefyeden lâ) ile mensub yapılmış olsa da anlamının: “Onlar için hiçbir yardımcı olmadı” şeklinde olmasıdır. Çünkü Araplar bazen bu gibi yerlerde "kâne"yi gizlerler (takdir ederler). Diğeri ise: “Şu anda Allah'ın azabından kendilerine yardım edecek hiçbir yardımcıları yoktur” anlamında olmasıdır.

القولُ في تأويل قولِه تعالى: {أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ (١٤)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ (١٤)} “Rabbinden apaçık bir delil üzerinde bulunan kimse, kötü ameli kendisine süslü gösterilen ve hevalarına uyan kimseler gibi midir?”.

يقولُ تعالى ذكرُه: أفمن كان على برهانٍ وحجةٍ وبيانٍ مِن أمرِ ربِّه والعلمِ بوحدانيتِه، فهو يعبُدُه على بصيرةٍ منه، بأن له ربًّا يُجازيه على طاعته إياه الجنةَ، وعلى إساءتِه ومعصيتِه إياه النارَ، {كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ}. يقولُ: كَمَن حسَّن له الشيطانُ قبيحَ عملِه وسيئَه، فأُراه جميلًا، فهو على العملِ به مقيمٌ، {وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ}. يقولُ: واتَّبَعوا ما دعَتْهم إليه أنفسُهم من معصيةِ اللهِ وعبادةِ الأوثانِ، من غيرِ أن يكونَ عندَهم بما يعمَلون من ذلك برهانٌ وحجةٌ. وقيل: إن الذي عُنِى بقولِه: {أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ}. نبيُّنا ﵊، وإن الذي عُنِي بقولِه: {كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ}. هم المشركون.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Rabbinin emrinden, O'nun birliğini bilmekten yana kesin bir delil, bir hüccet ve bir açıklık üzerinde olan ve O'na, Kendisine olan itaatine karşılık cenneti, kötülük ve isyanına karşılık da cehennemi ceza olarak verecek bir Rabbi bulunduğunun basiretiyle ibadet eden kimse; {كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ} şeytanın kendisine çirkin ve kötü amelini süsleyip güzel gösterdiği ve bu yüzden o ameli işlemeye devam eden, {وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ} ellerinde yaptıkları bu şeylere dair hiçbir bürhan ve hüccet bulunmaksızın nefislerinin kendilerini çağırdığı Allah'a isyana ve putlara tapmaya uyan kimseler gibi midir? Denildi ki: {أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ} kavliyle kastedilen Peygamberimiz -aleyhisselâm-, {كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ} kavliyle kastedilenler ise müşriklerdir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهَارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهَارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهَارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى وَلَهُمْ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ (١٥)}

Yüce Allah'ın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهَارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهَارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهَارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى وَلَهُمْ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ (١٥)} “Müttakilere vaad edilen cennetin misali [şöyledir]: İçinde kokusu ve tadı bozulmayan sudan ırmaklar, tadı değişmeyen sütten ırmaklar, içenlere lezzet veren şaraptan ırmaklar ve süzme baldan ırmaklar vardır. Onlar için orada her türlü meyveden ve Rablerinden bir bağışlanma vardır. [Bu nimetler içindeki kimse], ateşte ebedî kalan ve bağırsaklarını parça parça eden kaynar bir su içirilen kimse gibi midir?”

يقولُ تعالى ذكرُه: صفةُ الجنةِ التي وُعِدَها المتقون، وهم الذين اتَّقَوا في الدنيا عقابَه؛ بأداءِ فرائضِه واجتنابِ معاصيه، {فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: في هذه الجنةِ التي ذكَرها أنهارٌ مِن ماءٍ غيرِ متغيِّرِ الريحِ. يقالُ منه: قد أسِن ماءُ هذه البئرِ، إذا تغيَّرت ريحُ مائِها فأنتَنت، فهو يَأْسَنُ أَسَنًا. وكذلك يُقالُ للرجلِ إذا أصابَته ريحٌ منتِنةٌ: قد أَسِنَ، فهو يأْسَنُ. وأما إذا أَجَن الماءُ وتغيَّر، فإنه يقالُ له: أَسَن، فهو يأسِنُ، ويأسُنُ أُسونًا، وماءٌ آسنٌ.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Farzlarını eda edip günahlarından kaçınarak dünyada O'nun azabından sakınmış olan müttakilere vaad edilen cennetin sıfatı şöyledir: {فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ} Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Zikrettiği bu cennette, kokusu bozulmamış sudan ırmaklar vardır. Bu kelimeden hareketle; bir kuyunun suyu kokuşup bozulduğunda: (قد أسِن ماءُ هذه البئرِ) denir; geniş zamanı (يَأْسَنُ أَسَنًا) şeklindedir. Aynı şekilde pis bir kokuya maruz kalan adam için de: (قد أَسِنَ، فهو يأْسَنُ) denir. Suyun tadı ve rengi değişip bozulduğunda ise: (أَسَن، فهو يأسِنُ، ويأسُنُ أُسونًا، وماءٌ آسنٌ) denir.

وبنحوِ الذي قلنا في معنى قولِه: {مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ} قال أهلُ التأويلِ.

O'nun: {مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ} kavlinin anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ}. يقولُ: غيرِ متغيِّرٍ .

Bana Ali rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'ın: {فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ} kavli hakkında: "Bozulmamış [sudan]" dediğini [rivayet etti] .

حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمر، عن قتادة في قوله: {أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ}. قال: من ماءٍ غيرِ مُنْتَنٍ .

Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'nin: {أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ} kavli hakkında: "Kokuşmamış sudan" dediğini rivayet etti .

حدَّثني عيسى بنُ عمرٍو، قال: أخبرنا إبراهيمُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا مصعبُ بنُ سلَّامٍ، عن سعدِ بن طَرِيفٍ، قال: سألتُ أبا إسحاقَ عن: {مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ}، قال: سألتُ عنها الحارثَ، فحدَّثني أن الماءَ الذي غيرُ آسنٍ "تسنيم"، قال: بلَغنى أنه لا تمسُّه يدٌ، وأنه يجئُ الماءُ هكذا حتى يدخُلَ في فيه .

Bana Îsâ b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize İbrâhîm b. Muhammed haber verip dedi ki: Bize Mus'ab b. Sellâm, Sa'd b. Tarîf'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Ebû İshâk'a {مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ} hakkında sordum; o dedi ki: Bunu el-Hâris'e sordum, o bana bozulmamış suyun "Tesnîm" olduğunu rivayet edip dedi ki: Bana ulaştığına göre ona hiçbir el değmez ve o su böyle gelir, ta kişinin ağzına girer .

وقولُه: {وَأَنْهَارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وفيها أنهارٌ من

Ve O'nun: {وَأَنْهَارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ} “Ve tadı bozulmamış sütten ırmaklar” kavli[ne gelince]; zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ve orada ...'den ırmaklar [vardır]:

لبنٍ لم يتغيَّرْ طعمُه؛ لأنه لم يُحْلَبُ من حيوانٍ فيتغيَّر طعمُه بالخروجِ من الضُّروعِ، ولكنه خلَقه اللهُ ابتداءً في الأنهارِ، فهو بهيئتِه لم يتغيَّر عما خلَقه عليه.

tadı bozulmamış sütten ırmaklar vardır; çünkü o, bir hayvandan sağılmamıştır ki memelerden çıkmasıyla tadı değişsin; bilakis Allah onu başlangıçta ırmaklar halinde yaratmıştır, dolayısıyla yaratılışındaki o ilk haliyle kalmış, O'nun yarattığı durumdan başkasına dönüşmemiştir.

وقولُه: {وَأَنْهَارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ}. يقولُ: وفيها أنهارٌ من خمرٍ لذةٍ للشاربين يلتذُّون بشربِها.

Ve O'nun: {وَأَنْهَارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ} kavline gelince; buyuruyor ki: Orada içenlerin içerken zevk aldıkları, içenlere lezzet veren şaraptan ırmaklar vardır.

كما حدَّثني عيسى، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا مصعبٌ، عن سعدِ بن طريفٍ، قال: سأَلت عنها الحارثَ، فقال: لم تَدُسْه المجوسُ، ولم ينفُخُ فيه الشيطانُ، ولم تؤذِها شمسٌ، ولكنها فَوْحَاءُ. قال: قلتُ لعكرمةَ: ما الفوحاءُ؟ قال: الصفراءُ.

Nitekim bana Îsâ rivayet edip dedi ki: Bize İbrâhîm b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Mus'ab, Sa'd b. Tarîf'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Bunu el-Hâris'e sordum, o da dedi ki: Onu ne Mecusiler ayaklarıyla çiğnemiştir, ne şeytan içine üflemiştir, ne de güneş ona zarar vermiştir; aksine o "fevhâ"dır. [Sa'd] dedi ki: İkrime'ye: "Fevhâ nedir?" diye sordum. O: "Sapsarı olandır" dedi.

وكما حدثني سعدُ بنُ عبدِ اللهِ بن عبدِ الحكمِ، قال: ثنا حفصُ بنُ عمرَ، قال: ثنا الحكمُ بنُ أبانٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ}. قال: لم يُحلَبْ .

Nitekim bana Sa'd b. Abdillâh b. Abdilhakem de rivayet edip dedi ki: Bize Hafs b. Ömer rivayet edip dedi ki: Bize el-Hakem b. Ebân, İkrime'den O'nun: {مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ} kavli hakkında: "Sağılmamıştır" dediğini [rivayet etti] .

وخُفِضت "اللذةُ" على النعتِ "للخمرِ"، ولو جاءت رفعًا على النعتِ "للأنهار" جاز، أو نصبًا على: يتلذَّذُ بها لذَّةً. كما يقالُ: هذا لك هبةً. كان جائزًا؛ فأما القراءةُ فلا أستجيزُها فيها إلا خفضًا؛ لإجماعِ الحجةِ من القرأةِ عليها.

Burada "لذة" (lezzet) kelimesi "خمر" (şarap) kelimesine sıfat yapılarak mecrûr (kesreli) okunmuştur. Şayet "أنهار" (ırmaklar) kelimesine sıfat yapılarak merfû (ötreli) gelseydi veya: (يتلذذ بها لذة) “ondan bir lezzet olarak zevk alınır” takdiriyle -nitekim: (هذا لك هبة) “bu sana bir hibe olarak [verildi]” denildiği gibi- mansûb (üstünlü) olsaydı caiz olurdu. Ancak kıraate gelince; hüccet ehli kurrânın üzerindeki icmâı sebebiyle bunda mecrûr okumaktan başkasını caiz görmem.

وقولُه: {وَأَنْهَارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى}. يقولُ: وفيها أنهارٌ من عسلٍ قد صُفِّي من القَذَى وما يكونُ في عسلِ أهل الدنيا قبلَ التصفيةِ. وإنما أعلَم تعالى ذكرُه عبادَه بوصفِه ذلك العسلَ بأنه مُصَفًّى، أنه خُلِق في الأنهارِ ابتداءً سائلًا جاريًا سيلَ الماءِ واللبنِ المخلوقَينِ فيها، فهو من أجلِ ذلك مُصفًّى، قد صفَّاه اللهُ من الأقذاءِ التي تكونُ في عسلِ أهلِ الدنيا، الذي لا يصفو من الأقذاءِ إلا بعدَ التصفيةِ؛ لأنه كان في شمعٍ فصُفِّى منه.

Ve O'nun: {وَأَنْهَارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى} “Ve süzme baldan ırmaklar...” kavline gelince; buyuruyor ki: Ve orada (cennette), kirden/çöpten ve dünya ehlinin balında süzülmeden önce bulunan şeylerden arındırılmış baldan ırmaklar vardır. Zikri yüce olan Allah, o balı "süzülmüş/arıtılmış" olarak nitelemekle kullarına şunu bildirmiştir: O bal, ırmaklarda en baştan itibaren tıpkı orada yaratılmış olan su ve sütün akışı gibi akıcı ve cari olarak yaratılmıştır. İşte bundan ötürü o süzmedir; Allah onu, dünya ehlinin ancak süzüldükten sonra arınabilen balında bulunan kirden/tortulardan arındırmıştır; zira o [dünya balı] petek içerisindedir ve sonradan ondan süzülüp arındırılır.

وقولُه: {وَلَهُمْ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولهؤلاء المتقين في هذه الجنةِ من هذه الأنهارِ التي ذكَرنا، من جميعِ الثمراتِ التي تكونُ على الأشجارِ، {وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ}. يقولُ: وعفوٌ مِن اللهِ لهم عن ذنوبِهم التي أذنَبوها في الدنيا ثم تابوا منها، وصَفْحٌ منه لهم عن العقوبةِ عليها.

Ve O'nun: {وَلَهُمْ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ} kavline gelince; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Bu müttakiler için zikrettiğimiz bu ırmakların bulunduğu bu cennette, ağaçlarda yetişen her türlü meyveden vardır. {وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ} Buyuruyor ki: Ve dünyada işleyip sonra tövbe ettikleri günahları için Allah'tan onlara bir af ve bunların cezalandırılmasından yana bir bağışlanma vardır.

وقولُه: {كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أمَن هو في هذه الجنةِ التي صفتُها ما وصَفْنا، كمَن هو خالدٌ في النارِ؟ وابتُدئ الكلامُ بصفةِ الجنةِ، فقيل: {مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ}. ولم يُقَل: أمَن هو في الجنةِ. ثم قيل بعدَ انقضاءِ الخبر عن الجنةِ وصفتِها: {كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ}. إنما قيل ذلك كذلك استغناءً بمعرفةِ السامعِ معنى الكلامِ، ولدلالةِ قولِه: {كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ}. على معنى قولِه: مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ.

Ve O'nun: {كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ} kavline gelince; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Nitelikleri vasfettiğimiz gibi olan bu cennette bulunan kimse, ateşte ebedî kalan kimse gibi midir? Kelama cennetin vasfı ile başlanmış ve: {مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ} “Müttakilere vaad edilen cennetin misali” denilmiş, “cennette olan kimse” denilmemiştir. Sonra cennet ve vasfı hakkındaki haber tamamlanınca: {كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ} “Ateşte ebedî kalan kimse gibi midir?” denilmiştir. Bunun bu şekilde söylenmesi, dinleyenin sözün manasını idrak etmesine güvenildiğinden ve {كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ} kavlinin {مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ} kavlinin anlamına delalet etmesinden ötürüdür.

وقوله: {وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وسُقِىَ هؤلاء الذين هم خلود في النارِ ماءً قد انتَهَى حرُّه، فقطَّع ذلك الماءُ من شدَّةِ حرِّه أمعاءَهم.

Ve O'nun: {وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا} kavline gelince; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ateşte ebedî kalacak olan bu kimselere sıcaklığı son dereceye ulaşmış bir su içirilmiş, o su da aşırı sıcaklığından ötürü onların bağırsaklarını parçalamıştır.

كما حدَّثني محمدُ بنُ خلفٍ العَسْقلانيُّ، قال: ثنا حَيْوَةُ بنُ شُريحٍ الحِمصِيُّ، قال: ثنا بقيَّةُ، عن صفوانَ بن عمرٍو، قال: ثنى عبيدُ اللَّهِ بنُ بُسرٍ، عن أبي أُمامةَ الباهليِّ، عن رسولِ اللهِ ﷺ في قولِه: {وَيُسْقَى مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ (١٦) يَتَجَرَّعُهُ} [إبراهيم: ١٦، ١٧]. قال: "يُقَرَّبُ إليه فيَتَكَرَّهُه، فإِذا أُدْنىَ مِنه شَوَى وجْهَه، ووقَعت فروةُ رأسِه، فإذا شَرِب قطَّع أمعاءَه حتى يَخرُجَ من دُبُرِه. يقولُ اللَّهُ {وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ}. يقولُ اللهُ ﷿: {يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا} [الكهف: ٢٩].

Nitekim bana Muhammed b. Halef el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Hayve b. Şüreyh el-Hımsî anlattı, dedi ki: Bize Bakıyye, Safvân b. Amr'dan anlattı, dedi ki: Bana Ubeydullah b. Busr, Ebû Ümâme el-Bâhilî'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; O [Resûlullah], Yüce Allah'ın: {وَيُسْقَى مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ (١٦) يَتَجَرَّعُهُ} [İbrâhîm: 16, 17] “ve ona irinli bir su içirilir; o da onu yudum yudum yutmaya çalışır” kavli hakkında şöyle buyurdu: «O [su] kendisine yaklaştırılır, o da ondan tiksinir. Kendisine iyice yaklaştırıldığında yüzünü kavurur ve kafa derisi sıyrılıp düşer. Onu içtiği zaman ise bağırsaklarını parça parça eder, nihayet [parçalar] arkasından çıkar.» Allah [şöyle] buyurmaktadır: {وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ} “ve onlara kaynar bir su içirilir de bağırsaklarını parça parça eder.” Aziz ve Celil olan Allah şöyle buyurmaktadır: {يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا} [el-Kehf: 29] “...yüzleri kavurur; o ne kötü bir içecek ve ne fena bir barınaktır!”

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذَا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ قَالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَاذَا قَالَ آنِفًا أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ (١٦)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذَا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ قَالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَاذَا قَالَ آنِفًا أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ (١٦)} “Onlardan kimi de seni dinler; fakat senin yanından çıktıkları zaman kendilerine ilim verilmiş olanlara: 'Az önce ne demişti?' derler. İşte bunlar, Allah'ın kalplerini mühürlediği ve hevalarına uymuş olan kimselerdir”.

يقولُ تعالى ذكرُه: ومن هؤلاء الكفار يا محمدُ {مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ}، وهو المنافِقُ، فيسمَعُ ما تقولُ فلا يعِيه ولا يفهمُه؛ تهاونًا منه بما تتلو عليه من كتابِ ربَّك، وتغافُلًا عما تقولُه وتدعو إليه من الإيمانِ، حتى إذا خرَجوا من عندِك، قالوا إعلامًا منهم لمن حضَر معهم مجلسَك مِن أهلِ العلمِ بكتابِ اللهِ، وتلاوتِك عليهم ما تلوتَ، وقِيلِك لهم ما قلتَ أنهم لن يُصْغوا أسماعَهم لقولِك وتلاوتِك: ماذا قال لنا محمدٌ آنِفًا؟

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey Muhammed! Bu inkârcılardan {مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ} “seni dinleyen kimseler de vardır”; o da münafıktır. Söylediğini dinler fakat Rabbinin kitabından onlara okuduğun şeyleri hafife aldığından ve söylediğin, davet ettiğin imanı umursamadığından dolayı onu ne kavrar ne de anlar. Nihayet senin yanından çıktıklarında, senin meclisinde hazır bulunan Allah'ın kitabını bilen ilim ehline, senin onlara okuduğun şeylere ve söylediğin sözlere kulak vermediklerini bildirmek amacıyla: “Az önce Muhammed bize ne dedi?” derler.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذَا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ}: هؤلاء المنافقون، دخَل رجلان؛ رجلٌ ممَّن عقَل عن اللهِ وانتفَع بما سمِع، ورجلٌ لم يعقِلْ عن اللهِ فلم ينتفِعْ بما سمِع. كان يقالُ: الناسُ ثلاثةٌ؛ فسامعٌ عاملٌ، وسامعٌ عاقلٌ، وسامعٌ تاركٌ.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذَا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ} “Onlardan seni dinleyenler vardır. Nihayet senin yanından çıktıkları zaman...” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Bunlar münafıklardır. İki adam girdi; [biri] Allah'tan geleni akledip kavrayan ve duyduğundan istifade eden bir adam, [diğeri ise] Allah'tan geleni akletmeyip duyduğundan faydalanmayan bir adamdır. Şöyle denilirdi: İnsanlar üç kısımdır; duyup amel eden, duyup akleden ve duyup terk eden.

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ}. قال: هم المنافقون. وكان يقالُ: الناسُ ثلاثةٌ؛ سامعٌ فعاملٌ، وسامعٌ فعاقلٌ ، وسامعٌ فتاركٌ .

Bize İbn Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'nin: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ} kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: Onlar münafıklardır. Ve şöyle denilirdi: İnsanlar üç kısımdır: Duyup hemen amel eden, duyup hemen akleden ve duyup hemen terk eden .

حدَّثنا أبو كُرِيبٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، قال: ثنا شريكٌ، عن عثمانَ أبي اليقظانِ، عن يحيى بن الجزَّارِ، أو سعيدِ بن جُبَيرٍ، عن ابن عباسٍ في قولهِ: {حَتَّى إِذَا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ قَالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَاذَا قَالَ آنِفًا}. قال ابن عباسٍ: أنا منهم، وقد سُئلتُ في من سُئل .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem rivayet edip dedi ki: Bize Şerîk, Osmân Ebü'l-Yekzân'dan, o Yahyâ b. el-Cezzâr'dan veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'ın: {حَتَّى إِذَا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ قَالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَاذَا قَالَ آنِفًا} kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: İbn Abbâs dedi ki: Ben onlardan biriyim; kendisine soru sorulan kimseler arasında bana da soruldu .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذَا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ} الآية. قال: هؤلاء المنافقون، والذين أُوتُوا العلم الصحابةُ ﵃ .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذَا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ} ayeti hakkında şöyle dedi: Bunlar münafıklardır; kendilerine ilim verilenler ise sahabedir -radıyallâhu anhum- .

وقولُه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هؤلاء الذين هذه صفتُهم هم القومُ الذين ختم اللهُ على قلوبِهم، فهم لا يهتدون للحقِّ الذي بعَث اللهُ به رسولَه ﵊، {وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ}. يقولُ: ورفَضوا أمرَ اللَّهِ، واتَّبَعوا ما دعَتْهم إليه أنفسُهم، فهم لا يرجِعون مما هم عليه إلى حقيقةٍ ولا بُرْهانٍ. وسوَّى جلَّ ثناؤُه بينَ صفةِ هؤلاء المنافقين وبينَ المشركين، في أن جميعَهم إنما يتبعون فيما هم عليه من فراقِهم دينَ اللهِ الذي ابتعَث به محمدًا ﷺ أهواءَهم، فقال في هؤلاء المنافقين: {أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ}. وقال في أهلِ الكفرِ به من أهلِ الشركِ: {كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ}.

Allah Teâlâ'nın şu kavli: {أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ} “İşte onlar, Allah'ın kalplerini mühürlediği kimselerdir”. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Bu vasıfta olan kimseler, Allah'ın kalplerini mühürlediği bir topluluktur; bu yüzden Allah'ın Resûlü'nü -aleyhisselâm- kendisiyle gönderdiği hakka hidayet bulamazlar. {وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ} “ve hevalarına uymuşlardır”. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: [Onlar] Allah'ın emrini reddettiler ve nefislerinin kendilerini çağırdığı şeylere uydular. Bu sebeple bulundukları durumdan ne bir hakikate ne de bir hüccete dönerler. Övgüsü yüce olan [Allah], bu münafıkların vasfı ile müşriklerin vasfını; Muhammed'i -sallallâhu aleyhi ve sellem- kendisiyle gönderdiği Allah'ın dininden ayrılma hususunda hepsinin yalnızca kendi hevalarına uymaları noktasında bir kıldı. Nitekim bu münafıklar hakkında: {أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ} “İşte onlar, Allah'ın kalplerini mühürlediği ve hevalarına uymuş olan kimselerdir” buyururken; O'nu inkâr eden şirk ehli hakkında ise şöyle buyurdu: {كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ} “...kötü ameli kendisine süslü gösterilen ve hevalarına uyan kimse gibi midir?”

القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى وَآتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ (١٧) فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا فَأَنَّى لَهُمْ إِذَا جَاءَتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ (١٨)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى وَآتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ (١٧) فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا فَأَنَّى لَهُمْ إِذَا جَاءَتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ (١٨)} “Doğru yolu bulanlara gelince, [Allah] onların hidayetini artırmış ve onlara takvalarını vermiştir. Onlar kıyametin kendilerine ansızın gelmesinden başkasını mı bekliyorlar? Şüphesiz onun alametleri gelmiştir. O kendilerine geldiği zaman öğüt almaları onlara ne fayda verir?”.

يقولُ تعالى ذكرُه: وأما الذين وفَّقهم اللهُ لاتِّباعِ الحقِّ، وشرَح صدورَهم للإيمانِ به وبرسولِه، من الذين استمَعوا إليك يا محمدُ، فإن ما تلَوتَه عليهم وسمِعوه منك، {زَادَهُمْ هُدًى}. يقولُ: زادهم اللهُ بذلك إيمانًا إلى إيمانِهم، وبيانًا لحقيقةِ ما جئتَهم به من عندِ اللَّهِ إلى البيانِ الذي كان عندَهم. وقد ذُكِر أن الذي تلا عليهم رسول الله من القرآن، فقال أهل النفاقِ منهم لأهل الإيمانِ: {مَاذَا قَالَ آنِفًا}. وزاد اللهُ أهلَ الهدى منهم هدًى - كان بعضَ ما أنزَل الله من القرآنِ، ينسَخُ بعضَ ما قد كان الحكمُ مضى به قبلُ.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey Muhammed! Seni dinleyenlerden, Allah'ın hakka uymaya muvaffak kıldığı ve Kendisine ve Resulüne iman için göğüslerini açtığı kimselere gelince; senin onlara okuduğun ve senden işittikleri şeyler {زَادَهُمْ هُدًى} “onların hidayetini artırmıştır”. Buyuruyor ki: Allah bununla onların imanlarına iman, yanlarında bulunan açıklamaya ek olarak da Allah katından getirdiğin şeyin hakikatine dair bir açıklık katmıştır. Zikredildiğine göre Resûlullah'ın onlara Kur'an'dan okuduğu, münafıkların da iman ehline: {مَاذَا قَالَ آنِفًا} “Az önce ne demişti?” dedikleri ve Allah'ın kendisiyle hidayet ehline hidayet artırdığı şey; Allah'ın Kur'an'dan indirdiği ve daha önce hükmü geçerli olan bazı şeyleri nesh eden [ayetlerden] bir kısmı idi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى وَآتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ}. قال: لمَّا أنزَل اللهُ القرآنَ آمَنوا به، فكان هدًى، فلمَّا تبيَّن الناسخُ والمنسوخُ زادهم هدًى .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan onun şu sözü hakkında anlattı: {وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى وَآتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ} “Doğru yolu bulanlara gelince, [Allah] onların hidayetini artırmış ve onlara takvalarını vermiştir”. Dedi ki: Allah Kur'an'ı indirdiğinde ona iman ettiler ve bu bir hidayet oldu. Nâsih ve mensûh açıklığa kavuşunca [Allah] onların hidayetini artırdı .

وقولُه: {وَآتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وأعطى اللهُ هؤلاء المهتدين تقواهم، وذلك استعمالُه إياهم تقواهم إياه.

Ve O'nun: {وَآتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ} “ve onlara takvalarını vermiştir” kavli. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah, hidayete eren bu kimselere takvalarını vermiştir; bu da O'nun onları Kendisinden sakınmaya muvaffak kılmasıdır.

وقولُه: {فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا}. يقولُ تعالى ذكرُه: فهل ينظُرُ هؤلاء المكذِّبون بآياتِ الله من أهلِ الكفرِ والنفاقِ، إلا الساعة التي وعد الله خلقه بعثهم فيها من قبورهم أحياء، أن تجيئَهم فجأةً لا يشعرون بمجيئها. والمعنى: هل ينظُرون إلا الساعةَ، هل ينظُرون إلا أن تأتيهم بغتةً.

Ve O'nun: {فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا} “Onlar kıyametin kendilerine ansızın gelmesinden başkasını mı bekliyorlar? Şüphesiz onun alametleri gelmiştir” kavli. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah'ın ayetlerini yalanlayan küfür ve nifak ehlinden olan bu kimseler, Allah'ın mahlukatına kabirlerinden diri olarak diriltilmelerini vadettiği o kıyametin, gelişini fark etmedikleri bir anda ansızın kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar? Anlamı şudur: Onlar kıyametten başkasını mı bekliyorlar? Onlar kıyametin kendilerine ansızın gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?

و"أنْ" من قولِه: "إِلَّا أَنْ" في موضعِ نصبٍ بالردِّ على "الساعةِ".

“إِلَّا أَنْ” sözündeki “أنْ” [edatı], “الساعةِ” kelimesine bedel kılınmakla nasb konumundadır.

وعلى فتحِ الألفِ من {أَنْ تَأْتِيَهُمْ}. ونصْبِ {تَأْتِيَهُمْ} بها قرأةُ أهلِ الكوفةِ.

{أَنْ تَأْتِيَهُمْ} ifadesindeki elifin fethasıyla ve onunla {تَأْتِيَهُمْ} fiilinin nasbıyla okunması Kûfe ehlinin kıraatidir.

وقد حُدِّثتُ عن الفرَّاءِ، قال: حدَّثني أبو جعفرٍ الرُّؤاسيُّ، قال: قلتُ لأبي عمرو بن العلاءِ: ما هذه الفاءُ التي في قولِه: {فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا}؟ قال: جوابُ الجزاءِ. قال: قلتُ: إنها: (إنْ تأتيهم)؟ قال: فقال: معاذَ اللهِ، إنما هي: (إن تَأْتِهِمْ). قال الفرَّاءُ: فظَنَنتُ أنه أخَذها عن أهلِ مكةَ؛ لأنه عليهم قرَأ. قال الفرَّاءُ: وهى أيضًا في بعضِ مصاحفِ الكوفيِّين بسِينَةٍ واحدةٍ: (تَأْتِهِمْ). ولم يقرَأْ بها أحدٌ منهم .

Ferrâ'dan bana rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bana Ebû Ca'fer er-Ruâsî anlattı, dedi ki: Ebû Amr b. el-Alâ'ya: "{فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا} kavlindeki bu fâ nedir?" diye sordum. "Cezanın (şartın) cevabıdır" dedi. Dedim ki: "O [kıraat]: (إنْ تأتيهم - Eğer onlara gelirse) midir?" Dedi ki: "Hâşâ, o ancak: (إن تَأْتِهِمْ - Eğer onlara gelirse) şeklindedir." Ferrâ dedi ki: Ben onun bunu Mekke ehlinden aldığını düşündüm; çünkü o onlara okumuştu. Ferrâ dedi ki: Bu aynı zamanda bazı Kûfelilerin mushaflarında tek bir sin ile : (تَأْتِهِمْ) şeklinde yer almaktadır. Ancak onlardan hiçbiri bu şekilde okumamıştır .

وتأويلُ الكلامِ على قراءةِ مَن قرأ ذلك بكسرِ ألفِ "إن" وجزمِ "تأتهم": فهل ينظُرون إلا الساعةَ؟ فيُجعلُ الخبرُ عن انتظارِ هؤلاء الكفارِ الساعةَ متناهيًا عندَ قولِه: {إِلَّا السَّاعَةَ}. ثم يُبْتدأُ الكلامُ فيقالُ: إن تأتِهم الساعةُ بغتةً فقد جاء أشراطُها. فتكونُ الفاءُ من قولِه: {فَقَدْ جَاءَ} بجوابِ الجزاءِ. وقولُه: {فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا}. يقولُ: فقد جاء هؤلاء الكافرين باللهِ الساعةُ

Sözün tevili (anlamı), "in" (إن) edatının elifini kesre ve "te'tihim" (تأتهم) fiilini cezm ile okuyan kimsenin kıraatine göre şöyledir: Onlar ancak kıyamet saatini mi bekliyorlar? Böylece bu kâfirlerin kıyamet saatini bekleyişlerine dair haber, O'nun {إِلَّا السَّاعَةَ} “ancak o kıyamet saatini” kavlinde sona erdirilir. Ardından söze yeniden başlanarak şöyle denir: Şayet o kıyamet saati onlara ansızın gelecek olursa muhakkak onun alametleri gelmiştir. Böylece O'nun {فَقَدْ جَاءَ} kavlindeki fâ (ف) harfi, şartın (cezanın) cevabı olur. O'nun {فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا} “muhakkak onun alametleri gelmiştir” kavli ise şöyle demektir: Allah'ı inkâr eden bu kimselere kıyamet saati

وأدلتها ومقدَّماتُها. وواحد الأشراطِ شَرَطٌ، كما قال جريرٌ :

delilleri ve öncüleri gelmiştir. Eşrât (أشراط) kelimesinin tekili, tıpkı Cerîr'in dediği gibi şart (شَرَط)'tır:

ترَى شَرَط المِعْزَى مُهُورَ نسائِهم … وفي شَرَطِ المِعْزَى لهن مُهورُ

Görürsün keçi sürüsünün en değersizlerini kadınlarının mehirleri olarak … Keçinin en değersizinde onlar için mehirler vardır.

ويُروى: ترى قَزَمَ المِعَزى. يقالُ منه: أشرَط فلانٌ نفسَه، إذا علَّمها بعلامةٍ، كما قال أوسُ بنُ حُجرٍ :

Şöyle de rivayet edilir: "Görürsün keçilerin en cücelerini (قَزَمَ)". Bundan türetilerek: Bir kimse kendisini bir işaretle belirlediğinde "أشرَط فلانٌ نفسَه" (Filanca kendini işaretledi) denir; tıpkı Evs b. Hacer'in dediği gibi :

فأشْرَط فيها نفسَه وهو مُعْصِمٌ … وألْقَى بأسبابٍ له وتَوَكَّلا

Ona kendini adadı [işaretledi] oysa sarılacak bir şeyi vardı … Sebeplerine sarıldı ve tevekkül etti.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا}: يعنى: أشراطُ الساعةِ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: {فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا} “Şüphesiz onun alametleri gelmiştir” kavli hakkında anlattı: Yani kıyametin alametleri demektir .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً}: قد دنَتِ الساعةُ، ودنا من اللهِ فراغٌ للعباد .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun şu sözü hakkında anlattı: {فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً} “Onlar kıyametin kendilerine ansızın gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?”: Kıyamet yaklaşmıştır ve Allah'tan kullara [hesap görmek için] yönelme yaklaşmıştır .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا}. قال: أشراطُها آياتُها.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا} “Şüphesiz onun alametleri gelmiştir” kavli hakkında dedi ki: Onun alametleri, onun ayetleridir (işaretleridir).

وقولُه: {فَأَنَّى لَهُمْ إِذَا جَاءَتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فمن أيِّ وجهٍ لهؤلاء المكذِّبين بآياتِ اللهِ ذكرَى ما قد ضيَّعوا وفرَّطوا فيه من طاعةِ اللَّهِ إذا جاءَتهم الساعةُ. يقولُ: ليس ذلك بوقت ينفعُهم التذكُّرُ والندمُ؛ لأنه وقتُ مُجازاةٍ، لا

O'nun: {فَأَنَّى لَهُمْ إِذَا جَاءَتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ} “Onlara [kıyamet] geldiğinde hatırlayıp öğüt almaları kendilerine nereden [fayda verecek]?” kavli [hakkında]. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah'ın ayetlerini yalanlayan bu kimseler için, kıyamet kendilerine geldiğinde Allah'a itaatten zayi ettikleri ve kusur gösterdikleri şeyleri hatırlamaları nereden [fayda sağlayabilir]? [Allah] buyuruyor ki: O, kendilerine hatırlamanın ve pişmanlığın fayda vereceği bir vakit değildir; zira o, karşılık görme vaktidir, [yoksa]

وقت استعتابٍ ولا استعمالٍ.

özür dileme veya amel etme vakti değildir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَأَنَّى لَهُمْ إِذَا جَاءَتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ}. يقولُ: إذا جاءَتهم الساعةُ أنَّى لهم أن يتذكَّروا ويعرِفوا ويعقِلوا؟

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun şu sözü hakkında anlattı: {فَأَنَّى لَهُمْ إِذَا جَاءَتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ} “O kendilerine geldiği zaman öğüt almaları onlara ne fayda verir?”: Buyuruyor ki: Kıyamet kendilerine geldiğinde hatırlamaları, bilmeleri ve akletmeleri onlara nereden [mümkün/faydalı] olsun?

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَأَنَّى لَهُمْ إِذَا جَاءَتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ}. قال: أنَّى لهم أن يتذكَّروا أو يتوبوا إذا جاءتهم الساعةُ ؟

Bize Muhammed b. Abdilalâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti: {فَأَنَّى لَهُمْ إِذَا جَاءَتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ} “O kendilerine geldiği zaman öğüt almaları onlara ne fayda verir?”. Dedi ki: Kıyamet kendilerine geldiğinde hatırlamaları veya tövbe etmeleri onlara nereden [fayda versin] ?

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَأَنَّى لَهُمْ إِذَا جَاءَتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ}. قال: الساعةُ، لا ينفعُهم عند الساعة ذكراهم.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَأَنَّى لَهُمْ إِذَا جَاءَتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ} “O kendilerine geldiği zaman öğüt almaları onlara ne fayda verir?” kavli hakkında dedi ki: Kıyamet; kıyamet anında hatırlamaları onlara fayda vermez.

و"الذِّكْرى" في موضعِ رفعٍ بقولِه: {فَأَنَّى لَهُمْ}. لأن تأويلَ الكلامِ: فأَنَّى لهم ذكراهم إذا جاءتهم الساعةُ؟

“الذِّكْرى” kelimesi {فَأَنَّى لَهُمْ} kavliyle ref konumundadır; çünkü sözün tevili şöyledir: "Kıyamet kendilerine geldiğinde onların hatırlamaları nereden [fayda verecek]?"

القول في تأويل قوله تعالى: {فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَمَثْوَاكُمْ (١٩)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَمَثْوَاكُمْ (١٩)} “Bil ki Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. Hem kendi günahın için hem de mümin erkekler ve mümin kadınlar için bağışlanma dile. Allah sizin dönüp dolaştığınız yeri de duracağınız yeri de bilir”.

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: فاعلَمْ يا محمدُ أنه لا معبودَ تنبغى أو تصلُحُ له الألوهةُ، ويجوز لك وللخلق عبادتُه، إلا اللهُ الذي هو خالقُ الخلقِ، ومالكُ كلِّ شيءٍ، يَدينُ له بالربوبيةِ كلُّ ما دونَه، {وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ}. وسَلْ رَبَّكَ

Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmaktadır: Bil ki ey Muhammed! Kendisine ilahlık yaraşan veya layık olan, senin ve yaratılmışların ibadet etmesi caiz olan, yaratılmışların yaratıcısı, her şeyin maliki olan ve O'nun dışındaki her şeyin rubûbiyetini ikrar ettiği Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. {وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ} “Kendi günahın için bağışlanma dile”. Ve Rabbinden iste...

غفرانَ سالفِ ذنوبِك وحادثها، وذنوبِ أهلِ الإيمانِ بك من الرجالِ والنساءِ، {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَمَثْوَاكُمْ}. يقولُ: فإن اللَّهَ يعلَمُ متصرَّفكم فيما تتصرَّفون فيه في يقظتكم من الأعمالِ، ومثواكم إذا ثَوَيتم في مضاجعِكم للنومِ ليلًا، لا يخفَى عليه شيءٌ من ذلك، وهو مجازِيكم على جميعِ ذلك.

geçmiş ve gelecek günahlarının bağışlanmasını ve sana iman eden erkek ve kadınların günahlarının bağışlanmasını iste. {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَمَثْوَاكُمْ} “Allah sizin dönüp dolaştığınız yeri de duracağınız yeri de bilir”. Buyuruyor ki: Şüphesiz Allah, uyanık olduğunuzda amellerden yapıp ettiklerinizdeki dolaşmanızı ve geceleyin uyumak için yataklarınıza çekildiğinizdeki duracağınız yeri bilir. Bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz ve O, bunların hepsi için sizi cezalandıracak/mükâfatlandıracaktır.

وقد حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ سليمانَ، عن عاصمٍ الأحولِ، عن عبدِ اللهِ بن سَرْجِسَ، قال: أَكَلتُ مع رسولِ الله ﷺ، فقلت: غفرَ اللهُ لك يا رسولَ اللهِ . فقال رجلٌ من القومِ: أستَغْفَر لك رسولُ اللهِ؟ قال: نعم ولك. ثم قرَأ: {وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ} .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize İbrâhim b. Süleyman, Âsım el-Ahvel'den, o da Abdullah b. Sercis'ten nakletti, dedi ki: Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- ile birlikte yemek yedim ve: "Allah seni bağışlasın ey Allah'ın Resulü" dedim . Topluluktan bir adam: "Resûlullah senin için bağışlanma mı diledi?" dedi. O: "Evet, senin için de" dedi. Sonra: {وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ} “Hem kendi günahın için hem de mümin erkekler ve mümin kadınlar için bağışlanma dile” ayetini okudu .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْلَا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلَى لَهُمْ (٢٠) طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ (٢١)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْلَا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلَى لَهُمْ (٢٠) طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ (٢١)} “İman edenler: 'Keşke bir sure indirilseydi!' derler. Fakat hükmü açık (muhkem) bir sure indirilip de içinde savaştan söz edilince, kalplerinde hastalık bulunanların, ölüm baygınlığına uğramış kimsenin bakışı gibi sana baktıklarını görürsün. Onlara pek yakındır! İtaat ve güzel bir söz [gerekirdi]. İş ciddileştiğinde eğer Allah'a sadakat gösterselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu”.

يقولُ تعالى ذكره: ويقولُ الذين صدَّقوا اللَّهَ ورسولَه: هلَّا نُزِّلت سورةٌ من اللهِ تَأْمُرُنا بجهادِ أعداءِ الله من الكفارِ، {فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ}. يعنى: أنها

Allah Teâlâ -zikri yücedir- buyuruyor ki: Allah'ı ve Resulü'nü tasdik edenler: "Bize Allah'ın kâfir olan düşmanlarıyla cihad etmeyi emreden, Allah katından bir sure indirilseydi ya!" derler. {فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ} “Fakat hükmü açık bir sure indirildiği...” Yani o [sure]:

محكَمةٌ بالبيان والفرائضِ. وذُكِر أن ذلك في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْدَثَةٌ) .

açıklama ve farzlarla muhkem kılınmış [bir sure indirildiği zaman]. Zikredildiğine göre bu [ifade] Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde: (فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْدَثَةٌ - Yeni bir sure indirildiğinde) şeklindedir .

وقولُه: {وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ}. يقولُ: وذُكِر فيها الأمْرُ بقتالِ المشرِكين.

Ve O'nun: {وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ} “Ve içinde savaştan söz edildiği zaman” kavli. Buyuruyor ki: Ve içinde müşriklerle savaşma emri zikredildiğinde.

وكان قتادةَ يقولُ في ذلك ما حدَّثني بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْلَا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ} . قال: كلُّ سورةٍ ذُكِر فيها الجهادُ فهي محكمةٌ، وهى أشدُّ القرآنِ على المنافقين .

Katâde bu hususta bana Bişr'in anlattığını söylerdi; dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun şu sözü hakkında anlattı: {وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْلَا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ} “İman edenler: 'Keşke bir sure indirilseydi!' derler. Fakat muhkem bir sure indirilip de içinde savaştan söz edilince”. Dedi ki: İçinde cihad zikredilen her sure muhkemdir ve o Kur'an'ın münafıklara en ağır gelenidir .

حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ}. قال: كلُّ سورةٍ ذُكِر فيها القتالُ فهي محكَمةٌ .

Bize İbn Abdilalâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti: {وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ} “Ve içinde savaştan söz edildiği zaman”. Dedi ki: İçinde savaş zikredilen her sure muhkemdir .

وقولُه: {رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. يقولُ: رأَيتَ الذين في قلوبِهم شكٌّ في دينِ الله وضعفٌ، {يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ} يا محمدُ {نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ}؛ خوفًا أن تُغْزِيَهم وتَأْمُرَهم بالجهادِ مع المسلمين، فهم خوفًا من ذلك، وتجبُّنًا عن لقاءِ العدوِّ، يَنْظُرون إليك نظرَ المغشيِّ عليه الذي قد صُرِع.

Ve O'nun: {رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Kalplerinde hastalık bulunanların gördün/görürsün” kavli. Buyuruyor ki: Kalplerinde Allah'ın dini hususunda şüphe ve zayıflık bulunan kimselerin, ey Muhammed, kendilerini savaşa göndereceğin ve Müslümanlarla birlikte cihada emredeceğin korkusuyla {يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ} “Ölüm baygınlığına uğramış kimsenin bakışı gibi sana baktıklarını” [görürsün]. Onlar bundan korktukları ve düşmanla karşılaşmaktan korkup sindikleri için , sana bayılıp yere serilmiş kimsenin bakışı gibi bakarlar.

وإنما عَنَى بقولِه: {مِنَ الْمَوْتِ}: من خوفِ الموتِ. وكان هذا فعلَ أهلِ النفاقِ.

O'nun: {مِنَ الْمَوْتِ} “Ölümden” sözüyle kastettiği ancak ölüm korkusudur. Bu ise nifak ehlinin tavrı idi.

كالذي حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ}. قال: هؤلاء المنافقون طبَع

Nitekim bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ} “Sana ölüm baygınlığı geçiren kimsenin bakışı gibi baktıklarını [görürsün]” kavli hakkında şöyle dedi: Bunlar münafıklardır; [Allah] mühürlemiştir

اللهُ على قلوبِهم، فلا يَفْقَهون ما يقولُ النبيُّ ﷺ.

bu yüzden Nebi'nin -sallallâhu aleyhi ve sellem- ne dediğini anlamazlar.

وقولُه: {فَأَوْلَى لَهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فأولى لهؤلاء الذين في قلوبِهم مرضٌ.

Ve O'nun: {فَأَوْلَى لَهُمْ} “Onlara pek yakındır [yıkım olsun/layıktır]” kavli. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Kalplerinde hastalık bulunan bu kimselere [yıkım/azap] daha layıktır.

وقولُه: {فَأَوْلَى لَهُمْ}. وعيدٌ توعَّد اللهُ به هؤلاء المنافقين.

Ve O'nun: {فَأَوْلَى لَهُمْ} “Onlara pek yakındır [yıkım olsun/layıktır]” kavli, Allah'ın bu münafıkları tehdit ettiği bir tehdittir.

كما حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَأَوْلَى لَهُمْ}. قال: هذه وعيدٌ، فأولى لهم، ثم انقطَع الكلامُ، فقال: {طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ} .

Nitekim bize Muhammed b. Abdilalâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti: {فَأَوْلَى لَهُمْ} “Onlara pek yakındır [yıkım olsun]”. Dedi ki: Bu bir tehdittir; onlara yıkım olsun! Sonra söz kesildi ve [Allah]: {طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ} “İtaat ve güzel bir söz [gerekirdi]” buyurdu .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَأَوْلَى لَهُمْ}. قال: وعيدٌ كما تَسْمَعون.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun şu sözü hakkında anlattı: {فَأَوْلَى لَهُمْ} “Onlara pek yakındır [yıkım olsun]”. Dedi ki: İşittiğiniz gibi bir tehdittir.

وقولُه: {طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ}. وهذا خبرٌ من اللهِ تعالى ذكرُه عن قيلِ هؤلاء المنافقين من قبلِ أن تَنْزِلَ سورةٌ محكمةٌ ويُذْكَرَ فيها القتالُ، وأنهم إذا قيل لهم: إن الله مفترِضٌ عليكم الجهادَ. قالوا: سمْعٌ وطاعةٌ. فقال اللهُ ﷿ لهم: فإذا أُنزلت سورةٌ، وفُرِض القتالُ فيها عليهم، فشقَّ ذلك عليهم وكرِهوه - {طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ}. قبلَ وجوبِ الفرضِ عليكم، فإذا عزَم الأمرُ كرِهتموه وشقَّ عليكم.

Ve O'nun: {طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ} “İtaat ve güzel bir söz” kavli. Bu, muhkem bir sure indirilip içinde savaştan bahsedilmesinden önce bu münafıkların söyledikleri söze ve kendilerine: "Allah size cihadı farz kılmaktadır" denildiğinde: "İşittik ve itaat ettik" demelerine dair zikri yüce olan Allah'tan bir haberdir. Allah Azze ve Celle onlara şöyle buyurdu: Bir sure indirilip de içinde savaş kendilerine farz kılındığında bu onlara ağır geldi ve bundan hoşlanmadılar. Üzerinize farz vacip olmadan önce {طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ} “itaat ve güzel bir söz [söylüyordunuz]”, fakat iş ciddileşince ondan hoşlanmadınız ve o size ağır geldi.

وقولُه: {طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ}. مرفوعٌ بمضمَرٍ، وهو: قولُكم - قبلَ نزولِ فرضِ القتالِ - طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ.

Ve O'nun: {طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ} “İtaat ve güzel bir söz” kavli, gizli bir [mübteda] ile merfudur; o da: "Savaş farzı inmeden önceki sözünüz; itaat ve güzel bir sözdür" demektir.

ورُوِى عن ابن عباسٍ بإسنادٍ غيرِ مُرْتَضًى أنه قال: قال اللهُ تعالى: {فَأَوْلَى لَهُمْ}. ثم قال للذين آمنوا منهم: {طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ}.

İbn Abbâs'tan rıza gösterilmeyen bir isnadla rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Yüce Allah: {فَأَوْلَى لَهُمْ} “Onlara lâyık olan budur” buyurdu; sonra onlardan iman edenlere: {طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ} “İtaat ve güzel bir söz” buyurdu.

فعلى هذا القولِ تمامُ الوعيدِ {فَأَوْلَى}، ثم يَسْتأْنِفُ بعدُ، فيُقالُ: {لَهُمْ (٢٠) طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ}. فتكونُ "الطاعةُ" مرفوعةً بقولِه {لَهُمْ}.

Bu görüşe göre tehdit {فَأَوْلَى} kavliyle tamamlanmış olur; sonra söze yeniden başlanarak: {لَهُمْ (٢٠) طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ} denilmiş olur. Böylece “الطاعة” kelimesi {لَهُمْ} kavliyle ref konumunda olur.

وكان مجاهدٌ يقولُ في ذلك كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ}. قال: أمَر اللَّهُ بذلك المنافقين .

Mücâhid bu hususta bana Muhammed b. Amr'ın anlattığı gibi söylerdi; dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ} “İtaat ve güzel bir söz” kavli hakkında şöyle dedi: Allah bunu münafıklara emretti .

وقولُه: {فَإِذَا عَزَمَ الْأَمْرُ}. يقولُ: فإذا وجَب القتالُ وجاء أمرُ اللَّهِ بفرضِ ذلك كرِهتموه.

Ve O'nun: {فَإِذَا عَزَمَ الْأَمْرُ} “İş ciddileştiğinde” kavli. Buyuruyor ki: Savaş vacip olup Allah'ın bunu farz kılan emri geldiğinde ondan hoşlanmadınız.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَإِذَا عَزَمَ الْأَمْرُ}. قال: إذا جاء الأمرُ. هكذا قال محمدُ بنُ عمرٍو في حديثِه عن أبي عاصمٍ. وقال الحارثُ في حديثِه عن الحسنِ: يقولُ: جدَّ الأمرُ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana Hâris anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {فَإِذَا عَزَمَ الْأَمْرُ} “İş ciddileştiğinde” kavli hakkında şöyle dedi: İş geldiğinde . Muhammed b. Amr, Ebû Âsım'dan naklettiği hadisinde böyle dedi. Hâris ise Hasen'den naklettiği hadisinde şöyle dedi: [Mücâhid]: İş ciddileştiğinde, demektedir .

وقولُه: {فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فلو صدَقوا الله ما وعَدوه، قبلَ نزولِ السورةِ، بالقتالِ، بقولِهم، إذ قيل لهم: إن الله سَيَأْمُرُكم

Ve O'nun: {فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ} “Eğer Allah'a sadık kalsalardı, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu” kavli. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Şayet [bu] sûre inmeden önce, kendilerine: “Şüphesiz Allah size emredecektir...” denildiğinde söyledikleri sözle, savaşa dair Allah'a vadettikleri hususta sadık kalsalardı...

بالقتال. طاعةٌ، فَوَفَّوا له بذلك - لكان خيرًا لهم في عاجلِ دنياهم وآجلِ معادِهم.

“Başüstüne” diyerek Allah'a verdikleri sözde sadık kalsalar ve bu söze vefa gösterselerdi, bu onlar için hem peşin dünyalarında hem de gelecekteki ahiretlerinde daha hayırlı olurdu.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدٌ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَإِذَا عَزَمَ الْأَمْرُ}. يقولُ: طواعيةُ اللهِ ورسولِه وقولٌ معروفٌ عندَ حقائقِ الأمورِ، خيرٌ لهم.

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {فَإِذَا عَزَمَ الْأَمْرُ} “İş ciddileştiğinde”. Şöyle der: İşlerin hakikati ortaya çıktığında Allah'a ve Resûlü'ne boyun eğmek ve güzel bir söz söylemek onlar için daha hayırlıdır.

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: يقولُ: طاعةُ اللهِ وقولٌ بالمعروفِ عندَ حقائقِ الأمورِ، خيرٌ لهم .

Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den anlattı; şöyle der: İşlerin hakikati ortaya çıktığında Allah'a itaat ve maruf ile söz [söylemek] onlar için daha hayırlıdır .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ (٢٢) أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ (٢٣)}.

Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair söz: {فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ (٢٢) أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ (٢٣)} “Demek siz [hükmü ve savaşı] üstlenmeyip yüz çevirirseniz, yeryüzünde fesat çıkaracak ve akrabalık bağlarınızı koparacak mısınız? İşte onlar, Allah'ın kendilerini lanetlediği, bu yüzden onları sağırlaştırdığı ve basiretlerini kör ettiği kimselerdir.”