يقولُ تعالى ذكرُه لهؤلاء الذين وصَف أنهم إذا أُنزِلت سورةٌ محكَمةٌ وذُكِر فيها القتالُ نظَروا إلى رسولِ اللهِ ﷺ نظرَ المغشيِّ عليه: {فَهَلْ عَسَيْتُمْ} أَيُّهَا القومُ. يقولُ: فلعلَّكم إن تولَّيتُم عن تنزيلِ اللَّهِ جلَّ ثناؤه، وفارَقتُم أحكامَ كتابِه، وأدبَرتم عن محمدٍ ﷺ وعما جاء كم به، {أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: أن تَعْصُوا الله في الأرضِ فتَكْفُرُوا به وتَسْفكوا فيها الدماءَ، {وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ}، وتَعودوا لما كنتُم عليه في جاهليتِكم من التشتُّتِ والتفرُّقِ، بعدَما قد جمَعكم اللهُ بالإسلامِ وألف به بينَ قلوبِكم.
Zikri yüce olan [Allah], muhkem bir sure indirilip içinde savaştan bahsedildiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e baygınlık geçirmiş kimsenin bakışı gibi baktıklarını vasfettiği kimselere şöyle buyuruyor: {فَهَلْ عَسَيْتُمْ} “Demek siz...” ey kavim! Buyuruyor ki: Şayet Allah celle senâuhunun indirdiği vahiydan yüz çevirir, Kitabı'nın hükümlerinden ayrılır ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun getirdiklerine sırt dönerseniz, {أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde fesat çıkarmanız”, yani yeryüzünde Allah'a isyan edip O'nu inkâr etmeniz, orada kanlar dökmeniz {وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ} “ve akrabalık bağlarınızı koparmanız”, Allah sizi İslam ile bir araya getirip onunla kalplerinizi kaynaştırdıktan sonra, cahiliyenizdeki dağınıklık ve ayrılığa geri dönmeniz [sizden beklenir mi/bunu mu yapacaksınız]?
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال [جماعةٌ مِن] أهلِ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tefsir ehlinden [bir grup] da söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ} الآية. يقولُ: فهل عسَيْتُم كيفَ رأَيتم القومَ حينَ تولُّوا عن كتابِ اللهِ،
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ} “Demek siz [hükmü ve savaşı] üstlenmeyip yüz çevirirseniz...” ayeti hakkındaki sözünü aktardı. [Katâde] şöyle diyordu: Sizce, Allah'ın Kitabı'ndan yüz çevirdikleri zaman o kavmi nasıl gördünüz?
ألم يَسفِكوا الدمَ الحرامَ، وقطَّعوا الأرحام، وعَصَوا الرحمن؟
Haram kanı dökmediler mi, akrabalık bağlarını koparmadılar mı ve Rahmân'a isyan etmediler mi?
حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمر، عن قتادةَ: {فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ}. [قال: فعَلوا] .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ} “Demek siz [hükmü ve savaşı] üstlenmeyip yüz çevirirseniz, yeryüzünde fesat çıkaracak ve akrabalık bağlarınızı koparacak mısınız?” kavli hakkında anlattı. [Dedi ki: Bunu yaptılar] .
حدَّثني محمدُ بن عبد الرحيم البرقيُّ، قال: ثنا ابن أبي مريمَ، قال: أخبَرنا محمد بن جعفر وسليمانُ بنُ بلالٍ، قالا: ثنا معاويةُ بنُ أبي المُزَرِّدِ المدينيُّ، عن سعيدِ بن يسارٍ، عن أبي هريرةَ، عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه قال: "خلَق اللهُ الخلقَ، فلمَّا فرغ منهم تعلَّقت الرحمُ بحَقْوِ الرحمن، فقال: مَهْ. فقالت: هذا مقامُ العائذِ بك من القطيعةِ. قال: فما تَرْضَيْنَ أَن أَقْطَعَ مَن قطَعكِ، وأَصِلَ مَن وصَلكِ؟ قالت: نعمْ. قال: فذلك لك" .
Bana Muhammed b. Abdirrahîm el-Berkī anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer ve Süleymân b. Bilâl haber verdiler, dediler ki: Bize Muâviye b. Ebî'l-Müzerred el-Medînî, Saîd b. Yesâr'dan, o da Ebû Hureyre'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu anlattı: “Allah mahlukatı yarattı; onlardan [yaratma işinden] fariğ olunca rahim [akrabalık bağı], Rahmân'ın beline tutundu. [Allah]: ‘Dur!’ buyurdu. Rahim: ‘Bu, akrabalık bağını koparmaktan Sana sığınanın makamıdır’ dedi. [Allah]: ‘Seni gözetip koruyanı gözetmeme, seni koparanı koparmama razı olmaz mısın?’ buyurdu. ‘Evet’ dedi. [Allah]: ‘İşte bu sana verildi’ buyurdu” .
قال سليمان في حديثه: قال أبو هريرةَ: اقرَءُوا إن شِئتم: {فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ}.
Süleymân hadisinde dedi ki: Ebû Hureyre şöyle dedi: Dilerseniz [şu ayeti] okuyun: {فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ} “Demek siz [iş başına geçip] yüz çevirirseniz, yeryüzünde fesat çıkaracak ve akrabalık bağlarınızı koparacak mısınız?”.
وقد تأوَّله بعضُهم: فهل عسَيتم إن تولَّيتم أمورَ الناسِ أن تُفْسِدوا في الأرضِ؟ بمعنى الولاية.
Bazıları bunu velayet (yöneticilik) anlamında alarak: “Eğer insanların işlerini üstlenip yönetici olursanız, yeryüzünde fesat çıkarmanız mı beklenir?” şeklinde tevil etmiştir.
وأجمَعت القرأةُ غير نافعٍ على فتحِ السين من: {عَسَيْتُمْ}. وكان نافعٌ يَكْسِرُها: (عَسِيتم).
Nâfi‘ dışındaki kurrâ, {عَسَيْتُمْ} lafzındaki sîn harfinin fethalı okunacağı hususunda icmâ etmiştir. Nâfi‘ ise onu kesreli olarak (عَسِيتم) okurdu.
والصوابُ عندَنا قراءةُ ذلك بفتحِ السينِ؛ لإجماعِ الحجةِ من القرأةِ عليها، وأنه لم يُسْمَعْ في الكلامِ: عَسِىَ أخوك يَقُومُ. بكسرِ السينِ وفتحِ الياءِ، ولو كان صوابًا كسرُها إذا اتَّصل بها مكنيٌّ، جاءت بالكسرِ مع غيرِ المكنيِّ، وفى إجماعِهم على فتحِها مع الاسمِ الظاهرِ، الدليلُ الواضحُ على أنها كذلك مع المكنِيِّ.
Bize göre doğru olan, bunun sîn harfinin fethasıyla okunmasıdır; zira hüccet ehli kurrânın bunun üzerindeki icmâsı vardır ve Arap kelamında sînin kesresi ve yânın fethasıyla “عَسِىَ أخوك يَقُومُ” şeklinde işitilmemiştir. Şayet bitişik zamir aldığında kesreli olması doğru olsaydı, bitişik zamir almadığında da kesreli gelirdi. Zahir isimle birlikte fethalı oluşu üzerindeki icmâları, bitişik zamirle de böyle olduğunun açık delilidir.
و {إِنَّ} التي تِلى {عَسَيْتُمْ} مكسورةٌ، وهى حرفُ جزاءٍ، و {أَن} التي مع {تُفْسِدُوا} في موضعِ نصبٍ بـ {عَسَيْتُمْ}.
{عَسَيْتُمْ} kavlinden sonra gelen {إِنَّ} [edatı] kesrelidir ve şart harfidir; {تُفْسِدُوا} ile birlikte olan {أَن} ise {عَسَيْتُمْ} sebebiyle nasb mahallindedir.
وقولُه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: هؤلاء الذين يَفْعَلون هذا، يَعْنى الذين يُفْسِدون ويَقْطَعون الأرحامَ، الذين لعَنهم اللَّهُ فأبعَدهم من رحمتِه، {فَأَصَمَّهُمْ}. يقولُ: فسلَبهم فهْمَ ما يَسْمَعون بآذانِهم من مواعظِ اللَّهِ في تنزيلِه، {وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ}. يقولُ: وسلَبهم عقولَهم، فلا يَتَبيَّنون حُججَ اللَّهِ، ولا يَتَذَكَّرون ما يَرَون من عِبَرِه وأدلتِه.
Ve O'nun: {أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ} “İşte onlar, Allah'ın kendilerini lanetlediği kimselerdir” kavli. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Bunu yapanlar , yani fesat çıkaran ve akrabalık bağlarını koparan kimseler; Allah'ın kendilerini lanetleyip rahmetinden uzaklaştırdığı, {فَأَصَمَّهُمْ} “bu yüzden onları sağırlaştırdığı” -yani Allah'ın vahyinde yer alan öğütlerinden kulaklarıyla işittiklerini kavrama yeteneğini kendilerinden çekip aldığı- {وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ} “ve basiretlerini kör ettiği” kimselerdir. Buyuruyor ki: Onların akıllarını da çekip almıştır; bu yüzden Allah'ın hüccetlerini apaçık göremezler , O'nun ibret ve delillerinden gördüklerini düşünüp ders çıkarmazlar.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا (٢٤) إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَى لَهُمْ (٢٥)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair söz: {أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا (٢٤) إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَى لَهُمْ (٢٥)} “Onlar Kur'an'ı derinlemesine düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var? Doğrusu, kendilerine hidayet apaçık belli olduktan sonra arkalarına dönüp irtidat edenlere şeytan [kötülüklerini] süslemiş ve onları uzun emellere düşürmüştür.”
يقولُ تعالى ذكرُه: أفلا يَتَدَبَّرُ هؤلاء المنافقون مواعظَ اللَّهِ التي يَعِظُهم بها في آى القرآنِ الذي أنزَله على نبيِّه ﵊، ويَتَفَكَّرون في حججِه التي بيَّنها لهم في تنزيلِه، فيَعْلَموا بها خطأَ ما هم عليه مُقيمون؟ {أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا}. يقولُ: أم أَقْفَل اللَّهُ على قلوبِهم، فلا يَعْقِلون ما أنزَل اللَّهُ في كتابِه من المواعظِ والعِبرِ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Bu münafıklar, Allah'ın Peygamberi'ne aleyhisselâm indirdiği Kur'an ayetlerinde kendilerine verdiği öğütleri derinlemesine düşünmezler mi ve O'nun indirdiği vahyinde kendilerine açıkladığı delilleri tefekkür etmezler mi ki, bu sayede üzerinde ısrarla bulundukları durumun yanlışlığını anlasınlar? {أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا} “Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?” [Allah] buyuruyor ki: Yoksa Allah onların kalpleri üzerine kilit mi vurdu da bu yüzden Allah'ın Kitabı'nda indirdiği öğütleri ve ibretleri akıl edip anlayamıyorlar?
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا}. إذنْ واللَّهِ يَجِدُون في القرآنِ زاجرًا عن معصيةِ اللَّهِ، لو تدبَّره القومُ فعقَلوه، ولكنهم أخَذوا بالمتشابهِ فهلَكوا عندَ ذلك .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا} “Onlar Kur'an'ı derinlemesine düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?” kavli hakkında anlattı: O takdirde vallahi, şayet bu kavim Kur'an'ı derinlemesine düşünüp onu akletseydi, onda Allah'a isyandan alıkoyucu bir engelleyici bulurlardı. Fakat onlar müteşabih olanın peşine düştüler ve işte bu yüzden helak oldular .
حدَّثنا إسماعيلُ بنُ حفصٍ الأَيليُّ، قال: ثنا الوليدُ بنُ مسلمٍ، عن ثورِ بن يزيدَ، عن خالدِ بن مَعدانَ، قال: ما من آدميٍّ إلا وله أربعُ أعينٍ؛ عينان في رأسِه لدنياه وما يُصْلِحُه من معيشتِه، وعينان في قلبِه لدينِه وما وعَد اللَّهُ من الغيبِ، فإذا أراد اللَّهُ بعبدٍ خيرًا أبصَرت عيناه اللتان في قلبِه، وإذا أراد اللَّهُ به غيرَ ذلك طمَس عليهما، فذلك قولُه: {أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا} .
Bize İsmâîl b. Hafs el-Eylî anlattı, dedi ki: Bize Velîd b. Müslim, Sevr b. Yezîd'den, o da Hâlid b. Ma'dân'dan anlattı; dedi ki: Hiçbir âdemoğlu yoktur ki dört gözü olmasın; iki gözü dünyası ve geçimi için yararına olan şeyler için başında, iki gözü de dini ve Allah'ın gaybdan vadettiği şeyler için kalbindedir. Allah bir kul hakkında hayır murat ettiğinde kalbindeki o iki göz görür; O'nun hakkında bundan başkasını murat ettiğinde ise o ikisini köreltir. İşte O'nun şu kavli budur: {أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا} “Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?” .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا ثورُ بنُ يزيدَ، قال: ثنا خالدُ بنُ معدانَ، قال: ما من الناسِ أحدٌ إلا وله أربعُ أعينٍ؛ عينان في وجهِه لمعيشتِه، وعينان في قلبِه. وما من أحدٍ إلا وله شيطانٌ متبطِّنٌ فَقَارَ ظهرِه، عاطفٌ عنقَه على عنقِه، فاغرٌ فاه إلى ثمرةِ قلبِه، فإذا أراد اللَّهُ بعبدٍ خيرًا أبصَرت عيناه اللتان في قلبِه ما وعَد اللَّهُ من الغيبِ فعمِل به، وهما غيبٌ، فعمِل بالغيبِ، وإذا أراد اللَّهُ بعبدٍ شرًّا ترَكه. ثم قرَأ: {أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Sevr b. Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Ma'dân anlattı; dedi ki: İnsanlardan hiç kimse yoktur ki dört gözü olmasın; iki gözü geçimi için yüzünde, iki gözü de kalbindedir. Hiç kimse yoktur ki sırt omurgasının içine yerleşmiş, boynunu onun boynuna dolamış ve ağzını kalbinin meyvesine doğru açmış bir şeytanı olmasın. Allah bir kul hakkında hayır murat ettiğinde, kalbindeki o iki göz Allah'ın gaybdan vadettiği şeyleri görür ve onunla amel eder; zira o ikisi gaybdır ve [kul da] gayba göre amel etmiş olur. Allah bir kul hakkında şer murat ettiğinde ise onu kendi haline bırakır. Sonra [Hâlid]: {أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا} “Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?” ayetini okudu .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحكمُ، قال: ثنا عمرٌو، عن ثورٍ، عن خالدِ بن مَعْدَانَ بنحوِه، إلا أنه قال: ترَك القلبَ على ما فيه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem anlattı, dedi ki: Bize Amr, Sevr'den, o da Hâlid b. Ma'dân'dan bir benzerini anlattı; ancak o: "Kalbi içindekiler üzere bıraktı." dedi.
حدَّثنا بشرٌ ، قال: ثنا حمادُ بنُ زيدٍ، قال: ثنا هشامُ بنُ عروةَ، عن أبيه، قال: تلا رسولُ اللَّهِ ﷺ يومًا: {أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا}. فقال شابٌّ من أهلِ اليمنِ: بل عليها أقفالُها، حتى يكونَ اللَّهُ ﷿ يَفْتَحُها أو يُفَرِّجُها. فما زال الشابُّ في نفس عمرَ ﵁ حتى ولِى فاستعان به .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd anlattı, dedi ki: Bize Hişâm b. Urve, babasından anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün: {أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا} “Onlar Kur'an'ı derinlemesine düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?” ayetini okudu. Yemen ehlinden bir genç: “Bilakis, Allah Azze ve Celle onu açıncaya veya ferahlatıncaya kadar üzerinde kilitleri vardır” dedi. Bu genç, Ömer radıyallâhu anh yönetime geçip ondan yardım isteyinceye (onu görevlendirinceye) kadar onun hatırında kalmaya devam etti .
وقولُه: {إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى}. يقولُ اللَّهُ ﷿: إن الذين رجَعوا القَهْقَرَى على أعقابِهم كفارًا باللَّهِ من بعدِ ما تَبَيَّن لهم الحقُّ وقصْدُ السبيلِ، فعرَفوا واضحَ الحجةِ، ثم آثَروا الضلالَ على الهدَى، عنادًا لأمرِ اللَّهِ تعالى ذكرُه من بعدِ العلمِ.
Ve O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى} “Doğrusu, kendilerine hidayet apaçık belli olduktan sonra arkalarına dönüp irtidat edenler...” kavli. Allah Azze ve Celle buyuruyor ki: Hak ve doğru yol kendilerine apaçık belli olup açık delili tanıdıktan sonra, ilim sahibi olmanın ardından zikri yüce olan Allah'ın emrine inat ederek sapıklığı hidayete tercih edip Allah'ı inkâr etmek suretiyle ökçeleri üzere gerisin geri dönenler [yok mu],
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى}: هم أعداءُ اللَّهِ أهلُ الكتابِ، يَعْرِفون [نعتَ النبيِّ] ﷺ وأصحابِه عندَهم، ثم يَكْفُرون به .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى} “Doğrusu, kendilerine hidayet apaçık belli olduktan sonra arkalarına dönüp irtidat edenler...” kavli hakkında anlattı: Onlar Allah'ın düşmanları olan Ehl-i Kitap'tır; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve ashabının [vasfını] kendi yanlarında [kitaplarında yazılı olarak] bilirler, sonra da onu inkâr ederler .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى}: إنهم يَجِدونه مكتوبًا عندَهم .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den anlattı: {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى} “Kendilerine hidayet apaçık belli olduktan sonra”: Onlar onu kendi yanlarında yazılı olarak bulmaktadırlar .
وقال آخرون: عُنِى بذلك أهلُ النفاقِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bununla nifak ehli kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ} إلى قولِه: {فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ}: هم أهلُ النفاقِ .
Bana Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ} “Doğrusu arkalarına dönüp irtidat edenler...” kavlinden {فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ} “...böylece amellerini boşa çıkardı” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle derken işittim: Onlar nifak ehlidir .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ} إلى: {إِسْرَارَهُمْ}: هم أهلُ النفاقِ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ} “Doğrusu arkalarına dönüp irtidat edenler...” kavlinden {إِسْرَارَهُمْ} “...gizlediklerini” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle anlattı: Onlar nifak ehlidir .
وهذه الصفةُ بصفةِ أهلِ النفاقِ عندَنا، أشبهُ منها بصفةِ أهلِ الكتابِ، وذلك أن اللَّهَ جلَّ ثناؤه أخبَر أن ردَّتَهم كانت بقيلِهم للذين كرِهوا ما نزَّل اللَّهُ: {سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ}. ولو كانت من صفةِ أهلِ الكتابِ لكان في وصفِهم بالتكذيبِ محمدٍ ﷺ الكفايةُ من الخبرِ عنهم بأنهم إنما ارتدُّوا من أجلِ قيلِهم ما قالوا.
Bu vasıf bize göre Ehl-i Kitab'ın vasfından ziyade nifak ehlinin vasfına daha çok benzemektedir. Zira zikri yüce olan Allah, onların irtidatlarının Allah'ın indirdiğini kerih görenlere: {سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ} “Bazı hususlarda size itaat edeceğiz” demeleri sebebiyle olduğunu haber vermiştir. Şayet Ehl-i Kitab'ın vasfından olsaydı, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamakla vasfedilmeleri, onların ancak söyledikleri bu sözden ötürü irtidat ettiklerine dair haber verilmesine kâfi gelirdi.
وقولُه: {الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: الشيطانُ زيَّن لهم ارتدادَهم على أدبارِهم من بعدِ ما تَبَيَّن لهم الهدَى.
Ve O'nun: {الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ} “Şeytan [kötülüklerini] süslemiş” kavli. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Hidayet kendilerine apaçık belli olduktan sonra arkalarına dönüp irtidat etmelerini şeytan onlara süslemiştir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَى لَهُمْ}. يقولُ: زيَّن لهم .
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer’den, [o da] Katâde’den [şöyle naklettiğini] anlattı: {الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَى لَهُمْ} “Şeytan [kötülüklerini] onlara süslemiş ve kendilerine uzun emeller vermiştir”. Şöyle demektedir: Onlara [kötülüklerini] süslemiştir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {سَوَّلَ لَهُمْ}. يقولُ: زيَّن لهم.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {سَوَّلَ لَهُمْ} “[Kötülüklerini] onlara süslemiş”. Buyuruyor ki: Onlara süslemiştir.
وقولُه: {وَأَمْلَى لَهُمْ}. يقولُ: ومدَّ اللَّهُ لهم في آجالِهم مُلاوةً من الدهرِ. ومعنى الكلامِ: الشيطانُ سوَّل لهم، واللَّهُ أَمْلَى لهم.
Ve O'nun: {وَأَمْلَى لَهُمْ} “Ve onlara mühlet vermiştir” kavli. Buyuruyor ki: Allah onlar için ecellerini ömürden bir süre uzatmıştır. Kelamın anlamı şöyledir: Şeytan onlara süslemiş, Allah da onlara mühlet vermiştir.
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ الحجازِ والكوفةِ: {وَأَمْلَى لَهُم} بفتحِ الألفِ منها ، بمعنى: وأَمْلَى اللَّهُ لهم. وقرَأ ذلك بعضُ أهلِ المدينةِ والبصرةِ: (وأُملِىَ لهم) على وجهِ ما لم يُسَمَّ فاعلُه . وقرَأ مجاهدٌ فيما ذُكِر عنه: (وأُمْلِى). بضمِّ الألفِ وإرسالِ الياءِ ، على وجهِ الخبرِ من اللَّهِ - جلَّ ثناؤُه عن نفسِه أنه يَفْعَلُ ذلك بهم.
Kurrâ bunun okunuşunda ihtilaf etmiştir; Hicaz ve Kûfe kurrâsının geneli bunu elifin fethasıyla {وَأَمْلَى لَهُم} şeklinde “ve Allah onlara mühlet verdi” anlamında okumuştur. Medine ve Basra ehlinden bazıları ise bunu meçhul kalıbında (وأُملِىَ لهم) [onlara mühlet verildi] şeklinde okumuştur . Mücâhid'den nakledildiğine göre o, zikri yüce olan Allah'ın bunu onlara bizzat Kendisinin yaptığını haber vermesi tarzında, elifin zammesi ve yânın uzatılmasıyla (وأُمْلِى) [Ben onlara mühlet veririm] şeklinde okumuştur .
وأولى هذه القراءاتِ بالصوابِ التي عليها عامةُ قرأةِ الحجازِ والكوفةِ، من فتحِ الألفِ في ذلك؛ لأنها القراءةُ المستفيضةُ في قرأةِ الأمصارِ، وإن كان يَجْمَعُها مَذْهَبٌ تَتَقارَبُ معانيها فيه.
Bu kıraatler arasında doğruya en yakın olanı, Hicaz ve Kûfe kurrâsının genelinin benimsediği elifin fethasıyla olan okuyuştur; zira bu, anlamları birbirine yakın bir mezkur çizgide birleşse de, şehir kurrâları arasında en yaygın olan kıraattir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرَارَهُمْ (٢٦)}.
Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرَارَهُمْ (٢٦)} “Bu, onların Allah'ın indirdiğini kerih görenlere: ‘Bazı hususlarda size itaat edeceğiz’ demelerindendir. Oysa Allah onların gizlediklerini bilir” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذكرُه: أَمْلَى اللَّهُ لهؤلاء المنافقين وترَكهم، والشيطانُ سوَّل لهم، فلم يُوفِّقْهم للهدَى من أجلِ أنهم قالوا للذين كرِهوا ما نزَّل اللَّهُ مِن الأمرِ بقتالِ أهلِ الشركِ به من المنافقين: سنُطِيعُكم في بعضِ الأمرِ الذي هو خلافٌ لأمرِ اللَّهِ ﵎ وأمرِ رسولِه ﷺ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah bu münafıklara mühlet verip onları kendi hallerine bıraktı, şeytan da kendilerine [kötülüklerini] süsledi. Onları doğru yola muvaffak kılmayışı; münafıklardan olup Allah'ın şirk ehline karşı savaşılmasına dair indirdiği emri hoş görmeyen kimselere: “Allah Azze ve Celle'nin ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine aykırı olan bazı hususlarda size itaat edeceğiz” demeleri sebebiyledir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ}: فهؤلاء المنافقون .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ} “Bu, onların Allah'ın indirdiğini kerih görenlere: ‘Bazı hususlarda size itaat edeceğiz’ demelerindendir” kavli hakkında anlattı: İşte bunlar münafıklardır .
{وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرَارَهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: واللَّهُ يعلَمُ إسرارَ هذين الحزبَين المتظاهِرَين من أهلِ النفاقِ على خلافِ أَمرِ اللَّهِ وأمرِ رسولِه، إذ يَتَسَارُّون فيما بينَهم بالكفرِ باللَّهِ ومعصيةِ الرسولِ، ولا يَخْفَى عليه ذلك ولا غيرُه من الأمورِ كلِّها.
{وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرَارَهُمْ} “Allah ise onların gizlediklerini bilir”. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah'ın ve Resûlü'nün emrine aykırı davranmak üzere birbirine arka çıkan nifak ehlinden bu iki fırkanın, aralarında Allah'ı inkâr etmeyi ve Resûl'e isyanı fısıldaşıp gizlemelerini Allah bilir. Ne bu ne de bütün işlerden başka hiçbir şey O'na gizli kalmaz.
واختلَفتِ القرَأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرَأةِ المدينةِ والبصرةِ: (أَسْرَارَهُمْ) بفتحِ الألفِ من: (أسْرارَهم) على وجهِ جماعِ "سرٍّ". وقرَأ ذلك عامةُ قرَأةِ الكوفةِ: {إِسْرَارَهُمْ} بكسرِ الألفِ ، على أنه مصدرٌ من: أَسرَرتُ إسرارًا.
Kurrâ bunun okunuşunda ihtilaf etti; Medine ve Basra kurrâsının geneli bunu (أَسْرَارَهُمْ) elifin fethasıyla “sır” kelimesinin çoğulu olarak okudu. Kûfe kurrâsının geneli ise bunu {إِسْرَارَهُمْ} elifin kesresiyle , “esrerte isrâran” [fiilinin] masdarı olarak okudu.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا أنهما قراءتان مَعروفتان صحيحتا المعنى، فبأيتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bize göre bu hususta doğru olan görüş; bunların bilinen, anlamca sahih iki kıraat olduğudur. Okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
القولِ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ (٢٧) ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوَانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ (٢٨)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki görüş: {فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ (٢٧) ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوَانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ (٢٨)} “Melekler onların yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını aldıkları zaman [halleri] nasıl olacak? Bu, onların Allah'ı gazaplandıran şeylerin ardına düşmeleri ve O'nun rızasını kerih görmelerindendir; bu yüzden [Allah] onların amellerini boşa çıkarmıştır.”
[يقولُ تعالى ذكرُه: واللَّهُ يَعْلَمُ إسرارَ هؤلاء المنافقين؛ فكيفَ لا يَعْلَمُ حالَهم إذا توفَّتهم الملائكةُ وهم يَضْرِبون وجوهَهم وأدبارَهم؟ يقولُ: فحالُهم أيضًا لا يَخْفَى عليه في ذلك الوقتِ. ويَعْنى بالأدبارِ الأعجازَ، وقد ذكَرْنا الروايةَ في ذلك فيما مضَى قبلُ .
[Zikri yüce olan buyuruyor ki: Allah bu münafıkların gizlediklerini bilir; melekler yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını aldıklarında onların halini nasıl bilmez? Buyuruyor ki: O vakitteki halleri de O'na gizli kalmaz. “Edbâr” (أدبار) ile arkalarını kastetmektedir; bu husustaki rivayeti daha önce zikretmiştik .
وقولُه: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: تَفْعَلُ الملائكةُ هذا الذي وصَفتُ بهؤلاء المنافقين؛ من أجلِ أنهم اتَّبعوا ما أسخَط اللَّهَ فأغضَبه عليهم من طاعةِ الشيطانِ، {وَكَرِهُوا رِضْوَانَهُ}. يقولُ: وكرِهوا ما يُرْضِيه عنهم من قتالِ الكفارِ به بعدَ ما افترَضه عليهم.
Ve O'nun: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ} “Bu, onların Allah'ı gazaplandıran şeylerin ardına düşmelerindendir” kavli. Zikri yüce olan buyuruyor ki: Melekler, şeytana itaat etmek suretiyle Allah'ı gazaplandıran ve Kendisini onlara öfkelendiren şeylere uydukları için bu münafıklara nitelediğim bu muameleyi yaparlar. {وَكَرِهُوا رِضْوَانَهُ} “ve O'nun rızasını kerih görmelerindendir”. Buyuruyor ki: Üzerlerine farz kılınmasından sonra O'nun uğrunda kâfirlerle savaşmak gibi Kendisini onlardan hoşnut kılacak şeyleri kerih görmüşlerdir.
وقولُه: {فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ}. يقولُ: فأبطَل اللَّهُ ثوابَ أعمالِهم وأذهَبه؛ لأنها عُمِلت في غيرِ رِضاه ولا محبتِه، فبطَلت ولم تَنْفَعْ عاملَها.
Ve O'nun: {فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ} “bu yüzden [Allah] onların amellerini boşa çıkarmıştır” kavli. Buyuruyor ki: Allah onların amellerinin sevabını boşa çıkarıp yok etmiştir; zira bu ameller O'nun rızası ve sevgisi dışında yapılmıştır, bu sebeple boşa gitmiş ve yapan kimseye fayda vermemiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ (٢٩) وَلَوْ نَشَاءُ لأَرَيْنَاكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمَالَكُمْ (٣٠)}] .
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair söz: {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ (٢٩) وَلَوْ نَشَاءُ لأَرَيْنَاكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمَالَكُمْ (٣٠)}] “Yoksa kalplerinde hastalık bulunanlar, Allah'ın onların kinlerini asla ortaya çıkarmayacağını mı sandılar? Eğer dileseydik onları sana gösterirdik de sen onları simalarından tanırdın. Andolsun ki sen onları konuşma tarzlarından da tanırsın. Allah ise amellerinizi bilir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: أحسِب هؤلاء المنافقون الذين في قلوبِهم شكٌّ في دينِهم وضعفٌ في يقينِهم، فهم حيارَى في معرفةِ الحقِّ - أن لن يُخْرِجَ اللَّهُ ما في قلوبِهم من الأضغانِ على المؤمنين فيُبْدِيَه لهم ويُظْهِرَه، حتى يَعْرِفُوا نِفاقَهم وحَيرتَهم في دينِهم، {وَلَوْ نَشَاءُ لأَرَيْنَاكَهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولو نشاءُ
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Kalplerinde dinleri hususunda bir şüphe ve yakinlerinde bir zayıflık bulunan, bu yüzden hakkı tanıma konusunda şaşkınlık içinde kalan şu münafıklar; müminlere karşı kalplerinde besledikleri kinleri Allah'ın asla açığa vurup ortaya dökmeyeceğini, böylece [müminlerin] onların nifaklarını ve dinlerindeki şaşkınlıklarını öğrenemeyeceğini mi sandılar? {وَلَوْ نَشَاءُ لأَرَيْنَاكَهُمْ} “Eğer dileseydik onları sana gösterirdik”. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Eğer dileseydik
يا محمدُ لعرَّفناك هؤلاء المنافقين حتى تَعْرِفَهم. من قولِ القائلِ: سأُريك ما أصنَعُ. بمعنى: سأُعْلِمُك.
ey Muhammed, bu münafıkları sana bildirirdik de onları tanırdın. [Bu ifade,] söz söyleyenin: “Ne yapacağımı sana göstereceğim” yani “Sana bildireceğim” demesi kabilindendir.
وقولُه: {فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمَاهُمْ}. يقولُ: فلتَعْرِفَنَّهم بعلاماتِ النفاقِ الظاهرةِ منهم في فحوَى كلامِهم وظاهِر أفعالِهم. ثم إن اللَّهَ تعالى ذكرُه عرَّفه إياهم.
Ve O'nun: {فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمَاهُمْ} “sen onları simalarından tanırdın” kavli. Buyuruyor ki: Sözlerinin içeriğinde ve zahirî davranışlarında onlardan açığa çıkan nifak alametleriyle onları mutlaka tanırdın. Sonra zikri yüce olan Allah onları ona tanıtmıştır.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ} إلى آخرِ الآيةِ. قال: هم أهلُ النفاقِ، وقد عرَّفه إياهم في "براءة" فقال: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} [التوبة: ٨٤]. وقال: {فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا} [التوبة: ٨٣].
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs'tan O'nun: {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ} “Yoksa kalplerinde hastalık bulunanlar, Allah'ın onların kinlerini asla ortaya çıkarmayacağını mı sandılar?” ayetin sonuna kadar olan kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Onlar nifak ehlidir; [Allah] Berâe (Tevbe) Suresi'nde onları ona tanıtmış ve şöyle buyurmuştur: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} [et-Tevbe: 84] “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma ve kabrinin başında durma!”. Ve şöyle buyurmuştur: {فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا} [et-Tevbe: 83] “De ki: Benimle beraber asla sefere çıkmayacaksınız ve benimle beraber hiçbir düşmanla savaşmayacaksınız!”.
حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} الآية: هم أهلُ النفاقِ، {فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ}. فعرَّفه اللَّهُ إِياهم في سورةِ "براءة"، فقال: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا}. وقال: قل لهم: لن تَنفِروا معى أبدًا ولن تقاتلوا معى عدوًّا.
Hüseyin'den rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Yoksa kalplerinde hastalık bulunanlar... mı sandılar?” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: Onlar nifak ehlidir, {فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ} “sen onları simalarından tanırdın. Andolsun ki sen onları konuşma tarzlarından da tanırsın”. Allah onları Berâe Suresi'nde ona tanıtmış ve şöyle buyurmuştur: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin üzerine asla namaz kılma!”. Ve şöyle buyurmuştur: Onlara de ki: Benimle beraber asla sefere çıkmayacaksınız ve benimle beraber hiçbir düşmanla savaşmayacaksınız.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ}. قال: هؤلاء المنافقون. قال: والذي أسَرُّوا من النفاقِ هو الكفرُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ} “Yoksa kalplerinde hastalık bulunanlar, Allah'ın onların kinlerini asla ortaya çıkarmayacağını mı sandılar?” kavli hakkında şöyle dedi: Bunlar münafıklardır. Dedi ki: Onların nifaktan gizledikleri şey küfürdür.
قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَوْ نَشَاءُ لأَرَيْنَاكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمَاهُمْ}. قال: هؤلاء المنافقون. قال: وقد أراه اللَّهُ إياهم، وأمَر بهم أن يَخرُجوا من المسجدِ. قال: فأبَوا إلا أن تَمَسَّكوا بلا إلهَ إلا اللَّهُ، فلما أبَوا إلا أن تَمَسَّكوا بلا إلهَ إلا اللَّهُ، حُقِنت دماؤُهم، ونكَحوا ونُوكِحوا بها .
Dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَلَوْ نَشَاءُ لأَرَيْنَاكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمَاهُمْ} “Eğer dileseydik onları sana gösterirdik de sen onları simalarından tanırdın” kavli hakkında şöyle dedi: Bunlar münafıklardır. Dedi ki: Allah onları ona göstermiş ve mescitten çıkarılmalarını emretmiştir. Dedi ki: Onlar 'Lâ ilâhe illallâh' sözüne tutunmaktan başka bir şeyi kabul etmediler; 'Lâ ilâhe illallâh' sözüne tutunmaktan başka bir şeyi kabul etmeyince de kanları dökülmekten korundu, onun sayesinde nikâh kıyabildiler ve kendileriyle nikâh kıyıldı .
وقولُه: {وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ}. يقولُ: ولتَعْرِفَنَّ هؤلاء المنافقين في معنى قولِهم نحوَه.
Ve O'nun: {وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ} “Andolsun ki sen onları konuşma tarzlarından da tanırsın” kavli. Buyuruyor ki: Bu münafıkları, sözlerinin anlamına ve üslubuna bakarak mutlaka tanırsın.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فِي لَحْنِ الْقَوْلِ}. قال: قولِهم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فِي لَحْنِ الْقَوْلِ} “konuşma tarzlarından” kavli hakkında: Onların sözlerinden, dedi.
{وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمَالَكُمْ}: لا يَخْفَى عليه العاملُ منكم بطاعتِه، والمخالفُ ذلك، وهو مُجازِى جميعِكم عليها.
{وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمَالَكُمْ} “Allah ise amellerinizi bilir”: Sizden O'na itaat ederek amel eden de buna aykırı davranan da O'na gizli kalmaz; O, amelleriniz sebebiyle hepinizin karşılığını verecektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ (٣١) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَسَيُحْبِطُ أَعْمَالَهُمْ (٣٢)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair söz: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ (٣١) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَسَيُحْبِطُ أَعْمَالَهُمْ (٣٢)} “Andolsun ki içinizden cihad edenleri ve sabredenleri belirleyinceye ve durumlarınızı sınayıncaya kadar sizi mutlaka imtihan edeceğiz. İnkâr edenler, Allah'ın yolundan alıkoyanlar ve kendilerine hidayet belli olduktan sonra Peygamber'e karşı gelenler, Allah'a hiçbir zarar veremezler. O, onların amellerini boşa çıkaracaktır.”
يقولُ تعالى ذكرُه لأهلِ الإيمانِ به من أصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ: ولَنَبْلُوَنَّكم أيُّها المؤمنون بالقتلِ وجهادِ أعداءِ اللَّهِ، {حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ}. يقولُ: حتى يَعْلَمَ حزبِى وأوليائى أهلَ الجهاد في اللَّهِ منكم، وأهلَ الصبرِ على قتالِ أعدائِه، فيَظْهَرَ ذلك لهم، ويُعْرَفَ ذوو البصائرِ منكم في دينِه من ذوى الشكِّ والحَيرةِ فيه،
Zikri yüce olan [Allah], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Kendisine iman eden kimselere şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Sizi [savaşta] öldürülmekle ve Allah'ın düşmanlarıyla cihad etmekle andolsun imtihan edeceğiz, {حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ} “tâ ki içinizden cihad edenleri bilinceye kadar”. Şöyle buyurmaktadır: Tâ ki fırkam ve dostlarım içinizden Allah yolunda cihad edenleri ve O'nun düşmanlarıyla savaşmaya sabredenleri bilsin, bu durum onlar için açığa çıksın ve içinizden O'nun dininde basiret sahibi olanlar, şüphe ve tereddüt içinde olanlardan ayırt edilip bilinsin,
وأهلُ الإيمانِ من أهلِ النفاقِ، {وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ} فنَعْرِفَ الصادقَ منكم من الكاذبِ.
iman ehli olanlar nifak ehlinden ayırt edilsin, {وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ} “ve durumlarınızı sınayıncaya kadar” da sizden doğru olanı yalancı olandan bilelim diye [sizi imtihan edeceğiz].
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ}. وقولَه: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ} [البقرة: ١٥٥]. ونحوَ هذا، قال: أخبَر اللَّهُ سبحانه المؤمنين أن الدنيا دارُ بلاءٍ، وأنه مُبْتَلِيهم فيها، وأمَرهم بالصبرِ وبشَّرهم، فقال: {وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ}. ثم أخبَرهم أنه هكذا فعَل بأنبيائِه وصفوتِه؛ لتَطِيبَ أنفسُهم، فقال: {مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا} [البقرة: ٢١٤]. فالبأساءُ الفقرُ، والضراءُ السَّقَمُ، وزُلزلوا بالفتنِ وأذَى الناسِ إيَّاهم .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, İbn Abbâs'ın O'nun: {حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ} “İçinizden cihad edenleri ve sabredenleri belirleyinceye kadar” kavli, {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ} [el-Bakara: 155] “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla... imtihan edeceğiz” kavli ve benzerleri hakkında şöyle dediğini anlattı: Sübhân olan Allah, müminlere dünyanın bir imtihan yurdu olduğunu ve onları burada imtihan edeceğini haber vermiş, onlara sabretmeyi emredip onları müjdeleyerek: {وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ} “Sabredenleri müjdele” buyurmuştur. Sonra içleri rahat etsin diye peygamberlerine ve seçkin kullarına da böyle yaptığını onlara haber verip: {مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا} [el-Bakara: 214] “Onlara öyle ezici bir darlık ve öyle şiddetli bir sıkıntı dokundu, öyle sarsıldılar ki” buyurmuştur. “Be'sâ” (البأساء) fakirlik, “darrâ” (الضراء) hastalık; sarsılmaları ise fitneler ve insanların kendilerine verdiği eziyetler iledir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه ﷿: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ}. قال: نَخْتَبِرُكم. البلوى الاختبارُ. وقرَأ: {الم (١) أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ} [العنكبوت:٢،١]. قال: لا يُختَبرون، {وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} الآية [العنكبوت: ٣].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ} “Andolsun ki içinizden cihad edenleri ve sabredenleri belirleyinceye kadar sizi mutlaka imtihan edeceğiz” kavli hakkında şöyle dedi: Sizi sınarız. Belva (بَلْوَى), sınama demektir. Ve şu ayetleri okudu: {الم (١) أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفتَنُونَ} [el-Ankebût: 1-2] “Elif. Lâm. Mîm. İnsanlar, ‘İman ettik’ demeleriyle bırakılıverip de imtihan edilmeyeceklerini mi sandılar?”. Dedi ki: Sınanmayacaklarını mı [sandılar], {وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} [el-Ankebût: 3] “Andolsun, biz onlardan öncekileri de imtihan ettik” ayeti.
واختلَفت القرأَةُ في قراءةِ قولِه: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ}؛ فقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الأمصارِ بالنونِ "ونَبْلُو"
Kurrâ, O'nun: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ} “Andolsun ki içinizden cihad edenleri ve sabredenleri belirleyinceye ve haberlerinizi sınayıncaya kadar sizi mutlaka imtihan edeceğiz” kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Şehirlerin kurrâsının geneli bunu nûn ile 've neblüve' [şeklinde] okumuştur.
و {نَعْلَمَ}، و {وَنَبْلُوا} على وجهِ الخبرِ من اللهِ ﷻ عن نفسِه، سوى عاصمٍ؛ فإنه قرَأ جميعَ ذلك بالياءِ . والنونُ هي القراءةُ عندَنا؛ لإجماعِ الحجةِ من القرَأةِ عليها، وإن كان للأخرى وجةٌ صحيحٌ.
ve {نَعْلَمَ} ve {وَنَبْلُوا} şeklinde, Allah Celle Celâlühü'nün Kendisinden haber vermesi tarzında okumuştur; Âsım müstesnadır, zira o bütün bunları yâ ile okumuştur . Kurrâdan oluşan hüccetin üzerinde icmâ etmesi sebebiyle bizim nezdimizde [tercih edilen] okuyuş nûn iledir; gerçi diğerinin de sahih bir vechi vardır.
وقولُه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن الذين جحَدوا توحيدَ اللَّهِ، وصدُّوا الناسَ عن دينِه الذي ابتَعث به رسلَه، {وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى}. يقولُ: وخالَفوا رسولَه محمدًا ﷺ، فحارَبوه وآذَوه من بعدِ ما علِموا أنه نبيٌّ مبعوثٌ، ورسولٌ مرسَلٌ، وعرَفوا الطريقَ الواضحَ بمعرفتِه، وأنه للَّهِ رسولٌ.
Ve O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “İnkâr edenler ve Allah'ın yolundan alıkoyanlar” kavli. Zikri yüce olan buyuruyor ki: Allah'ın birliğini inkâr edenler ve elçilerini kendisiyle gönderdiği dininden insanları alıkoyanlar, {وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى} “ve kendilerine hidayet belli olduktan sonra Peygamber'e karşı gelenler”. Buyuruyor ki: O'nun gönderilmiş bir nebi ve elçi kılındığını bildikten, onu tanımak suretiyle apaçık yolu kavradıktan ve onun Allah'ın bir elçisi olduğunu anladıktan sonra O'nun elçisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhalefet edenler, onunla savaşıp ona eziyet verenler,
وقولهُ: {لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا}. لأن اللَّهَ بالغُ أمرِه، وناصرُ رسولِه ومُظهِرُه على مَن عاداه وخالَفه، {وَسَيُحْبِطُ أَعْمَالَهُمْ}. يقولُ: وسيُذْهِبُ أعمالَهم التي عمِلوها في الدنيا فلا يَنْفَعُهم بها في الدنيا و الآخرةِ، ويُبْطِلُها إلا مما يَضُرُّهم.
Ve O'nun: {لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا} “Allah'a hiçbir zarar veremezler” kavli. Çünkü Allah emrini yerine getirendir, elçisine yardım edip onu kendisine düşmanlık edenlere ve muhalefet edenlere karşı üstün kılacak olandır. {وَسَيُحْبِطُ أَعْمَالَهُمْ} “O, onların amellerini boşa çıkaracaktır”. Buyuruyor ki: Dünyada yaptıkları amelleri yok edecektir; bu sebeple onlara dünyada ve ahirette hiçbir fayda sağlamayacak, kendilerine zarar verenler hariç amellerini boşa çıkaracaktır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {*يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ (٣٣) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ (٣٤)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair söz: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ (٣٣) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ (٣٤)} “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve amellerinizi boşa çıkarmayın. Şüphesiz inkâr edip Allah yolundan alıkoyan, sonra da kâfir olarak ölenleri Allah asla bağışlamayacaktır.”
يقولُ تعالى ذكرُه: يأيُّها الذين آمنوا باللَّهِ ورسولِه، أطِيعُوا الله وأطِيعوا الرسولَ في أمرِهما ونهيِهِما، {وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ}. يقولُ: ولا تُبْطِلوا بمعصيتِكم إياهما وكفرِكم بربِّكم ثوابَ أعمالِكم؛ فإن الكفرَ باللَّهِ يُحْبِطُ السالفَ من العملِ الصالحِ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Allah'a ve Resûlü'ne iman edenler! Emir ve yasaklarında Allah'a itaat edin ve Resûl'e itaat edin. {وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ} “ve amellerinizi boşa çıkarmayın”. Buyuruyor ki: O ikisine isyan ederek ve Rabbinizi inkâr ederek amellerinizin sevabını boşa çıkarmayın; zira Allah'ı inkâr etmek geçmiş salih amelleri heba eder.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de [şöyle] demiştir:
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ} الآية: من استطاعَ منكم ألَّا يُبْطِلَ عملًا صالحًا عمِله بعملٍ سيِّئَ فَلْيَفْعَلْ، ولا قوّةَ إلا باللَّهِ، فإن الخيرَ يَنْسَخُ الشرَّ، وإن الشرَّ يَنْسَخُ الخيرَ، وإن مِلاكَ الأعمالِ خواتيمُها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ} “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve amellerinizi boşa çıkarmayın” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Sizden kim işlediği salih bir ameli kötü bir amelle boşa çıkarmamaya güç yetirirse bunu yapsın; güç ve kuvvet ancak Allah iledir. Şüphesiz hayır şerri ortadan kaldırır, şer de hayrı ortadan kaldırır; amellerin esası ise sonlarıdır .
وقولُه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّار}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن الذين أنكَروا توحيدَ اللَّهِ، وصدُّوا مَن أراد الإيمانَ باللَّهِ وبرسولِه عن ذلك، ففتَنوهم عنه، وحالوا بينَهم وبينَ ما أرادوا من ذلك، {ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ}. يقولُ: ثم ماتوا وهم على ذلك من كفرِهم، {فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ}. يقولُ: فلن يَعْفُوَ اللَّهُ عما صنَع من ذلك، ولكنه يُعاقِبُه عليه، ويَفْضَحُه به على رءوسِ الأشهادِ.
Ve O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّار} “Şüphesiz inkâr edip Allah yolundan alıkoyan, sonra da kâfir olarak ölenler” kavli. Zikri yüce olan buyuruyor ki: Allah'ın birliğini inkâr eden ve Allah'a ve Resûlü'ne iman etmek isteyenleri bundan alıkoyup onları dinden döndürmeye çalışan ve bu isteklerinin önüne geçenler, {ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ} “sonra da kâfir olarak ölenler”. Buyuruyor ki: Sonra bu küfürleri üzere ölenler var ya, {فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} “Allah onları asla bağışlamayacaktır”. Buyuruyor ki: Allah onların yaptıklarını asla affetmeyecek, aksine bunun sebebiyle onları cezalandıracak ve şahitlerin huzurunda onları bununla rezil edecektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ (٣٥)}.
Yüce Allah'ın şu kavlinin teviline dair söz: {فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ (٣٥)} “Öyleyse gevşemeyin ve siz üstün durumda iken barışa çağırmayın. Allah sizinle beraberdir ve O, amellerinizi asla eksiltmeyecektir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فلا تَضْعُفوا أيُّها المؤمنون باللَّهِ عن جهادِ المشرِكين وتَجْبُنوا عن قتالِهم.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Allah'a iman edenler! Müşriklere karşı cihad etmekten gevşeklik göstermeyin ve onlarla savaşmaktan korkup çekinmeyin.
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَلَا تَهِنُوا}. قال: لا تَضْعُفوا.
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {فَلَا تَهِنُوا} “Öyleyse gevşemeyin” [ayeti hakkında] şöyle rivayet etti: O, "Zayıflık göstermeyin" dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَلَا تَهِنُوا}: لا تَضْعُفْ أَنتَ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَلَا تَهِنُوا} “Öyleyse gevşemeyin” kavli hakkında: Sen gevşeme , dedi.
وقولُه: {وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ}. يقولُ: لا تَضْعُفوا عنهم وتَدْعوهم إلى الصلحِ والمسالمةِ، وأنتم القاهرون لهم والعالون عليهم، {وَاللَّهُ مَعَكُمْ}. يقولُ: واللَّهُ معكم بالنصرِ لكم عليهم.
Ve O'nun: {وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} “ve siz üstün durumda iken barışa çağırmayın” kavli. Buyuruyor ki: Onlara karşı gevşeklik gösterip onları barışa ve sulha davet etmeyin; zira siz onlara galip gelenler ve onlardan üstün olanlarsınız. {وَاللَّهُ مَعَكُمْ} “Allah sizinle beraberdir”. Buyuruyor ki: Allah, onlara karşı size yardım etmek suretiyle sizinle beraberdir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، غيرَ أنهم اختلَفوا في معنى قولِه: {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ}؛ فقال بعضُهم: معناه: وأنتم أولى باللَّهِ منهم. وقال بعضُهم مثلَ الذي قلْنا فيه.
Bu hususta söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir; ancak onlar O'nun: {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} kavlinin anlamında ihtilaf etmişlerdir; bazısı bunun anlamının: “Siz Allah'a onlardan daha layıksınız” olduğunu söylemiş, bazısı da bu hususta bizim söylediğimiz gibi söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك وقال: معنى قولِه: {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ}: أنتم أولى باللَّهِ منهم
Bunu söyleyip O'nun: {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} kavlinin anlamı: “Siz Allah'a onlardan daha layıksınız”dır diyenlerin zikri:
حدَّثني أحمدُ بنُ المقدامِ، قال: ثنا المعتمرُ، قال: سمِعتُ أبى يُحَدِّثُ عن قتادةَ في قولِه: {فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ}. قال: أي: لا تكونوا أُولى الطائفتين تُصْرَعُ.
Bana Ahmed b. el-Mikdâm anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir anlattı, dedi ki: Babamın Katâde'den O'nun: {فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ} “Öyleyse gevşemeyin ve... barışa çağırmayın” kavli hakkında şöyle anlattığını işittim: Dedi ki: Yani hezimete uğrayan iki fırkadan ilki siz olmayın.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ}. قال: لا تكونوا أُولى الطائفتين صُرِعت لصاحبتِها ودعَتها إلى الموادعةِ، وأنتم أَولى باللَّهِ منهم، واللَّهُ معكم.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ} “Öyleyse gevşemeyin ve... barışa çağırmayın”. Dedi ki: Karşısındakine boyun eğip onu barışa davet eden iki fırkadan ilki siz olmayın; siz Allah'a onlardan daha layıksınız ve Allah sizinle beraberdir.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ}. قال: لا تكونوا أُولى الطائفتين صُرِعت إلى صاحبتِها،
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den [naklen] anlattı: {فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ} “Öyleyse gevşemeyin ve... barışa çağırmayın”. Dedi ki: Karşısındakine boyun eğen iki fırkadan ilki siz olmayın,
{وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ}. قال: يقولُ: وأنتم أَولى باللَّهِ منهم .
{وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} “ve siz üstün durumda iken”. Dedi ki: Şöyle buyurmaktadır: Siz Allah'a onlardan daha layıksınız .
ذكرُ مَن قال: معنى قولِه: {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ}: أنتم الغالبون الأعزُّ منهم
O'nun: {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} “ve siz üstün durumda iken” kavlinin anlamı: “Siz onlardan daha galip ve daha üstünsünüz”dür diyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ}. قال: الغالبون، مثلَ يومِ أحدٍ تكونُ عليهم الدائرةُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in O'nun: {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} “ve siz üstün durumda iken” kavli hakkında şöyle dediğini [anlattı]: Galip gelenler, Uhud günü gibi hezimet onların aleyhine dönecektir .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ}. قال: هذا منسوخٌ. قال: نسَخه القتالُ والجهادُ. يقولُ: لا تَضْعُفْ أنت وتَدْعوَهم أنت إلى السلمِ وأنت الأعلى. قال: وهذا حينَ كانت العهودُ والهدنةُ فيما بينَه وبينَ المشرِكين قبلَ أن يكونَ القتالُ، يقولُ: لا تَهُنْ فتَضْعُفَ فيَرى أنك تَدْعوه إلى السلمِ، وأنت فوقَه وأعزُّ منه، {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ}: أنتم أعزُّ منهم، ثم جاء القتالُ بعدُ فنسَخ هذا أجمَعَ، فأمَره بجهادِهم والغلظةِ عليهم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} “Öyleyse gevşemeyin ve siz üstün durumda iken barışa çağırmayın” kavli hakkında dedi ki: Bu mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır). Dedi ki: Bunu savaş ve cihad neshetmiştir (hükmünü kaldırmıştır). Buyuruyor ki: Sen gevşeklik gösterme ve sen üstün durumda iken onları barışa davet etme. Dedi ki: Bu, savaş olmadan önce kendisi ile müşrikler arasında antlaşmalar ve mütareke bulunduğu zamandaydı; [şöyle] buyurmaktadır: Gevşeklik gösterme ki zayıf düşmeyesin de o senin kendisini barışa çağırdığını görmesin; oysa sen ondan üstün ve daha güçlüsün. {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} “ve siz üstün durumda iken”: Siz onlardan daha güçlüsünüz; sonra savaş [emri] geldi ve bütün bunları neshetti; böylece onlara karşı cihad etmesini ve onlara sert davranmasını emretti.
وقد قيل: عُنِى بقولِه: {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ}: وأنتم الغالبون آخرَ الأمرِ، وإن غلَبوكم في بعضِ الأوقاتِ، وقهَروكم في بعضِ الحروبِ.
Şöyle de denilmiştir: O'nun: {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} “ve siz üstün durumda iken” kavliyle; bazı zamanlarda onlar size galip gelseler ve bazı savaşlarda sizi mağlup etseler bile işin sonunda galip gelecek olanlar sizsiniz, kastedilmiştir.
وقولُه: {فَلَا تَهِنُوا} جُزِم بالنهى.
O'nun: {فَلَا تَهِنُوا} “Öyleyse gevşemeyin” kavli nehiy (yasaklama) sebebiyle meczum kılınmıştır.
وفى قولِه: {وَتَدْعُوا} وجهان؛ أحدُهما: الجزمُ على العطفِ على: {تَهِنُوا}. فيكونُ معنى الكلامِ فلا تَهِنوا ولا تَدْعوا إلى السلمِ. والآخرُ:
O'nun: {وَتَدْعُوا} “ve [barışa] çağırmayın” kavlinde iki vecih vardır; birincisi: {تَهِنُوا} kavline atıfla meczum olmasıdır. Bu takdirde kelamın manası: “Ne gevşeyin ne de barışa çağırın” şeklinde olur. Diğeri ise:
النصبُ على الصرفِ .
sarf üzere mansub olmasıdır .
وقولُه: {وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ}. يقولُ: ولن يَظْلِمَكم أجورَ أعمالِكم فيَنقُصَكم ثوابَها. من قولِهم: وتَرتُ الرجلَ. إذا قتَلتَ له قتيلًا، فأخَذتَ له مالًا غصبًا.
O'nun: {وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ} “ve O, amellerinizi asla eksiltmeyecektir” kavli. Buyuruyor ki: Amellerinizin karşılıkları hususunda size haksızlık etmeyecek ve onların sevabını eksiltmeyecektir. Bu, [Arapların] bir kimsenin bir yakınını öldürüp malını da zorla aldığında söyledikleri: “Adamın hakkını çiğnedim / ona haksızlık ettim” (vetertü’r-racüle / وَتَرْتُ الرَّجُلَ) sözündendir.
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ}. يقولُ: لن يَظْلِمَكم أعمالَكم .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ} “ve O, amellerinizi asla eksiltmeyecektir” kavli hakkında şöyle dediğini [anlattı]: Buyuruyor ki: Amellerinizde size haksızlık etmeyecektir .